Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic Višegrad 0 1103 3848691 3823406 2026-05-22T22:20:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848691 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Višegrad | drugo_ime = | službeno_ime = Opština Višegrad | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Višegrad.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Višegrad (grb).svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Višegrad municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Višegrad u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43.782406|N|19.28797|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Republika Srpska]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Mladen Đurđević<ref>{{cite web |title=Centralna izborna komisija BiH - Lokalni izbori 2016. |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/147/0 |website=izbori.ba |access-date=13. 11. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[SNSD]] | površina_naselja = 1.75 | površina_općine = 449.06 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 389 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 5379 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 10668 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 73 240 | pozivni_broj = (+387) 58 | matični_broj_naselja = 203009<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 20087 | veb-sajt = {{URL|http://opstinavisegrad.com/}} | fusnote = }} '''Višegrad''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene [[općina|općine]] u istočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. == Historija == === Antičko doba === {{Glavni|Višegrad u antičko doba}} Šire područje oko Višegrada bilo je nastanjeno od najstarijih vremena, o čemu svjedoče ostaci materijalne kulture [[Bronzano doba|bronzanog]] i [[Željezno doba|željeznog doba]] te [[Antika|antičkog razdoblja]].<ref name= "FFSA">{{Cite web=https://ejournals.ff.unsa.ba/index.php/radovihhua/article/view/332|title= ''Iz historije Višegrada u srednjem vijeku''|website= ejournals.ff.unsa.ba|access-date= 6. 3. 2025}}</ref> [[Iliri|Ilirska]] plemena [[Autarijati|Autarijata]] i [[Ardijejci]] naseljavali su ovo područje oko 1500. p.n.e. Njihova prisutnost potvrđena je [[Arheologija|arheološkim]] nalazima grobnica u okolini Višegrada, koje svjedoče o razvijenoj kulturi i društvenim strukturama tog perioda. Kasnije, u rimskom periodu, ovaj kraj ulazi u sastav rimske provincije "Malavico", koja je obuhvatala veći dio [[Balkan]]a. Rimska infrastruktura, poput puta "Via Drina" koji je prolazio dolinom Drine, imala je važnu ulogu u povezivanju [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]]. U to vrijeme, [[Germani|germanski]] rudari [[Sasi]] dolaze na ove prostore. Naziv grada Višegrad povezano je s njihovim naseljavanjem tako što jedan dio grada danas nosi ime "[[Sase (Višegrad)|Sase]]", što podsjeća na njihov kulturni utjecaj. U Župi, nizvodno od Višegrada, pronađeni su rimski novčići, među kojima se izdvajaju kovanice careva [[Konstantin Veliki|Konstantina Velikog]] i [[Konstantin II car Bizantije|Konstantina II]], što ukazuje na dugotrajnu rimski prisutnost u ovom regionu. Najstarije [[Slaveni|slavensko]] naselje otkriveno na području Bosne i Hercegovine nalazi se u višegradskom naselju [[Mušići (Višegrad)|Mušići]]. Sistematska arheološka istraživanja koja je sproveo [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljski muzej iz Sarajeva]] 1966. na lokalitetima Mušići i Kršće <ref name= "HV">{{Cite web|url= https://visegradturizam.com/istorija/|title= ''Historija Višegada''|website= visegradturizam.com|access-date= 7. 3. 2025}}</ref> otkrila su nastambe iz doba seobe naroda, kolibe koje su građene na podnicama [[Rimsko Carstvo|rimskih]] vila, a zatim i ranoslavenske nastambe, poluzemunice i zemunice gra-đene izvan rimskih vila u kojima su pronađeni i ostaci slavenske [[Keramika|keramike]].<ref name= "FFSA"/> === Srednji vijek === {{Glavni|Višegrad u srednjem vijeku}} Najznačajniji izvori za proučavanje srednjovjekovnog Višegrada pohranjeni su u [[Državni arhiv u Dubrovniku|Državnom arhivu u Dubrovniku]] u sveskama serija: "Debita Notariae", "Diversa Notariae" i "Diversa Cancellariae".<ref name= "FFSA"/> Ovaj grad je bogat srednjovjekovnim kulturnim naslijeđem, a na okolnim lokalitetima nalaze se [[Stećak|stećci]]. Najpoznatiji su oni u Velikoj i Maloj Gostilji, a pripadaju periodu kada su teritoriju Bosne i Hercegovine naseljavali pripadnici srednjovjekovnih plemena, te odražavaju složenost i različite kulturne utjecaje tog vremena.<ref name= "HV"/> Međutim, prvi dokumentirani urbani život na ovom mjestu započinje u kasnom [[Srednji vijek|srednjem vijeku]]. Srednjovjekovni Višegrad sastojao se iz dva dijela, utvrđenog grada (utvrde) i podgrađa, odnosno otvorenog gradskog naselja koje je u izvorima označeno imenom Podvišegrad. Upravo je utvrđeni grad, smješten na klisurama iznad desne obale rijeke [[Drina|Drine]], najupečatljiviji materijalni ostatak iz historije srednjovjekovnog Višegrada o čijem izgledu i namjeni postoje samo šture informacije. Nastanak Višegrada može se dovesti u direktnu vezu sa procvatom [[Srebrenica|Srebrenice]], koja je u to vrijeme bila najznačajniji privredni centar u Podrinju. Putne komunikacije koje su iz [[Dubrovnik]]a vodile u Srebrenicu, ali i znatno udaljenija mjesta, prolazile su višegradskim krajem i samim tim utjecali da se na tom prostoru razvije jedno novo naselje, mjesto na kojem su se zaustavljale karavane i vršili pretovari trgovačke robe, a koje se vremenom pretvorilo u otvoreni trg. Povoljan geostrateški položaj omogućio je ekonomski prosperitet ljudi koji su se do tada bavili uglavnom zemljoradnjom i [[stočarstvo]]m. Privredni uspon pozitivno je utjecao je i na [[Demografija|demografsko]] stanje, a nagli porast gradskog stanovništva zabilježen je u prvoj polovini 15. vijeka. Ovo područje je 1373. prvi put ušlo u sastav [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjovjekovne bosanske države]], kada su oblasni gospodar [[Lazar Hrebeljanović]] i bosanski ban, kasnije kralj [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtko I Kotromanić]] u borbama pobijedili [[Nikola Altomanović|Nikolu Altomanovića]] i podijelili njegovu zemlju. Sjeverna oblast do samog ušća [[Lim]]a u Drinu sa utvrđenim gradovima [[Donji Dobrun|Donjim Dobrunom]], Rudnikom i Užicem pripala je knezu Lazaru, a ban Tvrtko pripojio je bosanskoj državi središnji dio oblasti, Podrinje i Polimlje, sve do iza [[Prijepolje|Prijepolja]]. Nakon smrti kralja Tvrtka I vlast u gornjem Podrinju i donjem Polimlju preuzela su dva oblasna gospodara: knez [[Pavle Radenović Pavlović]], osnivač [[Pavlovići|vlastelinske porodice Pavlovića]] i veliki vojvoda [[Sandalj Hranić Kosača]]. Pavlovići su držali uski pojas s desne strane Drine od ušća Lima sa Višegradom i Dobrunom. Tim područjem vladaju poslije smrti Pavla Radenovića njegovi sinovi [[Petar Pavlović|Petar]] i [[Radoslav Pavlović]], i konačno Radoslavljev sin vojvoda [[Ivaniš Pavlović|Ivaniš]], poznat po povelji kojom potvrđuje Dubrovčanima trgovačke povlastice. U području planine Bujaka, a u blizini sela [[Mramorice]], Ivaniš i njegova braća imali su svoj dvor i upravo je tu pisana spomenuta povelja.<ref name= "FFSA"/> === Višegrad za vrijeme vladavine Osmanlijskog Carstva === {{Glavni|Višegrad za vrijeme vladavine Osmanlijskog Carstva}} [[Datoteka:Tvrdjava Visegrad.jpg|thumb|200px|desno|Grafički prikaz [[Višegradska tvrđava|Višegradske tvrđave]] u putopisu [[Benedikt Kuripešić|Benedikta Kuripešića]] iz 1530.]] Tačan datum osmanlijskog osvajanja Višegrada nije poznat, a historičari smatraju da je vojno osvajanje ovog područja završeno do 1462. jer već početkom ove godine u Višegradu je zabilježeno djelovanje [[Kadija|kadije]].<ref name= "FFSA"/> Kao i ostali dijelovi Bosne i Hercegovine, tako je područje ovog grada i njegove okoline postalo dio velikog državnog sistema koji je sa sobom donio mnoge novine koje su pogodovale privrednom i urbanom razvoju. Proces širenja [[islam]]a, urbanizacija, te privredni procvat, išli su zajedno. Veliki putopisac [[Evlija Čelebija]] koji je prolazio kroz Bosnu 1660-ih dao je vrijedne podatke o privrednim kapacitetima bosanskih gradova. Prema njegovim podacima u Višegradu je postojao veliki han i 300 dućana koji su bili [[vakuf]] [[Mehmed-paša Sokolović|Mehmed-paše Sokolovića]]. Ovakav privredni uspjeh ostvaren je zahvaljujući činjenici da je [[Bosanski pašaluk]] bio važna strateška tačka između Istoka i Zapada, u koji je dolazila trgovačka roba sa svih strana svijeta - iz Perzije, Arabije, Indije, Poljske, Češke, Burse, Istanbula, Kaira, Venecije, Dubrovnika, Londona.<ref>{{Cite web|url= https://www.sarajevo.ba/bs/article/9150/kako-se-trgovalo-u-bosni-tokom-osmanskog-perioda|title= ''Kako se trgovalo u Bosni tokom osmanskog perioda''|website= sarajevo.ba|access-date= 8. 3. 2025}}</ref> Isti putopisac naveo je da je Mehmed paša Sokolović 1577. dao da se sagradi donji dio grada, koji je postao osnovno naselje oko mosta. Višegrad je tokom turske vladavine postao značajno administrativno, trgovačko i kulturno središte, a grad je izgrađen u skladu sa osmanlijskom urbanističkom tradicijom sa velikim brojem [[džamija]], [[han]]ova, čaršija i drugih javnih objekata. Turski utjecaj oblikovao je život u ovom regionu tokom vijekova, kako kroz administrativnu i vojnu kontrolu, tako i kroz kulturne i vjerske aspekte.<ref name= "HV"/> === Višegrad za vrijeme vladavine Austro-Ugarske === {{Glavni|Višegrad za vrijeme vladavine Austro-Ugarske}} Od 1908. do 1918. suprotno odredbama [[Berlinski kongres|Berlinskog kongresa]], [[Austro-Ugarska]] je i formalno anektirala Bosnu i Hercegovinu. Novi ustav proglašen je 20. februara 1910. godine pod nazivom Zemaljski ustav (Statut) za Bosnu i Hercegovinu, koji je svim zemaljskim pripadnicima garantirao jednakost pred zakonom. Iako je ovaj ustav bio prilično ograničen i nije domaćim ljudima i institucijama davao mnogo ovlaštenja već je vrhovna uprava ostala u rukama Zajedničkog ministarstva finansija u [[Beč]]u. Međutim, njegov značaj je neosporan, jer je označio početak ustavnog poretka u Bosni i Hercegovini. On je u politički život zemlje unio tri nove institucije (pored već navedenog Zajedničkog ministarstva finansija, tu su i [[Zemaljska vlada]] i Sabor), od kojih je Sabor svakako najvažnija. Sve ove mnogobrojne promjene koje je nova vlast uvodila osjetile su se u svim porama društvenopolitičkog i privrednog života Višegrada.<ref>{{Cite web|url= https://www.parlament.ba/Content/Read/179?title=Periodaustrougarskevladavine|title= ''Period austrougarske vladavine''|website= parlament.ba|access-date= 18. 4. 2025}}</ref> Najznačajnija privredna odluka bila je ona o izgradnji pruge uskog kolosijeka od Sarajeva do [[Donje Vardište|Donjeg Vardišta]] i [[Uvac (Rudo)|Uvca]], koja je predstavljala dio nekada poznate "Bosanske istočne pruge" (njem."„Bosnische Ostbahn" ili pruga "Sarajevo – Ostgrenze", odnosno "Sarajevo-istočna granica"). Izgrađena je u okviru sistema [[Uskotračne željeznice u Bosni i Hercegovini|uskotračnih željeznica u Bosni i Hercegovini]] od 1903. do 1906. povezujući istočnu Bosnu sa Sarajevom i ostatkom Austro-Ugarske Monarhije. Sa cijenom od 75 miliona zlatnih kruna (450 hiljada zlatnih kruna po kilometru) to je bila jedna od najskupljih pruga u svijetu izgrađenih do tada.<ref>{{Cite web|url= https://visegradturizam.com/atrakcije/turisticka-pruga/|title= ''Turistička pruga''|website= visegradturizam.com|access-date= 12. 3. 2025}}</ref> === Višegrad u Kraljevini Jugoslaviji === Poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], Višegrad kao dio Bosne i Hercegovine ulazi u sastav [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]].<ref>{{Cite web|url= https://mostarski.ba/upoznajmo-bih-opcina-visegrad/|title= ''Upoznajmo BiH/Općina Višegrad''|website= mostarski.ba|access-date= 20. 4. 2025|archive-date= 16. 1. 2026|archive-url= https://web.archive.org/web/20260116162953/https://mostarski.ba/upoznajmo-bih-opcina-visegrad/|url-status= dead}}</ref> Zbog sve goreg ekonomskog stanja u zemlji dolazi do jačanja revolucionarnih ideja na šta jugoslavenske vlasti odgovaraju represijom nad komunistima i drugim organizacijama koje se odupiru tadašnjem jugoslavenskom režimu. Početkom 1935. osnovan je logor za političke zatvorenike u Višegradu, koji je zajedno sa Lepoglavom i Bilećom bio najznačajniji.<ref>{{Cite web|url= https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-63752357|title= ''Politički logori u Kraljevini Jugoslaviji: Četiri zida za izolaciju i prevaspitavanje komunista''|website= bbc.com|access-date= 20. 4. 2025}}</ref><ref name="Transition1918">{{cite web|url=https://www.academia.edu/39072989/Transition_from_Austria_Hungary_to_Yugoslavia_The_Serbian_Army_in_Bosnia_and_Herzegovina_in_Late_1918|title=Transition from Austria-Hungary to Yugoslavia: The Serbian Army in Bosnia and Herzegovina in Late 1918|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U međuratnom razdoblju Višegrad je zadržao prometni značaj koji je stekao u vrijeme austrougarske uprave. Povezanost prema Vardištu i dalje prema Srbiji dodatno je osnažena nakon što je dionica Vardište–Šargan na teritoriji Srbije puštena u saobraćaj [[1925]]. godine. Time je Višegrad ostao važno željezničko i tranzitno čvorište na pravcu između Sarajeva i unutrašnjosti Srbije.<ref name="Ciro">{{cite web|url=https://www.zfbh.ba/bilten/05.pdf|title=„Ćiro“ ponovo u Višegradu|date=april 2008|website=Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="Ciro" /><ref name="JovicOccup">{{cite web|url=https://www.academia.edu/14149903/The_Conquered_Land_Representations_of_Bosnia_and_Herzegovina_in_Kriegs_Bilder_Skizzen_aus_dem_Bosnisch_Herzegowinischen_Occupations_Feldzuge_1878_|title=The Conquered Land: Representations of Bosnia and Herzegovina in ''Kriegs-Bilder-Skizzen aus dem Bosnisch-Herzegowinischen Occupations-Feldzuge 1878''|last=Jović|first=Katarina|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Drugi svjetski rat === U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] Višegrad je, kao i šire područje istočne Bosne, bio zahvaćen nasiljem nad civilnim stanovništvom. U oktobru 1943. Višegrad su zauzele jedinice [[Četnici|Jugoslovenske vojske u otadžbini]], nakon čega je veliki broj bošnjačkih civila izbjegao prema Sarajevu, dok je dio preostalih civila bio [[Masakr u višegradskom kotaru|masakriran]].<ref name="Karcic1943">{{cite web|url=https://www.academia.edu/44747724/Za%C5%A1to_major_Jack_nije_mogao_doru%C4%8Dkovati|title=Zašto major Jack nije mogao doručkovati?|last=Karčić|first=Hikmet|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="Karcic1943" /><ref name="SehicANUBiH">{{cite book|last=Šehić|first=Zijad|url=https://bastina.anubih.ba/server/api/core/bitstreams/55eb2bea-7fe3-44c9-9226-20f81c1dc43f/content|title=75. godišnjica prvog zasjedanja ZAVNOBIH-a: Povijesna utemeljenost obnovljene državnosti Bosne i Hercegovine u 20. i 21. stoljeću|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|year=2019|editor1-last=Pejanović|editor1-first=Mirko|chapter=Povijesna utemeljenost državnosti Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026|editor2-last=Pašalić Kreso|editor2-first=Adila|editor3-last=Katz|editor3-first=Vera}}</ref> === Socijalističko razdoblje === U razdoblju [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističke Jugoslavije]] Višegrad je zadržao funkciju općinskog i saobraćajnog središta istočne Bosne. Njegov razvoj bio je povezan s prometom, lokalnom industrijom i energetskim potencijalom sliva Drine. Jedan od najvećih razvojnih projekata u kasnom socijalističkom razdoblju bila je [[Hidroelektrana Višegrad]]. Prema podacima [[Elektroprivreda Republike Srpske|Elektroprivrede Republike Srpske]], elektrana je projektirana u razdoblju od [[1976]]. do [[1985]]. godine, a u pogon je puštena [[1989]]. godine. Time je Višegrad dobio važan energetski objekt koji je bitno utjecao na privredni profil grada u završnim godinama jugoslavenske države.<ref name="HEVisegrad">{{cite web|url=https://ers.ba/hidroenergetski-potencijal-latin/|title=Hidroenergetski potencijal|website=Elektroprivreda Republike Srpske|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995) === {{Glavni|Masakri u Višegradu}} Prema utvrđenjima [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-a]], u prijeratnoj općini Višegrad muslimansko stanovništvo činilo je većinu i brojčano gotovo dvostruko nadmašivalo srpsko stanovništvo.<ref name="Vasiljevic">{{cite web|url=https://www.icty.org/en/press/judgment-case-prosecutor-v-mitar-vasiljevic-accused-sentenced-20-years-imprisonment|title=Judgment in the Case ''The Prosecutor v. Mitar Vasiljević'' Accused Sentenced to 20 Years Imprisonment|date=29. 11. 2002|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U presudi u predmetu protiv Milana i Sredoja Lukića MKSJ je naveo da su proizvoljna ubistva i nestanci civila u Višegradu dostigli vrhunac u maju i junu [[1992]]., uz saučesništvo ili prećutno odobravanje lokalnih srpskih vlasti.<ref name="LukicSummary">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/milan_lukic_sredoje_lukic/tjug/en/090720_judg_summary_en.pdf|title=Judgement Summary for Milan Lukić and Sredoje Lukić|date=20. 7. 2009|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U istom predmetu MKSJ je utvrdio niz zločina nad bošnjačkim civilima u Višegradu i okolini: ubistva na obali Drine [[7. juni|7. juna]] [[1992]], ubistva u fabrici ''Varda'' 10. juna, kao i masovna spaljivanja civila u Pionirskoj ulici 14. juna i na [[Živa lomača na Bikavcu|Bikavcu]] [[27. juni|27. juna]] [[1992]]. godine. Prema žalbenoj presudi, u Pionirskoj ulici ubijeno je najmanje 66 civila, a na Bikavcu najmanje 60.<ref name="LukicAppeal">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/milan_lukic_sredoje_lukic/acjug/en/121204_judgement.pdf|title=Prosecutor v. Milan Lukić and Sredoje Lukić, Appeals Judgement|date=4. 12. 2012|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Ovi zločini u javnosti su ostali poznati i kao „žive lomače“ Višegrada.<ref name="Pionirska2024">{{cite web|url=https://detektor.ba/2024/06/15/sve-manje-onih-koji-mogu-doci-na-obiljezavanje-zive-lomace-u-pionirskoj-ulici/|title=Sve manje onih koji mogu doći na obilježavanje „žive lomače“ u Pionirskoj ulici|date=15. 6. 2024|website=Detektor|access-date=12. 3. 2026}}</ref> MKSJ je također utvrdio da je logor [[Uzamnica]] djelovao od augusta 1992. do oktobra 1994. godine, gdje su zatočenici bili izloženi zlostavljanju, prisilnom radu i drugim oblicima nasilja.<ref name="LukicSummary" /> U sudskim postupcima pred domaćim i međunarodnim sudovima dokumentirani su i progoni, seksualno nasilje, prisilna premještanja i druga teška kršenja međunarodnog humanitarnog prava počinjena nad bošnjačkim stanovništvom Višegrada.<ref name="Lelek1">{{cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Post/Read/16935-zeljko-lelek-oglasen-krivim-za-zlocin-protiv-covjecnosti|title=Željko Lelek oglašen krivim za zločin protiv čovječnosti|date=23. 5. 2008|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="Lelek2">{{cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Post/Read/17206-apelaciono-vijece-donijelo-presudu-u-predmetu-zeljko-lelek-|title=Apelaciono vijeće donijelo presudu u predmetu Željko Lelek|date=20. 2. 2009|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> ==== Sudsko utvrđivanje zločina nakon rata ==== Nakon završetka rata Višegrad je postao jedno od najvažnijih mjesta u sudskom procesuiranju ratnih zločina počinjenih u istočnoj Bosni. MKSJ je u predmetu protiv Milana i Sredoja Lukića donio jednu od najpoznatijih presuda za zločine počinjene u Višegradu; Milan Lukić je pravosnažno osuđen na doživotni zatvor.<ref name="LukicAppeal" /> Pred [[Sud Bosne i Hercegovine|Sudom Bosne i Hercegovine]] vođeni su i brojni drugi postupci. U predmetu protiv Željka Leleka pravosnažno je potvrđena kazna od 16 godina zatvora za zločin protiv čovječnosti, uključujući progon, prisilno premještanje civila i seksualno nasilje nad bošnjačkim stanovništvom Višegrada.<ref name="Lelek1" /><ref name="Lelek2" /> U [[Septembar|septembru]] [[2018]]. Sud BiH izrekao je Vuku Ratkoviću kaznu od osam godina zatvora za zločine protiv čovječnosti počinjene na području Višegrada.<ref name="Ratkovic">{{cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/20915-vuk-ratkovic-osudjen-na-kaznu-zatvora-u-trajanju-od-8-godina|title=Vuk Ratković osuđen na kaznu zatvora u trajanju od 8 godina|date=19. 9. 2018|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Višegrad je bio važan i u predmetima koji se odnose na otmicu i ubistva putnika iz voza u [[Štrpci (Rudo)|Štrpcima]]. Sud BiH je 2022. prvostepeno osudio više optuženih na po 13 godina zatvora zbog ubistava civila odvedenih iz voza i usmrćenih na području Višegrada, a [[Detektor]] je 2023. izvijestio da je ta presuda potvrđena u žalbenom postupku za sedmoricu optuženih.<ref name="StrpciSud">{{cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Post/Read/Prvostepena%20presuda%20u%20predmetu%20Luka%20Dragi%C4%8Devi%C4%87%20i%20drugi|title=Prvostepena presuda u predmetu Luka Dragičević i drugi|date=21. 10. 2022|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="StrpciDetektor">{{cite web|url=https://detektor.ba/2023/08/29/potvrdjena-presuda-za-zlocin-u-strpcima/|title=Potvrđena presuda za zločin u Štrpcima|date=29. 8. 2023|website=Detektor|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U zasebnom postupku Boban Inđić je pravosnažno osuđen na 15 godina zatvora zbog sudjelovanja u tim ubistvima.<ref name="IndjicSud">{{cite web|url=https://sudbih.gov.ba/Post/Read/Optu%C5%BEenom%20Bobanu%20In%C4%91i%C4%87u%2015%20godina%20zatvora|title=Optuženom Bobanu Inđiću 15 godina zatvora|date=19. 1. 2023|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="Strpci2026">{{cite web|url=https://detektor.ba/2026/02/27/godisnjica-izvodjenja-i-ubistva-putnika-iz-voza-u-strpcima/|title=Godišnjica izvođenja i ubistva putnika iz voza u Štrpcima|date=27. 2. 2026|website=Detektor|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Za zločine u logoru Uzamnica domaće pravosuđe je nastavilo procesuiranje i nakon dvije decenije od rata. Prema izvještajima ''Detektora'', pravosnažno su potvrđene kazne Milomiru Đuričiću i Vukadinu Spasojeviću za zločine nad zatočenicima u Uzamnici, što je u javnosti ocijenjeno kao važan, ali zakašnjeli korak u utvrđivanju odgovornosti za zločine u Višegradu.<ref name="Ruže2025">{{cite web|url=https://detektor.ba/2025/05/30/tri-hiljade-ruza-za-tri-hiljade-stradalih-u-visegradu/|title=Tri hiljade ruža za tri hiljade stradalih u Višegradu|date=30. 5. 2025|website=Detektor|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Poratno razdoblje i savremeni Višegrad === Poslijeratni Višegrad obilježen je sporim povratkom raseljenih, trajnim sporovima oko kulture sjećanja i osjetljivim međuetničkim odnosima. Komemoracije za žrtve Pionirske ulice i drugih višegradskih stratišta održavaju se svake godine, ali broj neposrednih svjedoka i preživjelih koji mogu prisustvovati obilježavanjima s vremenom se smanjuje, dok potraga za posmrtnim ostacima dijela žrtava još traje.<ref name="Pionirska2024" /> Govor mržnje, nacionalistički grafiti i poruke zastrašivanja ostali dio poratne stvarnosti za dio povratnika u Višegradu, uprkos pojedinim presudama i zabranama koje su ranije dovele do smanjenja javnog širenja mržnje.<ref name="Mrznja2024">{{cite web|url=https://detektor.ba/2024/06/18/jedna-presuda-i-zabrana-smanjili-su-sirenje-mrznje-u-visegradu-zasto-se-na-tome-stalo/|title=Jedna presuda i zabrana smanjili su širenje mržnje u Višegradu. Zašto se na tome stalo?|date=18. 6. 2024|website=Detektor|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Krajem 2025. počelo je i suđenje zbog napada na povratnika Bahrudina Gušu, koji se u medijima tumačio kao pokazatelj da sigurnost povratnika i dalje ostaje osjetljivo pitanje.<ref name="Guso">{{cite web|url=https://detektor.ba/2025/12/18/sljedece-sedmice-pocinje-sudjenje-za-napad-na-povratnika-u-visegrad/|title=Sljedeće sedmice počinje suđenje za napad na povratnika u Višegrad|date=18. 12. 2025|website=Detektor|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Jedan od najvažnijih elemenata poratne obnove bilo je međunarodno priznanje kulturnog naslijeđa grada. [[UNESCO]]-ov Komitet za svjetsku baštinu uvrstio je [[Most Mehmed-paše Sokolovića|Mehmed-pašin most u Višegradu]] na Listu svjetske baštine 2007. godine, prema kriterijima (ii) i (iv).<ref name="UNESCO2007">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/1332/|title=Decision 31 COM 8B.34|date=2007|website=UNESCO World Heritage Centre|access-date=12. 3. 2026}}</ref> U kasnijim UNESCO-ovim izvještajima navedeno je da su radovi na restauraciji mosta započeli 2013., dok je obnova završena 2018. godine.<ref name="UNESCO2018">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/document/217682|title=Periodic Reporting Cycle 3, Section II: Mehmed Paša Sokolović Bridge in Višegrad|website=UNESCO World Heritage Centre|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="MostTradicija">{{cite web|url=https://www.academia.edu/35421516/Stari_vi%C5%A1egradski_most_u_narodnoj_tradiciji_putopisima_i_umjetnosti|title=Stari višegradski most u narodnoj tradiciji, putopisima i umjetnosti|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Promocija banje i hotela ''[[Vilina vlas]]'' na sajmu turizma izazvala oštre reakcije zbog ratne prošlosti tog mjesta, koje se u svjedočenjima i sudskim postupcima povezuje sa zatočenjem i [[Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini|seksualnim nasiljem]] nad ženama tokom rata, a bez odgovarajućeg obilježja na samoj lokaciji.<ref name="Vilina2026">{{cite web|url=https://detektor.ba/2026/02/23/promocija-viline-vlasi-na-sajmu-turizma-vrijedja-uspomene-na-zrtve-ratnih-zlocina/|title=Promocija “Viline vlasi” na sajmu turizma vrijeđa uspomene na žrtve ratnih zločina|date=23. 2. 2026|website=Detektor|access-date=12. 3. 2026}}</ref> == Geografija == === Geografski položaj === Višegrad se nalazi u središnjem dijelu [[Podrinje|Podrinja]] u prostranoj kotlini rijeke [[Drina|Drine]], na brežuljkastim padinama koje se blago uzdižu u planine visoke preko 1000 metara. Ova regija predstavlja planinsko-kotlinsko područje ispresijecano tokovima rijeke Drine i njenih pritoka između kojih se prostire brdsko-brežuljkasti teren. Dolina rijeke Drine čini demografsku i ekonomsku okosnicu ove teritorije na kojoj je nastalo i razvilo se urbano središte. [[Višegradska kotlina]] je jedna od rijetkih proširenja u toku rijeke Drine koji se sastoji djelimično od visokih klisura i planina.<ref name= "FFSA"/> Na mjestu gdje se planine koje čine uski i duboki kanjon Drine razdvajaju u prostranu kotlinu, stoji stari kameni most iz druge polovine 16. vijeka sa 11 [[Luk (arhitektura)|lukova]] širokog raspona, poznatijeg svima kao "na Drini ćuprija". {{Susjedne općine | S = [[Srebrenica]], [[Srbija]] | SZ = [[Rogatica]] | SI = [[Srbija]] | Z = [[Rogatica]] | I = [[Srbija]] | J = [[Rudo]] | JZ = [[Rogatica]]<br>[[Rudo]] | JI = [[Srbija]]<br>[[Rudo]] }} Brdo Bikavac nalazi se poviš desne strane grada, nekih 300 m visine od centra, u čijem podnožju je fudbalski stadion "Drina". U Garču je 1987. izgrađen novi armirano-betonski most na Drini za saobraćaj, kako bi se rasteretila stara ćuprija. Od Nove Mahale, nizvodno desnom obalom Drine vodi put za Župu, široku kotlinu koja je i najplodniji dio Višegrada. Ova kotlina se stepenasto uzdiže do brda - sela Gostilja, Janjac, Dikava i Stolac koja čine granicu između Bosne i Srbije. Ova granica je utvrđena još 1343. i do danas je ostala nepromijenjena. Župa je bogata raznim vrstama voća, a najviše ima [[šljiva]] požegača od kojih se pravila [[rakija]], bestilj i [[pekmez]]. === Klima === Višegrad ima [[Umjereno-kontinentalna klima|umjereno-kontinentalnu klimu]] (Köppen: Cfb/Cfa) sa hladnim [[zima]]ma, vrućim [[Ljeto|ljetima]] i umjerenim padavinama tokom cijele godine. {{Vremenski okvir | naslov = <!-- * Prosječna temperatura * --> | pt_jan = -0,5 | pt_feb = 1,4 | pt_mar = 5,7 | pt_apr = 10,0 | pt_maj = 14,8 | pt_jun = 17,7 | pt_jul = 19,7 | pt_aug = 19,7 | pt_sep = 15,3 | pt_okt = 11,0 | pt_nov = 5,4 | pt_dec = 0,9 <!-- * Najviša prosječna temperatura * --> | vt_jan = 3,7 | vt_feb = 6,0 | vt_mar = 10,9 | vt_apr = 15,6 | vt_maj = 21,4 | vt_jun = 24,5 | vt_jul = 27,0 | vt_aug = 27,2 | vt_sep = 22,0 | vt_okt = 17,0 | vt_nov = 9,7 | vt_dec = 4,2 <!-- * Najniža prosječna temperatura * --> | nt_jan = -3,3 | nt_feb = -2,5 | nt_mar = 1,1 | nt_apr = 4,8 | nt_maj = 9,0 | nt_jun = 11,9 | nt_jul = 13,7 | nt_aug = 13,7 | nt_sep = 10,0 | nt_okt = 6,4 | nt_nov = 1,9 | nt_dec = -1,8 <!-- * Padavine * --> | p_jan = 68 | p_feb = 64 | p_mar = 70 | p_apr = 77 | p_maj = 72 | p_jun = 90 | p_jul = 72 | p_aug = 66 | p_sep = 91 | p_okt = 86 | p_nov = 85 | p_dec = 86 <!-- * Broj kišnih dana * --> | kd_jan = 8 | kd_feb = 10 | kd_mar = 13 | kd_apr = 17 | kd_maj = 17 | kd_jun = 16 | kd_jul = 14 | kd_aug = 13 | kd_sep = 15 | kd_okt = 13 | kd_nov = 12 | kd_dec = 11 <!-- * Prosječna vlažnost zraka * --> | vz_jan = 79 | vz_feb = 74 | vz_mar = 68 | vz_apr = 67 | vz_maj = 68 | vz_jun = 70 | vz_jul = 69 | vz_aug = 69 | vz_sep = 75 | vz_okt = 77 | vz_nov = 76 | vz_dec = 81 <!-- * Broj sunčanih sati * --> | ss_jan = | ss_feb = | ss_mar = | ss_apr = | ss_maj = | ss_jun = | ss_jul = | ss_aug = | ss_sep = | ss_okt = | ss_nov = | ss_dec = }} == Kultura == [[Datoteka:Cuprija u ogledalu.JPG|mini|desno|250px|{{Center|[[Most Mehmed-paše Sokolovića]]}}]] Ovaj grad opjevan je i u bosanskoj [[Sevdalinka|sevdalinci]], a od mnogih pjevača koji su se okušali izvedbama "[[U lijepom starom gradu Višegradu]]" i "[[Prođoh Bosnom kroz gradove]]" (autorskim djelima [[Dragiša Nedović|Dragiše Nedovića]]) najistaknutiji su [[Zaim Imamović]], [[Safet Isović]] i [[Nedeljko Bilkić]].<ref>{{Cite web|url=https://sevdah.tv/dragisa-nedovic-2/|title= ''Dragiša Nedović iz Kragujevca autor je sevdalinki koje svi volimo''|website= sevdah.tv|access-date= 7. 3. 2025}}</ref> Također, radnja u romanu "[[Na Drini ćuprija]]" odvija se u Višegradu i njegovoj okolini. [[Ivo Andrić]] je u ovom remek djelu bosanskohercegovačke i jugoslavenske književnosti opisao ljepote ovog grada i njegove orijentalne arhitekture sa posebnim akcentom na [[most Mehmed-paše Sokolovića]], koji već vijekovima spaja njegove ljude.<ref>{{Cite web|url=https://www.supersummary.com/the-bridge-on-the-drina/summary/|title= ''Ivo Andrić: The Bridge on the Drina''|website= supersummary.com|access-date= 8. 3. 2025}}</ref> Most je uvršten na listu svjetske baštine [[UNESCO]]-a, a dug je oko 250 metara i širok oko 10 metara, osim na sredini, gdje je proširen sa dvije terase, sa svake strane po jedna. Taj dio mosta zove se kapija. Iduci iz čaršije, na lijevoj terasi uzdiže se stub na kome je ugrađena ploča sa natpisom iz 1571. [[carigrad]]skog stihotvorca koji je pisao u "badi" stilu kompleksne [[Arapska poezija|arapske poezije]]. U natpisu je navedeno kada je izgradnja mosta završena, te o onome ko je izgradio most i godina kada je izgrađen. Nasuprot ovom stubu s desne strane nalazi se terasa koja se zove sofa, a koja je uzdignuta sa dvije stepenice i ograđena kamenom ogradom kao i cijela dužina mosta. Osim već navedenog starog mosta, na području općine Višegrad nalazi se još nekoliko nacionalnih spomenika kulture Bosne i Hercegovine: * "[[Nekropola u Grebnicama|Nekropola sa stećcima na lokalitetu Grebnice u naselju Drinsko]]", * "[[Tumulus i nekropola sa stećcima Mramorje, Kaoštice|Prahistorijski tumulus i nekropola sa stećcima na lokalitetu Mramorje u zaseoku Raonići, Kaoštice]]" (historijsko područje).<ref>{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=16 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Višegrad) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=13. 12. 2016 |archive-date=7. 12. 2022 |archive-url=https://archive.today/20221207164947/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=16 |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Višegrada|Spisak naseljenih mjesta u općini Višegrad}} === Nacionalni sastav stanovništva - općina Višegrad === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Višegrad | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 20087 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 118) |work=fzs.ba |access-date= 27. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 12. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 10668 | g2013_bosnjaci = 1043 | g2013_srbi = 9338 | g2013_hrvati = 33 | g2013_bosanci = 6 | g2013_romi = 2 | g2013_muslimani = 13 | g2013_jugosloveni = 7 | g2013_ukrajinci = 1 | g2013_crnogorci = 5 | g2013_slovenci = 1 | g2013_pravoslavci = 2 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 20 | g2013_nepoznato = 180 | g1991_ukupno = 21199 | g1991_muslimani = 13471 | g1991_srbi = 6743 | g1991_hrvati = 32 | g1991_jugosloveni = 319 | g1981_ukupno = 23201 | g1981_muslimani = 14397 | g1981_srbi = 7648 | g1981_hrvati = 60 | g1981_jugosloveni = 858 | g1981_slovenci = 4 | g1981_crnogorci = 86 | g1981_albanci = 15 | g1981_madari = 2 | g1981_makedonci = 6 | g1971_ukupno = 25389 | g1971_muslimani = 15752 | g1971_srbi = 9225 | g1971_hrvati = 68 | g1971_jugosloveni = 141 | g1971_slovenci = 2 | g1971_crnogorci = 106 | g1971_albanci = 15 | g1971_madari = 3 | g1971_makedonci = 3 | g1961_ukupno = 24762 | g1961_muslimani = 13689 | g1961_srbi = 9965 | g1961_hrvati = 89 | g1961_jugosloveni = 824 | g1961_slovenci = 8 | g1961_crnogorci = 97 | g1961_albanci = 6 | g1961_madari = 4 | g1961_makedonci = 7 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Višegrad === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Višegrad | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 203009 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 5379 | g2013_bosnjaci = 44 | g2013_srbi = 5112 | g2013_hrvati = 19 | g2013_bosanci = 1 | g2013_jugosloveni = 5 | g2013_crnogorci = 2 | g2013_slovenci = 1 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 8 | g2013_nepoznato = 179 | g1991_ukupno = 6902 | g1991_muslimani = 3463 | g1991_srbi = 2619 | g1991_hrvati = 23 | g1991_jugosloveni = 270 | g1981_ukupno = 5988 | g1981_muslimani = 2854 | g1981_srbi = 2446 | g1981_hrvati = 52 | g1981_jugosloveni = 518 | g1981_slovenci = 3 | g1981_crnogorci = 76 | g1981_albanci = 10 | g1981_madari = 2 | g1981_makedonci = 6 | g1971_ukupno = 4866 | g1971_muslimani = 2429 | g1971_srbi = 2141 | g1971_hrvati = 53 | g1971_jugosloveni = 107 | g1971_slovenci = 2 | g1971_crnogorci = 94 | g1971_albanci = 7 | g1971_madari = 3 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 3309 | g1961_muslimani = 1416 | g1961_srbi = 1638 | g1961_hrvati = 44 | g1961_jugosloveni = 117 | g1961_slovenci = 5 | g1961_crnogorci = 57 | g1961_madari = 4 | g1961_makedonci = 3 }} == Poznate ličnosti == * [[Ivo Andrić]]; * [[Mehmed-paša Sokolović]]; * [[Ljiljana Pirolić]], književnica; * [[Saša Stanišić]], njemački književnik; * [[Hamid Beširević]], narodni heroj; == Znamenitosti grada == * [[Most Mehmed-paše Sokolovića]] * [[Višegradska Banja]] * Stara džamija Dobrun * Manastir Dobrun * Uskotračna pruga- voz „Ćiro“ * Sportski centar * Sportska dvorana * Zgrada „STARE GIMNAZIJE“ * [[Bikavac (brdo)]] * Andrićgrad == Galerija == <gallery> Datoteka:Višegrad synagogue 1905.jpg|Sinagoga u Višegradu Datoteka:Visegrad Mosque.JPG|Pogled na grad sa novoizgrađenom džamijom Datoteka:Manastir Dobrun, Republika Srpska.JPG|Manastir Dobrun Datoteka:DrinaDefile.jpg|Bosanska istočna pruga kod Višegrada Datoteka:Dobrun, obnoveny usek uzkokolejne trati Sarajevo-Belehrad.jpg|Nekadašnja pruga uskog kolosijeka kod Dobruna </gallery> == Također pogledajte == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [[Zločini nad Bošnjacima Višegrada]] * [[Podrinje]] == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat}} *[http://opstinavisegrad.com Zvanični sajt općine Višegrad] *[http://www.visegradturizam.com/ Zvanična prezentacija turističke organizacije Višegrad] *[http://genocideinvisegrad.wordpress.com Visegrad Genocide Memories] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Općina Višegrad}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Republike Srpske]] [[Kategorija:Višegrad|*]] 7btbm78xa35zrgv4n794bsya5njjiiz Slovenija 0 1128 3848716 3848260 2026-05-23T01:54:53Z KWiki 9400 3848716 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Infokutija država | zvanično_ime = Republika Slovenija | ime_genitiv = Slovenije | zastava = Flag of Slovenia.svg | grb = Coat of arms of Slovenia.svg | vrsta_simbola = Grb | uzrečica = | himna = "[[Zdravljica]]"<br>[[Datoteka:Slovenia's national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]] | karta = EU-Slovenia.svg | opis_karte = | širina_karte =200px | glavni_grad = [[Ljubljana]] | glavni_grad_koordinate = {{coord|46|03|N|14|30|E|type:city}} | najveći_grad = Ljubljana | službeni_jezik = [[Slovenski jezik|Slovenski]] | etničke_grupe = 83% [[Slovenci]]<br>2% Srbi<br>2% Hrvati<br>1% [[Bošnjaci]]<br>12% drugi | državno_uređenje = Republika | vrsta_prve_vlasti = [[Predsjednik Slovenije|Predsjednica]] | vladar_prva_vlast = [[Nataša Pirc Musar]] | vrsta_druge_vlasti =[[Premijer Slovenije|Premijer]] | vladar_druga_vlast = [[Janez Janša]] | nezavisnost = od SFR Jugoslavije | nezavisnost_priznato = 25. juni 1991. | površina = 20.273 | po_površini_na_svijetu = 153. | procenat_vode = 0,7 | stanovnika = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>2,110,547 | stanovnika_godina = 2022. | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 144. | gustoća = 102 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 106. | bdp_ukupno = $111 milijarde US$ | bdp_godina = Procjena 2023. | po_broju_bdp_na_svijetu = 38. | bdp_per_capita = $52,517 | hdi =<span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>0.918 | hdi_godina = 2021. | hdi_nivo = vrlo visok | po_broju_hdi_na_svijetu = 23. | gini = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span>23,7 | gini_godina = 2017. | po_broju_gini_na_svijetu = | valuta = [[euro]] <small>(do 2007. [[slovenski tolar]])</small> | vremenska_zona = [[srednjoevropsko vrijeme]], UTC+1 i UTC+2 | najviša_tačka_ime = [[Triglav]] | najviša_tačka_metara = 2864 | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = | najveća_rijeka_dužina = | nacionalni_dan = | internetski_nastavak = [[.si]] | pozivni_broj = +386 | komentar = }} '''Slovenija''', zvanično '''Republika Slovenija''', jest [[Evropa|evropska]] [[država]] smještena na krajnjem sjeveru [[Sredozemlje|Sredozemlja]] i krajnjem jugu [[Srednja Evropa|Srednje Evrope]]. Ona na zapadu graniči s [[Italija|Italijom]], na sjeveru s [[Austrija|Austrijom]], na sjeveroistoku sa [[Mađarska|Mađarskom]], a na istoku i jugu sa [[Hrvatska|Hrvatskom]]. Slovenija leži na spoju alpskog, sredozemnog, panonskog i dinarskog svijeta. Površina Slovenije iznosi 20.273&nbsp;km<sup>2</sup>, po čemu ona spada u srednje velike evropske države. Dužina državne granice iznosi 1.382&nbsp;km, od čega je 921&nbsp;km kopnene, 413&nbsp;km riječne te 47&nbsp;km morske granice. Slovenska obala [[Jadransko more|Jadranskog mora]] duga je 46,6&nbsp;km. Glavni grad joj je [[Ljubljana]], privredno, kulturno i političko središte države, a najviši vrh je [[Triglav]] (2864 m). Kroz [[Historija Slovenije|slovensku historiju]] smjenjivali su se kulturni utjecaji iz srednjoevropskog i apeninskog kulturnog prostora. Prema popisu iz 2021. Slovenija je imala 2.108.977 stanovnika. [[Slovenci]] predstavljaju oko 83% stanovništva, dok je najveći udio, u ustavu spomenutih manjina,<ref name="ustavslo" /> [[Mađari|Mađara]] (0,32%), [[Italijani|Italijana]] (0,11%) i [[Romi|Roma]] (0,17%). Zvanični i nacionalni jezik je [[Slovenski jezik|slovenski]] (slov. ''slovenščina''), dok u područjima gdje je naseljena italijanska i mađarska manjina, službeni jezici su i [[Italijanski jezik|italijanski]] odnosno [[Mađarski jezik|mađarski]]. Slovenija je svoju državnost zasnovala na plebiscitu o samostalnosti održanom 23. decembra 1990. ali ju je morala i braniti tokom kratkotrajnog [[Rat u Sloveniji|slovenskog rata]], nakon što je 25. juna 1991. godine proglasila nezavisnost. Po političkom uređenju, ona je parlamentarna demokratija. U Ujedinjene narode primljena je 22. maja 1992. Danas je članica [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]], [[Svjetska trgovinska organizacija|Svjetske trgovačke organizacije]], [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju|OSCE-a]], [[NATO]] saveza, [[Šengenski sporazum|Šengenskog sporazuma]] i drugih svjetskih organizacija. Pristupila je u punopravno članstvo [[Evropska unija|Evropske unije]] 1. maja 2004. godine. == Historija == {{Glavni|Historija Slovenije}} Slavenski preci današnjih Slovenaca doselili su se na područje današnje Slovenije vjerovatno u 6. vijeku. U 7. vijeku nastala je Karantanija, prva država alpskih Slavena. Godine 745. Karantanija je u zamjenu za odbranu protiv [[Avari|Avara]] priznala vlast [[Bavarska|Bavarske]], a zadržala je neke oblike unutrašnje samostalnosti nakon preoblikovanja u jednu od franačkih grofovija 828. godine. Već u 7. vijeku se na prostoru središnje Slovenije uobličila jedna slovenska plemenska zajednica, Karniola, koja je u 8. vijeku također bila uključena u okvir franačke države. Počev od 8. vijeka iz Salzburga i [[Akvileja|Akvileje]] počelo se širiti [[kršćanstvo]] u Sloveniji. Oko 1000. godine napisani su [[Brižinski spomenici]], prvi pisani dokument na slovenskom i prvi slavenski dokument na latinici. U 14. vijeku veći dio današnje Slovenije pada pod vlast [[Habsburška Monarhija|Habsburgovaca]]. Slovenija se tada dijeli na pokrajine: Kranjsku, Gorišku, Štajersku, Korušku, [[Trst]] i Istru. Godine 1848. brojne narode zahvata narodni preporod, pa i Slovenci imaju politički program koji traži ujedinjenu Sloveniju. Kad se 1918. godine raspala Austro-Ugarska, a Italija zauzela pokrajine Primorsku i Istru, te dio Dalmacije, osnovana je [[Država Slovenaca, Hrvata i Srba]] koja se ubrzo ujedinila sa Kraljevinom Srbijom u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca koja se 1929. preimenovala u Kraljevinu Jugoslaviju. [[Kraljevina Jugoslavija]] se raspala nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], a Slovenci su se pridružili Demokratskoj federativnoj Jugoslaviji što je zvanično objavljeno 10. augusta 1945. godine. Država je 29. novembra 1945. preimenovana u FNRJ (Federativnu narodnu republiku Jugoslaviju) te je kasnije 1963. postala [[Socijalistička federativna republika Jugoslavija|SFRJ]]. Današnja Republika Slovenija je na osnovu plebiscitnog odlučivanja objavila svoju nezavisnost od SFRJ 25. juna 1991. godine. == Simboli == === Zastava === [[Zastava Slovenije]] sastoji se od tri jednako široke vodoravne pruge bijele, plave, i crvene boje. [[Grb Slovenije]] na zastavi se nalazi pri vrhu na lijevoj strani. Na grbu je bijeli [[Triglav]], najviša planina u Sloveniji, na plavoj pozadini; pod njim su dvije valovite plave linije koje označavaju [[Jadransko more]] i lokalne rijeke. Iznad planine su tri šestokrake zvijezde. Boje zastave su [[Panslavenske boje|pan-slavenske]], ali su se upotrebljavale i ranije na bivšim zastavama i podrazumjevaju se kao narodne boje Slovenije. Prvi put su korištene na zastavi iz [[1848]]. godine za vrijeme rasta slavenskog nacionalizma. Za vrijeme [[Jugoslavija|Jugoslavije]], slovenska zastava je nastavila simbolizirati Sloveniju. [[1945]]. godine, u sredinu zastave stavljena je [[crvena zvijezda]], koja je onda bila simbol [[Socijalistička Republika Slovenija|Socijalističke Republike Slovenije]]. Nakon osamostaljenja Slovenije od Jugoslavije, zvijezda je zamijenjena novim grbom. Nova zastava je prihvaćena [[27. juni|27. juna]] [[1991.]] === Grb === [[Grb Slovenije]] sastoji se od plavog štita s crvenim obrubom na kojem se nalazi stilizirani prikaz bijele planine - [[Triglav]]a. Ispod te planine su dvije vijugave linije koje simbolizuju rijeke i more, a iznad Triglava su tri zlatne, šestokrake zvijezde koje čine trokut. Zvijezde potiču s grba celjskih grofova. Grb se nalazi i na [[Zastava Slovenije|slovenskoj zastavi]]. === Himna === [[Zdravljica]] je pjesma koju je napisao [[France Prešeren]]. Sedma strofa pjesme je također himna Republike Slovenije. == Geografija == {{glavni|Geografija Slovenije}} [[Datoteka:Relief map of Slovenia.png|thumb|desno|300px|Reljef Slovenije]] Geografski, Slovenija se nalazi u jugoistočnoj Evropi, na raskrižju [[Alpe|Alpa]], [[Dinara|Dinarskih planina]], [[Panonska nizija|Panonske nizije]] i [[Sredozemlje|Sredozemlja]]. Njeno područje je mješavina utjecaja alpske, sredozemne i kopnene klime. Više od polovine njene površine (54%) prekrivaju [[šuma|šume]]. Prema podacima FAO-a, šume u Sloveniji zauzimaju 1.076.474 hektara,<ref name="goloba" /> po čemu je, poslije Finske i Švedske, treća u Evropi. U sjeverozapadnom dijelu države preovladavaju Alpe sa najvišim vrhom [[Triglav]]om (2864 m). U pravcu prema moru prostire se pokrajina ''Kras'' (bos. ''krš''). Njen podzemni svijet sadrži neke od najveličanstvenijih podzemnih galerija u Evropi. Neke od poznatijih su [[Postojnska jama]] i [[Škocjanske jame]], koje su isklesale podzemne vode, a u njima se nalaze prelijepi pećinski ukrasi. Stoga ih je UNESCO stavio na [[Spisak mjesta Svjetske baštine u Evropi|Spisak svjetske i kulturne baštine]]. ==== Granice ==== * S [[Hrvatska|Hrvatskom]] – [[Granica između Hrvatske i Slovenije|670&nbsp;km]] * S [[Austrija|Austrijom]] – [[Granica između Austrije i Slovenije|318&nbsp;km]] * S [[Italija|Italijom]] – [[Granica između Italije i Slovenije|280&nbsp;km]] * S [[Mađarska|Mađarskom]] – [[Granica između Mađarske i Slovenije|102&nbsp;km]] Dužina [[Jadransko more|morske]] obale iznosi 46,69 &nbsp;km. ====Geografske odrednice==== * Centralna geometrijska tačka: [[Slivna]], {{Coord|46|07|11.8|N|14|48|55.2|E|}}; * krajnji sjever: [[Budinci]], {{Coord|46|52|37.52|N|16|14|18.14|E|}}; * krajnji jug: [[Damelj]], {{Coord|45|25|18.34|N|15|10|56.06|E|}}; * krajnji istok: [[Pince–Marof]], {{Coord|46|28|33.76|N|16|36|07.69|E|}}; * krajnji zapad: [[Robidišče]], {{Coord|46|17|54.05|N|13|23|47.81|E|}}. Vazdušna linija po geografskoj širini iznosi 1° 287' odn. 163&nbsp;km. Vazdušna linija po geografskoj dužini iznosi 3° 13' odn. 248&nbsp;km. {{Geografska lokacija |Centar = <big>'''[[Slivna]]'''</big> |Sjever = '''[[Budinci]]''' |Istok = '''[[Pince–Marof]]''' |Jug = '''[[Damelj]]''' |Zapad = '''[[Robidišče]]''' }} === Geologija === Slovenija se nalazi u prilično aktivnoj seizmičkoj zoni, zbog svog položaja na relativno malehnoj Jadranskoj ploči, stješnjenoj između evroazijske ploče na sjeveru i afričke ploče na jugu, te se rotira suprotno kazaljki sata.<ref name="Seisme" /> Stoga je zemlja na raskršću tri važne geotektonske jedinice: Alpe na sjeveru, [[Dinaridi]] na jugu i Panonski basen na istoku.<ref name="Seisme" /> Naučnici su uspjeli identificirati oko 60 razornih [[zemljotres]]a koji su ovo područje pogodili u prošlosti. Osim toga, mreža seizmičkih stanica je aktivna širom države.<ref name="Seisme" /> Mnoga područja Slovenije imaju karbonatnu površinu, te se ispod njih nalazi veoma razvijen kraški pozdemni sistem (pećina, jama i dr). === Klima === [[Datoteka:View from Mangart MC.jpg|thumb|Razni oblici oblaka iznad Julijskih Alpa (sjeverozapadna Slovenija), pogled sa vrha Mangart u septembru 2007.]] Slovenija se nalazi na geografskim širinama umjerene klime. Na njenu klimu također utiče i raznolikost reljefa, kao i uticaji Alpa i [[Jadransko more|Jadranskog mora]]. Na sjeveroistoku države, pretežno je [[kontinentalna klima]] sa najvećim razlikama između zimskih i ljetnih temperatura. U priobalnim područjima preovladava [[sredozemna klima]]. Efekti mora na temperaturu vidljivi su sve do doline rijeke Soče, dok je oštra [[alpska klima]] zastupljena u višim planinskim područjima. Postoji snažna interakcija između ova tri klimatska sistema na gotovo cjelokupnom području države.<ref name="arso.gov.si" /><ref name="arso.gov.si Meteo Archive" /> [[Padavina|Padavine]] se znatno razlikuju od regije do regije, sa preko 3500&nbsp;mm godišnje u pojedinim zapadnim područjima, te opada idući ka istoku na oko 800&nbsp;mm u Prekmurju. [[Snijeg]] je dosta čest tokom zime, a rekord snježnih padavina u Ljubljani zabilježen je 1952. sa izmjerenih 146&nbsp;cm. U poređenju sa Zapadnom Evropom, Slovenija nije vjetrovita država, jer je relativno dobro ''zaklonjena'' padinama alpskih planina. Prosječna brzina [[vjetar|vjetra]] niža je nego u nizijama susjednih država. Zbog neravnog terena, česti su lokalni vertikalni vjetrovi na dnevnoj osnovi. Osim ovih, postoje tri vrste vjetra od naročitog regionalnog značaja: [[bura]], [[jugo]] i fen. Jugo i bura karakterišu primorske dijelove Slovenije. Jugo je obično topao i vlažan vjetar, dok je bura najčešće snažan i hladan. Fenski vjetar je tipičan za alpske predjele na sjeveru države. Općenito, u Sloveniji su pretežni sjeveroistočni, jugoistočni i sjeverni vjetrovi.<ref name="znacilnosti" /> === Hidrologija === Teritorija Slovenije najvećim dijelom (16.423&nbsp;km<sup>2</sup> odnosno 81%) pripada slivu [[Crno more|Crnog mora]], dok samo manjim dijelom (3.850&nbsp;km<sup>2</sup> odnosno 19%) pripada slivu Jadranskog mora. Ova dva sliva su podijeljena u manje jedinice u zavisnosti od njenih glavnih rijeka: rijeke Mura, [[Drava]] i [[Sava]] sa pritokom [[Kupa|Kolpom]], te rijeke jadranskog sliva.<ref name="vodnobog" /> == Vlada == [[Datoteka:Presidential Palace. Ljubljana.jpg|thumb|desno|Predsjednička palača u Ljubljani]] Slovenija je parlamentarna [[demokratija|demokratska]] [[republika]] sa [[Višestranački sistem|višestranačkim sistemom]]. Na čelu države je [[Predsjednik Slovenije|predsjednik]], koji se bira na općim izborima i ima vrlo važnu integrativnu ulogu.<ref name="Furtlehner" /> Bira se na mandat od pet godina uz ograničenje od najviše dva uzastopna mandata. On uglavnom ima ulogu predstavljanja države, a ujedno je i vrhovni zapovjednik [[Slovenska vojska|vojske Slovenije]].<ref name="lovros" /> Izvršni i upravni organi u Sloveniji su [[Vlada Republike Slovenije]],<ref name="Borak2004" /> na čijem je čelu [[Premijer Slovenije|premijer]] te vijeće ministara odnosno kabinet vlade, koju bira Narodna skupština Slovenije (slov. ''Državni zbor Republike Slovenije''). Zakonodavni organ čini dvodomni [[Parlament Slovenije]], čija je karakteristika asimetrična dualnost.<ref name="Prunk2007" /> Najveća zakonodavna moć je koncentrirana u Narodnoj skupštini od 90 članova. Od njih, 88 članova biraju svi građani države po sistemu proporcionalnog predstavljanja, dok preostala dva člana skupštine biraju registrovani članovi autohtonih mađarskih i italijanskih manjinskih zajednica. Izbori se održavaju svake četiri godine. Državno vijeće Slovenije (slov. ''Državni svet Republike Slovenije'') sačinjava 40 članova, koji su imenovani tako da predstavljaju socijalne, ekonomske, profesionalne i lokalne interesne grupe, ima dosta ograničenu savjetodavnu i kontrolnu ulogu.<ref name="Prunk2007" /> Period od 1992. do 2004. bio je obilježen vlašću stranke "[[Liberalna demokratija Slovenije]]", koja je bila ''odgovorna'' za postepeni prijelaz iz [[Titoizam|titoističke]] privrede u kapitalističku tržišnu. Međutim, ova stranka je kasnije dobila mnogo kritika od strane neoliberalnih ekonomista, koji su tražili dosta brže tranzicijske "rezove". Predsjednik ''Liberalne demokratije Slovenije'' bio je [[Janez Drnovšek]], koji je bio i premijer Slovenije između 1992. i 2002. te predsjednik Slovenije od 2002. do 2007. Mnogi ga smatraju za najutjecajnijeg slovenskog političara 1990tih,<ref name="rtvslo" /> zajedno sa predsjednikom [[Milan Kučan|Kučanom]] (koji je bio predsjednik od 1991. do 2002).<ref name="rahmet" /><ref name="attila" /> Period od 2005. do 2008. bio je obilježen ogromnim entuzijazmom zbog priključenja države Evropskoj uniji. Tokom prvog mandata vlade [[Janez Janša|Janeza Janše]], po prvi put nakon osamostaljenja, slovenske banke su zabilježile da njihov omjer kredita i depozita izmiče kontroli. Uzrok tome je bilo prezaduživanje kod inostranih banaka i prekomjerno kreditiranje svojih klijenata, naročito lokalnih tajkuna. Nakon izbijanja [[Svjetska finansijska kriza od 2007.|finansijske krize 2007–2010.]] i [[Evropska dužnička kriza|evropske dužničke krize]], koalicija lijevog centra koja je naslijedila Janšinu vladu nakon izbora 2008. suočila se sa posljedicama prekomjernog kreditiranja u periodu 2005–2008. Pokušane su određene reforme koja bi pomogle u ekonomskom oporavku, ali su one naišla na studentske i radničke proteste koje je predvodio jedan student, koji je kasnije postao član [[Janez Janša|Janšinog]] [[Slovenska demokratska stranka|SDS-a]]. Predložene reforme su odgođene nakon provedenog referenduma. Vlada lijevog centra je smijenjena nakon što joj je izglasano nepovjerenje. Janez Janša je povećanje potrošnje i prekomjerno zaduživanje prebacio na teret vlade koja je došla na vlast, a predlagao je stroge mjere štednje, iste one za koje se zalagao da se odlože. == Privreda == {{Glavni|Privreda Slovenije}} [[Datoteka:Eurozone.svg|thumb|desno|Od 2007. Slovenija je dio [[Eurozona|Eurozone]] (tamno plavo).]] Slovenija ima relativno razvijenu ekonomiju, a njen dohodak po glavi stanovnika je najviši među svim slavenskim zemljama. Slovenija je 2007. bila prva "nova" članica EU koja je uvela [[euro]] kao svoju valutu, zamjenjujući dotadašnji [[slovenski tolar]]. Od 2010. ona je postala i članica [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD-a]].<ref name="VE2012-03-15" /><ref name="magstadt" /> Unutar države postoji velika razlika u blagostanju između raznih subregija. Među ekonomski najprosperitetnije regije Slovenije ubrajaju se [[Srednjoslovenska statistička regija|centralna Slovenija]] koja uključuje i prijestolnicu [[Ljubljana|Ljubljanu]] te zapadne slovenske regije, kao što su [[Goriška statistička regija|Goriška]] i [[Obalno-kraška statistička regija|Obalno-kraška]]. Statistički najsiromašnije regije su [[Pomurska statistička regija|Pomurska]], [[Zasavska statistička regija|Zasavska]] i [[Primorsko-notranjska statistička regija|Primorsko-notranjska]] regija.<ref name="bslo" /> U Sloveniji je u periodu 2004–2006. ekonomski rast iznosio je prosječno 5% godišnje, dok je 2007. njena ekonomija narasla za gotovo 7%. Rast je bio poduprt velikim zaduživanjem naročito između preduzeća među kojima se isticao sektor građevinarstva. Međutim, nakon [[Svjetska finansijska kriza od 2007.|finansijske krize 2007–2010.]] i evropske dužničke krize, Slovenija se našla u situaciji da ne može kontrolirati daljnje zaduživanje i otplaćivati stare dugove.<ref name="Slovenia's Economy: Next in Line" /> Najteže je pogođen sektor građevinarstva u 2010. i 2011.<ref name="ST2012-03-13" /> Već 2009. slovenski [[bruto domaći proizvod]] po glavi stanovnika opao je 8%, što je najveći pad unutar Evropske unije poslije baltičkih zemalja i [[Finska|Finske]]. U augustu 2012. pad na godišnjem nivou i dalje je iznosio 0,8%, mada je u prvom kvartalu te godine zabilježen rast od 0,2% (u odnosu na prethodni kvartal, nakon što su podaci podešeni u skladu sa sezonom i radnim danima).<ref name="gdpd2" /> Pad na godišnjem nivou pripisan je padu nivoa domaće potrošnje i usporenju rasta izvoza. Smatralo se da su uzroci pada domaće potrošnje fiskalni rezovi i smanjenje [[budžet]]skih troškova krajem prethodne fiskalne godine,<ref name="Bloomberg" /> ali i neuspjeh u nastojanjima da se primijene ekonomske reforme, kao i neadekvatno finansiranje i smanjenje izvoza.<ref name="RTV2012-02-29" /> Gotovo dvije trećine stanovništva zaposleno je u tercijarnom (uslužnom) sektoru, a preko jedne trećine u [[Industrija|industriji]] i građevinarstvu.<ref name="CIA" /> Prednost Slovenije leži u njenoj dobro obrazovanoj radnoj snazi, razvijenoj infrastrukturi i njenom položaju na raskrsnici vrlo važnih trgovačkih i [[transport]]nih puteva.<ref name="VE2012-03-15" /> Nivo direktnih stranih investicija (FDI) po glavi stanovnika u Sloveniji jedan je od najnižih među članicama EU,<ref name="VE2012-03-15"/> a produktivnost radne snage i konkurentnost slovenske ekonomije još uvijek su daleko ispod prosjeka EU.<ref name="delosig" /><ref name="newsdelo2" /> [[Porez]]i su relativno visoki, a [[tržište rada]] je, po mišljenjima ekonomista, dosta nefleksibilno, dok kompanije gube svoja tržišta na uštrb kineskih, indijskih i drugih kompanija.<ref name="CIA" /> Velika otvorenost slovenskog tržišta čini njenu ekonomiju vrlo osjetljivom na ekonomske uvjete kod njenih glavnih trgovačkih partnera što može promijeniti na njenu konkurentnost u pogledu cijena na međunarodnom planu.<ref name="stuhec" /> Osnovne grane industrije u Sloveniji su proizvodnja motornih vozila, elektronske i elektroničke opreme, mašina, [[lijek]]ova i goriva.<ref name="VE2012-03-15"/> Sve više dolazi do izražaja starenje radne snage što predstavlja izražen problem slovenske ekonomije.<ref name="CNBC2012-01-23" /> U oblasti rudarstva, Slovenija je poznata po rudnicima [[živa|žive]], među kojima se naročito isticao bivši [[Rudnik žive u Idriji|rudnik]] u [[Idrija|Idriji]]. Taj rudnik, ranije drugi najveći rudnik žive na svijetu, danas je muzej, a 2012. je, zajedno sa španskim rudnikom žive Almadén, uvršten i na UNESCO-ov spisak svjetske baštine. Slovenija je također imala i brojne rudnike [[ugalj|uglja]], [[cink]]a i [[olovo|olova]]. == Stanovništvo == {| class="wikitable" style="text-align:center; float: right; margin: 0 0 1em 1em;" |- !style="background: #CCCCFF" colspan="2" align="center" |Broj stanovnika po popisima<ref name="autogenerated1" /> |- ! Godina !! Broj <br> stanovnika |- | 1857. || 1.101.854 |- | 1869. || 1.128.768 |- | 1880. || 1.182.223 |- | 1890. || 1.234.056 |- | 1900. || 1.268.055 |- | 1910. || 1.321.098 |- | 1921. || 1.304.800 |- | 1931. || 1.397.650 |- | 1948. || 1.439.800 |- | 1953. || 1.504.427 |- | 1961. || 1.591.523 |- | 1971. || 1.727.137 |- | 1981. || 1.891.864 |- | 1991. || 1.965.986 |- | 2002. || 1.964.036 |- | 2011. || 2.050.189 |- | 2021. || 2.108.977 |} Sa oko 101 stanovnikom na kvadratni kilometar, Slovenija je među evropskim zemljama sa najnižom gustoćom naseljenosti (u odnosu, naprimjer, na Holandiju (402/km<sup>2</sup>) ili Italiju 195/km<sup>2</sup>). Regija [[Primorsko-notranjska statistička regija|Primorsko-notranjska]] ima najnižu gustoću naseljenosti, dok najvišu ima [[Srednjoslovenska statistička regija|regija Srednja Slovenija]].<ref name="ljetopis2010" /> Broj stanovnika po zvaničnim podacima iznosi 2.108.977 (stanje: 1. januar 2021.)<ref name="popisstat" /> od kojih su 89% [[Slovenci]], 3% [[Hrvati]], 2% [[Srbi]], i 1,10% [[Bošnjaci]]<ref name="popisstat" /> U [[Ustav Slovenije|Ustavu Slovenije]] posebno su naglašene manjine [[Mađari|Mađara]] (u regiji [[Prekmurje]]) i [[Italijani|Italijana]] u zapadnom dijelu države. === Jezik === Zvanični jezik u Sloveniji je [[slovenski jezik]], član je porodice južnoslavenskih jezika. Prema podacima iz popisa 2002. slovenski jezik je bio maternji za oko 88% stanovništva države, dok preko 92% stanovništva govori ovaj jezik kod kuće.<ref name="siol.net" /><ref name="stat.si" /> Stoga se Slovenija svrstava među najhomogenije zemlje u EU u aspektu udjela govornika dominantnog jezika u državi.<ref name="Dular" /> === Religija === [[Datoteka:Dpp 0410.jpg|thumb|180px|lijevo|Bazlika djevice Marije u [[Brezje (Radovljica)|Brezju]], također poznata i kao slovenska nacionalna crkva, jedno je od najposjećenijih katoličkih mjesta hodočašća u Sloveniji]] Prije Drugog svjetskog rata, oko 97% stanovništva u Sloveniji se izjašnjavalo kao [[Rimokatolička crkva u Sloveniji|katolici]] (''rimskog obreda''), oko 2,5% kao luterani, dok se 0,5% stanovništva izjašnjavalo kao pripadnici drugih religija.<ref name="stat.si"/> [[Rimokatoličanstvo|Katoličanstvo]] je bilo važan faktor u socijalnom i političkom životu u predkomunističkoj Sloveniji. Nakon 1945. u državi je otpočeo proces postepene ali kontinuirane sekularizacije. Nakon desetljeća strogog "gušenja" svih religija, komunistički režim je kasnije usvojio politiku relativne tolerancije naspram crkve, ali je ograničio njenu socijalnu funkciju. Poslije 1990. Katolička crkva je vratila glavni dio svog ranijeg utjecaja na društvo, ali je Slovenija i dalje ostala pretežno sekularizirana zemlja. Prema podacima sa popisa 2002. oko 57,8% stanovništva su [[Rimokatolička crkva|katolici]]. Kao i drugdje u Evropi, udio katolika je u stalnom padu. U 1991. oko 71,6% su se izjasnili kao katolici, što prosječno predstavlja pad veći od 1% godišnje. Najveći dio slovenskih katolika pripada ''rimskom obredu'', dok vrlo mali broj grkokatolika živi u području [[Bela krajina|Bele krajine]] na jugu Slovenije.<ref name="localno" /> I pored relativno malog broja [[Protestantizam|protestanata]] (manje od 1% po popisu 2002), protestantsko naslijeđe je historijski vrlo značajno jer se slovenski standardni jezik i slovenska literatura počela razvijati nakon protestantske reformacije u 16. vijeku. Danas značajnija luteranska manjina živi u krajnjem istočnom području Prekmurja, gdje predstavljaju oko petine stanovništva, a na čijem je čelu biskup sa sjedištem u [[Murska Sobota|Murskoj Soboti]].<ref name="evangcrk" /> Prema popisu iz 2002. [[islam]] je druga najbrojnija vjerska grupa sa oko 2,4% stanovništva Slovenije. Najveći broj slovenskih muslimana su [[Bošnjaci u Sloveniji|porijeklom iz Bosne]].<ref name="islamska" /> Treća najbrojnija vjerska grupa sa oko 2,2% stanovništva države su pravoslavci, među kojima je najveći broj pripadnika [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]], dok vrlo mali broj ostalih pravoslavaca pripada makedonskoj i drugim pravoslavnim crkvama. == Administrativna podjela == [[Datoteka:NUTS, Slovenija, 2015.png|thumb|350px|desno|Kohezijske regije, statističke regije i općine]] Zvanično, Slovenija je podijeljena na [[Spisak općina u Sloveniji|212 općina]] (od kojih [[Spisak gradskih općina u Sloveniji|11 ima status gradskih]] općina). Općine su jedini organ lokalne autonomije u Sloveniji. Na čelu svake općine je načelnik (slov. ''župan''), izabran na mandat od četiri godine na općim izborima, te općinski savjet (''občinski svet''). U većini slovenskih općina, članovi općinskog savjeta se biraju sistemom proporcionalne zastupljenosti, dok samo nekoliko manjih općina koriste sistem većinskog glasanja. U gradskim općinama, općinska vijeća se nazivaju ''gradska vijeća''.<ref name="www2.gov.si" /> Svaka općina također ima i načelnika općinske uprave (''načelnik občinske uprave''), kojeg imenuje načelnik, a u čijoj nadležnosti je funkcioniranje lokalne administracije.<ref name="www2.gov.si"/> U administrativnom smislu Republika Slovenija je podijeljena na dvije kohezijske regije, a podjela ima isključivo statističku namjenu: {| class="wikitable sortable" |- ! [[Kohezijska regija]] || [[Površina|Površina (km<sup>2</sup>)]] || [[Statističke regije Slovenije|Broj statističkih regija]] || [[Spisak općina u Sloveniji|Broj općina]] || [[Spisak naselja u Sloveniji|Broj naselja]] |- | [[Istočna Slovenija (kohezijska regija)|Istočna Slovenija]] || '''12.433''' || '''8''' || '''148''' || '''3.953''' |- | [[Zapadna Slovenija (kohezijska regija)|Zapadna Slovenija]] || '''7.840''' || '''4''' || '''64''' || '''2.082''' |- |} ===Gradovi u Sloveniji=== {{Glavni|Spisak gradova u Sloveniji}} {{Najveći gradovi | ime = Najveći gradovi u Sloveniji | ime_države_u_lokativu = Sloveniji | drž_ref = | list_by_pop = Spisak gradova u Sloveniji | class = nav | int_ime = Statističke regije | int_link = Statističke regije Slovenije | grad_1 = Ljubljana | int_1 = Srednjoslovenska statistička regija{{!}}Srednja Slovenija | stan_1 = 285.604 | grad_2 = Maribor | int_2 = Podravska statistička regija{{!}}Podravska | stan_2 = 94.809 | grad_3 = Celje | int_3 = Savinjska statistička regija{{!}}Savinjska | stan_3 = 37.834 | img_3 = Celje - pogled z gradu.JPG | grad_4 = Kranj | int_4 = Gorenjska statistička regija{{!}}Gorenjska | stan_4 = 37.129 | img_4 = Kranj 19.jpg | grad_5 = Velenje | int_5 = Savinjska statistička regija{{!}}Savinjska | stan_5 = 25.456 | grad_6 = Koper | int_6 = Obalno-kraška statistička regija{{!}}Obalno-kraška | stan_6 = 24.996 | grad_7 = Novo Mesto | int_7 = Jugoistočna Slovenija{{!}}Jugoistočna Slovenija | stan_7 = 23.341 | grad_8 = Ptuj | int_8 = Podravska statistička regija{{!}}Podravska | stan_8 = 18.164 | grad_9 = Trbovlje | int_9 = Zasavska statistička regija{{!}}Zasavska | stan_9 = 14.977 | grad_10 = Kamnik | int_10 = Srednjoslovenska statistička regija{{!}}Srednja Slovenija | stan_10 = 13.608 }} ===Općine u Sloveniji=== [[Datoteka:Slovenia, administrative divisions - de.svg|thumb|350px|desno|Općine u Sloveniji, stanje [[2018]]. godine]] {{Glavni|Spisak općina u Sloveniji}} Slovenija je podijeljena na 212 općina. {{Općine Slovenije}} ===Naselja u Sloveniji=== {{Glavni|Spisak naselja u Sloveniji}} Slovenija ima 6.035 naselja, raspoređenih u 212 općina (stanje na dan [[1. januar]] [[2023.]]). == Saobraćaj == [[Datoteka:Lukakoper.jpg|thumb|desno|Luka Koper]] Njen položaj na spoju velikih geografskih cjelina i područje kroz koje protiču važne evropske rijeke su neki od razloga križanja glavnih [[saobraćaj]]nih puteva u Sloveniji. Opći smjer puteva određen je već u antičko doba. Posebna geografska prednost u novije doba je položaj Slovenije na križanju panevropskih transportnih koridora V (najbrža veza između [[Jadransko more|sjevernog Jadrana]] i centralne i istočne Evrope) i koridora X (kojim se centralna Evropa povezuje s Balkanom). To daje Sloveniji posebnu poziciju u evropskim socijalnim ekonomskim i kulturnim integracijama i obnovama.<ref name="UKOM2000-11" /> Cestovni teretni i putnički transport čine najveći dio saobraćaja u Sloveniji sa udjelom od oko 80%.<ref name="MW2009SORS" /> U domenu putničkog transporta daleko više su popularni putnički automobili od javnog prijevoza, koji konstantno i značajno opada.<ref name="MW2009SORS"/><ref name="avtomob" /> Slovenija ima veoma veliku [[Autoputevi u Sloveniji|gustoću autoputeva]] i magistralnih puteva u odnosu na prosjek članica Evropske unije.<ref name="ECORYS2011" /> Sistem autoputeva, čija je izgradnja dosta ubrzana nakon 1994,<ref name="Oplotnik2004" /> polahko je pretvorio državu u jednu veliku [[konurbacija|konurbaciju]].<ref name="uroszcl" /> Drugi sporedni i lokalni putevi su relativno zapušteni zbog nepažnje vlade ali i zbog sveukupnog povećanja saobraćaja.<ref name="ECORYS2011" /> Postojeća [[Željeznički saobraćaj u Sloveniji|slovenska željeznička mreža]] daleko zaostaje za [[željeznica]]ma u ostalim članicama EU, i ne može se ni izbliza mjeriti s cestovnom mrežom.<ref name="ARSO420" /> Održavanje i modernizacija željezničke mreže u Sloveniji je prilično zapušteno zbog nedostatka finansijskih sredstava.<ref name="UNIMB2011-04"/> Zbog zaostale infrastrukture, udio željeznica u transportu robe je vrlo mali.<ref name="ARSO416" /> Putnički željeznički saobraćaj je u fazi oporavka, nakon velikog pada tokom 1990tih.<ref name="ARS0415" /> Panevropski željeznički koridori V i X te nekoliko drugih važnih evropskih željezničkih linija se ukršta na području Slovenije.<ref name="UNIMB2011-04"/> Gotovo svi međunarodni tranzitni vozovi u Sloveniji prolaze kroz ljubljanski željeznički čvor.<ref name="oDPN2010-03" /> == Obrazovanje == Obrazovni sistem u Sloveniji se smatra 12. najbolji u svijetu i četvrti najbolji među članicama [[Evropska unija|Evropske unije]], što je znatno više od prosjeka [[Organizacija za ekonomsku saradnju i razvoj|OECD-a]], prema podacima Programa za procjenu međunarodnih studenata (PISA).<ref name="oecd.org" /> Među osobama starosti od 25 do 64 godine, 12% ih je završilo više ili visoko obrazovanje, a prosječni Slovenac proveo je 9,6 godina u formalnom obrazovanju. Prema izvještaju OECD-a, 83% odraslih između 25 i 64 godine imaju završenu srednju školu, što je daleko iznad OECD-ovog prosjeka od 74%, dok taj procenat u starosnoj grupi od 25 do 34 godine iznosi 93%.<ref name="better" /> Prema popisu stanovništva iz 1991, stopa [[pismenost]]i u Sloveniji iznosila je 99,6%. Također, aktivnosti cjeloživotnog učenja su u stalnom porastu.<ref name="ReferenceA"/> ;Osnovno Odgovornost za osnovno i srednje obrazovanje u Sloveniji leži na ministarstvu obrazovanja i sporta. Nakon neobaveznog predškolskog obrazovanja, slovenska djeca pohađaju devetogodišnje osnovno obrazovanje, počev od šeste godine života.<ref name="solaosn" /> Osnovna škola je podijeljena na tri perioda, svaki u trajanju od po tri godine. U akademskoj 2006-2007. bilo je 166.000 učenika upisanih u osnovne škole, te više od 13.225 učitelja i nastavnika, što daje odnos od jednog nastavnika na 12 učenika i 20 učenika po jednom razredu.<ref name="ReferenceA" /> ;Srednje Nakon završetka osnovne škole, gotovo sva djeca (više od 98%) nastavljaju srednje obrazovanje, bilo u sklopu općih, tehničkih ili drugih srednjih škola (poput gimnazije). Srednjoškolsko obrazovanje završava polaganjem mature, završnog ispita kojim učenici stiču pravo upisa na fakultete. Oko 84% srednjoškolaca nakon mature upisuje neki od fakulteta ili viših škola.<ref name="ReferenceA"/> ;Više i visoko Među nekoliko univerziteta u Sloveniji, najbolje rangirani je [[Univerzitet u Ljubljani]], koji je prema podacima ARWU (Akademskog rangiranja svjetskih univerziteta) rangiran među 500 najboljih u svijetu odnosno među prvih 3% najboljih svjetskih univerziteta.<ref name="shanghair" /><ref name="uni-lj" /> Druga dva javna univerziteta su [[Univerzitet u Mariboru]]<ref name="uni-mb" /> u slovenskoj regiji Štajerska, te Univerzitet Primorske u istoimenoj regiji.<ref name="upr.si" /> Osim ovih, postoji i privatni Univerzitet u Novoj Gorici<ref name="ung.si" /> i međunarodni EMUNI univerzitet.<ref name="emuni" /> == Kultura == === Književnost === {{Također pogledajte|Slovenska književnost}} {{dvostruka slika|right |Primoz-Trubar.jpg|150px|Prešern-Goldenstein.jpg|150px |[[Primož Trubar]]|[[France Prešeren]] }} Najstariji sačuvani zapis na slovenskom jeziku odnosno na nekom od slavenskih jezika uopće jesu [[Brižinski spomenici]] (Frajsinški spomenici), nastali oko 1000. godine. Oko 1550. Primož Trubar je na [[njemački jezik|njemačkom jeziku]] napisao i objavio prve slovenske knjige ''Katekizam'' i ''Abecedarij''. U tim knjigama, po prvi put se zapisuje narodni slovenski jezik. Godine 1584. [[Jurij Dalmatin]] preveo je [[Biblija|Bibliju]] na slovenski jezik, dok je [[Adam Bohorič]] napisao prvu gramatiku slovenskog jezika. Prvu gramatiku na slovenskom jeziku napisao je pjesnik [[Valentin Vodnik]] početkom 19. vijeka. On je također i izdao prvi slovenski časopis, "Lublanske novice" (''Ljubljanske vijesti''). Jezik ovog vremena opisao je 1809. [[Jernej Kopitar]]. Sredinom 19. vijeka Slovenci su počeli pisati na gajici. Tako su naprimjer Prešernove pjesme 1847. objavljene na ovom pismu, ali su promjene pisma utjecale samo na neke oblike riječi. Sredinom sedamdesetih 19. vijeka [[Stanislav Škrabec]] je sastavio pravopis slovenskog jezika koji je i danas na snazi. Krajem 19. vijeka objavljen je njemačko-slovenski rječnik Maksa Pleteršnika, te 1899. ''Slovenski pravopis''. === Muzika === Slovenska filharmonija osnovana je 1701. kao dio ''Academia operosorum Labacensium'' (Akademija radnih ljudi Ljubljane), jedne je od najstarijih institucija takve vrste u Evropi. Muzici u Sloveniji historijski pripadaju brojni muzičari i kompozitori, poput [[renesansa|renesansnog]] kompozitora [[Jakob Petelin Kranjski|Jakoba Kranjskog]] (1550–1591), koji je imao znatan utjecaj na srednjoevropsku klasičnu muziku, [[barok]]nog kompozitora [[Janez Krstnik Dolar|Janeza Dolara]] (oko 1620–1673), te violinskog virtuoza Giuseppea Tartinija. U moderno doba, Slovenija je u doba SFR Jugoslavije bila centar progresivnog roka, popa i punka. Među najpopularnijim slovenskim grupama bili su grupa [[Buldožer]], [[Laibach (grupa)|Laibach]], [[Lačni Franz]], [[Pankrti]], [[Pepel in kri]] i druge. Jedan od najpoznatijih slovenskih kompozitora filmske muzike [[Bojan Adamič]] napisao je muziku za preko 70 filmova. U periodu od 1962. do 1983. u bivšoj Jugoslaviji bio je poznat festival zabavne muzike [[Slovenska popevka]] (ranije ''Dani slovenske zabavne muzike''), a koji je od 1998. ponovno pokrenut. === Sport === Među najpopularnije ekipne sportove u Sloveniji ubrajaju se [[nogomet]], [[košarka]] i [[hokej na ledu]]. [[Nogometna reprezentacija Slovenije|Slovenska nogometna reprezentacija]] dvaput je izborila nastup na završnici [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetskih prvenstava]] u nogometu ([[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2002.|2002]] i [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|2010]]), a jednom na završni turnir [[Evropsko prvenstvo u nogometu|Evropskog prvenstva]] ([[Evropsko prvenstvo u nogometu 2000.|2000]]). [[Košarkaška reprezentacija Slovenije|Slovenska košarkaška reprezentacija]] više puta je nastupila na [[Evropsko prvenstvo u košarci|Evropskom prvenstvu]], a najveći uspjeh je osvojeno četvrto mjesto ([[Evropsko prvenstvo u košarci 2009.|2009]]). Među poznatijim slovenskim košarkašima ističe se [[Jure Zdovc]], koji je s reprezentacijom bivše Jugoslavije osvojio brojne medalje, a poznati moderni slovenski košarkaši nastupaju u [[NBA]]-ligi: Goran Dragić, Sasha Vujačić, Radoslav Nesterović i [[Beno Udrih]]. Najuspješniji hokejaš Slovenije je [[NHL]]-zvijezda [[Anže Kopitar]]. [[Brigita Bukovec]] je slovenska [[atletika|atletičarka]] koja je na 100 m sa preponama osvojila [[srebro]] na [[Olimpijske igre 1996.|OI 1996.]] u [[Atlanta|Atlanti]], a na otvaranju tih igara olimpijsku baklju nosio je slovenski [[gimnastika|gimnastičar]] [[Leon Štukelj]], kao jedan od tada najstarijih živih olimpijaca. Od pojedinačnih sportova u Sloveniji ističu se [[alpsko skijanje|alpsko]] i [[nordijsko skijanje]] (naročito [[skijaški skokovi]]/letovi, koji se održavaju na [[Letalnica|Letalnici]] u [[Planica|Planici]]). Najpoznatija imena su [[Bojan Križaj]], [[Jure Franko]] (osvajač srebra u [[veleslalom]]u na [[Zimske olimpijske igre 1984.|ZOI 1984.]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]), [[Mateja Svet]], nekadašnja svjetska prvakinja u [[slalom]]u, [[Tina Maze]], koja je pet puta proglašena slovenskom sportisticom godine, zatim skakači [[Primož Ulaga]], [[Primož Peterka]], [[Robert Kranjec]], [[Peter Prevc]] te nordijska skijašica [[Petra Majdič]]. ==Mediji== ===Elektronski mediji=== {{Glavni|Radiotelevizija Slovenija}} {{Glavni|Spisak odašiljačkih objekata "Oddajniki in zveze" u Sloveniji}} ===Štampani mediji=== == Filatelija == {{Glavni|Filatelija u Sloveniji}} [[Datoteka:Prva slovenacka marka.jpg|mini|Prva slovenska marka 26. juni 1991.]] [[Datoteka:Marka Slovenije B.jpg|mini|Marka Slovenije sa nominalnom vrijednošću ''B'' iz 2003. godine]] [[Filatelija u Sloveniji]] počinje proglašavanjem samostalnosti [[26. juni|26. juna]] [[1991.]] godine.'''Prva slovenska marka''' izlazi 26. juna 1991. godine, povodom nezavisnosti Slovenije. Vrijednost joj je 5 [[Jugoslavenski dinar|dinara]] i na njoj se nalazi nacrt zgrade [[parlament]]a slovenskog arhitekta profesora [[Jože Plečnik|Jožeta Plečnika]]. Tiraž joj je 2.000.000 komada i marka vrijedi sve do 25. aprila 1992. godine. Znamenitost ove marke je da postoje još dva tipa sa različitim nazubljenjem i marka sa pogrešnim bojama. Nije poznata količina maraka sa greškom, ali se očekuje relativno visoka kataloška vrijednost. Privatna izdanja nekih agentura ne mogu se uzeti kao poštanske marke i služile su više kao propagandni materijal i marketinšku probu, pred osamostaljenje Republike Slovenije, a ne kao poštanska marka Marke Jugoslavije vrijede sve do 25. aprila 1991. godine te postoje mnogobrojne [[Mješovita frankatura|mješovito frankirane]] pošiljke koje su interesante i zaslužuju posebnu pažnju u filateliji. 26. decembra izlazi serija sa vjerovatno najpoznatijim slovenskim motivom, [[Grb Slovenije|slovenskim grbom]]. Uvođenjem [[Slovenski tolar|tolara]] kao platežnog sredstva u odnosu 1:1 za dinar, marke bivše države prestaju se koristiti i u opticaju su samo marke Slovenije. Grb Slovenije na markama je u dvijema varijantama i razlikuju se po datumu ''26.12.1991'' u donjem uglu. Postoje u vrijednostima od 1, 4, 5 i 11 tolara. Druga serija (bez datuma) izlazi u vrijednostima od 1, 2, 4, 5, 6, 11, 20, 50 i 100 tolara. Sve su marke sa istim motivom, ali u različitim bojama pozadine. Iz prve serije postoje razni podtipovi sa raznim nazubljenjem, kao i sa različitim detaljima.Od 1992. godine slovenska pošta izdaje marke povodom Olimpijskih igara, Nogometnih prvenstava, Svjetskog skijaškog kupa u [[Maribor]]u, 500-te godišnjice otkrića Amerike, kao i rođendana i drugih obljetnica poznatih ličnosti iz historije slovenskog naroda: Anton Martin Slomšek, Martin Kogoj, Matija Čop, Jože Pogačnik, Leon Štukelj, France Prešern... ali i osobe iz evropske historije pojavljuju se na markama Slovenije: [[Ludwig van Beethoven]], Giuseppe Tartini... Motivi se vremenom sve više orijentiraju na slovenska tradicionalna područja kao što su alpinizam, [[priroda]], [[gljive]], [[Ptica|ptice]], [[ekologija]], te kulturno nasljeđe.Od 18. februara 1993. pa sve do 2000. godine izlazi serija sa markama kulturnog nasljeđa Slovenije. Na njima se nalaze npr. tradicionalna jela (slovenska potica), kuće sa sela u Prekmurju, uskršnja jaja iz Bele krajine, klapotec, vjetrenjače sa Stare gore... Marke su grafički jednostavne, ali sa nevjerovatno lijepo razrađenim grafičkim detaljima i uprkos niskoj vrijednosti, zbog visokog tiraža, obavezan su dio svake zbirke slovenskih markica. Serija se kasnije nastavlja i u prelaznom periodu pri preuzimanju [[Euro|eura]] od strane Slovenije. Od 2000. godine slovenska pošta izdaje marke bez nominalne vrijednosti u tolarima. Vrijednost je izražena slovima i postoje četiri grupe: ''A'', ''B'', ''C'' i ''D''. U zavisnosti od težine, namjene poštanske pošiljke, primjenjuje se određena grupa. Tako npr. ''A'' označava standardno pismo za unutrašnji promet prve težinske klase (do 50 grama). Uporedo izlaze i marke sa tolarskom vrijednošću, ali se sve više, pogotovo u trajnim markama [[nominalna vrijednost]] označava u slovima. Nominalna vrijednost se mijenja sa povremenim poskupljenjima i vrijednost je poznata na poštanskim šalterima. Poznatije serije su serije čipka iz [[Idrija|Idrije]] iz 1996-1997 godine. Marke sa istom vrijednošću su zajedno tiskane tako da od svake vrijednosti postoje dvije marke. Razlikuju se po motivu i boji i postoje vrijednosti od 1, 2, 5, 10, 12, 13, 15, 20, 44, 50 i 100 tolara. Marke nemaju visoku vrijednost, ali se 1996. i 1997. godine dijagonalno od lijevo dolje prema desno gore na njih utiskuje fluoroscentni žig sa tekstom ''Idrijska čipka'' i ''Idrija Lace'', pa te marke dostižu mnogostruku filatelističku vrijednost. Osim serija ''Domaće voće'', ''Stari gradovi i zamkovi u Sloveniji'' interesatna su povremena izdanja sa tradicionalnim kostimima pod nazivom ''mačkare'', koje skoro svake godine pokazuju stari narodni običaj iz druge regije u Sloveniji. Svake godine slovenska pošta izdaje prigodne marke iz serije ''Evropa'', koje su tematski iste u čitavoj Evropi, a kao serija vrlo interesantne za sakupljanje. Od 2000. godine Slovenija izdaje i samoljepljive marke. Prepoznatljive su po valovitom nazubljenju i drugačijem kvalitetu papira === Doplatne marke === [[Datoteka:Doplatne marke.jpg|mini|262x262piksel|Doplatne marke Slovenije 1992-1997. godine]] '''Prvu doplatnu marku''' Slovenija izdaje 8. maja 1992. Vrijednost joj je 3 tolara i izdata je u tiražu od 1.225.000 primjeraka. Vrijedi od 8. do 15. maja, a tematski je povezana s Crvenim križem. Od tada Slovenija izdaje svake godine dopatne marke, koje se razlikuju po tematici, kao npr. Sedmica protiv pušenja, sedmica solidarnosti itd. Grafička rješenja su im vrlo jednostavna i imaju za svrhu dodatno finansiranje organizacije Crvenog križa u Sloveniji. == Praznici i blagdani == ; Praznici * [[1. januar]] – Nova godina (slov. ''novo leto'') * [[8. februar]] – ''Prešernov dan'', slovenski kulturni praznik * [[27. april]] – ''Dan otpora okupatoru'' * [[1. maj|1.]] i [[2. maj]] – ''Praznik rada'' * [[25. juni]] – ''Dan državnosti'' * [[17. august]] – ''Udruživanje prekmurskih Slovenaca s maticom nakon Prvog svjetskog rata'' * [[15. septembar]] – ''Dan povratka Primorske matičnoj domovini'' * [[1. novembar]] – ''Dan mrtvih'' * [[23. novembar]] – ''Dan Rudolfa Maistra'' * [[26. decembar]] – ''Dan suverenosti i nezavisnosti'' ; Blagdani * [[Uskrs|Uskršnja]] nedjelja i uskršnji ponedjeljak (blagdan bez fiksnog datuma) * Duhovi (''binkošti'') (nedjelja, 50 dana nakon uskrsa) * [[15. august]] – ''Marijino uznesenje'' * [[31. oktobar]] – ''Dan reformacije'' * [[25. decembar]] – ''[[Božić]]'' == Također pogledajte == * [[Fakultet za upotrebljive društvene studije]] == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="ustavslo">[http://www.us-rs.si/media/ustava.republike.slovenije.pdf Ustav Republike Slovenije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150319020100/http://www.us-rs.si/media/ustava.republike.slovenije.pdf |date=19. 3. 2015 }}, sa ustavnim amandmanima. {{Simboli jezika|sl|slovenski}}</ref> <ref name="goloba">{{cite web |author=Golob A. |title=Forests and forestry in Slovenia |url=http://www.fao.org/docrep/w3722e/w3722e25.htm |publisher=FAO | access-date=17. 10. 2009}}</ref> <ref name="Seisme">{{cite web|url=http://www.arso.gov.si/en/Seismology/|title=Seismology|access-date=30. 7. 2008}}</ref> <ref name="arso.gov.si">{{cite web |url=http://www.arso.gov.si/en/Weather/climate/Climate_of_Slovenia_at_glance.pdf |title=Climate of Slovenia at Glance |author=Tanja Cegnar |publisher=Arso.gov.si |access-date=25. 11. 2012 |archive-date=25. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225065702/http://www.arso.gov.si/en/Weather/climate/Climate_of_Slovenia_at_glance.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="arso.gov.si Meteo Archive">{{cite web |url=http://www.meteo.si/met/en/app/webmet/#webmet==8Sdwx2bhR2cv0WZ0V2bvEGcw9ydlJWblR3LwVnaz9SYtVmYh9iclFGbt9SaulGdugXbsx3cs9mdl5WahxXYyNGapZXZ8tHZv1WYp5mOnMHbvZXZulWYnwCchJXYtVGdlJnOn0UQQdSf; |title=National Meteorological Service of Slovenia - Archive |publisher=Meteo.si |access-date=2. 6. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618145647/http://www.meteo.si/met/en/app/webmet/#webmet==8Sdwx2bhR2cv0WZ0V2bvEGcw9ydlJWblR3LwVnaz9SYtVmYh9iclFGbt9SaulGdugXbsx3cs9mdl5WahxXYyNGapZXZ8tHZv1WYp5mOnMHbvZXZulWYnwCchJXYtVGdlJnOn0UQQdSf; |archive-date=18. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="znacilnosti">{{cite book |url=http://www.arso.gov.si/cd/klima1/Zaslon/PDF%20Zaslon/19-Znacilnosti%20vetra%20v%20Sloveniji.pdf |chapter=Značilnosti vetra v Sloveniji |language=sl |title=Klimatografija Slovenije |author=Renato Bertalanič |year=2003 |publisher=Meteorology Office, Slovenian Environment Agency |access-date=4. 6. 2015 |archive-date=9. 2. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209055155/http://www.arso.gov.si/cd/klima1/Zaslon/PDF%20Zaslon/19-Znacilnosti%20vetra%20v%20Sloveniji.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="vodnobog">{{cite book |url=http://www.arso.gov.si/vode/publikacije%20in%20poro%c4%8dila/Vodno_bogastvo_2tekoce_vode.pdf |title=Vodno bogastvo Slovenije: tekoče vode |publisher=Slovenian Environment Agency |access-date=17. 5. 2012}}</ref> <ref name="Furtlehner">{{cite book |url=http://books.google.si/books?id=uQafEg3TQJUC&pg=PA126 |title=Compliance in the Enlarged European Union: Living Rights Or Dead Letters? |author=Gerda Falkner; Oliver Treib; (ur.) Elizabeth Holzleithner |publisher=Ashgate Publishing, Ltd |year=2008 |isbn=978-0-7546-7509-9 |pages=126–127 |chapter=Slovenia}}</ref> <ref name="lovros">{{cite encyclopedia |url=http://books.google.si/books?id=M3A-xgf1yM4C&pg=PA832 |encyclopedia=Encyclopedia of World Constitutions |article=Slovenia |author=Lovro Šturm; Gerhard Robbers (ur.)|title=The President of the Republic |year=2006 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6078-8 |page=832}}</ref> <ref name="Borak2004">{{cite book |url=http://books.google.si/books?id=RJ6PHRLKGxoC&pg=PA58 |title=Slovenia: From Yugoslavia to the European Union |author=Neven Borak; Bistra Borak; Mojmir Mrak; Matija Rojec; Carlos Silva-Jáuregui |year=2004 |series=World Bank Publications |isbn=978-0-8213-5718-7 |chapter=Institutional Setting for the New Independent State |page=58}}</ref> <ref name="Prunk2007">{{cite book |url=http://books.google.si/books?id=dzAWAQAAMAAJ |title=Facts about Slovenia |author=Janko Prunk; Jernej Pikalo; Marko Milosavljevič |year=2007 |publisher=Ured Vlade za komuniciranje, Vlada Republike Slovenije |isbn=978-961-6435-45-1 |page=23}}</ref> <ref name="rtvslo">{{cite web|url=http://www.rtvslo.si/slovenija/zivljenje-janeza-drnovska/79437 |title=Življenje Janeza Drnovška :: Prvi interaktivni multimedijski portal, MMC RTV Slovenija |publisher=Rtvslo.si |access-date=2. 6. 2012}}</ref> <ref name="rahmet">{{cite book |url=http://books.google.si/books?id=OegWny-r8TEC&pg=PA30 |title=Democratic Transition in Slovenia: Value Transformation, Education, And Media |author=Sabrina P. Ramet; Danica Fink-Hafner |chapter=Key Trends in Slovenian Politics, 1988 – 2004 |page=30 |access-date=21. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722015508/http://books.google.si/books?id=OegWny-r8TEC&pg=PA30 |archive-date=22. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> <ref name="attila">{{cite book |url=http://books.google.si/books?id=6bz5M7-d7icC&pg=PA174 |title=The Politics of Central Europe |author=Attila Ágh |chapter=The Regions in Comparative Transition |publisher=SAGE |year=1998 |isbn=978-0-7619-5032-5}}</ref> <ref name="VE2012-03-15">{{cite web |url=http://dunaj.veleposlanistvo.si/index.php?id=4035&L=1 |title=Osnovni gospodarski podatki o Sloveniji |publisher=Ambasada Republike Slovenije u Beču |access-date=15. 3. 2012 |access-date=22. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120618170200/http://dunaj.veleposlanistvo.si/index.php?id=4035&L=1 |archive-date=18. 6. 2012 |url-status=dead }} {{Simboli jezika|sl|slovenski}}</ref> <ref name="magstadt">{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=1mwG3haSo_cC&pg=PA27 |chapter=Eastern Europe |title=Nations and Government: Comparative Politics in Regional Perspective |author=Thomas M. Magstadt |edition=6. |year=2010 |isbn=978-0-495-91528-7 |publisher=Cengage Learning |page=27}}</ref> <ref name="bslo">[http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:6Y8OGV0Oc5IJ:https://www.bsi.si/library/includes/datoteka.asp%3FDatotekaId%3D4696+&cd=1&hl=de&ct=clnk&gl=de "Regional Disparities in Slovenia 2/12"], pristupljeno 8. aprila 2015.</ref> <ref name="Slovenia's Economy: Next in Line">{{cite news|title=Slovenia's Economy: Next in Line |url=http://www.economist.com/node/21560567 |access-date=22. 8. 2012 |newspaper=The Economist|date=18. 8. 2012}}</ref> <ref name="ST2012-03-13">{{cite news |url=http://www.sloveniatimes.com/double-dip-recession-is-the-%E2%80%98official%E2%80%99-reality |title=Double Dip Recession is the 'Slovenian' Reality |newspaper=The Slovenia Times |date=13. 3. 2012 |access-date=24. 5. 2015 |archive-date=8. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208095317/http://www.sloveniatimes.com/double-dip-recession-is-the-%E2%80%98official%E2%80%99-reality |url-status=dead }}</ref> <ref name="gdpd2">{{cite news |url=http://www.sloveniatimes.com/statistics-office-to-release-gdp-data-for-q2 |title=Statistics Office to Release GDP Data for Q2 |newspaper=The Slovenia Times |date=31. 8. 2012 |access-date=24. 5. 2015 |archive-date=13. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213170333/http://www.sloveniatimes.com/statistics-office-to-release-gdp-data-for-q2 |url-status=dead }}</ref> <ref name="Bloomberg">{{cite news |url=http://www.bloomberg.com/news/2012-02-29/slovenia-s-economy-falls-in-recession-as-export-growth-weakens.html |title=Slovenia’s Economy Falls Into a Recession as Exports Weaken |author=Boris Cerni |date=29. 2. 2012}}</ref> <ref name="RTV2012-02-29">{{cite news |url=http://www.rtvslo.si/gospodarstvo/zdrs-v-recesijo-so-ekonomisti-pricakovali/277878 |title=Zdrs v recesijo so ekonomisti pričakovali |newspaper=MMC RTV Slovenija |publisher=RTV Slovenija |issn=1581-372X |date=29. 2. 2012}}</ref> <ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/si.html |at=Slovenia |title=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency, United States |date=23. 2. 2012 |access-date=9. 9. 2009 |archive-date=24. 4. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424112304/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/si.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="delosig">{{cite news |url=http://www.delo.si/gospodarstvo/posel-in-denar/dr-pavle-sicherl-slovenija-je-po-produktivnosti-dela-23-let-za-evropo_2.html |title=Dr. Pavle Sicherl: Slovenija je po produktivnosti dela 23 let za Evropo |newspaper=Delo.si |date=8. 8. 2011 |issn=1854-6544 |access-date=25. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225133029/http://www.delo.si/gospodarstvo/posel-in-denar/dr-pavle-sicherl-slovenija-je-po-produktivnosti-dela-23-let-za-evropo_2.html |archive-date=25. 2. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="newsdelo2">{{cite news |url=http://www.delo.si/gospodarstvo/makromonitor/konkurencnost-slovenske-industrije-pod-evropskim-povprecjem.html |title=Konkurenčnost slovenske industrije pod evropskim povprečjem |newspaper=Delo.si |date=14. 10. 2011 |issn=1854-6544 |access-date=25. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015180328/http://www.delo.si/gospodarstvo/makromonitor/konkurencnost-slovenske-industrije-pod-evropskim-povprecjem.html |archive-date=15. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref> <ref name="stuhec">{{cite book |url=http://www.stat.si/doc/pub/Blagovna_menjava_ang.pdf |title=Slovenia’S Trade in Goods / In The 2000-2010 Period |author=Simon Perše; Snježana Štuhec Lončarević; Alenka Kozar; Almira Urbiha ''et.al''. |date=1. 1. 2012 |isbn=978-961-239-240-6 |page=20 |access-date=25. 5. 2015 |archive-date=2. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502205618/http://www.stat.si/doc/pub/Blagovna_menjava_ang.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="CNBC2012-01-23">{{cite news |url=http://www.cnbc.com/id/46010334/Countries_With_Aging_Populations?slide=3 |title=Countries with Aging Populations |newspaper=Cnbc.com |date=23. 1. 2012 |author=Rajeshni Naidu-Ghelani |publisher=CNBC LLC |access-date=25. 5. 2015 |archive-date=23. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130223035533/http://www.cnbc.com/id/46010334/Countries_With_Aging_Populations?slide=3 |url-status=dead }}</ref> <ref name="autogenerated1">Nelka Vertot, et al.: "[http://www.stat.si/popis2002/gradivo/popisna.pdf Popisi na Slovenskem 1948-1991 in Popis 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130918150821/http://www.stat.si/popis2002/gradivo/popisna.pdf |date=18. 9. 2013 }}", Statistični urad Republike Slovenije, 2001, Ljubljana, {{ISBN|961-6349-64-3}}</ref> <ref name="ljetopis2010">{{cite web |url=http://www.stat.si/letopis/2010/30_10/30-09-10.htm |title=30.9 Gostota naseljenosti 1.7 - Population Density, 1 July |publisher=Stat.si |access-date=25. 11. 2012 |archive-date=26. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826070232/http://www.stat.si/letopis/2010/30_10/30-09-10.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="popisstat">{{Cite web |url=http://www.stat.si/Popis2002/gradivo/si-92.pdf |title=Popis stanovništva 2002 |access-date=9. 9. 2009 |archive-date=7. 12. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207073705/http://volksgruppen.orf.at/kroatenungarn/aktuell/stories/24367/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="siol.net">{{cite web |url=http://www.siol.net/kultura/novice/2009/02/slovenscina_materni_jezik_za_88_odstotkov_drzavljanov.aspx |title=Slovenščina materni jezik za 88 odstotkov državljanov |publisher=Siol |date=19. 2. 2009 |access-date=27. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516055023/http://www.siol.net/kultura/novice/2009/02/slovenscina_materni_jezik_za_88_odstotkov_drzavljanov.aspx |archive-date=16. 5. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="stat.si">{{cite book |url=http://www.stat.si/popis2002/gradivo/2-169.pdf |title=Verska, jezikovna in narodna sestava prebivalstva Slovenije: Popisi 1921-2002 |format=PDF |publisher=Statistični urad Republike Slovenije |year=2003 |issue=2 |author=Milivoja Šircelj |isbn=961-239-024-X |access-date=27. 5. 2015 |archive-date=13. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200213063506/https://www.stat.si/popis2002/gradivo/2-169.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="Dular">{{cite news |url=http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&id=1482640 |title=Linguist Says Slovenian Language Not Endangered |date=21. 2. 2010 |publisher=Slovenska novinska agencija |access-date=27. 5. 2015 |archive-date=13. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213185903/http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&id=1482640 |url-status=dead }}</ref> <ref name="localno">{{cite web |url=http://www.lokalno.si/si/aktualno/ljudje/?id=26004 |title=Uskoška dediščina Bele krajine na RTVS&#124;Ljudje&#124;Lokalno aktualno |publisher=Lokalno.si |date=6. 1. 2012 |access-date=2. 6. 2012 |archive-date=8. 2. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205928/http://www.lokalno.si/si/aktualno/ljudje/?id=26004 |url-status=dead }}</ref> <ref name="evangcrk">{{cite web |url=http://www.evang-cerkev.si/sl/page.asp?id_informacija=35&id_language=1&id_meta_type=10 |title=Predstavitev |publisher=Evang-cerkev.si |access-date=2. 6. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120610182949/http://www.evang-cerkev.si/sl/page.asp?id_informacija=35&id_language=1&id_meta_type=10 |archive-date=10. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="islamska">{{cite web|url=http://www.islamska-skupnost.si/index.php?option=com_content&view=article&id=1&Itemid=2 |title=Islamska Skupnost v Republiki Sloveniji |publisher=Islamska-skupnost.si |access-date=2. 6. 2012}}</ref> <ref name="www2.gov.si">{{cite web|url=http://www2.gov.si/zak/Zak_vel.nsf/0/660b7ab7cbd45736c125662d0037c142?OpenDocument |title=Sprejet zakon |publisher=.gov.si |date=13. 7. 2000 |access-date=2. 6. 2012}}</ref> <ref name="UKOM2000-11">{{cite web |url=http://www.ukom.gov.si/en/media_relations/background_information/transport/slovenia_a_country_at_the_crossroads_of_transport_links/ |title=Slovenia, a Country at the Crossroads of Transport Links |publisher=Government Communication Office, Republic of Slovenia |date=1. 11. 2000 |access-date=25. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708045103/http://www.ukom.gov.si/en/media_relations/background_information/transport/slovenia_a_country_at_the_crossroads_of_transport_links/ |archive-date=8. 7. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="MW2009SORS">{{cite web |url=http://www.stat.si/novica_prikazi.aspx?id=2582 |title=Teden mobilnosti 2009 |publisher=Statistical Office of the Republic of Slovenia |date=15. 9. 2009 |access-date=26. 5. 2015 |archive-date=13. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213181341/http://www.stat.si/novica_prikazi.aspx?id=2582 |url-status=dead }}</ref> <ref name="avtomob">{{cite web |url=http://kazalci.arso.gov.si/?data=indicator&ind_id=214 |title=Lastništvo avtomobilov v gospodinjstvih |publisher=Environment Agency of Slovenia |author=Bernard Vukadin, Barbara. Kušar, Urška. Burja, Alenka |date=25. 10. 2009}}</ref> <ref name="ECORYS2011">{{cite book |url=http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docgener/evaluation/pdf/evasltrat_tran/slovenia.pdf |chapter=Situation per mode of transport |title=Study on Strategic Evaluation on Transport Investment Priorities under Structural and Cohesion funds for the Programming Period 2007-2013 |date=1. 8. 2006 |publisher=ECORYS Nederland BV}}</ref> <ref name="Oplotnik2004">{{cite conference |url=http://dinamico2.unibg.it/highways/paper/oplotnik.pdf |title=National motorway construction program (NMCP) in Slovenia (financing, impact on national economy and realization) |author=Oplotnik, Žan. Križanič, France |booktitle=Highways: cost and regulation in Europe |date=1. 11. 2004 |access-date=26. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120161909/https://dinamico2.unibg.it/highways/paper/oplotnik.pdf |archive-date=20. 11. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="uroszcl">{{cite conference |url=ftp://ftp.cgs.si/Uporabniki/UrosZ/clanki/10.%20kongres%20o%20cestah%20in%20prometu/19-24.pdf |title=Narodnogospodarske koristi in razvojne možnosti prometnih sistemov v RS |author=Peter Gabrijelčič |booktitle=10th Slovenian Road and Transport Congress |date=1. 10. 2010 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="ARSO420">{{cite web |url=http://kazalci.arso.gov.si/?data=indicator&ind_id=420#comment |title=Vlaganja v prometno infrastrukturo: Komentar |date=18. 11. 2011 |publisher=Slovenian Environment Agency |author=Plevnik, Aljaž. Polanec, Vesna}}</ref> <ref name="UNIMB2011-04">{{cite book |url=http://www.losamedchem.eu/web/attachments/article/20/SWOT%20KOPER%20+%20UM.pdf |chapter=Executive Summary |title=Analysis of the infrastructure network in Slovenia and report on SWOT analysis |publisher=Fakultet za hemiju i hemijski inženjering Univerziteta u Mariboru. Luka Koper |date=1. 4. 2011 |access-date=27. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510062631/http://www.losamedchem.eu/web/attachments/article/20/SWOT%20KOPER%20+%20UM.pdf |archive-date=10. 5. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="ARSO416">{{cite web |url=http://kazalci.arso.gov.si/?data=indicator&ind_id=416#comment |title=Obseg in sestava blagovnega prevoza in prometa: Komentar |publisher=Slovenian Environment Agency |date=18. 11. 2011 |author=Plevnik, Aljaž. Polanec, Vesna}}</ref> <ref name="ARS0415">{{cite web |url=http://kazalci.arso.gov.si/?data=indicator&ind_id=415#comment |title=Obseg in sestava potniškega prevoza in prometa: Komentar |publisher=Slovenian Environment Agency |date=18. 11. 2011 |author=Plevnik, Aljaž. Polanec, Vesna}}</ref> <ref name="oDPN2010-03">{{cite book |url=http://arhiv.mm.gov.si/mop/javno/zeleznisko_vozlisce_ljubljana/1_tekstualni_del/12_uredba/oDPN_Zeleznica_100323.pdf |title=Državni prostorski načrt za Ljubljansko železniško vozlišče |date=1. 3. 2010 |author=LUZ, d. d. |access-date=27. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708094000/http://arhiv.mm.gov.si/mop/javno/zeleznisko_vozlisce_ljubljana/1_tekstualni_del/12_uredba/oDPN_Zeleznica_100323.pdf |archive-date=8. 7. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="oecd.org">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf |format=PDF|title=Table: Range of rank on the PISA 2006 science scale |date=4. 12. 2007 |access-date=15. 4. 2008|work=PISA 2006 |publisher=OECD}}</ref> <ref name="better">{{cite web|author=OECD |url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/countries/slovenia/ |title=Slovenia – OECD Better Life Index |publisher=Oecdbetterlifeindex.org |access-date=25. 11. 2012}}</ref> <ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://www.culture.si/en/Slovenia#Education |title=About Slovenia - Culture of Slovenia |publisher=Culture.si |access-date=2. 6. 2012}}</ref> <ref name="solaosn">[https://web.archive.org/web/20110802032836/http://www.mss.gov.si/si/solstvo/osnovnosolsko_izobrazevanje/osnovna_sola/ Osnovna šola], na stranici slovenskog ministarstva školstva i sporta, pristupljeno 2. augusta 2011.</ref> <ref name="shanghair">{{cite web |url=http://www.shanghairanking.com/ARWU-Statistics-2012.html#2 |title=Statistics (by Country) of Academic Ranking of World Universities; ARWU; First World University Ranking; Shanghai Ranking |publisher=ARWU |access-date=2. 6. 2012 |archive-date=17. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120817221125/http://www.shanghairanking.com/ARWU-Statistics-2012.html#2 |url-status=dead }}</ref> <ref name="uni-lj">{{cite web |url=http://www.uni-lj.si/en/news.aspx?id=7606 |title=University of Ljubljana once again on Shanghai and Webometrics ranking lists |publisher=Uni-lj.si |access-date=4. 4. 2014 |archive-date=28. 3. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140328061623/http://www.uni-lj.si/en/news.aspx?id=7606 |url-status=dead }}</ref> <ref name="uni-mb">{{cite web |url=http://www.uni-mb.si/podrocje.aspx?id=0&langID=1060 |title=Univerza v Mariboru |publisher=Uni-mb.si |access-date=2. 6. 2012 |archive-date=2. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140402054336/http://www.uni-mb.si/podrocje.aspx?id=0&langID=1060 |url-status=dead }}</ref> <ref name="upr.si">{{cite web|url=http://www.upr.si/ |title=Univerza na Primorskem: SLO |publisher=Upr.si |access-date=2. 6. 2012}}</ref> <ref name="ung.si">{{cite web |url=http://www.ung.si/si/ |title=Univerza v Novi Gorici |publisher=Ung.si |access-date=2. 6. 2012 |archive-date=20. 5. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120520194855/http://www.ung.si/si/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="emuni">{{cite web |url=http://www.emuni.si/en/strani/29/EMUNI-University.html |title=EMUNI University |access-date=13. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222025646/http://www.emuni.si/en/strani/29/EMUNI-University.html |archive-date=22. 2. 2011 |url-status=dead }}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commons|Slovenija}} {{Commonscat|Slovenia}} {{wikiatlas|Slovenia}} * {{službeni sajt|http://www.gov.si}} Vlade Slovenije * [http://www.slovenia.si/ Slovenia.si] * [http://www.slovenia.info Turizam u Sloveniji] * {{CIA World Factbook link|si|Slovenija}} {{en simbol}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=SI Slovenija] na "International Futures" {{en simbol}} * [http://www.bbc.com/news/world-europe-17846376 Slovenija] na [[BBC|BBC News]] {{en simbol}} {{Države Evrope}} {{Balkanske države}} {{Mediteranske države}} {{EU}} {{NATO}} {{Vijeće Evrope}} {{Mediteranska unija}} {{Jugoslavenska hronologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Slovenija|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1992.]] [[Kategorija:Države članice Evropske unije]] hdlr0bkqksu6trvrjm777kykevz8bkb Tuzla 0 1493 3848569 3846531 2026-05-22T12:24:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848569 wikitext text/x-wiki {{dobar članak}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Tuzla | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Tuzla | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/3/3 | image1 = TZJZN MAG05 (cropped).jpg | image2 = Tuzla View of Tuzla.jpg | image3 = Tuzla - Spomenik Kralju Stjepanu Tvrtku I Kotromaniću (2019).jpg | image4 = Panonsko jezero.JPG | image5 = Kapija 2018.jpg | image6 = TZJZN MAG05.jpg (2019).jpg | image7 = Salines Soli Trg Tuzla 10-0 CML.jpg }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Od vrha, s lijeva na desno: Centralni dio grada uz rijeku [[Jala (rijeka)|Jalu]], panoramski prikaz Tuzle, spomenik u gradskom parku [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtku Kotromaniću]], [[Panonska jezera]], Spomenik masakra na - [[Masakr na Kapiji|Kapiji]] i zgrada Barok. | slika_zastava = Flag of Tuzla, Bosnia and Herzegovina.svg | zastava_alt = | slika_grb = Coat of arms of Tuzla.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = "Grad na zrnu soli" | mapframe = yes | mapframe_shape = yes | mapframe_type = shape | wikidata_općina = Q19904705 | slika_karta = Tuzla municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Tuzla u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|32|21.9|N|18|40|30.1|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Zijad Lugavić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/50/0|title=Lokalni izbori 2024 - Tuzla|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | površina_naselja = 48.41 | površina_grada = 295.93 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 239 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 74457 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 110979 | stanovništvo_radg_izvor = | stanovništvo_demonim = Tuzlak, Tuzlanka | poštanski_broj = 75 000 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 155551<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11088 | veb-sajt = {{URL|http://grad.tuzla.ba/}} | fusnote = }} '''Tuzla''' ([[Turski jezik|tur]]. ''tuz'', označava [[so]]) je treći najveći [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]], te sjedište [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Ekonomsko je središte sjevero-istočne Bosne i Hercegovine, poznat kao privredni i [[Univerzitet u Tuzli|univerzitetski]] centar. Prema zadnjem [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisu stanovništva]] broji 110.979 stanovnika.<ref>{{Cite web|url=https://grad.tuzla.ba/tuzla/|title=Tuzla|website=Grad Tuzla|access-date=5. 10. 2024}}</ref> == Historija == U dugom trajanju grada presudnu ulogu imala je [[sol]], koja je oblikovala privredu, urbani pejzaž, administrativni značaj i samo ime Tuzle.<ref name="SaltGornja">{{cite web|url=https://www.academia.edu/116457816/Salt_detection_in_Neolithic_pottery_from_Gornja_Tuzla_BH|title=Salt detection in Neolithic pottery from Gornja Tuzla, BH|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="ZivotLjudiDogadjaji">{{cite web|url=https://www.academia.edu/44253636/%C5%BDIVOT_LJUDI_I_DOGA%C4%90AJI_Tuzla_na_razme%C4%91u_19_i_20_stolje%C4%87a_Tuzla_2019|title=ŽIVOT, LJUDI I DOGAĐAJI: Tuzla na razmeđu 19. i 20. stoljeća|last=Šabotić|first=Izet|year=2019|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="IndustrijskoNaslijedje">{{cite web|url=https://www.academia.edu/94323709/HISTORICAL_STRATIFICATION_OF_INDUSTRIAL_HERITAGE_IN_THE_CITY_OF_TUZLA|title=Historical Stratification of Industrial Heritage in the City of Tuzla|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Prahistorija === Arheološka istraživanja u [[Gornja Tuzla|Gornjoj Tuzli]] upućuju na vrlo ranu eksploataciju soli, datiranu približno u 5700. p. n. e, što tuzlansko područje svrstava među najranije poznate centre vezane za proizvodnju i korištenje soli u ovom dijelu Evrope.<ref name="SaltGornja" /> U stručnoj literaturi [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|ANUBiH]]-a ističe se i da je u vinčanskim naseljima tuzlanskog bazena nezavisno obrađivan bakar, što pokazuje da je prostor današnje Tuzle u neolitu i eneolitu bio uključen u šire tehnološke i razmjenske procese jugoistočne Evrope.<ref name="MetallurgyANUBIH">{{cite web|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/249|title=A Contribution for studies of the early Metallurgy of the Central Bosnia|last=Kujundžić-Vejzagić|first=Zilka|year=2008|website=Godišnjak|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Najstariji razvoj ovoga prostora stoga nije vezan samo za prirodno bogatstvo slanih izvora nego i za rano naseljavanje, obradu metala i formiranje naseljâ koja su na tuzlanskom području opstajala u različitim oblicima kroz više historijskih epoha.<ref name="SaltGornja" /><ref name="MetallurgyANUBIH" /> Arheolozi su otkrili brojna naselja s bogatim ostacima materijalne [[kultura|kulture]] prastarih stanovnika ovog područja. Pronađen je veliki broj [[neolit]]skih [[glina|glinenih]] posuda s raznim ornamentima od crne, sive i crvene [[keramika|keramike]] ali i kameni [[nož]]evi, [[sjekira|sjekire]], strugači i drugo. Otkriveni su ostaci hrane, ljudske kosti, životinjske kosti i razni plodovi koji su koristili za ishranu ljudi tog doba. I ovi podaci potvrdili su tvrdnje da je područje Tuzle bilo naseljeno još u [[Neolit|mlađem kamenom dobu]]. Među pronađenim [[Arheologija|arheološkim]] materijalima ističe se i keramička neolitska posuda čija je namjena bila kuhanje slane vode i proizvodnja [[so]]li. === Srednji vijek === Prvi pisani spomen o Tuzli potiče iz 950. godine. Te je godine [[Bizantijsko Carstvo|bizantijski]] historičar i [[Spisak bizantijskih careva|car]] [[Konstantin VII Porfirogenet|Konstantin Porfirogenet]] u svom djelu "[[O upravljanju carstvom]]", izričito spomenuo Tuzlu kao grad, pod [[rim]]skim nazivom Salines što znači grad soli, s napomenom da se nalazi u sastavu [[Raška|Raškog]] [[knez]]a [[Časlav Klonimirović|Časlava]], koji je poginuo u borbi s [[Mađari]]ma. U srednjem vijeku tuzlanski je prostor bio povezan sa zemljom i župom [[Soli (oblast)|Soli]], čije je ime neposredno upućivalo na slane izvore kao najvažnije prirodno bogatstvo ovog kraja.<ref name="ZivotLjudiDogadjaji" /> Ranosrednjovjekovna nekropola Kicelj kod Tuzle vjerovatno je pripadala stanovništvu srednjovjekovnog grada Soli, smještenog u podnožju brda Kicelj.<ref name="Kicelj">{{cite web|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/304|title=Early Medieval Necropolis Kicelj near Tuzla|last=Bakalović|first=Mirsad|year=2006|website=Godišnjak|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Srednjovjekovni identitet Soli imao je trajne posljedice na kasniji razvoj naselja na ovom prostoru. U historiografiji se upravo iz srednjovjekovne teritorijalne cjeline Soli izvodi kontinuitet prema kasnijim osmanskim administrativnim i urbanim oblicima Donje i Gornje Tuzle.<ref name="ZivotLjudiDogadjaji" /> === Osmanski period === Osmanskim osvajanjem bosanske države tuzlanski prostor nije izgubio raniji značaj; naprotiv, slani izvori postali su osnova razvoja dviju kasaba. Godine 1463. Tuzla postaje dio [[Osmansko Carstvo|Osmanlijskog carstva]], a iz tog vremena potječe i njeno današnje ime, koje se izvodi iz [[Turski jezik|turske]] riječi ''tuz'', koja označava [[so]]. Prema novijoj historiografskoj literaturi, od srednjovjekovne župe Soli formirane su nahije Donja i Gornja Tuzla, a u osmanskim dokumentima Tuzla se prvi put spominje 1474. godine kao ''Agac Tuzla'' (Drvena solana). U 16. stoljeću ustaljuju se nazivi ''Memleha-i-zir'' za Donju Tuzlu i ''Memleha-i-bala'' za Gornju Tuzlu.<ref name="ZivotLjudiDogadjaji" /> U osmanskom razdoblju Tuzla se razvila kao jedno od značajnijih središta [[Zvornik sandžak|Zvorničkog sandžaka]], a kasnije i kao sjedište tuzlanskog [[kadiluk]]a.<ref name="ZivotLjudiDogadjaji" /> Eksploatacija slanih izvora snažno je uticala na privredni i društveni život grada, dok su trgovačke veze i administrativne funkcije dodatno učvrstile ulogu Tuzle u sjeveroistočnoj Bosni.<ref name="IndustrijskoNaslijedje" /> Slojevitost osmanske Tuzle danas je vidljiva i u njenom spomeničkom naslijeđu. [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] evidentirala je među najvažnijim historijskim cjelinama grada [[Atik Behram-begova (Šarena) džamija|Šarenu (Behram-begovu) džamiju]], [[Turalibegova džamija|Turalibegovu (Poljsku) džamiju]] i [[Džindijska džamija|Džindijsku džamiju]].<ref name="KONSTabela">{{cite web|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-tabela|title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – tabela|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="SarenaKONS">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/3295?return=|title=Šarena (Časna, Atik, Gradska, Behram-begova) džamija sa haremom, ulazni portal i mjesto Behram-begove medrese, graditeljska cjelina|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="TuralibegKONS">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2535?return=|title=Poljska (Turalibegova) džamija sa grebljem i turbetom, graditeljska cjelina|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> === Austrougarsko razdoblje === Tuzla je 1878. godine bila jedno od glavnih uporišta otpora austrougarskoj okupaciji, a austrougarska vojska ušla je u grad 22. septembra iste godine.<ref name="SocijalnePromjene">{{cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/118313|title=Socijalne promjene stanovništva tuzlanskog kraja (1878.-1941.)|last=Selimović|first=Sead|website=Hrčak|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Nakon uspostave nove uprave Tuzla je ubrzano uključena u šire privredno i političko područje [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], a razvoj industrije postao je osnovna karakteristika njenog modernog rasta.<ref name="SocijalnePromjene" /> U kratkom razdoblju na tuzlanskom području izgrađena su ili proširena važna industrijska postrojenja: solana u Siminom Hanu, solana u [[Kreka|Kreki]] (1891), Fabrika špirita i rafinerija ''Alios Grauaug'' (1887–1888) i Fabrika amonijačne sode u [[Lukavac]]u (1893). U Kreki je 1885. otvoren rudnik, dok je iste godine pokrenuta probna, a potom i redovna industrijska proizvodnja soli.<ref name="SocijalnePromjene" /> Željezničko povezivanje pravcem Doboj–Tuzla dodatno je učvrstilo izvoznu i industrijsku funkciju grada.<ref name="ZivotLjudiDogadjaji" /> Iako je modernizacija bila snažna, agrarna komponenta stanovništva i dalje je ostala veoma izražena, što pokazuje da je Tuzla u austrougarskom periodu istovremeno bila i industrijski grad u usponu i prostor sporije društvene transformacije.<ref name="SocijalnePromjene" /> U novom administrativnom uređenju, provedenom nakon aneksije Bosne i Hercegovine, naziv Donja Tuzla postepeno je sveden na jednostavno ''Tuzla'', dok je ime [[Gornja Tuzla]] ostalo nepromijenjeno.<ref name="DonjaTuzlaPreimenovanje">{{cite web|url=https://hrcak.srce.hr/file/395353|title=Nakladnički poduhvat Ivana Kazimira Ostojića u Donjoj Tuzli|last=Trutanić|first=Jure|year=2021|website=Hrčak|access-date=13. 3. 2026}}</ref> === Tuzla u 20. stoljeću === U prvoj [[Jugoslavija|jugoslavenskoj]] državi Tuzla je zadržala obilježja izrazito industrijskog grada soli i ugljena.<ref name="DonjaTuzlaPreimenovanje" /> Dugoročna studija o industrijskom naslijeđu Tuzle vidi razdoblje od kraja 19. stoljeća do 1992. kao cjelinu obilježenu dubokim društveno-ekonomskim promjenama koje su prvenstveno pokretale industrije soli i uglja.<ref name="IndustrijskoNaslijedje" /> Poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] uslijedila je obnova i konsolidacija privrednih preduzeća Tuzlanskog okruga, kao i širenje zanatstva, što je predstavljalo važnu osnovu za kasniju socijalističku industrijalizaciju i urbani rast grada.<ref name="ObnovaPreduzeca">{{cite web|url=https://www.academia.edu/44637637/OBNOVA_I_KONSOLIDACIJA_PRIVREDNIH_PREDUZE%C4%86A_TUZLANSKOG_OKRUGA_1945_1952_GODINE|title=Obnova i konsolidacija privrednih preduzeća Tuzlanskog okruga 1945-1952. godine|last=Selimović|first=Sead|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="Zanatstvo">{{cite web|url=https://www.academia.edu/44637396/PRILIKE_U_OBLASTI_ZANATSTVA_NA_PODRU%C4%8CJU_TUZLANSKOG_KRAJA_U_PERIODU_1945_1953_GODINE_THE_STATE_OF_TRADES_AND_CRAFTS_IN_TUZLA_BETWEEN_1945_AND_1953|title=Prilike u oblasti zanatstva na području tuzlanskog kraja u periodu 1945.-1953. godine|last=Selimović|first=Sead|year=2014|website=Academia.edu|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Tokom socijalističkog perioda Tuzla je dodatno učvrstila položaj jednog od najvažnijih industrijskih i urbanih središta Bosne i Hercegovine.<ref name="IndustrijskoNaslijedje" /> === Tuzla u ratu 1992–1995. === Iako je bila grad u kojem su odnosi vlasti i [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] imali korektne odnose, pri izlasku iz grada, 1992. godine, na Brčanskoj Malti, pripadnici JNA su počeli pucati, na šta su reagovali građani Tuzle, organizovani u Teritorijalnu odbranu.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/tuzla-je-prije-29-godine-odbranjena-na-brcanskoj-malti/417406|title=Tuzla je prije 29 godina odbranjena na Brčanskoj Malti|date=15. 5. 2021|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=18. 12. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-61445058|title=Rat u Bosni i Hercegovini: Tuzlanska kolona, 30 godina kasnije - ratni zločin ili simbol odbrane|date=15. 5. 2022|website=BBC News na srpskom|language=sr-Latn|access-date=18. 12. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tuzlalive.ba/tuzla-se-prije-32-godine-na-brcanskoj-malti-odbranila-od-agresora/|title=Tuzla se prije 32 godine na Brčanskoj Malti odbranila od agresora - Tuzla L!VE|date=15. 5. 2024|website=tuzlalive.ba|language=bs-BA|access-date=18. 12. 2024}}</ref> Multietnična tuzlanska vlast tada je uspjela spriječiti da sudbina Tuzle bude nalik sudbini [[Zvornik]]a, [[Brčko]]g i drugih gradova, zauzetih od strane JNA. Tuzla je ostala izvan kontrole snaga [[Vojska Republike Srpske|VRS]] i [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] te se razvila u važno odbrambeno, logističko i upravno središte sjeveroistočne Bosne. Snage [[MUP]]-a i [[Teritorijalna odbrana|Teritorijalne odbrane]] na tom području u proljeće 1992. preuzele dio oružja, municije i opreme nekadašnjeg regionalnog štaba TO, uskladištene u Tuzli, [[Srebrenik]]u i Lukavcu.<ref name="BalkanBattlegrounds">{{cite book|url=https://books.google.ba/books?id=it1IAQAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_atb|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995|publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|year=2002|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Dana 15. maja 1992. godine, tokom prolaska i izvlačenja kolone JNA kroz Brčansku Maltu, došlo je do oružanog sukoba koji je ostao jedna od najspominjanijih epizoda ratne historije grada. U jednom transkriptu [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a taj je datum u svjedočenju označen kao dan kada je rat započeo u Tuzli, dok se 15. maj obilježava kao Dan odbrane Tuzle.<ref name="ICTYBrcanska">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/oric/trans/en/051128ED.htm|title=051128ED|website=International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="DetektorOdbrana">{{cite web|url=https://detektor.ba/2017/05/15/obiljezen-dan-odbrane-tuzle/|title=Obilježen Dan odbrane Tuzle|date=15. 5. 2017|website=Detektor|publisher=BIRN BiH|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Događaji na Brčanskoj Malti bili su i predmet sudskih postupaka; među njima je i predmet Suda Bosne i Hercegovine protiv Izeta Smajića, koji se odnosio na postupanje prema ranjenom vojniku JNA 15. maja 1992. u Tuzli.<ref name="SudBiHSmajic">{{cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Court/Case/178|title=X-KR-09/710 Smajić Izet|website=Sud Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}</ref> Kasnije je u Tuzli uspostavljeno i sjedište 2. korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine,<ref name="ICTY2Korpus">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/trans/en/090323IT.htm|title=090323IT|website=International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|access-date=13. 3. 2026}}</ref> pod čijom su se komandom nalazile jedinice raspoređene u Tuzli, [[Srebrenik]]u, [[Gradačac|Gradačcu]], [[Gračanica|Gračanici]], [[Lukavac (Bosna i Hercegovina)|Lukavcu]], [[Banovići]]ma, [[Čelić]]u i [[Teočak]]u.<ref name="BalkanBattlegroundsTuzlaOrg">{{cite book|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995|date=2002|publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|volume=I|place=Washington, DC|pages=471–472}}</ref> Strateška ofanziva [[Vojska Republike Srpske|VRS-a]] iz kasne 1993, povezana s operacijom ''[[Operacija "Drina '93"|Drina 93]]'', bila usmjerena i na područje [[Olovo|Olova]] te komunikacije Tuzla–[[Zenica]] i Tuzla–[[Sarajevo]], dok je istovremeno vođena i operacija protiv sektora [[Sapna]]–[[Teočak]] istočno od Tuzle.<ref name="BalkanBattlegroundsDrina93Tuzla">{{cite book|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995|date=2002|publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|volume=I|place=Washington, DC|page=228}}</ref> Za završnu fazu rata autori posebno ističu da je borba za pravac poznat kao Route ''Duck'' imala velik operativni značaj jer je njegovo zauzimanje trebalo povezati tuzlanski 2. korpus i zenički 3. korpus ARBiH, čime bi se znatno olakšalo kretanje ljudstva i opreme između istočne i srednje Bosne.<ref name="BalkanBattlegroundsRouteDuck">{{cite book|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995|date=2002|publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|volume=I|place=Washington, DC|page=384}}</ref>[[Datoteka:Tuzla-Kapija.jpg|mini|280x280px|[[Masakr na Kapiji|Spomenik masakra na Kapiji]], poznat i kao zločin nad tuzlanskom mladošću.|lijevo]]Dana 25. maja 1995. godine desio se [[Masakr na Kapiji]], kada je granata ispaljena s položaja [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] na planini [[Ozren (planina u Bosni i Hercegovini)|Ozren]] usmrtila 71, a ranila 115 civilnih osoba.<ref>{{Cite news|title=Tuzla: Obilježeno 18 godina od masakra na Kapiji|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/tuzla-obiljezeno-18-godina-od-masakra-na-kapiji/24997125.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=25. 5. 2013|access-date=18. 12. 2024|language=sh|first=Maja|last=Nikolić}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://grad.tuzla.ba/vijesti/sjecanje-na-zrtve-zlocina-na-kapiji/|title=Sjećanje na žrtve zločina na Kapiji|website=Grad Tuzla|language=bs-BA|access-date=18. 12. 2024}}</ref> Zločin se dogodio u središnjoj gradskoj ulici, centru noćnog života, na popularnoj "Kapiji". Na tom mjestu, u znak sjećanja, stoji spomenik s imenima svih žrtava i tekstom: "''Na ovom mjestu, 25. maja 1995. godine, srpski fašistički agresor je granatom prekinuo 71 mladi život. Proučite fatihu i pomolite se. Pamtite i opominjite. Građani Tuzle''".<ref name="DetektorKapija">{{cite web|url=https://ratnizlocin.detektor.ba/lokacija/tuzla/27|title=Tuzla – Sudski utvrđene činjenice iz rata u BiH|website=Detektor|access-date=13. 3. 2026}}</ref> [[Visoki povjerenik Ujedinjenih nacija za izbjeglice|UNHCR]] je 17. jula 1998. Tuzlu proglasio otvorenim gradom.<ref>{{Cite web|url=https://www.tourismbih.com/bs/location/tuzla/|title=TUZLA|website=Turizam u Bosni i Hercegovini: Otkrij BiH|language=bs-BA|access-date=5. 10. 2024}}</ref> === Poslijeratno razdoblje i naslijeđe === [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|KONS]] je među nacionalnim spomenicima Tuzle evidentirao industrijsko naslijeđe proizvodnje soli, Šarenu džamiju, Turalibegovu džamiju te [[Saborni hram Uspenja Presvete Bogorodice u Tuzli|Saborni hram Uspenja Presvete Bogorodice]].<ref name="KONSTabela" /><ref name="SaborniKONS">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2966?return=|title=Saborni hram Uspenja Presvete Bogorodice sa pokretnim naslijeđem, historijska građevina|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref><ref name="SoliKONS">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/3002?return=|title=Proizvodnja soli, industrijsko naslijeđe|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=13. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> U postindustrijskom razdoblju grad je nastojao dio svog identiteta, nekada gotovo u potpunosti vezanog za [[sol]], [[ugalj]] i hemijsku industriju, preusmjeriti prema uslugama, turizmu, malom i srednjem poduzetništvu, informacionim tehnologijama i kulturnim industrijama.<ref name="StrategijaTuzlaBiznis">{{cite web|url=https://grad.tuzla.ba/wp-content/uploads/2019/03/Revidirana-Strategija-razvoja-Tuzle.pdf|title=Strategija integrisanog razvoja grada Tuzla – revidirana strateška platforma|website=Grad Tuzla|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="EvaluacijaStrategije">{{cite web|url=https://grad.tuzla.ba/wp-content/uploads/2016/11/Izvjestaj-o-Evaluaciji-Strategije-razvoja-do-2026.-godine.pdf|title=Izvještaj o srednjoročnoj evaluaciji Strategije integrisanog razvoja Grada Tuzle do 2026. godine|website=Grad Tuzla|access-date=13. 3. 2026}}</ref> ==== Turizam i Panonska jezera ==== Jedan od najprepoznatljivijih simbola moderne Tuzle jesu [[Panonska jezera]], kompleks slanih jezera i pratećih sadržaja nastao kao spoj prirodnog naslijeđa slanih izvora, urbane obnove i turističke infrastrukture.<ref name="EvaluacijaStrategije" /> U sklopu kompleksa djeluju i kulturno-edukativni sadržaji, među kojima je i Geološka postavka ''Pannonica'', otvorena 1. oktobra 2012. godine, zamišljena kao segment kulturnog turizma koji govori o kontinuitetu života na tuzlanskom prostoru i dopunjuje ponudu Panonskih jezera.<ref name="PannonicaGeo">{{cite web|url=https://panonika.ba/muzej-geoloska-postavka-pannonica/|title=Geološka postavka “Pannonica”|website=Panonika|access-date=13. 3. 2026}}</ref> U savremenom razvoju Tuzla nastoji ojačati poduzetničko okruženje kroz poslovne zone, inkubatore i lokalne razvojne mehanizme.<ref name="StrategijaTuzlaBiznis" /><ref name="EvaluacijaStrategije" /> Među važnijim instrumentima lokalne ekonomske politike navode se [[BIT Centar Tuzla]], Razvojno-poduzetnički centar – Inkubator Lipnica i poslovne zone. Prema gradskoj strategiji, na području Tuzle uspostavljena je industrijska zona Bosanska Poljana i Plane, dok je Poslovna zona ''Kreka-Sjever'' razvijana uz izgradnju saobraćajne, vodovodne, kanalizacione i elektroinfrastrukture.<ref name="StrategijaTuzlaBiznis" /> Isti dokument ističe da je model u Poslovnoj zoni ''Kreka-Sjever'' zasnovan na dugoročnom zakupu zemljišta, što je osmišljeno kao podsticaj investitorima i proizvodnim djelatnostima.<ref name="StrategijaTuzlaBiznis" /> Grad Tuzla na službenim stranicama ističe manifestaciju ''Ljeto u Tuzli'' kao jedan od ključnih okvira za razvoj gradske kulturne i turističke ponude, s programima namijenjenim različitim starosnim skupinama.<ref name="LjetoUTuzli">{{cite web|url=https://grad.tuzla.ba/manifestacije/ljeto-u-tuzli/|title=Ljeto u Tuzli|website=Grad Tuzla|access-date=13. 3. 2026}}</ref><ref name="ProgramLjeto2024">{{cite web|url=https://grad.tuzla.ba/wp-content/uploads/2024/07/Program-Ljeto-u-Tuzli-2024-1.pdf|title=Program “Ljeto u Tuzli 2024.”|website=Grad Tuzla|access-date=13. 3. 2026}}</ref> == Geografija == [[Datoteka:Tuzla View of Tuzla.jpg|mini|270px|Panorama Tuzle (2006).]] Površina Grada Tuzla je 30235 ha ili 303&nbsp;km<sup>2</sup>. Nadmorska visina 231 m/nm. Tuzla je sa sjeverozapada okružena planinskim vijencem [[Majevica]] ([[Medvednik]] 843 m<sup>2</sup>), s jugozapada planinama [[Ozren (planina u Bosni i Hercegovini)|Ozren]], [[Konjuh (planina)|Konjuh]] i [[Javornik (planina)|Javornik]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://grad-tuzla.weebly.com/geografija.html|title=Geografija|website=Grad - Tuzla|access-date=18. 12. 2024}}</ref> Područje Tuzle svrstava se u periopanansku oblast tj. kontaktnu zonu [[Dinaridi|Dinarida]] [[Panonska nizija|Panonske nizije]]. Kotlinasto područje nalazi se na južnoj strani grebena Majevice i odvojenog grebena prema [[Obodnica Donja|Obodnici]]. Sastoji se pretežno od dugih poprečnih potočnih [[dolina]] i [[kosa]] koje se završavaju u dolini rijeke [[Jala (rijeka)|Jale]]. Teren je blago nagnut prema jugu. Susjedne općine Tuzli su sa sjeverne i sjeveroistočne strane [[Srebrenik]] i [[Lopare]], s jugoistočne [[Kalesija]], s južne [[Živinice]] i sa zapadne [[Lukavac]].<ref name=":0" /> Osnovnu mrežu vodotoka čini rijeka Jala sa svojim pritokama, od kojih su najveće [[Solina]] i [[Joševica]], te Požarnička rijeka, Grabov i Mramorski potok. Jala izvire na području Majevice, na lokalitetu ravni liještak, na [[nadmorska visina|nadmorskoj visini]] od 700 m. Ukupna dužina glavnog toka od izvorišta do ušća u [[Spreča|Spreču]] iznosi 37&nbsp;km. Šire tuzlansko područje većim dijelom je izgrađeno od geološki mlađih sedimenata ([[neogen]]), značajnih s [[Ekonomija|ekonomskog]] stanovišta ([[ugalj]], [[So|kamena so]], kvarcni pijesak i dr). [[Datoteka:Čaršijska česma Tuzla.jpg|lijevo|mini|[[Čaršijska česma u Tuzli|Čaršijska česma]] u centru grada pored [[Hadži Hasanova (Čaršijska) džamija|Hadži Hasanove džamije]].]] Nastanak tuzlanskog bazena vezan je za više faza koje su se smjenjivale nakon [[mezozoik]]a, a koje su za posljedicu imale stvaranje različitih uvjeta taloženja. U sadejstvu s polioklimatskim karakteristikama nastale su raznolike i specifične sedimentne tvorevine.<ref name=":0" /> Tuzla ima odlike [[Umjereno-kontinentalna klima|umjereno kontinentalne klime]]. Određene specifičnosti izazvane su lokalnim [[Reljef (geografija)|reljef]]om, općim položajem u odnosu na dominantne regije u okolini (bosanski planinski centralni masiv s jedne, i Panonska nizija s druge strane), vazdušnim strujanjima tropskih i polarnih vazdušnih masa i [[ciklon]]skim aktivnostima. Generalne odlike [[klima|klime]] odnose se na jasnu iz izraženost sva četiri [[Godišnje doba|godišnja doba]], relativnu vlažnost i oblačnost, na maksimum padavina u toplijem dijelu godine, i minimum krajem zime. Srednja godišnja [[temperatura]] u posljednjih pola vijeka je 10,1 stepen C. Najhladniji mjesec je januar s prosječnom temperaturom od 0,6 stepeni, a najtopliji juli s 19,4. U ovom nizu najviša temperatura je izmjerena u augustu 1971. i iznosila je +38,4 stepeni, a najniža od –25,8 stepeni u januaru 1963.<ref name="Tuzla Geografija PDF">{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/210442306/Tuzla-Geografija|title=Tuzla Geografija {{!}} PDF|website=Scribd|language=en|access-date=18. 12. 2024}}</ref> Prosječan broj dana u godini s negativnim temperaturama, odnosno mrazom je 91, a godišnje, a godišnje ima 20 dana kada temperatura prelazi 30 stepeni. S temperaturom većom od 25 stepeni je 80 dana u godini. Dnevnih perioda s kišom je 135, s pljuskom 19, s grmljavinom 37, s pojavom magle 69, sa snijegom i sa snježnim pokrivačem 52 (maximalna visina snježnog pokrivača izmjerena u februaru 1984. 97&nbsp;cm). Godišnje je prosječno 127 oblačnih i 63 vedra dana. Prosječna količina padavina iznosi 908,6 l/m<sup>2</sup>, vlažnost zraka 79%, a atmosferski [[pritisak]] 980,2 hPa.<ref name="Tuzla Geografija PDF"/> Klimatski faktori su povoljni, jer ih karakterizira pretežna normalnost [[meteorologija|meteoroloških]] parametara, i manji uticaj temperaturnih inverzija. == Klima == Klima u Tuzli je [[Umjereno-kontinentalna klima|umjereno kontinentalna]]. Ljeta su obično topla i suha, s prosječnim temperaturama koje se kreću između 20&nbsp;°C i 30&nbsp;°C. Zime su hladne, s prosječnim temperaturama koje variraju između -5&nbsp;°C i 5&nbsp;°C. Snijeg je uobičajen tokom zimskih mjeseci, ali može varirati u količini. Tuzla također može biti pod utjecajem sredozemne klime, što znači da su proljeće i jesen često blagi. Najtopliji dan je izmjeren 22. jula 2007. i iznosio je 40,7&nbsp;°C, dok je najhladnij izmjeren 22. januara 1907. i iznosio je -26,6&nbsp;°C. Najveća godišnja količina padavina je izmjerena 2014. i iznosila je 1353,1&nbsp;mm, dok je najmanja izmjerena 2011. iznosila 535,4&nbsp;mm.<ref>{{Cite web|url=https://novovrijeme.com/klima/tuzla/|title=Klimatski podaci za grad Tuzlu,Bosna i Hercegovina|website=novovrijeme.com|access-date=26. 5. 2024}}</ref>{{Vremenski okvir <!-- * Najviša prosječna temperatura * -->| vt_jan = 3,6 | vt_feb = 6,8 | vt_mar = 11,7 | vt_apr = 16,7 | vt_maj = 21,4 | vt_jun = 24,2 | vt_jul = 26,3 | vt_aug = 26,4 | vt_sep = 22,9 | vt_okt = 17,9 | vt_nov = 11 | vt_dec = 5 <!-- * Najniža prosječna temperatura * -->| nt_jan = -4,5 | nt_feb = -2,3 | nt_mar = 0,6 | nt_apr = 4,7 | nt_maj = 8,8 | nt_jun = 12 | nt_jul = 13,2 | nt_aug = 12,9 | nt_sep = 10 | nt_okt = 5,9 | nt_nov = 1,6 | nt_dec = -2,5 <!-- * Padavine * -->| p_jan = 59 | p_feb = 55 | p_mar = 61 | p_apr = 67 | p_maj = 92 | p_jun = 111 | p_jul = 94 | p_aug = 84 | p_sep = 64 | p_okt = 56 | p_nov = 71 | p_dec = 72 <!-- Ostalo -->| izvor = [http://worldweather.wmo.int/005/c00015.htm World Meteorological Organization] }} == Kultura == ===Nacionalni spomenici=== {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Tuzli}} ===Poznate građevine=== '''[[Čaršijska česma u Tuzli|Čaršijska česma]]''' je objekat koji se nalazi u centru Tuzle, izgrađena 1888. Ona je jedan od simbola Tuzle i građevina koju uz slane bunare i „'''tuzlansku kozu'''“ najčešće možemo vidjeti u gradskim razglednicama. Izgrađena je u pseudomaurskom stilu, čije su kamene blokove klesali i obrađivali italijanski klesari, a arhitekta jeste Franz Mihanović.<ref>{{Cite web|url=https://balans.co.ba/carsijska-cesma-u-tuzli-prepoznatljiv-simbol-grada/|title=Čaršijska česma u Tuzli, prepoznatljiv simbol grada|last=Tadic|first=Natasa|date=23. 2. 2024|website=balans.co.ba|language=en-US|access-date=5. 10. 2024}}</ref>[[Datoteka:Flag of Tuzla, Bosnia and Herzegovina.svg|mini|Zastava grada Tuzla.|lijevo]] ===Zastava Tuzle=== Zastava Tuzle podijeljena na plavu i žutu površinu na kojoj se u lijevom uglu nalazi grb grada Tuzle.<ref>{{Cite web|url=https://grad-tuzla.weebly.com/zastava-tuzle.html|title=Zastava Tuzle|website=Grad - Tuzla|access-date=5. 10. 2024}}</ref> === Književnost === [[Datoteka:Panonsko jezero.JPG|mini|[[Panonska jezera]] u Tuzli.]] [[Datoteka:Tuzla - Atik Behram Bey-Šarena Mosque 5 (2019).jpg|mini|Nekadašnji ulaz u [[Behram-begova medresa|Behram-begovu medresu]].]] Tuzla je grad velike književne tradicije. Odavde potječe [[Meša Selimović]] (1910–1982), jedan od najvećih pisaca jugoistoka Evrope, kao i [[Derviš Sušić]], [[Stjepan Matijević]], [[Matija Divković]], [[Muhamed Hevaija Uskufija|Muhamed Hevai Uskufi]]. === Slikarstvo === Iz Tuzle potiču prvi školovani bosanskohercegovački slikari, [[Đorđe Mihajlović]] (Akademija u [[München|Minhenu]]) i [[Adela Ber]] (Akademija u [[Beč]]u). Sredinom treće decenije prošlog stoljeća u likovni život se uključuju [[Franjo Leder]], [[Ismet Mujezinović]] i [[Dragiša Trifković]], čije stvaralaštvo postaje dominantan činilac duhovnosti grada. Iz Tuzle potiču [[James Haim Pinto]], jedan od vodećih američko-meksičkih [[mural]]ista, i [[Kristijan Kreković]], slavni [[peru]]anski slikar. Historičari umjetnosti kao značajnu pojavu likovnog života Tuzle izdvajaju djelo [[Mensur Dervišević|Mensura Derviševića]]. Međunarodna galerija portreta u Tuzli je osnovana 1964. Danas je Tuzla s jednom od najvećih galerija portreta na Balkanu, važan grad za likovnu umjetnost. Već deset godina u Tuzli djeluje udruženje likovnih umjetnika pod nazivom Udruženje likovnih umjetnika Tuzlanskog kantona - ULUTK<ref>{{Cite web|url=http://ulutk.serversway.com/|title=Udruženje mladih|website=web.archive.org|access-date=5. 10. 2024|archive-date=22. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622153238/http://ulutk.serversway.com/|url-status=dead}}</ref> koje je u decembru 2006. obilježilo 10 godina od svog osnivanja, a okuplja preko 50 članova kao i Udruženje mladih autora iz Tuzle. === Biblioteke === Pretpostavlja se da su prve biblioteke postojale u 17. vijeku, pri [[Behram-begova medresa|Behram-begovoj medresi]] i pri franjevačkim samostanima. Današnja Narodna i univerzitetska biblioteka opslužuje oko 100.000 korisnika, i ima preko 200.000 bibliotečkih jedinica. === Muzeji === *[[Muzej Istočne Bosne]] posjeduje arheološku, [[Etnologija|etnološku]], [[historija|historijsku]], [[Biologija|biološku]], [[Numizmatika|numizmatičku]] i [[Umjetnost|umjetničku]] zbirku. Među 50.000 eksponata sačuvani su tragovi kontinuiteta od 6500 godina života u tuzlanskom kraju. *[[Muzej solarstva]], koji postoji u okviru Solane, baštini foto-dokumentacionu građu o historijatu solarstva. [[Datoteka:Tuzla - Trg slobode 2.JPG|mini|Zgrada Barok u centru grada.]] === Arhiv === [[Historijski arhiv Tuzla]] posjeduje 102 fonda i 22 zbirke, a ukupna količina građe iznosi 1500 dužinskih [[metar]]a. Najstarija arhivska građa potiče iz 17. vijeka. === Muzika === U Tuzli je 1886. osnovano prvo bosanskohercegovačko pjevačko društvo. Početkom vijeka djelovalo je više kamernih grupa, te limeni orkestri Kreke i Vatrogasnog društva. Državna niža muzička škola otvorena je 1949, a [[Srednja muzička škola Tuzla|Srednja muzička škola]] 1957. Pedesetih godina je osnovan i Veliki [[Džez|jazz]] orkestar. Među kulturno-umjetničkim društvima koja baštine folklornu tradiciju izdvajaju se KUD Bosna i UKUD Zvonko Cerić. === Pozorište === U Tuzli je 17. aprila 1898. osnovano prvo bosanskohercegovačko [[pozorište]]. Trenutno u Tuzli postoje dvije institucije kojima je primarna djelatnost pozorišni projekti. * [[Narodno pozorište Tuzla]] u kontinuitetu radi od marta 1949. godine. 1960-ih su pod krovom ove kuće djelovali pionirsko pozorište, [[balet]]na škola i sinfonijski orkestar. Časopis "[[Pozorište (časopis)|Pozorište]]", kao jedinstvena [[pozorište|teatarska]] revija u BiH, pokrenut je 1953. Druga pozorišna kuća je [[Teatar Kabare Tuzla]] koji je nastao je na Svjetski dan pozorišta, 27. marta 2002. godine. Po svom organizacionom i programskom konceptu ovaj Teatar je kamerni i moderni pozorisni mehanizam. Posebno mjesto u produkcijskoj i repertoarskoj profilaciji Teatra Kabare zauzima festival TKT fest, koji se organizuje svakog 27. marta od 2003.<ref>{{Cite web|url=https://nptz.ba/pozoriste/|title=Pozorište|website=Narodno Pozorište Tuzla|language=en-US|access-date=5. 10. 2024}}</ref> === Obrazovanje === [[Datoteka:Spomenik borcima agresije na BiH, Slana Banja, Tuzla 2.jpg|lijevo|mini|Spomenik borcima tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] na šetalištu Slana Banja.]] Prvi organizirani oblici školstva datiraju iz 17. vijeka, i vezani su za Behrambegovu medresu. Danas postoje 23 osnovne i 17 srednjih škola, s oko 25.000 učenika. [[Univerzitet u Tuzli]] je osnovan 1976, iako prvi oblici visokog školstva datiraju iz 1950-tih godina. Članice Univerziteta su sljedeći fakulteti: Tehnološki, Edukacijsko-rehabilitacijski, Ekonomski, Fakultet elektrotehnike, Fakultet za tjelesni odgoj i sport, Farmaceutski fakultet, Filozofski fakultet, Mašinski fakultet, Medicinski fakultet s Visokom zdravstvenom školom, Pravni fakultet, Prirodno matematički fakultet, Rudarsko geološko građevinski fakultet i Akademija Dramskih Umjetnosti, te više instituta. Na Univerzitetu se obrazuje oko 15000 studenata.<ref>{{Cite web|url=http://untz.ba/|title=Aktuelnosti|website=Univerzitet u Tuzli|language=bs-BA|access-date=5. 10. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://untz.ba/studij-nastava/fakulteti-akademija/|title=Fakulteti/Akademija|website=Univerzitet u Tuzli|language=bs-BA|access-date=5. 10. 2024}}</ref> === Zdravstvo === Prvi oblici organizirane zdravstvene službe zabilježeni su 1874, kada je otvorena Hastahana – prva tuzlanska bolnica. Danas je [[Univerzitetski klinički centar Tuzla|Univerzitetski klinički centar]] najveća zdravstvena ustanova regije, s 43 organizacione jedinice, među kojima devet zavoda i 13 klinika. UKC ima oko 1800 bolesničkih kreveta, oko 2400 zaposlenih, od čega preko 400 ljekara različitih specijalnosti. Dom zdravlja obavlja primarnu zdravstvenu zaštitu. Također u gradu se nalaze [[Medicinska škola Tuzla|Medicinsku srednja škola Tuzla]] za zvanje [[Medicinska sestra|medicinske sestre]]-tehničara i [[Medicinski fakultet u Tuzli|Medicinski fakultet Tuzla]] s općim smjerom za zvanje [[ljekar]]a i odsjeke.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukctuzla.ba/ukctuzla/?page_id=100&lang=bs|title=ORGANIZACIJA|date=4. 10. 2024|website=UKC Tuzla|language=bs-BA|access-date=5. 10. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://medf.untz.ba/o-fakultetu/#historijat!loading|title=O fakultetu • Medicinski fakultet Univerziteta u Tuzli|website=Medicinski fakultet Univerziteta u Tuzli|language=hr|access-date=5. 10. 2024}}</ref> === Sport === Organizirani oblici sportskog života datiraju jos i prije 1904. godine kada se u Tuzli formira Gombolaško drustvo (Gimnastičko društvo). Danas djeluju 74 sportske organizacije, u 19 sportskih grana, sa 6500 aktivnih sportista. [[Atletika|Atletičari]] su ostvarili najveće uspjehe, osvojivši na desetine medalja na međunarodnim takmičenjima. [[Zlatan Saračević]] je bio evropski šampion i rekorder u dvoranskom bacanju kugle. Košarkašice [[KK Jedinstvo-Trocal|Jedinstva]] su 1989. osvojile evropsku šampionsku titulu, pobjedivši u superfinalu petostrukog prvaka Evrope – ekipu italijanskog [[Primigi]]ja. Vrijedni spomena su zapaženi rezultati KBS Sinalco, koji postižu odlične rezultate na medunarodnim takmičenjima. Najveći broj tuzlanskih sportista je decenijama organiziran u 2 sportska društva – [[Sloboda]] i [[Jedinstvo]], a najpoznatiji tuzlanski i, vjerovatno, bosanskohercegovački sportista svih vremena je [[Mirza Delibašić]]. A najpoznatija sportašica Bosne i Hercegovine je Tuzlanka Razija Mujanović, svojevremeno košarkašica Jedinstva iz Tuzle.<ref>{{Cite web|url=https://korner.ba/fk-sloboda-tuzla-historija/|title=FK Sloboda Tuzla Historija kluba osnovanog 1919 godine!|date=30. 11. 2020|language=hr|access-date=5. 10. 2024}}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Tuzle|Spisak naseljenih mjesta u gradu Tuzli}} Po službenom popisu stanovništva iz 1991, općina Tuzla imala je 131.618 stanovnika, raspoređenih u 66 naselja.<ref>{{Cite web|url=http://www.statistika.ba/?show=12&id=11088|title=Popis 2013 u BiH|website=www.statistika.ba|access-date=5. 10. 2024}}</ref> Poslije potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]], općina Tuzla je, gotovo u cjelini, ušla u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušli su dijelovi naseljenih mjesta [[Kolimer (Lopare)|Kolimer]], [[Konjikovići (Lopare)|Konjikovići]], [[Kosci (Lopare)|Kosci]] i [[Potraš (Lopare)|Potraš]]. === Nacionalni sastav stanovništva - grad Tuzla === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Tuzla | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 11088 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 111/112) |work=fzs.ba |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 110979 | g2013_bosnjaci = 80774 | g2013_srbi = 3378 | g2013_hrvati = 15396 | g2013_bosanci = 4505 | g2013_romi = 1007 | g2013_muslimani = 1050 | g2013_bosanciihercegovci = 1542 | g2013_albanci = 214 | g2013_jugosloveni = 97 | g2013_ukrajinci = 8 | g2013_crnogorci = 45 | g2013_turci = 35 | g2013_slovenci = 24 | g2013_pravoslavci = 16 | g2013_makedonci = 40 | g2013_nisu_izjasnili = 2151 | g2013_nepoznato = 137 | g1991_ukupno = 131618 | g1991_muslimani = 62669 | g1991_srbi = 20271 | g1991_hrvati = 20398 | g1991_jugosloveni = 21995 | g1981_ukupno = 121717 | g1981_muslimani = 52400 | g1981_srbi = 20261 | g1981_hrvati = 24811 | g1981_jugosloveni = 21131 | g1981_slovenci = 159 | g1981_crnogorci = 527 | g1981_albanci = 189 | g1981_madari = 77 | g1981_romi = 161 | g1981_makedonci = 100 | g1971_ukupno = 107293 | g1971_muslimani = 53271 | g1971_srbi = 21089 | g1971_hrvati = 27735 | g1971_jugosloveni = 2540 | g1971_slovenci = 247 | g1971_crnogorci = 511 | g1971_albanci = 138 | g1971_madari = 106 | g1971_romi = 73 | g1971_makedonci = 131 | g1961_ukupno = 82216 | g1961_muslimani = 19205 | g1961_srbi = 19720 | g1961_hrvati = 24080 | g1961_jugosloveni = 17519 | g1961_slovenci = 358 | g1961_crnogorci = 477 | g1961_albanci = 135 | g1961_madari = 112 | g1961_romi = 1 | g1961_makedonci = 259 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Tuzla === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Tuzla | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 155551 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 74457 | g2013_bosnjaci = 56893 | g2013_srbi = 2486 | g2013_hrvati = 6005 | g2013_bosanci = 3704 | g2013_romi = 506 | g2013_muslimani = 677 | g2013_bosanciihercegovci = 1388 | g2013_albanci = 193 | g2013_jugosloveni = 83 | g2013_ukrajinci = 7 | g2013_crnogorci = 41 | g2013_turci = 34 | g2013_slovenci = 23 | g2013_pravoslavci = 12 | g2013_makedonci = 38 | g2013_nisu_izjasnili = 1817 | g2013_nepoznato = 107 | g1991_ukupno = 83770 | g1991_muslimani = 44091 | g1991_srbi = 13137 | g1991_hrvati = 6328 | g1991_jugosloveni = 16302 | g1981_ukupno = 65091 | g1981_muslimani = 30448 | g1981_srbi = 11278 | g1981_hrvati = 5383 | g1981_jugosloveni = 16301 | g1981_slovenci = 139 | g1981_crnogorci = 467 | g1981_albanci = 146 | g1981_madari = 68 | g1981_romi = 17 | g1981_makedonci = 88 | g1971_ukupno = 53926 | g1971_muslimani = 31257 | g1971_srbi = 12224 | g1971_hrvati = 6145 | g1971_jugosloveni = 2187 | g1971_slovenci = 230 | g1971_crnogorci = 452 | g1971_albanci = 109 | g1971_madari = 98 | g1971_romi = 62 | g1971_makedonci = 123 | g1961_ukupno = 37760 | g1961_muslimani = 7984 | g1961_srbi = 11498 | g1961_hrvati = 5405 | g1961_jugosloveni = 11472 | g1961_slovenci = 324 | g1961_crnogorci = 407 | g1961_albanci = 96 | g1961_madari = 82 | g1961_romi = 1 | g1961_makedonci = 242 }} == Politika == Gradom rukovodi [[Gradonačelnik]] koji se bira na lokalnim izborima svake četiri godine, na kojima se bira i [[Gradsko vijeće]], koje se sastoji od 31 vijećnika, koji se biraju po partijskim listama, te jednog predstavnika manjina. Članovi Gradskog vijeća se biraju direktno, te na osnovu dobijenih glasova, proporcionalno udjelu partije, zastupaju biranu partiju u Gradskom vijeću. Ovlasti gradonačelinka i Gradskog vijeća regulisani su federalnim zakonima i statutom Grada. === Gradonačelnik === {{Glavni|Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024. }} Na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016.|lokalnim izborima]] održanim 6. oktobra 2024. godine za gradonačelnika Tuzle izabran je Lugavić Zijad, član [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske partije BIH]] (SDP BIH) sa 75,95% ili ukupno 31.617 glasova.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=3#/8/50/0|title=Središnje izborno povjerenstvo BiH|website=www.izbori.ba|access-date=18. 12. 2024}}</ref> === Gradsko vijeće === {{Glavni|Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024 (Tuzla)}} Na izborima za Gradsko, održanim 6. oktobra 2024. godine, izabrano je 10 predstavnika [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske partije]] (SDP BiH), 6 iz [[Stranka demokratske akcije|Stranke demokratske akcije]] (SDA), 3 iz [[Demokratska fronta|Demokratske fronte]], 3 iz [[Nezavisna lista "Sloboda"|Nezavisne liste "Sloboda"]], 2 iz [[Tuzlanska alternativa|Tuzlanske alternative]], 2 iz [[Naša stranka|Naše stranke]] (NS), jedno iz [[Bosanska stranka|Bosanske stranke]] (BOSS), jedno iz [[Pokret demokratske akcije|Pokreta demokratske akcije]] (PDA), jedno iz [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatske demokratske zajednice BiH]] (HDZ BiH), jedno iz [[Narod i pravda|Narod i Pravda]] (NiP), te jedan predstavnik iz nacionalnih manjina kao nezavisni kandidat.<ref>{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=3#/9/50/0/0|title=Središnje izborno povjerenstvo BiH|website=www.izbori.ba|access-date=18. 12. 2024}}</ref> == Privreda == [[Datoteka:Tuzla Thermal Power Plant02A.jpg|260px|mini|desno|[[Termoelektrana Tuzla]], najveća elektrana u Bosni i Hercegovini.]] Poslije grada Sarajeva i Banje Luke, Tuzla je najveći industrijski centar Bosne i Hercegovine. U gradu ili neposrednoj blizini grada mnoge su fabrike hemijskih proizveda, industrija hrane i pića te teška industrija. === Karakteristike === Tuzla je administrativno sjedište te privredni, kulturni i obrazovni centar [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] i ekonomsko-geografske regije sjeveroistočne Bosne. Prirodni resursi i bogata nalazišta energetskih i mineralnih sirovina bili su opredjeljujući faktor za usmjeravanje dosadašnjeg [[privreda|privrednog]] razvoja ovog područja, a ujedno su i važan oslonac budućeg razvoja. Predratnu privrednu strukturu tuzlanskog područja karakteriše razvoj bazne industrije i [[energetika|energetike]], kao dominantnih privrednih grana, s obilježjem ekstenzivnosti. Industrija Tuzle do početka rata bila je privredna grana s najvećim učešćem u ostvarivanju ukupnih privrednih efekata i to u zaposlenosti oko 45%, a u [[Društveni proizvod|društvenom proizvodu]] oko 50%. Prema društvenom proizvodu p. c. u predratnom periodu Tuzla je bila među najbolje pozicioniranim gradovima u Bosni i Hercegovini, dok je prema [[Stopa zaposlenosti|stopi zaposlenosti]] bila najrazvijeniji regionalni centar. U okolnostima koji ograničavaju dinamiziranje privrednih aktivnosti i dostizanje prijeratnih pokazatelja privrednog razvoja, kao vrlo jak i nezaobilazan pravac razvoja predstavlja razvoj poduzetničkog sektora ekonomije. Razvoj male privrede jedan je od oblika prestrukturiranja postojećih i organizovanja novih privrednih aktivnosti. Sve zemlje u našem okruženju, koje su prošle ili prolaze fazu privredne i društvene [[Tranzicija|tranzicije]], uključile su se u aktivnosti koje osiguravaju ambijent i podršku za razvoj preduzetništva, osnivanjem inkubacijskih i preduzetničkih centara, razvojnih agencija, lokalnih poslovnih udruženja, što je uz odgovarajuću finansijsku podršku rezultiralo nastankom velikog broja novih subjekata, novih radnih mjesta i novostvorene vrijednosti. Grad, kao jedinice lokalne samouprave, imaju veoma značajnu ulogu u lokalnom ekonomskom razvoju, u kojem se nizom mjera i aktivnosti, na lokalnom nivou, stimuliše poduzetnički sektor i stvara povoljan ambijent za osnivanje i razvoj malih i srednjih preduzeća. U skladu s nadležnostima i raspoloživim mogućnostima, Grad Tuzla je u tom smislu već poduzela niz aktivnosti, a u narednom periodu se može očekivati i veća ekspanzija aktivnosti i efekata. Od do sada učinjenog Grada Tuzla ističe: skraćenje vremena i povećanje efikasnosti rješavanja zahtjeva za registrovanje djelatnosti, smanjenje gradskih taksi i naknada za samostalne poduzetnike i privredna društva u postupku registrovanja djelatnosti, kontinuirani rad na osiguravanju povoljnih lokacija i prostora za osnivanje i razvoj preduzetnika, poduzimanje aktivnosti na uspostavljanju institucionalne regionalne saradnje i uključivanje u projekte koje finansira [[Evropska unija]] u cilju razmjene iskustava i znanja u podršci razvoja malih i srednjih preduzeća. Tuzla je najstarije ili jedno od najstarijih naselja u [[Evropa|Evropi]] s kontinuitetom življenja. Arheolozi su otkopali dovoljno arheološkog materijala koji je nedvosmisleno potvrdio da je Tuzla nekada bila veliko i bogato neolitsko naselje na sojenicama. U velikom broju raznolikih keramičkih predmeta, posebno se ističu neolitske posude za proizvodnju soli iz slane vode. [[Datoteka:Spomenici narodnim herojima iz Drugog svjetskog rata, Tuzla.jpg|mini|Spomenici narodnim herojima iz [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], šetalište Slana Banja.]] [[Datoteka:Spomenik borcima agresije na BiH, Slana Banja, Tuzla.jpg|lijevo|mini|Spomenik borcima [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]], šetalište Slana Banja iznad Tuzle.]] Tuzlu je najstarijim ili jednim od najstarijih naselja u Evropi učinila njena posebna geološka prošlost. Naime, veliki dio [[Evropa|Evrope]], u davnoj geološkoj prošlosti, predstavljao je dno Panonskog mora. I posljednji ostaci ovoga mora povukli su se sa sadašnje površine prije 10 miliona godina. Samo ispod Tuzle ovo more ostavilo je trag u vidu 350 miliona tona slanih stijena i slane vode. Slana voda izbijala je na površinu, ljudi su je prerađivali u so čak u neolitu. Poslije su oformili bunare, koji su postajali sve savremeniji, a slana voda je vremenom postala osnovom hemijske industrije u savremenoj Tuzli. Dana 18. jula 2003, lokalne vlasti su odlučili da veliku količinu slane vode izvuku na površinu, u prethodno pripremljeno dno, tako je Tuzla danas jedini grad u Evropi koji ima slano jezero i jedini grad na svijetu čije je slano jezero istovremeno i kupalište i plaža u najužoj historijskoj jezgri grada. Tuzla ima veliku industrijsku tradiciju, zasnovanu na bogatim nalazištima soli i uglja. Tuzla je grad velike tradicije multikulturalnosti. Stoljećima njegovani sklad među razlikama u Tuzli, položio je svaku historijsku provjeru i sva historijska iskušenja. Tuzlanska tolerancija naročito je ispoljavana u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] i nedavno minulom [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]]. Danas je Tuzla grad nove energije, posljednjih godina doživljava veliku ekspanziju gradnje, naglog i brzog razvoja. == Sportski timovi == * Gimnastički klub Tuzla * [[FK Sloboda Tuzla|FK Sloboda]] * [[OKK Sloboda Tuzla|OKK Sloboda-Dita]] * KK Jedinstvo-Trocal * Karate klub Tuzla Sinbra * KK Salinass Fallconss * [[RK Sloboda|Rukometni klub Sloboda]] * Plivački klub Zmaj-Alpamm Tuzla * Plivački klub Sloboda Tuzla * Odbojkaški klub Tuzla == Poznate ličnosti == {{div col|3}} * [[Meša Selimović]], pisac * [[Mirza Delibašić]], sportista * [[Faruk Prcić]], atletičar i dobitnik najvećeg vojnog odlikovanja "Zlatni ljiljan" * [[Ismet Mujezinović]], umjetnik * [[Muhamed Hevaija Uskufija]], pisac i lingvist * [[Derviš Sušić]], pisac * [[Svetlana Kitić]], rukometašica * [[Razija Mujanović]], košarkašica * [[Vlado Kerošević]], glumac * [[Emir Hadžihafizbegović]], glumac * [[Dževad Šećerbegović]], nogometaš * [[Dejan Slavuljica]], likovni umjetnik * [[Mersed Kovačević Meske]], nogometaš * [[Nedžad Verlašević]], nogometaš * [[Damir Mršić]], košarkaš * [[Damir Mulaomerović]], košarkaš * [[Sanel Redžić]], gitarista * [[Amar Selimović]], glumac * [[Planinka Jurišić-Atić]], muzički pedagog * [[Vladimir Valjarević]], koncertni pijanist * [[Damir Avdić]] – Diplomatz, pisac, pjesnik, muzičar * [[Fatmir Alispahić]], publicista * [[Jasmin Imamović]], pisac * [[Emir Imamović]], novinar i književnik * [[Semir Atić]], novinar i profesor književnosti * [[Nedžad Ibrahimović]], profesor, filmski autor * [[Tomislav Alaupović]], političar pravaškog usmjerenja i pozorišni umjetnik * [[Franjo Leder]], kipar * [[Dragiša Trifković]], likovni umjetnik * [[Mustafa Hukić]], nogometaš i trener * [[Salih Brkić]], novinar * [[Emir Kabil]], kardiovaskularni hirurg * [[Nedžad Salković]], pjevač sevdalinki * [[Vedran Čičak]], direktor Tamburaškog orekstra TV BiH * [[Fadil Nadarević]], gimnastičar * [[Ibro Pašić]], ljekar, osnivač medicinskog fakulteta u Tuzli * [[Nađa Avdibašić-Vukadinović]], atletičarka * [[Zlatko Dukić]], novinar * [[Selim Bešlagić]], političar * [[Đuro Škondrić]], novinar * [[Semezdin Mehmedinović]], književnik * [[Muhamed Mešić]], japanolog * [[Miroslav Tadić]], muzičar * [[Denis Azabagić]], gitarista * [[Hamza Hali Bošnjak]], osnivač hamzevijske sekte islama{{Div col end}} == Gradonačelnici kroz historiju == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Načelnik<ref>{{Cite web|url=http://grad.tuzla.ba/nacelnici-kroz-istoriju/|title=Načelnici kroz historiju|work=tuzla.ba|access-date=28. 4. 2016}}</ref> ! Period |- | align=left| Mehaga Imširović || 1878–1885 |- | align=left| Ibrahimbeg Džindo || 1885–1889; 1893–1897 |- | align=left| Mujaga Hadžiefendić || 1889–1893; 1897–1903 |- | align=left| Ibrahimbeg Jašarević || 1903–1908 |- | align=left| Osman Vilović || 1908–1922 |- | align=left| Šefkija Gluhić || 1922–1924 |- | align=left| Lutvibeg Sijerčić || 1924–1931 |- | align=left| Muratbeg Zaimović || 1931–1935 |- | align=left| Hasanaga Pašić || 1935–1941 |- | align=left| Seadbeg Kulović || 1941–1942 |- | align=left| Ćazimaga Žunić || 1942–4943 |- | align=left| Ljubomir Peleš || 1943–1943 |- | align=left| Pero Eraković || 1944–1944 |- | align=left| Ferhat Azabagić || 1944–1948 |- | align=left| Asim Mujkić || 1948–1950 |- | align=left| Muharem Fizović || 1950–1952 |- | align=left| Rade Jakšić || 1952–1954 |- | align=left| Ahmed Ćatić || 1954–1956 |- | align=left| Salih Atić || 1956–1963 |- | align=left| Šefket Kunosić || 1963–1967 |- | align=left| Mehmedalija Džambić || 1967–1973 |- | align=left| Mišo Vokić || 1973–1974 |- | align=left| Urfet Vejzagić || 1974–1978 |- | align=left| Hasan Dervišbegović || 1978–1982 |- | align=left| Dušan Tešanović || 1982–1983 |- | align=left| Emina Zaimović || 1983–1985 |- | align=left| Aleksandar Todorović || 1985–1986 |- | align=left| Džemal Hadžiavdić || 1986–1988 |- | align=left| Mirza Muradbegović || 1988–1990 |- | align=left| [[Selim Bešlagić]] || 1990–2001 |- | align=left| [[Jasmin Imamović]] || 2001–2022 |- | align=left| Zijad Lugavić || 2022– |} == Sestrinski gradovi == * {{ZD|SRB}} '''[[Sombor]]''', [[Srbija]] * {{ZD|ITA}} '''[[Bologna]]''', [[Italija]] * {{ZD|HRV}} '''[[Osijek]]''', [[Hrvatska]] * {{ZD|MAĐ}} '''[[Pečuh]]''', [[Mađarska]] * {{ZD|ŠPA}} '''[[L'Hospitalet de Llobregat]]''', [[Španija]] * {{ZD|FRA}} '''[[Saint-Denis]]''', [[Francuska]] * {{ZD|SAD}} '''[[Dallas]]''', [[Teksas]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] * {{ZD|HOL}} '''[[Delft]]''', [[Nizozemska]] * {{ZD|MAR}} '''[[Al Hoceima]]''', [[Maroko]] == Također pogledajte == * [[:Kategorija:Džamije u Tuzli|Džamije u Tuzli]] * [[Počasni doktori nauka Univerziteta u Tuzli]] * [[Tuzlait]] * [[SD Sloboda Tuzla]] * [[Aerodrom Jegin Lug Tuzla]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Wikicitat}} {{Commonscat|Tuzla Municipality}} {{Wikivoyage}} {{Wikivijesti|Tuzla: Urađena transplantacija jetre sa živog davaoca}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://grad.tuzla.ba/ Zvanični veb-sajt grada Tuzle] * [http://www.untz.ba/ Univerzitet u Tuzli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923065542/http://www.untz.ba/ |date=23. 9. 2015 }} * [https://web.archive.org/web/20171105153452/http://www.forumtz.com/ Forum građana Tuzle] {{Simboli jezika|bs/en|Bosanski & Engleski}} * [http://tuzlarije.net Forum omladine Tuzle] * [http://bhstring.net/tuzlauslikama/tuzlarije/forum/viewtopic.php?TopicID=3140&page=0 Kapija 25. 5. 1995.] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Grad Tuzla}} [[Kategorija:Gradovi u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Tuzla|*]] [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] baw5n164hv08d0w7rb69w3gl1xyzclh Premijer liga Bosne i Hercegovine 0 1559 3848673 3839210 2026-05-22T20:27:39Z Bakir123 110053 /* Pobjednici Premijer lige */ 3848673 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometna liga | naziv = WWin liga Bosne i Hercegovine | logo = Wwin liga bih.svg | piksela = 180 | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | konfederacija = [[UEFA]] | osnovana = {{Početni datum i godine|2000}} | ekipe = 10 | ispadanje = [[Prva nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Prva liga FBiH]] <br> [[Prva nogometna liga Republike Srpske|Prva liga RS]] | nivo = 1 | domaći_kup = [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup BiH]] <br> [[Superkup Bosne i Hercegovine u nogometu|Superkup BiH]] | konfederalni_kup = [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]] <br> [[UEFA Konferencijska liga|Konferencijska liga]] | šampioni = [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26]] | najuspješniji_klub = [[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] (9x) | veb-sajt = [http://www.nfsbih.ba/ nfsbih.ba] | trenutno = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2025/26.]] }} '''Premijer liga Bosne i Hercegovine''', iz sponzorskih razloga od sezone 2023/24. također poznata i kao '''Wwin liga Bosne i Hercegovine''',<ref>{{cite web |title=Wwin novi sponzor fudbalske lige Bosne i Hercegovine |url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/premijer-liga-bih/wwin-novi-sponzor-fudbalske-lige-bosne-i-hercegovine/ |website=nfsbih.ba |access-date=9. 2. 2024 |language=bs-BA}}</ref> najjača je [[nogomet]]na liga u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i trenutno se sastoji od 10 klubova. Osnovana je 2000. godine, kada je liga brojala 22 tima. Ulaskom klubova iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] u Premijer Ligu BiH 2002. godine dolazi do konačnog ujedinjena nogometnog sporta u BiH. Dan 4. august 2002. je označen kao početak jedinstvenog sistema takmičenja u BiH odnosno početak ujedinjene Premijer Lige BiH, sastavljene od klubova iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije BiH]] i Republike Srpske. Po trenutnom plasmanu na osnovu [[UEFA koeficijent]]a šampion Premijer lige BiH u sezoni 2025/26. predstavlja BiH u prvom kolu kvalifikacija za [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]]. Drugoplasirana i trećeplasirana ekipa, te [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|pobjednik Kupa]] predstavljaju BiH u [[UEFA Konferencijska liga|Konferencijskoj ligi]]. Premijer ligu organizuje [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine]]. ==Historija== Za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Nogometni savez Bosne i Hercegovine je organizovao prvo nogometno takmičenje za prvaka u nogometu. Takmičenje je održano 1994/95. na teritoriji na kojoj se nisu vodili sukobi, a timovi su bili podijeljeni u četiri grupe: [[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1994/95.#Grupa Jablanica|Jablanica]], [[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1994/95.#Grupa Zenica|Zenica]], [[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1994/95.#Grupa Tuzla|Tuzla]] i [[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1994/95.#Grupa Sarajevo|Sarajevo]]. Pobjednici grupa su odigrali [[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1994/95.#Finalna grupa|finalni turnir]] u Zenici gdje je prvi šampion Bosne i Hercegovine postala domaća ekipa [[NK Čelik|Čelika]]. Već od sljedeće godine uspostavlja se regularna liga koju igra 16 klubova sa područja [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i to iz gradova koji su tokom rata bili pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije RBiH]]. ===Članstvo u UEFA=== Nastojeći da postane članom [[UEFA]], NS BiH počinje sa pregovorima o ujedinjenju dotadašnje tri nacionalne lige u jednu. Da bi dobili dozvolu za ulazak u takmičenja pod organizacijom UEFA nacionalni savezi su morali prevazići nesuglasice i stvoriti zajednički Nogometni/Fudbalski savez i zajedničku ligu iz koje bi se klubovi plasirali u evropska takmičenja. Nakon dugih pregovora u sezoni [[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1997/1998.|1997/98.]] dogovoren je prvi play-off za prvaka BiH, sa namjerom da se od sljedeće sezone započne sa zajedničkom ligom na prostoru čitave BiH. Međutim u zadnji trenutak [[Fudbalski savez Republike Srpske]] se povlači tako da play-off igraju samo klubovi iz NS BiH i NS Herceg Bosne. U finalu odigranom na [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Koševu]] 5. juna 1998. susreli su se [[FK Sarajevo|Sarajevo]] i [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]], a prvi šampion u zajedničkoj ligi postao je Željezničar. Zbog sukoba oko stadiona [[Stadion pod Bijelim brijegom|Bijeli Brijeg]] u [[Mostar]]u, play-off sljedeće sezone nije odigran. ===Ulazak klubova iz Republike Srpske=== Nakon neuspjeha 1999. godine, baraž između klubova iz [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|NS BiH]] i [[Nogometni savez Herceg-Bosne|Nogometnog saveza Herceg-Bosne]] je u sezoni 1999/2000. ipak odigran, a prvu titulu je osvojio čitlučki [[HNK Brotnjo Čitluk|Brotnjo]]. Po prvi put je zajednički odigrano finale [[Kup Bosne i Hercegovine|Kupa Bosne i Hercegovine]] i baraž za mjesto u [[UEFA Intertoto kup|Intertoto kupu]]. Pred početak sezone [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2000/2001.|2000/01]]. savezi postižu dogovor i osniva se prva zajednička liga na nivou Federacije Bosne i Hercegovine pod vodstvom [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]]. U njoj je nastupalo ukupno 22 kluba iz Federacije Bosne i Hercegovine. Nakon dugih pregovora i pod pritiskom [[UEFA]]-e 2002. [[Fudbalski savez Republike Srpske]] odlučuje da se pridruži zajedničkom takmičenju, pod imenom Premijer liga Bosne i Hercegovine. 14 klubova iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i 6 iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] udruženi su u zajedničku ligu, po prvi put nakon završetka rata. ===Liga 12=== U aprilu [[nogometni savez Bosne i Hercegovine]] donio je odluku, da od sezone 2016/2017. Premijer liga Bosne i Hercegovine broji 12 klubova koja će trajati 22 regularna kola, pa onda podjela na "Ligu za prvaka" i "Ligu za opstanak" od 10 kola. Od 58 delegata, njih 56 je bilo ''za'', dok su dva bila suzdržana. Taj format takmičenja je korišten i za sezonu 2017/18. ali od 2018/19. format je opet izmijenjen na trokružni sistem inspirisan [[Bergerove tablice|Bergerovim tablicama]].<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/premijer-liga-bih-se-igra-u-trokruznom-formatu-broj-stranih-igraca-smanjen-na-cetiri/180619057|title=Premijer liga BiH se igra u trokružnom formatu, broj stranih igrača smanjen na četiri|date=19. 6. 2018|access-date=19. 6. 2018|author=E.B.|publisher=Klix.ba}}</ref> ===Liga 10=== U maju 2024. godine, nogometni savez donio je odluku da od sezone 2025/2026. Premijer liga broji 10 klubova, te koja će upotrebljavati četverokružni sistem i Bergerove tablice. Prijedlog je usvojen jednoglasno.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/nogometni-savez-bih-odlucio-liga-se-i-zvanicno-smanjuje-na-10-klubova/240527078|title=Nogometni savez BiH odlučio: Liga se i zvanično smanjuje na 10 klubova|date=27. 5. 2024|access-date=27. 5. 2024|author=E.K.|publisher=Klix.ba}}</ref> ==Klubovi u sezoni 2025/26.== {{Glavni|Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.}} {{Location map+|Bosna i Hercegovina|float=right |width=330 |caption=Lokacija klubova u Premijer ligi sezona 2025/26.|places= {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.775970 |long=17.199611 |label=[[FK Borac Banja Luka|Borac]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.466667 |long=17.333333 |label=[[HŠK Posušje|Posušje]]|position=left}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.754353 |long=19.225034 |label=[[FK Radnik Bijeljina|Radnik]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.981974 |long=16.708005 |label=[[FK Rudar Prijedor|Rudar]]|position=right}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.873697 |long=18.408633 |label=[[FK Sarajevo|Sarajevo]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=44.732269 |long=18.093903 |label=[[FK Sloga Doboj|Sloga]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.366667 |long=17.583333 |label=[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]|position=left}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.333333 |long=17.8 |label=[[FK Velež Mostar|Velež]]|position=top}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.345560 |long=17.795308 |label=[[HŠK Zrinjski Mostar|Zrinjski]]|position=bottom}} {{Location map~|Bosna i Hercegovina|lat=43.846521 |long=18.387336 |label=[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|position=right}} }} {| class="wikitable sortable" |- ! Klub ! Lokacija ! Stadion ! Kapacitet<ref name="Capacity of stadiums of the Premier League of Bosnia and Herzegovina">{{cite web|title=Capacity of stadiums of the Premier League of Bosnia and Herzegovina|access-date=26. 5. 2019|publisher=Soccerway|url=https://int.soccerway.com/national/bosnia-herzegovina/premier-liga/20182019/regular-season/r48238/venues/?ICID=PL_3N_05}}</ref> |- | {{sort|Borac|[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]]}} | [[Banja Luka]] | [[Gradski stadion Banja Luka|Gradski stadion]] | align="center" | 10.030 |- | [[HŠK Posušje|Posušje]] | [[Posušje]] | [[Stadion Mokri Dolac|Mokri Dolac]] | align="center" | 8.000 |- | [[FK Radnik Bijeljina|Radnik Bijeljina]] | [[Bijeljina]] | [[Gradski stadion Bijeljina|Gradski stadion]] | align="center" | 6.000 |- | [[FK Rudar Prijedor|Rudar Prijedor]] | [[Prijedor]] | [[Gradski stadion Prijedor|Gradski stadion]] | align="center" | 3.540 |- | {{sort|Sarajevo|[[FK Sarajevo|Sarajevo]]}} | [[Sarajevo]] | [[Stadion "Asim Ferhatović Hase"|Asim Ferhatović Hase]] | align="center" | 34.500 |- | [[FK Sloga Doboj|Sloga Doboj]] | [[Doboj]] | [[Stadion Luke (Doboj)|Stadion Luke]] | align="center" | 3.000 |- | {{sort|Široki Brijeg|[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]]}} | {{sort|Široki Brijeg|[[Široki Brijeg]]}} | [[Stadion Pecara|Pecara]] | align="center" | 7.000 |- | [[FK Velež Mostar|Velež Mostar]] | [[Mostar]] | [[Stadion "Rođeni"|Rođeni]] | align="center" | 7.000 |- | [[HŠK Zrinjski|Zrinjski Mostar]] | [[Mostar]] | [[Stadion pod Bijelim brijegom|Bijeli brijeg]] | align="center" | 9.000 |- | {{sort|Željezničar|[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]}} | [[Sarajevo]] | [[Stadion Grbavica|Grbavica]] | align="center" | 13.146 |} ==Pobjednici Premijer lige== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="font-size:99%;" |- !scope="col" rowspan=2 width=50|Sezona !scope="col" rowspan=2 width=140|Pobjednik<br /> {{small|(Titule u PL)}} !scope="col" rowspan=2 width=140|Drugoplasirani !scope="col" rowspan=2 width=140|Trećeplasirani !scope="col" colspan=3|Najbolji strijelac |- !width=250|Igrač <small>(Klub)</small> !width=50|Nac. !Golovi |- |align=left|2000/01. !scope="row"|[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] (1) |[[HNK Brotnjo Čitluk|Brotnjo]] |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{sortname|Đelaludin|Muharemović}} <small>(Željezničar)</small> |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|31 |- |align=left|2001/02. !scope="row"|[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] (2) |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |[[HNK Brotnjo Čitluk|Brotnjo]] |{{sortname|Ivica|Huljev}} <small>(Željezničar)</small> |<center>{{ZD|HRV}}</center> |style="text-align:center"|15 |- |align=left|2002/03. !scope="row"|[[FK Leotar|Leotar]] (1) |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{sortname|Emir|Obuća}} <small>(Sarajevo)</small> |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|23 |- |align=left|2003/04. !scope="row"|[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] (1) |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{sortname|Alen|Škoro}} <small>(Sarajevo)</small> |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|20 |- |align=left|2004/05. !scope="row"|[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] (1) |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{sortname|Zoran|Rajović}} <small>(Zrinjski)</small> |<center>{{ZD|SRB}}</center> |style="text-align:center"|17 |- |align=left|2005/06. !scope="row"|[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] (2) |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{sortname|Petar|Jelić}} <small>(Modriča)</small> |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|19 |- |align=left|2006/07. !scope="row"|[[FK Sarajevo|Sarajevo]] (1) |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |[[FK Slavija|Slavija]] |{{sortname|Stevo|Nikolić}} <small>(Modriča)</small> |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|19 |- |align=left|2007/08. !scope="row"|[[FK Modriča|Modriča]] (1) |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |[[NK Čelik|Čelik Zenica]] |{{sortname|Darko|Spalević}} <small>(Slavija)</small> |<center>{{ZD|SRB}}</center> |style="text-align:center"|18 |- |align=left|2008/09. !scope="row"|[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] (2) |[[FK Slavija|Slavija]] |[[FK Sloboda Tuzla|Sloboda Tuzla]] |{{sortname|Darko|Spalević}} <small>(Slavija)</small> |<center>{{ZD|SRB}}</center> |style="text-align:center"|17 |- |align=left|2009/10. !scope="row"|[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] (3) |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{sortname|Feđa|Dudić}} <small>(Travnik)</small> |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|16 |- |align=left|2010/11. !scope="row"|[[FK Borac Banja Luka|Borac]] (1) |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |{{sortname|Ivan|Lendrić}} <small>(Zrinjski)</small> |<center>{{ZD|HRV}}</center> |style="text-align:center"|16 |- |align=left|2011/12. !scope="row"|[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] (4) |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{sortname|Eldin|Adilović}} <small>(Željezničar)</small> |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|19 |- |align=left|2012/13. !scope="row"|[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] (5) |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{sortname|Emir|Hadžić}} <small>(Sarajevo)</small> |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|20 |- |align=left|2013/14. !scope="row"|[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] (3) |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{sortname|Wagner|Lago|Wagner Santos Lago}} <small>(Široki Brijeg)</small> |<center>{{ZD|BRA}}</center> |style="text-align:center"|18 |- |align=left|2014/15. !scope="row"|[[FK Sarajevo|Sarajevo]] (2) |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{sortname|Riad|Bajić}} <small>(Željezničar)</small> |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|15 |- |align=left|2015/16. !scope="row"|[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] (4) |[[FK Sloboda Tuzla|Sloboda Tuzla]] |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{sortname|Leon|Benko}} <small>(Sarajevo)</small> |<center>{{ZD|HRV}}</center> |style="text-align:center"|17 |- |align=left|2016/17. !scope="row"|[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] (5) |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{sortname|Ivan|Lendrić}} {{small|(Željezničar)}} |<center>{{ZD|HRV}}</center> |style="text-align:center"|19 |- |align=left|2017/18. !scope="row"|[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] (6) |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{sortname|Miloš|Filipović}} {{small|(Zrinjski)}} |<center>{{ZD|SRB}}</center> |style="text-align:center"|16 |- |align=left|2018/19. !scope="row"|[[FK Sarajevo|Sarajevo]] (3) |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |[[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] |{{sortname|Sulejman|Krpić}} {{small|(Željezničar)}} |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|16 |- |align=left|2019/20. !scope="row"|[[FK Sarajevo|Sarajevo]] (4) |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |{{sortname|Mersudin|Ahmetović}} {{small|(Sarajevo)}} |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|13 |- |align=left|2020/21. !scope="row"|[[FK Borac Banja Luka|Borac]] (2) |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |[[FK Velež Mostar|Velež]] |{{sortname|Nemanja|Bilbija}} {{small|(Zrinjski)}} |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|15 |- |align=left|2021/22. !scope="row"|[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] (7) |[[FK Tuzla City|Tuzla City]] |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |{{sortname|Nemanja|Bilbija}} {{small|(Zrinjski)}} |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|33 |- |align=left|2022/23. !scope="row"|[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] (8) |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] |{{sortname|Nemanja|Bilbija}} {{small|(Zrinjski)}} |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|24 |- |align=left|2023/24. !scope="row"|[[FK Borac Banja Luka|Borac]] (3) |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |[[FK Velež Mostar|Velež]] |{{sortname|Nemanja|Bilbija}} {{small|(Zrinjski)}} |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|24 |- |align=left|2024/25. !scope="row"|[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] (9) |[[FK Borac Banja Luka|Borac]] |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{sortname|Mihael|Mlinarić}} {{small|(Velež)}} |<center>{{ZD|HRV}}</center> |style="text-align:center"|19 |- |align=left|2025/26. !scope="row"|[[FK Borac Banja Luka|Borac]] (4) |[[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] |[[FK Sarajevo|Sarajevo]] |{{sortname|Luka|Juričić}} {{small|(Borac)}} |<center>{{ZD|BIH}}</center> |style="text-align:center"|26 |} ==Najuspješniji klubovi== {| class="wikitable" width=60% |- style="background-color:#CCF;" ! width="20%" | Klub ! width="15%" | Broj titula ! width="30%" | Godine osvajanja titule |- | [[HŠK Zrinjski|Zrinjski]] | <center>9 | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2004/2005.|2005]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2008/2009.|2009]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2013/2014.|2014]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2015/2016.|2016]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2016/2017.|2017]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2017/2018.|2018]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2021/2022.|2022]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2022/2023.|2023]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2024/2025.|2025]]. |- | [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | <center>5 | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2000/2001.|2001]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2001/2002.|2002]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2009/2010.|2010]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2011/2012.|2012]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2012/2013.|2013]]. |- | [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | <center>4 | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2006/2007.|2007]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2014/2015.|2015]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2018/2019.|2019]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2020]]. |- | [[FK Borac Banja Luka|Borac]] | <center>4 | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2010/2011.|2011]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2020/2021.|2021]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2023/2024.|2024]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2025/2026.|2026]]. |- | [[NK Široki Brijeg|Široki Brijeg]] | <center>2 | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2003/2004.|2004]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2005/2006.|2006]]. |- | [[FK Leotar|Leotar]] | <center>1 | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/2003.|2003]]. |- | [[FK Modriča|Modriča]] | <center>1 | [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2007/2008.|2008]]. |} ===Vječna tabela=== {{Zbirna tabela Premijer lige Bosne i Hercegovine}} ==Struktura bh. nogometnih liga== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- | width=35p|''Nivo'' || width=110px bgcolor=#ABCDEF colspan="3" |2002/03. – do danas |- | I || bgcolor=#ABCDEF colspan="3" |Premijer liga |- | II || bgcolor=#99FF66|1. Liga FBiH || bgcolor=#CCCCFF colspan="2" |1. Liga RS |- | III || bgcolor=#99FF66|2. Liga FBiH || bgcolor=#CCCCFF colspan="2" |2. Liga RS |- | IV || bgcolor=#99FF66|1. Kantonalna liga|| bgcolor=#CCCCFF colspan="2" | Treće (područne) lige RS |- | V || bgcolor=#99FF66|2. Kantonalna liga || bgcolor=#CCCCFF colspan="2" | Međuopćinska liga |- | VI || bgcolor=#99FF66| Međuopćinske i općinske lige || bgcolor=#CCCCFF colspan="2" | Međuopćinske i općinske lige |} ==Također pogledajte== *[[Nogomet u Bosni i Hercegovini]] *[[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu]] *[[Superkup Bosne i Hercegovine u nogometu]] *[[:Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši|Bosanskohercegovački nogometaši]] ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[https://www.nfsbih.ba/ Zvanični sajt nogometnog saveza Bosne i Hercegovine] *[https://www.uefa.com/nationalassociations/BIH/ Bosna i Hercegovina na zvaničnom sajtu UEFA-e] *[https://inside.fifa.com/fifa-world-ranking/BIH?gender=men Bosna i Hercegovina na zvaničnom sajtu FIFA-e] {{Nogomet u BiH}} {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} {{Seniorske sportske lige Bosne i Hercegovine}} {{Evropske prve nogometne lige}} [[Kategorija:Osnivanja u 2000.]] [[Kategorija:Nogometna takmičenja u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Premijer liga Bosne i Hercegovine|*]] [[Kategorija:Prve lige Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Prve nogometne lige u Evropi]] i8s2gafyty64maqrx67jgtuibmkovjs FK Željezničar Sarajevo 0 1562 3848674 3847048 2026-05-22T20:33:37Z Bakir123 110053 /* Trenutni sastav */ 3848674 wikitext text/x-wiki {{Preusmjerenje|FK Željezničar}} {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = white | Boja2 = #1A478F | Ime kluba = FK Željezničar | Puno ime = Fudbalski klub<br>Željezničar Sarajevo | Grb = FK Željezničar Sarajevo.png | veličina_grba = 160px | Nadimak = ''Željo''<br>''Plavi'' | Osnovan = 19. septembar 1921.<ref>{{cite web|title=Osnivanje kluba - FK Željezničar|url=http://fkzeljeznicar.ba/klub/historija/osnivanje-kluba/|website=fkzeljeznicar.ba|access-date=7. 8. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150805074324/http://fkzeljeznicar.ba/klub/historija/osnivanje-kluba/|archive-date=5. 8. 2015|url-status=dead}}</ref> | Raspušten = | Lokacija = [[Sarajevo]]<br>[[Bosna i Hercegovina]] | Boje = {{colorbox|#1A478F}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|N/FS BiH]] | Konfederacija = [[UEFA]] | Liga = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga BiH]] | Stadion = [[Stadion Grbavica|Grbavica]] | Kapacitet = 13.146<ref>{{cite web|title=Jeste li znali… Zašto se stadion Grbavica u Sarajevu zove “Dolina ćupova”|url=http://doznajemo.com/2012/05/30/jeste-li-znali-zasto-se-stadion-grbavica-u-sarajevu-zove-dolina-cupova/|website=doznajemo.com|access-date=7. 8. 2015|date=30. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191824/http://doznajemo.com/2012/05/30/jeste-li-znali-zasto-se-stadion-grbavica-u-sarajevu-zove-dolina-cupova/|archive-date=4. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = ''Upražnjeno'' | Trener = ''Upražnjeno'' | Uspjesi = 16 trofeja | Nacionalni kupovi = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer liga BiH]] '''X6'''<br>[[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup BiH]] '''X6'''<br>[[Nogometni superkup Bosne i Hercegovine|Superkup BiH]] '''X3'''<br>[[Prva nogometna liga Jugoslavije|Prva liga Jugoslavije]] '''X1''' | Evropski kupovi = | Adresa = Bulevar Ivice Osima 27<br />71000 Sarajevo | Plasman u prethodnoj sezoni = 4. mjesto | Prethodna sezona = [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2024/2025.|2024/25.]] | Webstranica = [http://www.fkzeljeznicar.ba/ fkzeljeznicar.ba] | Trenutna sezona = [[Datoteka:Soccerball_current_event.svg|30px]] [[FK Željezničar Sarajevo – sezona 2025/2026.|Trenutna sezona]] | uzorak_lr1 = _zeljeznicar2122h | uzorak_t1 = _zeljeznicar2122h | uzorak_dr1 = _zeljeznicar2122h | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = | tijelo1 = | desna ruka1 = | šorc1 = 0000FF | čarape1 = 0000FF | opis1 = | uzorak_lr2 = _zeljeznicar2122a | uzorak_t2 = _zeljeznicar2122a | uzorak_dr2 = _zeljeznicar2122a | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = 87CEFA | čarape2 = 87CEFA | opis2 = | uzorak_lr3 = _haugesund17h | uzorak_t3 = _macronkimah1wrb | uzorak_dr3 = _haugesund17h | uzorak_š3 = | uzorak_č3 = | lijeva ruka3 = FFFFFF | tijelo3 = FFFFFF | desna ruka3 = FFFFFF | šorc3 = FFFFFF | čarape3 = FFFFFF | opis3 = }} '''Fudbalski klub Željezničar''', poznat i pod nadimkom '''Željo''', jest profesionalni [[nogomet]]ni klub iz [[Sarajevo|Sarajeva]], [[Bosna i Hercegovina]]. Takmiči se u [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer ligi Bosne i Hercegovine]]. Osnovan je 19. septembra 1921. Željezničar je jedan od najpoznatijih i, uz [[FK Sarajevo]], najtrofejniji nogometni klub iz Bosne i Hercegovine sa šest osvojenih trofeja nacionalnog prvenstava, šest titula nacionalnog kupa, kao i tri titule superkupa. U sezoni 1971/1972. osvojio je prvu ligu Jugoslavije. Godine 1981. igrao je finale kupa Jugoslavije. Najveći uspjeh u evropskim takmičenjima ostvaruje u sezoni 1984/1985. kada je igrao polufinale [[UEFA Evropska liga|Kupa UEFA]]. Za klub je nastupalo nekoliko reprezentativaca Jugoslavije i Bosne i Hercegovine, neki od njih su: [[Ivica Osim]], [[Mehmed Baždarević]], [[Josip Katalinski]], [[Edin Bahtić]], [[Haris Škoro]] i [[Edin Džeko]]. Nadimak kluba je ''Plavi''. Najveći rival Željezničara je FK Sarajevo. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion Grbavica|Grbavica]]. ==Historija== ===Početak: Prvi radnički klub u Sarajevu=== Željezničar su osnovali radnici ''Željezničke radionice'' na inicijativu [[Dimitrije Dimitrijević|Dimitrija Dimitrijevića]] 15. septembra 1921. Zajedno sa Ludvigom Lepleom, Stjepanom Katalinićem i ostalim radnicima iz Željezničke radionice skupljaju novac za kupovinu lopte i dresova na kojima su bila kao grb izvezena krila lokomotive sa loptom, a zatim i za registraciju kluba kod Sarajevskog podsaveza. Kao tada jedini radnički klub među ostalim, nacionalno orjentisanim klubovima, Željezničar se susreo sa mnogim teškoćama. Prva utakmica odigrana je sa [[NK SAŠK Napredak Sarajevo|SAŠK-om]] 17. septembra u 16 sati. Na igralištu je prisustvovalo 500 gledalaca, a SAŠK je bio bolji, pobjedivši sa 5-1. Nakon poraza Željezničar je sljedećeg dana odigrao drugu prijateljsku utakmicu sa ''Sarajevskim Sportskim Klubom'' i zabilježio prvu pobjedu od 2-1. {{Citat2|'''SAŠK KONTRA ŽELJEZNIČARA'''<br />U subotu 17. o. mj. u 4 sata poslije podne odigraće SAŠK prvu javnu utakmicu nakon svog povratka sa turneje. Interes za ovu utakmicu je osobit pošto ćemo imati priliku da vidimo novih trikova koje je SAŠK na svojoj turneji pripremio. Igra će prema tome biti vrlo zanimljiva, igra se na Kovačićima. Cijena uobičajena.|Večernja pošta 16. septembar 1921.}} ===Takmičenje u okviru Sarajevskog podsaveza=== [[Datoteka:ZELJO_PRVI_LOGO.png|mini|desno|180px|Prvi grb Željezničara.]] Prvu takmičarsku sezonu Željezničar je igrao u drugom razredu sarajevskog podsaveza, gdje su još nastupali: ''Troja'', ''Šparta'', ''Barakohba''. Ekipu je vodio [[Silvio Alkalaj]]. Prvu utakmicu Željezničar je igrao 2. novembra 1921. protiv Troje. Rezultat je bio 1-1. Prvu pobjedu u službenim utakmicama "plavi" su zabilježili u proljetnom dijelu prve sezone protiv Barakohbe. Rezultat je bio uvjerljiv 7-0. Napokon u sezoni 1925-1926 Željezničar uspjeva ući u Prvi razred Sarajevskog podsaveza. Nadmoćno, sa 4 pobjede nad konkurentima i gol razlikom 18 – 4 Željo se konačno dokopao dugo željenog cilja. Sezonu prije ostvarena je i rekordna pobjeda u dosadašnjoj historiji Željezničara 18-0. Ova pobjeda ostvarena je u sezoni 1924-25 nad ekipom Barkohoba, u drugom razredu Sarajevskog podsaveza. Prvi stadion na kojem je Željezničar igrao svoje utakmice je bilo vojno vježbalište na Čengić Vili - [[Egzercir]]. Egzercir je korišten jer Željo kao radnički "Željezničarski sportski klub" nije imao novca za iznamljivanje nekog od gradskih terena kojima su gazdovali SAŠK, Hajduk i Slavija. Većinu svog ligaškog staža Željezničar je proveo u Sarajevskoj ligi, dok je takmičenje u prvoj ligi Jugoslavije bilo rezervisano za tada bolji SAŠK. ===Oduzimanje najboljih igrača=== Početkom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] zaustavlja se rad kluba. Nakon završetka rata klub se obnavlja i nastupa u prvoj ligi Bosne i Hercegovine koju osvaja, te tako ostvaruje plasman u prvu ligu Jugoslavije, u njenoj premijernoj sezoni 1946-47. Međutim nakon što je gradska vlast formirala novi klub ''Torpedo'' (kasnije [[FK Sarajevo|Sarajevo]]) koji je trebao predstavljati najbolje iz BiH, većina igrača Željezničara dobija naređenje da pređe u novi klub. Odlukom političkih vrhova Željezničar je novoformiranom klubu Torpedo morao ustupiti svoje najbolje igrače: Lovrića (kapiten), Alajbegovića, Konjevoda, Lazarevića, Rajlića, Golca i Šilića. Jedini igrač koji je uspio odoliti svim ucjenama je Joško Domorocki.<ref>{{Cite web |url=http://i46.tinypic.com/mcc1oy.jpg |title=Kako je nestalo pola Želje |access-date=26. 7. 2011 |archive-date=7. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307033224/http://i46.tinypic.com/mcc1oy.jpg |url-status=dead }}</ref> Takav slijed događaja bio je poguban po Željezničar koji ispada iz prve lige, a period konsolidacije trajao je do sezone 1953/54 kada se plavi ponovo vraćaju u prvu ligu Jugoslavije. ===Prva titula=== [[Datoteka:ZELJO_GRB.png|mini|desno|180px|Grb Željezničara za vrijeme SFRJ.]] Bile su to najslavnije godine tima sa Grbavice. Željezničar je u sezoni 1971-72. osvojio šampionsku krunu nekadašnje [[Jugoslavija|Jugoslavije]]. Bila je to godina u kojoj su izabranici [[Milan Ribar|Milana Ribara]] vodili mrtvu trku s beogradskom [[FK Crvena zvezda|Crvenom zvezdom]]. Na kraju su "plavi" sakupili 59, a beograđani 49 bodova. Željo je doživio samo četiri poraza, dok su 9 puta igrali neriješeno. Pobjedilo se čak u 21 utakmici. Impozantntna gol razlika govori sama po sebi o snazi tadašnjeg Želje. Postignuto je 55 pogodaka, što je bilo dovoljno za treće mjesto rang-liste najefikasnijih ekipa, a da je odbrana odigrala veliku ulogu govori podatak da je primljeno samo 20 golova (najmanje u ligi). Postignuta je i velika pobjeda protiv slovenskog Maribora od 8:0. Gradski derbi u dva susreta zavrsen je egalom. Na Grbavici je bio bolji Željezničar rezultatom 2:1, a u uzvratu na Koševu protivnik je bio bolji identičnim ishodom. Kao sto je spomenuto stručni štab je predvodio [[Milan Ribar]], a na klupi su još sjedili [[Sulejman Kulović]] i [[Fadil Požegija]]. Najbolji strijelac Želje u ovoj sezoni bio je legenda sa Grbavice, [[Josip Bukal]] sa postignutih 14 pogodaka, a [[Božo Janković]] dao je 13, dok je [[Josip Katalinski]] 12 puta pogađao mreže protivničkih golmana. [[Slobodan Janjuš]], golman "plavih" je u toj godini postao rekorder po do tada najmanjem broju primljenih golova u svim odigranim šampionatima, svega 20. Šampionsku generaciju činili su: Slobodan Janjuš, Dragan Kojović, Velija Bećirspahić, Blagoje Bratić, Josip Katalinski, Enver Hadžiabdić, Branislav Jelušić, Božo Janković, Josip Bukal, Edin Sprečo, Avdija Deraković, Slobodan Kojović, Fahrija Hrvat, Džemaludin Serbo, Nusret Kadrić, Hajrudin Saračević, Miloš Radović i Željko Rodić. ===Period poslije rata u BiH=== [[Datoteka:ZELJO_GRB_1996.png|mini|desno|180px|Grb Željezničara nakon rata.]] Tokom rata u Bosni i Hercegovini i opsade Sarajeva, stadion Željezničara našao se na srpskoj strani, a zapadna tribina bila je u potpunosti spaljena.<ref>[http://img64.imageshack.us/img64/345/scan0016e.jpg Uništena zapadna tribina]</ref><ref>[https://archive.today/20120713073340/img10.imageshack.us/img10/2426/scan0017j.jpg Uništena zapadna tribina sa sjeverne tribine]</ref> Entuzijasti i pobornici plavog tima održavali su treninge u školskim salama, samo kako klub ne bi izgubio kontinuitet. Nakon rata 2. maja 1996. održana je prva poslijeratna utakmica na Grbavici, i to između FK Željezničar i [[FK Sarajevo]], nakon što je stadion očišćen od strane pionira FK Željezničar.<ref>[https://archive.today/20120710114319/img18.imageshack.us/img18/9312/scan0026j.jpg Pioniri FK Željezničar, mart 1996.]</ref> Utakmica je završena rezultatom 1:1.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=sJeT8buQdzY FK Željezničar-FK Sarajevo 1:1]</ref> 5. juna 1998. godine održan je Play-Off za prvaka Bosne i Hercegovine na stadionu Koševo. U 89. minuti [[Hadis Zubanović]] je plavima donio prvu titulu prvaka BiH. 5. juni navijači Željezničara slave kao "Zubandan".<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=NQ3dahARaD8 Sretan Zubandan!]</ref> U 2001. i 2002. godini Željezničar osvaja dvije uzastopne titule prvaka pod trenerskom palicom [[Amar Osim]]a. Nakon evropskog poraza od [[FC Hearts]] iz Škotske, Amar Osim napušta klupu Željezničara i odlazi u japanski [[JEF United]]. Do 2009. godine Željezničar ne postiže uspjehe, a klub se suočava sa strašnim finansijskim problemima. Ipak, nakon promjene Upravnog odbora kluba, na klupu se vraća miljenik navijača Amar Osim<ref>{{Cite web |url=http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/amar-osim-od-ponedeljka-trener-zelje/19184 |title=Amar Osim od ponedjeljka trener Želje |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231950/http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/amar-osim-od-ponedeljka-trener-zelje/19184 |archive-date=29. 9. 2017 |url-status=dead }}</ref> i odmah u prvoj sezoni 2009/10. Željezničaru donosi titulu <ref>[http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/osim-furiozno-smo-dosli-do-titule/36868 Osim:Furiozno smo došli do titule]</ref>. U sezoni 2010/11. Željezničar se plasirao na 3. poziciju u šampionatu BiH, i osvaja Kup BiH nakon pobjeda od 1:0 na Grbavici<ref>[http://www.sportsport.ba/bh_fudbal/video-zeljeznicar---celik-10/56013 Željezničar - Čelik 1:0]</ref> i 0:3 na Bilinom Polju protiv FK Čelik Zenica.<ref>{{Cite web |url=http://www.sportsport.ba/tekst/3/zeljo-osvojio-kup-bih/57718 |title=Željo osvojio Kup BiH |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820040838/http://www.sportsport.ba/tekst/3/zeljo-osvojio-kup-bih/57718 |archive-date=20. 8. 2011 |url-status=dead }}</ref> ==Evropski nastupi== Kako u domaćim takmičenjima, Željezničar je imao uspjeha i u evropskim kupovima. Prvo učestvovanje Željezničara nekom od evropskih takmičenja bilo je u sezoni 1971-72. Nakon što je u sezoni osvojio drugo mjesto Željezničar je nastupio u prvoj sezoni novog evropskog takmičenja - [[Kup UEFA|kupa UEFA]]. U prvom kolu je izbačen belgijski [[Club Brugge]] ukupnim rezultatom 4-3, a dalje su padali [[Bologna FC 1909|Bologna]], škotski [[St. Johnstone FC|St. Johnstone]], da bi u četvrtfinalu na penale ispao od mađarskog [[Ferencvárosi Torna Club|Ferencvarosa]]. Najbolji strijelci Željezničara u ovom takmičenju su bili [[Josip Bukal]] sa 7 golova i [[Edin Sprečo]] sa 5 golova. Najveći međunarodni uspjeh Željezničar je postigao u sezoni 1984-85. Naime, te sezone "plavi” sa Grbavice pod vodstvom [[Ivica Osim|Ivice Osima]] bili su nadomak finala kupa UEFA. U prvom kolu žrijeb je htio da Željezničar igra s bugarskim [[OFC Sliven 2000|Slivenom]] Bugari su slavili na svom terenu (1-0), da bi u revanšu u [[Sarajevo|Sarajevu]] doživjeli debakl, 5-1 za Željezničar. Drugo kolo donosi švicarski [[FC Sion|Sion]]. Nakon pobjede na [[Stadion Grbavica|Grbavici]] od 2-1, u drugom meču Željo je uspio očuvati minimalnu prednost, remizirajući (1-1). U narednoj rundi je igrao protiv [[FC Universitatea Craiova|FC Universitate]]. U prvom meču rumunisu bili bolji sa 2-0. Očekivalo se da je ta prednost neuhvatljiva. Međutim, Željezničar je u revanšu pobijedio sa 4-0. Ulazak među osam je bio veliki uspjeh. Na Grbavici su savladani uvijek neugodni Sovjeti. [[FK Dinamo Minsk|Dinamo]] iz [[Minsk]]a je poražen rezultatom 2-0, da bi u revanšu odigrao 1-1. U polufinalu protivnik je bio [[FC Videoton Székesfehérvár|Videoton]], ekipa koja je do tada eliminisala velikane poput [[Manchester United]]a, [[PSG|PSG-a]] i beogradskog [[FK Partizan|Partizan]] koji je poražen čak sa 5-0. Na prvoj utakmici u [[Sekesfehervaru]] Mađari su vodili sa 2:0, da bi tadašnji reprezentativac [[Haris Škoro]] postigao gol za smanjenje vodstva. U finišu Videoton povečava prednost. Krajnji ishod ovog meca glasio je 3-1. Prepuna Grbavica dočekala je [[24. april]]a 1984. godine u veličanstvenoj atmosferi. Golovima Bahtića i Ćurića Željo je bio jednom nogom u finalu elitnog evropskog takmičenja. Igrao se 87 minut. Najteži sportski trenutak u historiji Želje. Prvi prelazak preko centra Mađari su iskoristili na pravi nacin. Dovoljno je reci Cuhaji. Boje Željezničara u Evropi branili su: Škrba, Berjan, Baljić, Šabanadžović, Čapljić, Komšić, Čilić, Bahtić, Škoro, Mihajlović, Baždarević, Nikić, Samardžija. Željezničar je igrao i u [[UEFA Liga Prvaka|Kupu evropskih šampiona]], i to nakon osvojene titule 1972 godine. U sezoni 1972-73 Željo je igrao protiv engleskog tima [[Derby County FC|Derby County]] i izgubio obje utakmice, u gostima 0-2, dok je na Koševu gdje je igran revanš bilo 1-2. Nakon uspostavljanja [[Premijer liga BiH|Premijer lige BiH]] Željezničar je stalni učesnik evropskih takmičenja. U prethodnim godinama Željezničar se sastajao sa škotskim [[Kilmarnock FC|Kilmarnockom]] (d: 1-1, g: 0-1), poljskom [[Wisla Krakov|Wislom]] (d: 0-0, g: 1-3), bugarskim [[PFK Levski Sofija|Levskim]] (d: 0-0, g: 0-4), kiparskim [[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosisom]] (d: 1-0, g: 3-1), škotskim [[Heart of Midlothian FC|Heartsom]] (d: 0-0, g: 0-2) i bugarskim [[PFK Liteks Loveč|Liteksom]] (d: 1-2, g: 0-7). Najveći poslijeratni uspjeh je postignut u sezoni 2002-03. kada je Željezničar došao do 3. pretkola [[UEFA Liga Prvaka|Lige Prvaka]]. Najprije je pobjeđen [[Íþróttabandalag Akraness|Akraness]] ukupnim rezultatom 4-0. Nakon toga Željo je u 2 utakmice bio bolji od norveškog predstavnika [[Lillestrøm SK|Lilestroma]] da bi na kraju pred 40.000 gledalaca na [[Stadion Koševo|stadionu Koševo]] ugostio engleski [[Newcastle United FC|Newcastle]]. Nažalost nije bilo snage za nešto više pa je Željo ispao ukupnim rezultatom 5-0. Nakon ispadanja iz Lige Prvaka Željo nastavlja takmičenje u Kupu UEFA, ali nesretno ispada od španske [[Málaga CF|Malage]] ukupnim rezultatom 0-1. Iako je u sezoni 2004-05. izborio učestvovanje u Kupu UEFA zbog nedobijanja [[UEFA program licenciranja|Uefine licence]] Željezničaru je uskraćen izlazak u Evropu. Nakon osvajanja titule 2010. godine Željezničar je igrao u 2. pretkolu Lige Prvaka protiv [[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoela]] iz [[Tel Aviv]]a. Na Bloomfield Stadionu u Tel Avivu poražen je sa 5-0<ref>{{Cite web |url=http://www.neznase.ba/sport/nogomet/1619-hapoel-eljezniar-50katastrofalan-poraz-bh-prvaka.html |title=Katastrofalan poraz bh. prvaka |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927035824/http://www.neznase.ba/sport/nogomet/1619-hapoel-eljezniar-50katastrofalan-poraz-bh-prvaka.html |archive-date=27. 9. 2011 |url-status=dead }}</ref>, dok je na Koševu bilo 0-1 <ref>[http://www.youtube.com/watch?v=NEV4y0d78LQ Željezničar-Hapoel 0:1]</ref>. Osvajanje Kupa BiH 2011. godine i treća pozicija u prvenstvu osigurala je Željezničaru nastup u drugom pretkolu [[UEFA Evropska liga|Evropske lige]]. Željezničar je eliminisao [[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff]] iz [[Tiraspol]]a ukupnim rezultatom 1-0.<ref>[http://www.fkzeljeznicar.com/vijesti/plavi-uspjesni-zeljo-u-trecem-pretkolu Plavi uspješni: Željo u trećem pretkolu]</ref>. U trećem pretkolu Željezničar je poražen u prvoj utakmici od [[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] rezultatom 0-2<ref>[http://www.sportsport.ba/ino_fudbal/dobra-igra-nije-donijela-dobar-rezultat/61504 Dobra igra nije donijela dobar rezultat]</ref>. ===Utakmice=== ====[[UEFA Liga prvaka]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Takmičenje ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | [[Kup evropskih šampiona 1972/1973.|1972–73]]. | [[UEFA Liga prvaka|Kup evropskih šampiona]] |1 {{tooltip|R|Runda}} | align=left|{{ZD|ENG}} [[Derby County FC|Derby County]] |1–2 |0–2 |1–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2001/2002.|2001–02]]. | rowspan=7|[[UEFA Liga prvaka]] |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BUG}} [[PFK Levski Sofija|Levski Sofija]] |0–0 |0–4 |0–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=3|[[UEFA Liga prvaka 2002/2003.|2002–03]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ISL}} [[ÍA Akranes|Akranes]] |3–0 |1–0 |4–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|NOR}} [[Lillestrøm SK|Lillestrøm]] |1–0 |1–0 |2–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ENG}} [[Newcastle United FC|Newcastle United]] |0–1 |0–4 |0–5 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2010/2011.|2010–11]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|IZR}} [[Hapoel Tel Aviv FC|Hapoel Tel Aviv]] |0–1 |0–5 |0–6 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2012/2013.|2012–13]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|SLO}} [[NK Maribor|Maribor]] |1–2 |1–4 |2–6 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Liga prvaka 2013/2014.|2013–14]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ČEŠ}} [[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]] |1–2 |3–4 |4–6 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[UEFA Evropska liga]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2011/2012.|2011–12]]. |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MOL}} [[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] |1–0 |0–0 |1–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|IZR}} [[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] |0–2 |0–6 |0–8 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[UEFA Evropska liga 2014/2015.|2014–15]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|CG}} [[FK Lovćen|Lovćen]] |0–0 |1–0 |1–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MAK}} [[FK Metalurg Skopje|Metalurg]] |2–2 |0–0 |2–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan=3|[[UEFA Evropska liga 2015/2016.|2015–16]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MLT}} [[Balzan FC|Balzan]] |1–0 |2–0 |3–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|MAĐ}} [[Ferencvárosi TC|Ferencváros]] |2–0 |1–0 |3–0 |[[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BEL}} [[Standard Liège]] |0–1 |1–2 |1–3 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2" | [[UEFA Evropska liga 2017/2018.|2017–18]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|CG}} [[FK Zeta|Zeta]] |1–0 |2–2 |3–2 |[[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠVE}} [[AIK Fotboll|AIK]] |0–0 |0–2 |0–2 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan="2" | [[UEFA Evropska liga 2018/2019.|2018–19]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|EST}} [[JK Narva Trans|Narva Trans]] |3–1 |2–0 |5–1 ||[[File:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|KIP}} [[Apollon Limassol|Apollon]] |1–2 |1–3 |2–5 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[UEFA Evropska liga 2020/2021.|2020–21]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|IZR}} [[Maccabi Haifa FC|Maccabi Haifa]] |{{n/a}} |1–3 |{{n/a}} |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[UEFA Konferencijska liga]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- |rowspan=2|[[UEFA Evropska konferencijska liga 2023/2024.|2023–24.]] |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BLR}} [[FK Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] |2–2 |2–1 |4–3 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|AZE}} [[Neftçi Baku|Neftçi]] |2–2 |0–2 |2–4 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[UEFA Konferencijska liga 2025/2026.|2025–26.]] |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|SVN}} [[FC Koper|Koper]] |1–1 |1–3 |2–4 |[[File:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[Kup UEFA]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | rowspan=4|[[Kup UEFA 1971/1972.|1971–72]]. | 1R | align=left|{{ZD|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] |3–0 |1–3 |4–3 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 2R | align=left|{{ZD|ITA}} [[Bologna FC 1909|Bologna]] |1–1 |2–2 |3–3 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 3R | align=left|{{ZD|ŠKO}} [[St. Johnstone FC|St. Johnstone]] |5–1 |0–1 |5–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/4 | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[Ferencvárosi Torna Club|Ferencváros]] |1–2 |2–1 |3–3 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=5|[[Kup UEFA 1984/1985.|1984–85]]. |1R | align=left|{{ZD|BUG|1971}} [[FK Sliven|Sliven]] |5–1 |0–1 |5–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2R | align=left|{{ZD|ŠVI}} [[FC Sion|Sion]] |2–1 |1–1 |3–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |3R | align=left|{{ZD|RUM|1965}} [[FC Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] |4–0 |0–2 |4–2 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/4 | align=left|{{ZD|SSSR}} [[FK Dinamo Minsk|Dinamo Minsk]] |2–0 |1–1 |3–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/2 | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[FC Videoton Székesfehérvár|Videoton]] |2–1 |1–3 |3–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 1998/1999.|1998–99]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠKO}} [[Kilmarnock FC|Kilmarnock]] |1–1 |0–1 |1–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2000/2001.|2000–01]]. | {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|POLJ}} [[Wisła Kraków]] |0–0 |1–3 |1–3 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Kup UEFA 2002/2003.|2002–03]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠPA}} [[Málaga CF|Málaga]] |0–0 |0–1 |0–1 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[Kup UEFA 2003/2004.|2003–04]]. | {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|KIP}} [[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosis Famagusta]] |1–0 |3–1 |4–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|ŠKO}} [[Heart of Midlothian FC|Heart of Midlothian]] |0–0 |0–2 |0–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[Kup UEFA 2004/2005.|2004–05]]. |1 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|SMR}} [[SS Pennarossa|Pennarossa]] |4–0 |5–1 |9–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |2 {{tooltip|KR|Kvalifikacijska runda}} | align=left|{{ZD|BUG}} [[PFK Litex Loveč|Litex Loveč]] |1–2 |0–7 |1–9 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ====[[Kup velesajamskih gradova]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- |[[Kup velesajamskih gradova 1970/1971.|1970–71]]. |1R | align=left|{{ZD|BEL}} [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] |3–4 |4–5 |7–9 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} ==== [[UEFA Intertoto kup]] ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! |- | rowspan=3|[[Intertoto kup 1965/1966.|1965–66]]. | rowspan=3| {{tooltip|GF|Grupna faza}} | align=left|{{ZD|POLJ}} [[Gwardia Varšava]] |2–1 |1–2 |rowspan=3 align="center"|[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | align=left|{{ZD|ČSSR}} [[TJ Baník Ostrava|Baník Ostrava]] |3–1 |1–1 |- | align=left|{{ZD|DRNJ}} [[1. FC Lokomotive Leipzig|Lokomotive Leipzig]] |2–2 |0–0 |- |} ====[[Mitropa kup]]==== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Sezona ! Runda ! Protivnik ! {{tooltip|D|Domaćin}} ! {{tooltip|G|Gost}} ! Ukupno ! |- | rowspan=2|[[Mitropa kup 1963/1964.|1963–64]]. | 1/4 | align=left|{{ZD|AUT}} [[FK Austria Beč|Austria Beč]] |4–1 |2–0 |6–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 1/2 | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[MTK Budapest]] |1–1 |0–1 |1–2 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | [[Mitropa kup 1964/1965.|1964–65]]. | 1/4 | align=left|{{ZD|Čehoslovačka}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] |2–1 |1–3 |3–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=2|[[Mitropa kup 1967/1968.|1967–68]]. |1R | align=left|{{ZD|Čehoslovačka}} [[Jednota Trenčín]] |1–0 |0–0 |1–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- | 1/4 | align=left|{{ZD|Čehoslovačka}} [[FC Spartak Trnava|Spartak Trnava]] |2–2 |1–2 |3–4 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |- | rowspan=3|[[Mitropa kup 1968/1969.|1968–69]]. |1R | align=left|{{ZD|MAĐ|1957}} [[Budapest Honvéd FC|Budapest Honvéd]] |1–0 |1–0 |2–0 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/4 | align=left|{{ZD|ČSSR}} [[TJ Baník Ostrava|Baník Ostrava]] |4–0 |1–1 |5–1 |[[Datoteka:Symbol keep vote.svg|17px]] |- |1/2 | align=left|{{ZD|ČSSR}} [[TJ Sklo Union Teplice|Sklo Union Teplice]] |1–1 |1–2 |2–3 |[[Datoteka:Symbol delete vote.svg|17px]] |} ==Stadion== {{Glavni|Stadion Grbavica}} Željezničar od [[1953]]. godine svoje domaće utakmice igra na [[Stadion Grbavica|stadionu Grbavica]] u istoimenom sarajevskom naselju. Stadion je od 1953 godine pretrpio tri veća renoviranja. Prvo od [[1968]]. do [[1976]] kada je napravljena sjeverna tribina, zatim je obnovljen nakon reintegracije Grbavice kada je ponovo izgrađena drvena tribina na zapadnoj strani i pred sezonu 2004/05 kada su na sjevernu i južnu tribinu postavljene stolice čime je kapacitet stadiona smanjen na 12 000 mjesta. Stadion ne ispunjava kriterije UEFA, te zbog toga Željezničar svoje utakmice igra na stadionu Koševo. Nakon konstrukcije istočne tribine u aprilu 2017. godine, trenutni kapacitet stadiona je 13.146 sjedećih mjesta. [[Datoteka:Grbavica 2017.jpg|thumb|center|800px|Stadion Grbavica sa 12.601 gledalaca 1. aprila 2017. godine.<ref>https://fkzeljeznicar.ba/ukupan-prihod-sa-utakmice-protiv-slobode-87-490-km/25555/</ref>]] ==Navijači== Željezničar je i u Jugoslaviji bio prepoznatljiv kao ekipa koja je imala veliku podršku navijača. U šampionskoj sezoni 1971/72. Željezničar je titulu ovjerio na [[Stadion JNA|stadionu JNA]] pred velikim brojem svojih navijača. Navijači Željezničara, koji su se uvijek nalazili na južnoj strani stadiona Grbavica, svoj novi svijetli trenutak imaju u [[Beograd]]u 1981, ovaj put na [[Marakana|Marakani]] u finalu Kupa SFRJ. Preko 60.000 navijača [[FK Velež|Veleža]] i Željezničara ispunilo je Beogradski stadion. Tokom osamdesetih najposjećenije utakmice su bile one protiv velike četvorke ([[FK Partizan|Partizan]], [[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]], [[NK Dinamo Zagreb|Dinamo]], [[NK Hajduk Split|Hajduk]]), Veleža, kao i protiv gradskog rivala [[FK Sarajevo|Sarajeva]].<ref>{{Cite web |url=http://themaniacs.org/tm87/historija.html |title=Historija "The Maniacs 87" |access-date=26. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720023729/http://themaniacs.org/tm87/historija.html |archive-date=20. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> U drugoj polovini 80-ih dolazi do organizacije navijača Željezničara koji se nazivaju "The Maniacs", ili Manijaci. Stvaraju se i podgrupe "Blue Tigers" i "Joint Union". Najznačajniji vođa navijača Željezničara bio je [[Dževad Begić-Đilda]], heroj odbrane Sarajeva, koji je poginuo 11. jula 1992. godine. Manijaci, kao i drugi građani Sarajeva, 11. jula svake godine posjete i polože cvijeće ispred spomen-ploče Dževadu Begiću.<ref>[http://www.scsport.ba/v2/tekst.php?ID=22122 Manijaci položili cvijeće na spomen ploči Dževada Begića - Đilde]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> U spomen Đildi i njegovom bratu Izetu, u Sarajevu jedna ulica nosi ime "Braće Begić". Također, održava se i malonogometni turnir između Manijaka što je još jedan način da se oda počast heroju Sarajeva.<ref>[http://www.sarajevo-x.com/sport/nogomet/clanak/110710057 Počeo turnir "Dževad Begić Đilda" na Grbavici]</ref> Željezničar je imao mnogo poznatih simpatizera, a neki od njih su muzičari i glumci [[Davorin Popović]], [[Mladen Vojičić|Mladen Vojičić - Tifa]], [[Zdravko Čolić]], [[Goran Bregović]], [[Davor Sučić]], [[Branko Đurić|Branko Đurić - Đuro]], [[Boris Šiber]], [[Zenit Đozić]], [[Benjamin Filipović]], [[Milan Pavlović]], [[Nenad Janković]] (dr.Nele Karajlić), političari [[Željko Komšić]], [[Gradimir Gojer]], [[Alija Behmen]], [[Ljubiša Marković]], [[Nedžad Branković]], [[Marin Ivanišević]], pisci [[Aleksandar Hemon]], [[Miljenko Jergović]], [[Zuko Džumhur]], [[Dario Džamonja]] i mnogi drugi. ==Trenutni sastav== ''Posljednja izmjena: 16. februara 2026.''<ref>{{cite web| title = FK Željezničar - Prvi tim - Igrači| access-date = 16. 2. 2026| website = fkzeljeznicar.ba| url = https://fkzeljeznicar.ba/prvi-tim/}}</ref><ref>{{cite web | title = FK Zeljeznicar Sarajevo | access-date = 16. 2. 2026| year = 2026| website = transfermarkt.co.uk | url = http://www.transfermarkt.co.uk/zeljeznicar/startseite/verein/2573}}</ref> {{Nogometna ekipa početak}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=BIH|ime=[[Tarik Abdulahović]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=NGA|ime=[[Edwin Odinaka]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=BIH|ime=[[Enes Alić]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=BIH|ime=[[Ermin Bičakčić]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=5|nac=BIH|ime=[[Afan Fočo]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=SRB|ime=[[Aleksa Pejić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=BIH|ime=[[Sulejman Krpić]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=AUT|ime=[[Dominik Prokop]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=BIH|ime=[[Hamza Jaganjac]]|poz=FW|ostalo=na posudbi iz [[NK Istra 1961|Istre 1961]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=BIH|ime=[[Madžid Šošić]]|poz=MF}} {{kapiten}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=BRA|ime=[[Vini Peixoto]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=12|nac=BIH|ime=[[Alvin Ćosić]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=BIH|ime=[[Vedad Muftić]]|poz=GK}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=MKD|ime=[[Matej Cvetanoski]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=BIH|ime=[[Bojan Nastić]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=16|nac=BIH|ime=[[Dženan Šabić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=NGA|ime=[[Olanrewaju Ibraheem]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=BRA|ime=[[João Erick]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=BIH|ime=[[Mustafa Šukilović]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=CUR|ime=[[Giovanni Troupée]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=NIZ|ime=[[Joey Konings]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=BIH|ime=[[Admir Gojak]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=BIH|ime=[[Eldar Dragović]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=26|nac=BUG|ime=[[Patrik-Gabriel Galchev]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=27|nac=BIH|ime=[[Deni Milošević]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=LBR|ime=[[Jonathan Freeman]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=AUT|ime=[[Muharem Husković]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=NIZ|ime=[[Collin Seedorf]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=34|nac=MAR|ime=[[Ismail Oulad M'Hand]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=55|nac=BIH|ime=[[Armin Hodžić (nogometaš, rođen 2000)|Armin Hodžić]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=60|nac=SAD|ime=[[Santiago Garcia]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa igrač|br=61|nac=BIH|ime=[[Ajdin Raščić]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=88|nac=BIH|ime=[[Samir Radovac]]|poz=MF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=90|nac=LUX|ime=[[Edin Osmanović]]|poz=DF}} {{Nogometna ekipa igrač|br=99|nac=SRB|ime=[[Davor Rakić]]|poz=FW}} {{Nogometna ekipa kraj}} ==Uspjesi== {| class="wikitable" ! Takmičenje ! Plasman ! Sezone |- |rowspan="2"| '''[[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Prva liga/Premijer liga]]''' |I mjesto |[[Prva nogometna liga Bosne i Hercegovine 1997/1998.|1997–98]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2000/2001.|2000–01]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2001/2002.|2001–02]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2009/2010.|2009–10]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2011/2012.|2011–12]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2012/2013.|2012–13.]] |- |II mjesto |[[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/2003.|2002–03]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2002/2003.|2003–04]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2004/2005.|2004–05]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2014/2015.|2014–15]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2016/2017.|2016–17]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2017/2018.|2017–18]], [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2019/2020.|2019–20.]] |- |rowspan="2"| '''[[Prva nogometna liga Jugoslavije|Prva liga SFRJ]]''' |I mjesto |1971–72. |- |II mjesto |1970–71. |- |rowspan="2"| '''[[Druga nogometna liga Jugoslavije|Druga liga SFRJ]]''' |I mjesto |1956–57, 1961–62, 1977–78. |- |II mjesto |1953–54. |- |rowspan="2"| '''[[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup BiH]]''' |Pobjednik |1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2010–11, 2011–12, [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2017/2018.|2017–18.]] |- |Finalista |1996–97, 2001–02, 2009–10, 2012–13. |- |'''[[Kup Jugoslavije u nogometu|Kup SFRJ]]''' |Finalista |1980–81. |- |'''[[Superkup Bosne i Hercegovine u nogometu|Superkup]]''' |Pobjednik |1998, 2000, 2001. |- |rowspan="2"| '''[[Kup UEFA]]''' |1/2 finale |1984–85. |- |1/4 finale |1971–72. |} ==Treneri== {{Div col|5}} *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Adolf Šmit]] (1922–1923) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Josip Šebalj]] (1923–1934) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Milovan Adamović]] (1934–1935) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Vilim Novak]] (1935–1936) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Petar Bugarinović]] (1936–1939) *{{ZD|Kraljevina Jugoslavija}} [[Dušan Marković]] (1939–1941) *[[Drugi svjetski rat]] (1941–1945) *{{ZD|JUG}} [[Zdravko Pavlić]] (1945) *{{ZD|JUG}} [[Milan Rajlić]] (1945–1947) *{{ZD|JUG}} [[Ivica Medarić]] (1947) *{{ZD|JUG}} [[Mensur Bajrami]] ''(privremeno)'' (1947–1948) *{{ZD|ČEŠ}} [[František Bičiště]] (1948–1949) *{{ZD|JUG}} [[Josip Bulat]] (1949) *{{ZD|JUG}} [[Stevo Maslavarić]] (1950) *{{ZD|JUG}} [[Aleksandar Petrović (nogomet)|Aleksandar Petrović]] (1950) *{{ZD|JUG}} [[Slavko Zagorac]] (1951) *{{ZD|JUG}} [[Zdravko Pavlić]] (1952–1953) *{{ZD|JUG}} [[Branislav Hrnjiček]] (1953–1954) *{{ZD|JUG}} [[Prvoslav Dragičević]] (1954–1955) *{{ZD|JUG}} [[Miloš Pajević]] (1955) *{{ZD|JUG}} [[Mensur Bajrami]] (1955–1956) *{{ZD|JUG}} [[Branko Šalipur]] (1956) *{{ZD|JUG}} [[Miroslav Brozović]] (1956–1958) *{{ZD|MAĐ}} [[László Fenyvesi]] (1958–1959) *{{ZD|JUG}} [[Mensur Bajrami]] (1959) *{{ZD|JUG}} [[Dimitrije Tadić]] (1959–1960) *{{ZD|JUG}} [[Branko Stanković]] (1960) *{{ZD|JUG}} [[Joško Domorocki]] (1960–1961) *{{ZD|JUG}} [[Vlatko Konjevod]] (1961–1964) *{{ZD|JUG}} [[Munib Saračević]] (1964–1965) *{{ZD|JUG}} [[Josip Babić]] (1965–1966) *{{ZD|JUG}} [[Marcel Žigante]] (1966–1967) *{{ZD|JUG}} [[Milan Ribar]] (1967–1976) *{{ZD|JUG}} [[Vasilije Radović]] ''(privremeno)'' (1976–1977) *{{ZD|JUG}} [[Sulejman Rebac]] (1977–1978) *{{ZD|JUG}} [[Ivica Osim]] (1978–1986) *{{ZD|JUG}} [[Boris Bračulj]] (1986–1987) *{{ZD|JUG}} [[Mile Prnjatović]] (1987) *{{ZD|JUG}} [[Blagoje Bratić]] (1987–1988) *{{ZD|JUG}} [[Josip Bukal]] (1988) *{{ZD|JUG}} [[Mišo Smajlović]] ''(privremeno)'' (1988–1989) *{{ZD|JUG}} [[Nedeljko Gugolj]] (1989) *{{ZD|JUG}} [[Mišo Smajlović]] (1989–1991) *{{ZD|JUG}} [[Milan Ribar]] (1991–1992) *[[Rat u Bosni i Hercegovini]] (1992–1994) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Mišo Smajlović]] (1994–1997) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Tarik Hodžić]] ''(privremeno)'' (1997) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Dino Đurbuzović]] (1997) *{{ZD slika|Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg}} [[Boris Bračulj]] (1997–1998) *{{ZD|BIH}} [[Enver Hadžiabdić]] (1998–1999) *{{ZD|BIH}} [[Nedžad Verlašević]] (1999) *{{ZD|BIH}} [[Enver Hadžiabdić]] (1999–2000) *{{ZD|BIH}} [[Dino Đurbuzović]] (2000–2001) *{{ZD|BIH}} [[Amar Osim]] (2001–2003) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Odović]] (2003–2004) *{{ZD|ČEŠ}} [[Jiří Plíšek]] (2004) *{{ZD|BIH}} [[Ismet Štilić]] ''(privremeno)'' (2004) *{{ZD|BIH}} [[Ivo Ištuk]] (2005) *{{ZD|BIH}} [[Ratko Ninković]] (2005) *{{ZD|BIH}} [[Almir Memić]] ''(privremeno)'' (2006) *{{ZD|BIH}} [[Nenad Starovlah]] (2006) *{{ZD|BIH}} [[Dželaludin Muharemović]] ''(privremeno)'' (2006) *{{ZD|BIH}} [[Enver Hadžiadbić]] (2007–2008) *{{ZD|BIH}} [[Simo Krunić]] (2008) *{{ZD|BIH}} [[Demir Hotić]] (2009) *{{ZD|BIH}} [[Amar Osim]] (2009–2013) *{{ZD|BIH}} [[Dino Đurbuzović]] (2013–2014) *{{ZD|BIH}} [[Admir Adžem]] (2014) *{{ZD|BIH}} [[Almir Memić]] (2014–2015) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Odović]] (2015) *{{ZD|BIH}} [[Vlado Čapljić]] (2015) *{{ZD|BIH}} [[Edis Mulalić]] (2015–2016) *{{ZD|BIH}} [[Haris Alihodžić]] ''(privremeno)'' (2016) *{{ZD|SVN}} [[Miloš Kostić]] (2016) *{{ZD|SRB}} [[Slavko Petrović]] (2016–2017) *{{ZD|BIH}} [[Admir Adžem]] (2017–2018) *{{ZD|SRB}} [[Slobodan Krčmarević]] (2018) *{{ZD|BIH}} [[Milomir Odović]] (2018) *{{ZD|BIH}} [[Amar Osim]] (2018–2021) *{{ZD|BIH}} [[Blaž Slišković]] (2021) *{{ZD|HRV}} [[Tomislav Ivković]] (2021) *{{ZD|BIH}} [[Edis Mulalić]] (2022–2023) *{{ZD|BIH}} [[Nermin Bašić]] (2023) *{{ZD|BIH}} [[Haris Alihodžić]] ''(privremeno)'' (2023) *{{ZD|SAU}} [[Abdulhakeem Al-Tuwaijri]] (2023–2024) *{{ZD|BIH}} [[Bruno Akrapović]] (2024) *{{ZD|BIH}} [[Dino Đurbuzović]] ''(privremeno)'' (2024) *{{ZD|BIH}} [[Denis Ćorić]] (2024–2025) *{{ZD|BIH}} [[Admir Adžem]] (2025) *{{ZD|SVN}} [[Slaviša Stojanović]] (2025–2026) *{{ZD|SRB}} [[Savo Milošević]] (2026) {{Div col end}} ==Predsjednici kluba== {{Div col|5}} *Hinko Tegzeš *Ljubo Gospodnetić *Tadija Živković *Drago Matulić *Dušan Savić *Pavle Bašić *Ljubiša Veselinović *Vidak Bulajić *Halid Topić *Josip Vranešić *Gojko Pobrić *Miladin Draškić *Radoslav Škobić *Božidar Čalović *Omer Topuzović *Nusret Mahić *Hamdija Omanović *Anto Sučić *Nedjeljko Stipić *Subhija Karamehić *Božo Bevanda *Nedžad Dizdarević *Hajrudin Čengić *Esad Ibrahimović *[[Nedžad Branković]] *Kemal Kozarić *Redžad Ćatić *Sabahudin Žujo *Faruk Telibećirović *Narcis Džumhur *Samir Landžo *Mladen Grubešić *Faruk Telibećirović *Sabahudin Žujo *[[Almir Gredić]] *Vedran Vukotić *Senad Misimović *Nihad Selimović *Admir Džubur *Samir Cerić *Nazif Hasanbegović *Edis Kovačević *Jusuf Tanović *Oro Ibrišimović *Admir Tunović *Nijaz Brković {{Div col end}} ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|FK Željezničar}} *[http://www.fkzeljeznicar.ba/ Zvanična stranica kluba] *[http://www.themaniacs.org/ Nezvanična stranica navijača] *[http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=64381/profile/index.html FK Željezničar na zvaničnoj stranici UEFA-e] *[http://www.fifa.com/world-match-centre/clubs/club=bosnia-and-herzegovina-zeljeznicar-sarajevo-1885395/index.html FK Željezničar na zvaničnoj stranici FIFA-e] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427224348/http://www.fifa.com/world-match-centre/clubs/club=bosnia-and-herzegovina-zeljeznicar-sarajevo-1885395/index.html |date=27. 4. 2015 }} *[https://web.archive.org/web/20070809015818/http://www.themaniacs.org/index.php?option=content&task=view&id=493&Itemid=82 Historija Željezničara na stranici themaniacs.org] {{Premijer liga Bosne i Hercegovine}} {{Navkutije |ime = |naslov = FK Željezničar u takmičenjima |naslovstil = background-color:#FFd700; border: solid 1px #000; color:#000000; |podaci1 = {{Nogometni prvaci Bosne i Hercegovine}} {{Osvajači kupa Bosne i Hercegovine u nogometu}} }} {{Sportista godine Bosne i Hercegovine}} {{Sarajevo}} {{Poluzaštita}} [[Kategorija:FK Željezničar Sarajevo]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Bosni i Hercegovini|Željezničar]] [[Kategorija:Sport u Sarajevu|Željezničar]] [[Kategorija:SD Željezničar]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1921.|Željezničar]] [[Kategorija:Sportski kolektiv godine Bosne i Hercegovine]] r77jnxas4digj7ymk8fhlrkp92egzxc Čapljina 0 1603 3848749 3843104 2026-05-23T09:24:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848749 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Čapljina | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Čapljina | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/2 | image1 = Capljina panorama (4).jpg | image2 = Čapljina.JPG | image3 = Mogorjelo (9).JPG }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = | slika_zastava = Flag of Capljina.svg | zastava_alt = | slika_grb = Coat of Arms of Capljina.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Čapljina.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Čapljina u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|06|32.5|N|17|42|25.0|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Iva Raguž<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/173/0|title=Lokalni izbori 2024 - Čapljina|date=15. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] | površina_ukupno = | površina_naselja = 4.61 | površina_grada = 253.74 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_ukupno = | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 5774 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 26157 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = Čapljinac | poštanski_broj = 88 300 | pozivni_broj = (+387) 36 | matični_broj_naselja = 110442<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 10243 | veb-sajt = {{URL|capljina.ba}} | fusnote = }} '''Čapljina''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] u jugozapadnoj [[Hercegovina|Hercegovini]], [[Bosna i Hercegovina]], sa oko 5.700 stanovnika u naseljenom mjestu, odnosno oko 26.000 stanovnika u gradu. == Geografija == Nalazi se u dolini [[Rijeka|rijeke]] [[Neretva|Neretve]], na važnoj raskrsnici puteva sa sjevera na jug. Na području Čapljine Neretva prima svoje pritoke: [[Trebižat]], [[Bregava|Bregavu]] i [[Krupa (Neretva)|Krupu]]. == Etimologija == Kada je u pitanju [[etimologija]] naziva grada, Čapljina, zanimljiva je podudarnost sa [[Latinski jezik|latinskom riječi]] "Ardea", što doslovno znači "Čaplja", a što opet konicidira za nazivom najuticajnijeg ilirskog naroda na tom području, Ardijejaca (izvorno zapisano kao [[Ardiaei]]), koji je nastanjivao upravo šire područje Čapljine i doline rijeke [[Neretva|Neretve]].To otvara mogućnost da su Slaveni dolaskom na to područje preuzeli naziv od Ilira ili Rimljana,a zatim ga preveli na svoj jezik. == Historija == Iako se sama Čapljina kao naseljeno mjesto u pisanim izvorima pouzdano javlja u [[17. stoljeće|17. stoljeću]], historija njenog šireg prostora znatno je starija i naročito je vidljiva kroz arheološke lokalitete [[Mogorjelo]], [[Počitelj]], [[Gabela]] i [[Višići]].<ref name="HECapljina">{{cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/capljina|title=Čapljina|website=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="ProleksisCapljina">{{cite web|url=https://proleksis.lzmk.hr/16461/|title=Čapljina|website=Proleksis enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="ANUBiHBiblio">{{cite web|url=https://bastina.anubih.ba/bitstreams/72d38d1c-c075-4cc5-8238-2b05e05d2190/download|title=Pregled izdanja Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|website=ANUBiH|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="DoljaniANUBiH">{{cite web|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/142|title=Archaeological site Doljani – Dubine, municipality of Čapljina in Bosnia and Herzegovina. A contribution to the research of the lower course of the river Neretva|last=Vasilj|first=Snježana|year=2012|website=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Prahistorija === Šire područje današnje Čapljine bilo je naseljeno još u prahistoriji. Noviji pregled arheoloških ostataka na području župe [[Čeljevo]] navodi da materijalni nalazi iz prapovijesti, gradine, gomile i sitni arheološki materijal svjedoče o naseljenosti od bronzanog doba nadalje, te da su u željeznom dobu na prostoru današnje općine Čapljina živjela ilirska plemena [[Daorsi]] i Ardijejci.<ref name="Pandza">{{cite web|url=https://www.academia.edu/127644966/Arheolo%C5%A1ki_ostatci_na_podru%C4%8Dju_%C5%BEupe_%C4%8Celjevo|title=Arheološki ostatci na području župe Čeljevo|last=Pandža|first=Željka|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref> === Antika === U antičko doba područje Čapljine pripadalo je širem prostoru donje Neretve, koji je imao važnu saobraćajnu, privrednu i stratešku ulogu između unutrašnjosti [[Ilirik]]a i jadranske obale. Najpoznatiji antički lokalitet u okolini današnjeg grada jeste [[Mogorjelo]], kasnoantički utvrđeni kompleks kod Čapljine, koji je proglašen nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.<ref name="KONSMogorjelo">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/186|title=Utvrđena kasnoantička vila Mogorjelo, arheološko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Rad ''The castellum in Mogorjelo: A Contribution to a Long Lasting Debate'' ističe da je Mogorjelo jedan od ključnih kasnoantičkih arhitektonskih kompleksa na prostoru nekadašnje rimske [[Dalmacija (rimska provincija)|Dalmacije]] te da rasprave o njegovoj funkciji – od vile i forta do administrativno-privrednog centra – traju više od jednog stoljeća.<ref name="CastellumMogorjelo">{{cite web|url=https://www.academia.edu/93990600/The_castellum_in_Mogorjelo_A_Contribution_to_a_Long_Lasting_Debate|title=The castellum in Mogorjelo: A Contribution to a Long Lasting Debate|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Drugi rad o fibulama iz Mogorjela navodi da hronološki kontekst nalaza potvrđuje kontinuitet naseljenosti lokaliteta od I do VI stoljeća.<ref name="FibulaeMogorjelo">{{cite web|url=https://www.academia.edu/92317163/The_Fibulae_Collection_from_Mogorjelo|title=The Fibulae Collection from Mogorjelo|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Još jedan važan antički i višeslojni lokalitet na prostoru današnje Čapljine jesu [[Višići]]. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine navodi da se na lokalitetu ''Kućišta'' u Višićima nalazi rimska vila (''villa rustica'') s ostacima iz rimskog antičkog perioda, ranog i kasnog srednjeg vijeka, što pokazuje dug kontinuitet naseljenosti na ovom prostoru.<ref name="KONSVisici">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/3252?return=|title=Rimska vila (Villa Rusticae) u Višićima, (lokalitet „Kućišta“) sa ostacima iz rimskog antičkog perioda, ranog i kasnog srednjeg vijeka|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Nakon rušenja Ilirskog kraljevstva, [[Bosna i Hercegovina u Rimskom carstvu|Rimljani]] grade nekoliko svojih naselja ([[Dretelj]], kod [[Počitelj]]a i u [[Žitomislići]]ma), a sama Čapljina postaje centar trgovine i saobraćaja. Tu je i nekoliko latifundija sa [[Rimske vile u Bosni i Hercegovini|vilama]] ([[Mogorjelo]], [[Višići]]), koje snabdjevaju [[Narona|Naronu]] i dijelove provincije Dalmacije poljoprivrednim proizvodima. I [[Slaveni]] se kasnije ovdje naseljavaju (Višići). U ranom srednjem vijeku područje drže [[Mletačka republika|Mlečani]], zatim je u sastavu [[Historija Bosne i Hercegovine|bosanske države]], do pada pod [[Osmanlije|osmanlijsku]] vlast. === Srednji vijek === Historija prostora današnje Čapljine u srednjem vijeku najvidljivija je kroz fortifikacije, sakralne ostatke i nekropole. Među najvažnijim lokalitetima jeste [[Počitelj]], koji se razvio kao utvrđeni grad na lijevoj obali Neretve. Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je Počitelj historijskim gradskim područjem, a u obrazloženjima i pratećoj literaturi naglašava se njegova slojevita izgradnja od srednjovjekovne jezgre do osmanskog urbanog sklopa.<ref name="KONSPocitelj">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/780|title=Počitelj, historijsko – gradsko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026|archive-date=22. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241222100044/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/780|url-status=dead}}</ref> Tvrđava planski sagrađena s vojnom funkcijom i da je štitila ulaz u dolinu donje Neretve, posebno važnu komunikaciju Drijeva–Blagaj.<ref name="KurtovicPocitelj">{{cite web|url=https://www.academia.edu/31270705/Esad_Kurtovi%C4%87_570_godina_Po%C4%8Ditelja_1444_2014_Godi%C5%A1njak_BZK_Preporod_14_Sarajevo_2014_273_277|title=570 godina Počitelja (1444–2014)|last=Kurtović|first=Esad|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="ModernSurveyPocitelj">{{cite web|url=https://www.academia.edu/45613014/A_MODERN_SURVEY_OF_ANCIENT_PO%C4%8CITELJ_FORTRESS|title=A Modern Survey of Ancient Počitelj Fortress|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Na širem čapljinskom prostoru postoje i drugi višeslojni srednjovjekovni lokaliteti. Rad o arheološkim ostatcima na području Čeljeva navodi kasnoantičku baziliku i kasnije ranosrednjovjekovne slojeve na lokalitetu Crkvina–Nerezi u [[Tasovčići]]ma, te stećke u više sela čapljinskog područja, među njima u Klepcima i Tasovčićima.<ref name="Pandza" /> Ovi nalazi pokazuju da je prostor današnje Čapljine bio uključen u duži kontinuitet naseljenosti između kasne antike i srednjeg vijeka.<ref name="KONSVisici" /> === Osmansko razdoblje === Sama Čapljina kao naselje u pisanim se izvorima pouzdano spominje 1632. godine, kada se navodi kao selo u sastavu [[Mostarski kadiluk|Mostarskog kadiluka]].<ref name="HECapljina" /><ref name="ProleksisCapljina" /> Prema lokalnim općinskim prikazima, u osmanskim dokumentima pojavljuje se i raniji spomen iz 1475. godine pod oblikom ''Mezra Čapljina'', ali se ta tvrdnja u enciklopedijskim pregledima ne pojavljuje jednako dosljedno, pa se 1632. smatra sigurnijom referentnom tačkom za historiju naselja.<ref name="HECapljina" /><ref name="MjesneZajednice">{{cite web|url=https://capljina.ba/2017/11/15/mjesne-zajednice/|title=Mjesne zajednice|website=Grad Čapljina|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Između 1782. i 1880. godine Čapljina je pripadala [[Počitelj]]u, a zajedno s njim [[Stolac|Stocu]], što pokazuje da je u kasnom osmanskom periodu njen razvoj bio usko povezan s administrativnim i vojnim značajem Počitelja i Gabele u donjoneretvanskom prostoru.<ref name="HECapljina" /> U tom razdoblju značajna je i [[Gabela]], koja je danas također nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine kao arheološko područje i jedna od ključnih tačaka osmanskog i predosmanskog saobraćaja i trgovine u dolini Neretve.<ref name="KONSGabela">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1318?return=|title=Gabela, arheološko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Na prostoru današnje Čapljine očuvani su i drugi spomenici iz osmanskog i postosmanskog pograničnog konteksta. Među njima je Rt kula (Kulina na rijeci Krupi) u [[Dračevo|Dračevu]], koju je KONS proglasio nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.<ref name="KONSRtKula">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?page=|title=Rt kula (Kulina na rijeci Krupi) u Dračevu, historijska građevina|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=12. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> === Austrougarska uprava i nastanak savremenog grada === Savremeni razvoj Čapljine ubrzan je u vrijeme [[Austro-Ugarska|austrougarske uprave]], kada je grad dobio jače saobraćajne i upravne funkcije. Čapljina kao urbano središte snažnije razvila sredinom 19. stoljeća, a kasnije naročito zahvaljujući saobraćajnom položaju na pravcu Mostar–Metković i na željezničkoj pruzi Sarajevo–Ploče.<ref name="HECapljina" /><ref name="ProleksisCapljina" /> U austrougarskom i kasnijem razdoblju Čapljina se oblikovala kao prometno čvorište između doline Neretve, [[Ljubuški|Ljubuškog]], [[Stolac|Stoca]], [[Mostar]]a i jadranskog zaleđa. Taj razvoj postepeno je izmijenio raniji odnos u kojem su obližnji Počitelj i Gabela imali izraženiju vojno-upravnu ulogu, dok je sama Čapljina dobivala na važnosti kao moderno gradsko središte. === U 20. stoljeću === Tokom [[20. stoljeće|20. stoljeća]] Čapljina se razvijala kao industrijsko, trgovačko i saobraćajno središte južne Hercegovine. Razvijala se prehrambena industrija, prerada duhana, proizvodnja trikotaže i gumenih tehničkih proizvoda. U istom razdoblju nastavljeni su arheološki i konzervatorski radovi na Mogorjelu, Počitelju i drugim lokalitetima u okolini grada.<ref name="KONSMogorjelo" /><ref name="KONSPocitelj" /><ref name="KONSGabela" /> === Rat 1992–1995. i poratni period === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] područje Čapljine bilo je zahvaćeno ratnim razaranjima, prisilnim zatvaranjima i progonima stanovništva. U pregledima sudski utvrđenih činjenica za Čapljinu navodi se da su u aprilu 1993. pripadnici [[HVO|HVO-a]] odvodili bošnjačke muškarce iz općine Čapljina u kasarnu u Grabovini i logor [[Dretelj]], što je postalo predmet kasnijih sudskih postupaka i historijskih rekonstrukcija ratnih zbivanja na ovom području.<ref name="DetektorCapljina">{{cite web|url=https://ratnizlocin.detektor.ba/lokacija/capljina/63|title=Čapljina – Sudski utvrđene činjenice iz rata u BiH|website=Detektor|access-date=12. 3. 2026}}</ref> Istovremeno je i kulturna baština na prostoru Čapljine pretrpjela velika oštećenja. Počitelj je tokom rata bio teško oštećen, a njegova poslijeratna obnova i revitalizacija postale su predmet stručnih i međunarodnih konzervatorskih projekata.<ref name="RevitalisationPocitelj">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1165909/The_revitalisation_of_Pocitelj_a_war_damaged_historic_settlement_in_Bosnia_Herzegovina|title=The revitalisation of Pocitelj, a war damaged historic settlement in Bosnia-Herzegovina|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref><ref name="PociteljUpravljanje">{{cite web|url=https://www.academia.edu/44759376/Izazovi_u_upravljanju_Po%C4%8Diteljem_kao_svjetskim_dobrom_Challenges_in_Managing_Town_of_Pocitelj_as_a_World_Heritage|title=Izazovi u upravljanju Počiteljem kao svjetskim dobrom / Challenges in Managing Town of Pocitelj as a World Heritage|last=Mulalić Handan|first=Mirela|website=Academia.edu|access-date=12. 3. 2026}}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Čapljine|Spisak naseljenih mjesta u gradu Čapljini}} === Nacionalni sastav stanovništva – grad Čapljina === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čapljina | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 10243 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm">{{cite web|title=Popis 2013 BiH – Stanovništvo prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti i spolu, po naseljenim mjestima|url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|work=popis.gov.ba|access-date=19. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919132628/http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|archive-date=19. 9. 2017}}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 14) |work=fzs.ba |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 26157 | g2013_bosnjaci = 4541 | g2013_srbi = 714 | g2013_hrvati = 20538 | g2013_bosanci = 5 | g2013_romi = 20 | g2013_muslimani = 65 | g2013_bosanciihercegovci = 6 | g2013_albanci = 25 | g2013_jugosloveni = 5 | g2013_crnogorci = 5 | g2013_slovenci = 7 | g2013_pravoslavci = 2 | g2013_makedonci = 8 | g2013_nisu_izjasnili = 124 | g2013_nepoznato = 18 | g1991_ukupno = 27882 | g1991_muslimani = 7672 | g1991_srbi = 3753 | g1991_hrvati = 14969 | g1991_jugosloveni = 1047 | g1981_ukupno = 26032 | g1981_muslimani = 6830 | g1981_srbi = 3467 | g1981_hrvati = 13931 | g1981_jugosloveni = 1591 | g1981_slovenci = 12 | g1981_crnogorci = 49 | g1981_albanci = 42 | g1981_madari = 5 | g1981_makedonci = 23 | g1971_ukupno = 28240 | g1971_muslimani = 6999 | g1971_srbi = 3896 | g1971_hrvati = 16884 | g1971_jugosloveni = 206 | g1971_slovenci = 18 | g1971_crnogorci = 79 | g1971_albanci = 25 | g1971_madari = 16 | g1971_romi = 4 | g1971_makedonci = 16 | g1961_ukupno = 25543 | g1961_muslimani = 5630 | g1961_srbi = 4076 | g1961_hrvati = 15444 | g1961_jugosloveni = 189 | g1961_slovenci = 31 | g1961_crnogorci = 88 | g1961_albanci = 24 | g1961_madari = 11 | g1961_makedonci = 14 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Čapljina === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čapljina | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 110442 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g2013_ukupno = 5774 | g2013_bosnjaci = 687 | g2013_srbi = 176 | g2013_hrvati = 4724 | g2013_bosanci = 2 | g2013_romi = 9 | g2013_muslimani = 23 | g2013_bosanciihercegovci = 3 | g2013_albanci = 17 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 4 | g2013_slovenci = 7 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_makedonci = 5 | g2013_nisu_izjasnili = 70 | g2013_nepoznato = 3 | g1991_ukupno = 7461 | g1991_muslimani = 2191 | g1991_srbi = 1267 | g1991_hrvati = 3067 | g1991_jugosloveni = 707 | g1981_ukupno = 6191 | g1981_muslimani = 1661 | g1981_srbi = 896 | g1981_hrvati = 2542 | g1981_jugosloveni = 955 | g1981_slovenci = 9 | g1981_crnogorci = 31 | g1981_albanci = 35 | g1981_madari = 3 | g1981_makedonci = 16 | g1971_ukupno = 4647 | g1971_muslimani = 1605 | g1971_srbi = 945 | g1971_hrvati = 1854 | g1971_jugosloveni = 125 | g1971_slovenci = 11 | g1971_crnogorci = 36 | g1971_albanci = 20 | g1971_madari = 14 | g1971_makedonci = 11 | g1961_ukupno = 3275 | g1961_muslimani = 830 | g1961_srbi = 990 | g1961_hrvati = 1262 | g1961_jugosloveni = 93 | g1961_slovenci = 26 | g1961_crnogorci = 45 | g1961_albanci = 4 | g1961_madari = 5 | g1961_makedonci = 9 }} == Kultura == === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Čapljini}} == Sport == U Čapljini postoji dugogodišnja sportska tradicija, pogotovo u [[nogomet]]u, [[Košarka|košarci]], [[rukomet]]u, boćanju i [[Odbojka|odbojc]]<nowiki/>i. NK Čapljina je u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivšoj Jugoslaviji]] egzistirao pod nazivom Borac, a danas je profesionalni nogometni klub u sklopu kojeg postoji i škola nogometa. Poznata imena iz Čapljine koja su ugradila sebe u razvoj nogometa su: Kana Čolić, Zlatan Vego, Ilija Ivanković, Dadi Mulalić, Zara Zurovac, Milivoje Draško, Seno Elezović, Velija Kudra, Halid itd. Seniorski tim se takmiči u Drugoj ligi Federacije BiH-Jug, a u Prvoj ligi se takmiče timovi kadeta i juniora. Navijači Čapljine se zovu Patrioti, a stadion se zove Bjelave. == Poznate ličnosti == * [[Slobodan Praljak]] * [[Jurinko Rajič]] * [[Jasmin Repeša]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Čapljina Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.capljina.ba/ Zvanični veb-sajt grada Čapljine] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Hercegovačko-neretvanski kanton}} {{Grad Čapljina}} {{Neretva}} {{Poluzaštita}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine‎]] [[Kategorija:Općine u Hercegovačko-neretvanskom kantonu]] [[Kategorija:Čapljina|*]] kmuoab23nve2z3iiuxczypyj3qdb3ip Visoko 0 2734 3848689 3845998 2026-05-22T21:56:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848689 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje|Visoko (višeznačnica)}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Visoko | službeno_ime = Grad Visoko | naselje_vrsta = Grad | slika = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = border:1; | perrow = 1/4/2/1 | image1 = Visok and rivers Fojnička and Bosna.jpg | image2 = Šerefudin's White Mosque.jpg | image3 = Church of St. Procopius in Visoko 2.jpg | image4 = Franjevačka kl. gimnazija i Sjemenište, samostan sv. Bonaventure, Visoko.jpg | image5 = Old town Visoki.jpg | image6 = Čaršijska from Tabhana bridge 2.jpg | image7 = Tourist info Visoko.jpg | image8 = VisokoPolje.jpg }} | slika_opis = Sutok [[Bosna (rijeka)|Bosne]] i [[Fojnička rijeka|Fojničke rijeke]], s brdom [[Visočica (brdo kod Visokog)|Visočica]] u pozadini, [[Šerefudinova Bijela džamija]], [[Crkva svetog Prokopija|Crvka Svetog Prokopija]], [[Samostan sv. Bonaventure|Franjevački samostan sv. Bonaventure]], [[Stari grad Visoki]], Pogled na Čaršijsku ulicu sa Kožarskog mosta, Ulica Jalija, Pogled na Visoko sa Vrela. | slika_veličina = | slika_zastava = | slika_grb = Visokogrb.png | slika_karta = BiH municipality location Visoko.svg | karta_opis = Grad Visoko u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|59|26.1|N|18|10|56.9|E}} | mapframe = yes | mapframe_shape = yes | mapframe_type = shape | wikidata_općina = Q12756592 | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | osnovan = 1354. | gradonačelnik = Mirza Ganić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/116/0|title=Lokalni izbori 2024 - Visoko|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 4.88 | površina_grada = 233.62 | nadmorska_visina = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_naselje = 11205 | stanovništvo_grad = 39938 | stanovništvo_demonim = Visočanin / Visočak | poštanski_broj = 71 300 | pozivni_broj = (+387) 32 | matični_broj_naselja = 158275<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=19. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 11126 | veb-sajt = {{URL|http://www.visoko.gov.ba/}} }} '''Visoko''' je [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] u središnjem dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom]] [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]]. Prirodna sredina grada je određena dolinama rijeka [[Bosna (rijeka)|Bosne]] i [[Fojnička rijeka|Fojnice]]. Po popisu iz 2013. u Visokom živi 39.938 stanovnika. Područje Visokog bilježi stalnu naseljenost više neolitskih kultura iz [[5. milenij p. n. e.|5. milenija]] p. n. e. uz [[Arheološko područje Okolište|Okolište]] kao reprezentativni primjer [[Butmirska kultura|Butmirske kulture]], i jedno od najvećih{{sfn|Kujundžić-Vejzagić, Muller, Rassmann, Schuler|2004|p=13-31}} [[neolit]]skih naselja u jugoistočnoj Evropi. Visočka dolina bila je rani centar [[Visoko u srednjem vijeku|srednjovjekovne države Bosne]],{{sfn|Anđelić|1984|p=105}} a do 15. vijeka razvilo se u jedno od upravnih i političkih središta bosanske feudalne države.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ba/books/about/Gradski_%C5%BEivot_u_Srbiji_i_Bosni_XIV_XV_v.html?id=jNmrDAAAQBAJ&redir_esc=y|title=Gradski život u Srbiji i Bosni (XIV-XV vijek): The Urban Life in Serbia and Bosnia (XIV-XV Century)|last=Kovačević-Kojić|first=Desanka|date=11. 7. 2007|publisher=Istorijski institut|year=|isbn=9788677430597|location=|pages=323|language=sr}}</ref> U [[Mile (Visoko)|Milima]] bilo je jedno od sjedišta bosanskog bana i centar [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|državnog života]], gdje se održavao [[stanak]], te jedno od mjesta za koje se pretpostavlja da se okrunio prvi [[Bosanski kraljevi|bosanski kralj]] [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtko Kotromanić]].{{sfn|Ćošković|2009|p=}} [[Stari grad Visoki|Visoki]] koji se nalazi na [[Visočica (brdo kod Visokog)|brdu Visočica]] bio je politički važna [[tvrđava]],<ref>[[Pavao Anđelić]] (Doba stare bosanske države, Visoko i okolina kroz historiju 1, Visoko 1984, 105)</ref> a njegovo podgrađe [[Podvisoki]] bilo je jedno od najranijih primjera srednjovjekovne urbane sredine na užem području [[Bosna (regija)|Bosne]].<ref name=":7">[[Pavao Anđelić]], Srednji vijek – Doba stare bosanske države, „Visoko i okolina kroz historiju I, Visoko 1984, 160-162<br /></ref> Nakon propasti [[Bosansko Kraljevstvo|Bosanskog Kraljevstva]], područje ulazi u sastav [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog carstva]] kao centar [[Nahija|nahije]]. Od srednjovjekovnog grada izrasta u naselje osmanlijskog tipa. Bitnu ulogu u razvoju grada u ranim godinama odigrao je bosanski namjesnik [[Ajas-beg|Ajas-paša]].<ref>Šabanović, „Dvije najstarije vakufname u Bosni“, 35.<br /></ref> Godine 1878. nakon kratkotrajnih borbi područjem ovladava [[Visoko u sastavu Austro-Ugarske|Austro-Ugarska]], te se u njenom sastavu razvija kao organizirano naselje sa razvijenom trgovinom, uredima i drugim institucijama. Dana 11. novembra 1911 grad je skoro potpuno izgorio u [[požar]]u koji je slučajno započet.<ref>{{Cite web|url=https://avaz.ba/kantoni/zenicko-dobojski-kanton/430394/danas-117-godisnjica-visocke-jangije-pozar-u-kojem-je-izgorjela-cijela-carsija|title=Danas 117. godišnjica visočke jangije: Požar u kojem je izgorjela cijela čaršija|website=Avaz.ba|language=bs-BA|access-date=7. 5. 2019}}</ref> Prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] poznat po kožarskoj i tekstilnoj industriji, te je bio najveći izvoznik [[tekstil]]a i [[Koža (materijal)|kože]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističkoj Jugoslaviji]].<ref name=":4" /> Od 2006. područje je postalo poznato po [[Bosanske piramide|tvrdnjama o postojanju piramida]] zbog kojeg ga posjećuju desetine hiljada turista godišnje.<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/o2/rodni-kraj/turizam/turisticka-ponuda-visokog-dostupna-na-internet-platformi|title=Turistička ponuda Visokog dostupna na internet platformi|last=PORTAL|first=Oslobođenje|website=Oslobođenje d.o.o.|language=bs-ba|access-date=6. 5. 2019}}</ref> == Geografija == Grad Visoko se prostire na površini od 233,62&nbsp;km<sup>2</sup><ref name="PUO2023">{{cite web |title=Plan upravljanja otpadom Grada Visoko za period 2023–2028. godine (nacrt) |url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2023/10/PUO-Visoko_nacrt.pdf |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> i nalazi se u središnjem dijelu Bosne i Hercegovine.<ref name="PUO2023" /> Graniči sa općinama [[Kiseljak]], [[Busovača]], [[Kakanj]], [[Vareš]], [[Breza (općina)|Breza]], [[Ilijaš]] i [[Ilidža]].<ref name="SECAP2021">{{cite web |title=Akcioni plan održivog upravljanja energijom i prilagođavanja klimatskim promjenama (SECAP) Grada Visoko za period do 2030. godine |url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/04/SECAP_Visoko_final-1-1.pdf |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Željezničkom prugom [[Bosanski Šamac]]–[[Sarajevo]]–[[Ploče]], Visoko je povezano s gradovima u pravcu sjevera ([[Zenica]]) i u pravcu juga sve do [[Jadransko more|Jadranskog mora]] (Neum, Ploče). Visoko je regionalnim putevima povezan sa susjednim općinama i magistralnim putem sa Sarajevom i Zenicom.<ref name="Invest2021">{{cite web |title=Investicijski vodič – bosanska verzija |url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/01/INVESTICIJSKI-VODIC-BOSANSKA-VERZIJA-NOVO-1-.pdf |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="ZFBiH2025">{{cite web |title=Red vožnje Željeznica FBiH za 2025/2026. godinu |url=https://www.zfbh.ba/red-voznje-zeljeznica-fbih-za-2025-2026-godinu/ |website=Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Izgradnjom [[Evropski put E73|prometnog koridora Vc]], grad je dobio na značaju kao saobraćajno središte.<ref name="AutocesteVc">{{cite web |title=O autocesti |url=https://www.jpautoceste.ba/o-autocesti/ |website=JP Autoceste FBiH |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Na području grada se nalazi sportski aerodrom u Moštrima.<ref name="AeroklubVisoko">{{cite web |title=Sportski aerodrom/letilište »Kenan Jusufbašić - Visoko« - LQVI |url=https://www.aeroklub-izet-kurtalic.ba/flying_f_ba.html |website=Aero klub Izet Kurtalić |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Prirodni resursi kojima raspolaže grad su poljoprivredno zemljište, šume, vode, te mineralne sirovine kao što su glina, gips, ugalj i različite vrste stijena.<ref name="SECAP2021" /><ref name="Invest2021" /> Prirodna sredina grada je određena dolinama rijeka [[Rijeka Bosna|Bosne]] i [[Fojnica (rijeka)|Fojnice]], morfološkim diferencijacijama dolina sa padinama podbrda i vijencem visokih planina srednje Bosne - [[Ozren (planina u BiH)|Ozren]]a, [[Vranica|Vranice]] i [[Zvijezda (planina)|Zvijezde]].<ref name="SECAP2021" /> Prostor grada doseže relativno niske nadmorske visine i to od 399 do 1050m nadmorske visine, što je veoma povoljno sa stanovišta razvoja [[poljoprivreda|poljoprivredne]] proizvodnje, [[industrija|industrije]], građenja i održavanja [[saobraćaj]]nica i drugih sistema komunalne infrastrukture.<ref name="SECAP2021" /> Područje grada je smješteno na nadmorskoj visini od 422 m.<ref name="PUO2023" /> Brdoviti tereni na području grada čine oko 60% prostora i primorali su gradnju glavnih saobraćajnica u dolinama rijeka Bosne i Fojnice.<ref name="PUO2023" /><ref name="SECAP2021" /> Ovaj faktor je kroz historiju sputavao razvoj intenzivnije poljoprivredne proizvodnje i onemogućavao je upotrebu mehanizacije, izuzev u Visočkom polju čija je dužina 8&nbsp;km a širina 2&nbsp;km.<ref name="SECAP2021" /> === Geografski položaj === {{Susjedne općine | S = [[Kakanj]] | SZ = [[Kakanj]]<br>[[Busovača]] | SI = [[Kakanj]]<br>[[Vareš]] | Z = [[Kiseljak]] | I = [[Breza (općina)|Breza]]<br>[[Ilijaš]] | J = [[Ilidža]] | JZ = [[Kiseljak]]<br>[[Ilidža]] | JI = [[Ilijaš]]<br>[[Ilidža]] }} <br /> === Klima === Grad pripada južnom dijelu umjerenog pojasa.<ref name="SECAP2021" /> Na području grada preovladava umjereno kontinentalna vlažna klima, umjereno topla vlažna klima sa toplim ljetom od 18 – 22&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> Srednja godišnja temperatura je 9,5&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> U toku godine dva mjeseca imaju negativne temperature.<ref name="SECAP2021" /> Januar je najhladniji mjesec u godini sa srednjom temperaturom od -2,6&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> Apsolutna minimalna temperatura je također izmjerena u januaru i iznosila je 14,1&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> Najtopliji mjesec je august sa srednjom temperaturom od 18,9&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> Apsolutna maksimalna temperatura izmjerena je u augustu i iznosila je 36,6&nbsp;C.<ref name="SECAP2021" /> Područje grada Visokog u zimskim mjesecima karekteriše pojava temperaturnih inverzija, uslijed čega dolazi do prizemne kondenzacije vodene pare što često uzrokuje pojavu [[Magla|magle]], naročito u dolini rijeke Bosne.<ref name="SECAP2021" /> Količina padavina ima veliki značaj za razvoj poljoprivrede. Maksimum padavina javlja se u novembru i decembru, dok se sporedni maksimum javlja u maju. Minimum padavina je u februaru a sporedni minimum u augustu. Godišnja količina padavina iznosi oko 930&nbsp;mm. Osunčanost iznosi oko 1.742 sata godišnje.<ref name="SECAP2021" /> === Reljef === [[Datoteka:VisokoPolje.jpg|mini|Pogleda sa [[Vrela (Visoko)|Vrela]] na dio grada, i visočko polje u daljini]] Teritorij grada Visokog pripada širem području poznatom u geologiji kao Sarajevsko-Zenički bazen.<ref name="SECAP2021" /> U ovom bazenu pojavljuju se stijene koje sačinjavaju građu mlađih [[miocen]]skih sedimenata, dok se samo na krajnjem zapadnom dijelu pojavljuju najstarije [[Paleozoik|paleozojske]] stijene.<ref name="SECAP2021" /> Jugozapadni okvir se sastoji od karbonskih i [[Perm (period)|permskih]] škriljaca, [[krečnjak]]a i [[dolomit]]a.<ref name="SECAP2021" /> Sjeveroistočni okvir sastavljen je od mlađih stijena, [[Jura|jurskih]] lapora i pješčara, [[trijas]]kih [[krečnjak]]a i škriljaca.<ref name="SECAP2021" /> Ovaj prostor spušten je početkom [[oligocen]]a, za vrijeme [[Alpe|alpskog]] nabiranja i ispunjen je jezerskim oligo miocenskim naslagama.<ref name="SECAP2021" /> == Historija == {{Glavni|Historija Visokog}} [[Datoteka:Okoliste. Neolithic settlement 5200 BC. Bosnia and Herzegovina (cropped).jpg|alt=Neolitsko naselje Okolište|mini|Neolitsko naselje Okolište]] === Prahistorija === {{Glavni|Historija Visokog#Prahistorija|Historija Visokog#Metalno doba|Historija Visokog#Antički period}} Plodna dolina Visokog kroz koju protiču dvije rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosna]] i Fojnica omogućila je nastanak više neolitskih naselja koja su pronađena na obalama rijeka u mjestima kao što su Arnautovići, Donje Moštre, Okolište, Zbilje, Ginje, Dvor. Reprezentativni primjer [[Butmirska kultura|Butmirske kulture]] je [[Arheološko područje Okolište|Okolište]], jedno od najvećih [[neolit]]skih naselja u južnoistočnoj Evropi.<ref>{{Cite journal|last=Visoko|first=Zavičajni muzej|last2=Terzić|first2=Samra|date=1. 1. 2020|title=Radovi Zavicajnog muzeja - Visoko, Knjiga I, Broj 1, 2020|url=https://www.academia.edu/51029996/Radovi_Zavicajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_1_2020|journal=Radovi Zavicajnog muzeja - Visoko, Knjiga I, Broj 1, 2020}}</ref> Prije dolaska [[Rimsko Carstvo|Rimljana]], većinski dio Bosne je naseljavalo [[Iliri|ilirsko]] pleme [[Desidijati|Dezidijata]]. Na području Vratnice je pronađen zajednički grob dezitijatskih ratnika.<ref>O grobnici Vratnica, Gornji Skladovi, Visoko v. Mesihović, 2007 A, 788-791</ref> Grobnica se datira u drugu polovicu [[4. vijek p. n. e.|4 vijeka p.n.e]].<ref>Čović 1984, 37-48; 1987, 512, kontra Perić 1994/95, 125 datirajući grobnicu u kasno III stoljeće pr. Kr</ref><ref>„Dezidijati“: Identitetski konstrukt između antičkih i suvremenih percepcija, Danijel Džino, str. 81</ref> Ostaci rimske kulture pronađeni su na arheološkom lokalitetu u Milama-Arnautovići, Vratnici, i Raskršću blizu Maurovića.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/posjetite-op%C4%87inu/kulturno-historijsko-naslije%C4%91e/historijski-osvrt.aspx|title=Historijski osvrt|website=visoko.gov.ba|language=en|access-date=1. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909005535/http://visoko.gov.ba/posjetite-op%C4%87inu/kulturno-historijsko-naslije%C4%91e/historijski-osvrt.aspx|archive-date=9. 9. 2018|url-status=dead}}</ref> === Srednji vijek === {{Glavni|Visoko u srednjem vijeku|Stari grad Visoki|Mile (Visoko)|Podvisoki|Moštre (srednji vijek)}}[[Datoteka:Old town Visoki.jpg|mini|[[Stari grad Visoki]] |alt=]] Srednjovjekovna bosanska država svoj razvoj započinje na visočkom području za koji se vezuje najuži sadržaj teritorijalnog i političkog pojma Bosna u koje se ubrajaju ključne tačke [[Moštre (srednji vijek)|Moštre]], [[Mile (Visoko)|Mili]] (Arnautovići), [[Stari grad Visoki|Visoki]] i [[Biskupići (srednji vijek)|Biskupići]] gdje je izraslo naselje tipa teritorijalne općine,{{sfn|Vego|1982|p=77}} a tu je vremenom organiziran i viši administrativno politički izraz – župa po imenu Bosna. Širenje župe na okolne župe u susjedstvu dovelo je do stvaranja prve državne zajednice na ovom području.<ref>{{Cite journal|last=Kurtović|first=Esad|date=|title=Esad Kurtović, Kratka historija srednjovjekovne Bosne, Sarajevo 2019, 144 str.|url=https://www.academia.edu/40800003/Esad_Kurtovi%C4%87_Kratka_historija_srednjovjekovne_Bosne_Sarajevo_2019_144_str|journal=|language=en|page=11|doi=|access-date=}}</ref> Grad Visoki na [[Visočica (brdo kod Visokog)|brdu Visočica]] prvi put spominje 1. septembra 1355. kada je u njemu ban [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtko I Kotromanić]] izdao [[Dubrovačka Republika|Dubrovčanima]] povelju kojom im potvrđuje prava i povlastice.<ref>{{Cite web|url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2409|title=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|website=old.kons.gov.ba|access-date=7. 5. 2019|archive-date=12. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512184746/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2409|url-status=dead}}</ref> Visoko je bilo pod feudalnom upravom [[Kotromanići|Kotromanića]].<ref>{{Cite web|url=http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=33481|title=Kotromanići {{!}} Hrvatska enciklopedija|website=www.enciklopedija.hr|access-date=12. 5. 2019}}</ref> Grad Visoki, [[Podvisoki]], Mile, Biskupići i Moštre su bili središte nekadašnje [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjovjekovne Bosne]] odakle se dalje razvijala bosanska država. Prvi bosanski kralj [[Tvrtko I, kralj Bosne|Tvrtko I Kotromanić]] je krunisan i pokopan u crkvi u [[Mile (Visoko)|Milama]], gdje se nalazio i [[Franjevci|franjevački]] [[samostan]], a bile su i mjesto održavanja [[Stanak|stanka]] [[Rusag|državnog sabora]]. Tvrđava [[Stari grad Visoki|Visoki]] je štitila podgrađe [[Podvisoki]] koji je bio jedno od najranijih primjera srednjovjekovne urbane sredine na užem području [[Bosna (regija)|Bosne]].<ref name=":7" /> U Moštrima se nalazila kuća krstjana{{sfn|Anđelić|1984|p=125}}, gdje je [[Crkva bosanska]] obavljala svoje javne poslove i imala visoko učilište bosanske [[vjera|vjerske]] organizacije.<ref>Đ. Basler (njegovo nav. dj. p. 273.)</ref><ref>Dr. Pavao Anđelić - Bobovac i Kraljeva Sutjeska : Sarajevo, 1973. 231-258.</ref> U Biskupićima se nalazila crkva koju je sagradio prvi domaći bosanski [[ban]], [[Kulin ban|Kulin]]. === Osmanlijsko carstvo === [[Datoteka:Ilustracija.jpg|mini|Crtež Visokog iz Osmanlijskog perioda|alt=]] {{Glavni|Visoko u sastavu Osmanlijskog carstva}} Postavši dijelom novog carstva prekinut je način dotadašnjeg razvoja Visokog obzirom da Osmanlije donose novi tip gradnje. Od srednjovjekovnog grada, Visoko će izrasti u naselje osmanskog tipa. U okvirima ovog novog tipa grada historijsku ulogu imao je bosanski namjesnik [[Ajas-beg|Ajas-paša]] koji je u Visokom podigao kompleks građevinskih objekata koji su činili novu urbanu jezgru. 1477. Ajas-beg je izgradio hamam, mekteb, vodovod, most na rijeci Bosni i Medresu, te utemeljio [[vakuf]] i [[Tekija|tekiju]] [[Nakšibendijski tarikat|nakšibendijskog]] reda koja i danas postoji. Kao sjedište nahije nalazilo se isprva u sastavu [[kadiluk]]a Bobovac (1463 – prije 1470), a potom u sastavu kadiluka Sarajevo sve do 1851., kada je postalo samostalan kadiluk.<ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=64842|title=Visoko {{!}} Hrvatska enciklopedija|website=www.enciklopedija.hr|access-date=5. 5. 2019}}</ref> Prilikom upada [[Eugen Savojski|Eugena Savojskog]] [[1697.|1697]]. u Bosnu, prije nego će krenuti za Sarajevo, Visoko je opljačkano i zapaljeno.<ref>Durajlić, Islamski sakralni spomenici iz osmanlijskog perioda na području grada Visokog, 25.</ref> === Austro-Ugarska monarhija === {{Glavni|Visoko u sastavu Austrougarske}} [[Datoteka:Building in NeoMoorish style.jpg|mini|Primjer zgrade građene u pseudo-Maurskom stilu za vrijeme Austrougarske vladavine|alt=]] Nakon Berlinskog kongresa, [[Austro-Ugarska]] je 1878. okupirala čitav [[Bosanski pašaluk|Bosanski ejalet]]. Otpor austrijskoj vojsci je bio kratkotrajan, i trajao nekih 6 sati pod vodstvom [[Muhamed Hadžijamaković|Muhameda Hadžijamakovića]], a pridružili su im se i pravoslavni Visočani.{{sfn|Kreševljaković|1934|p=50}} Konačan otpor je slomljen poslije podne 17. augusta 1878. kada se grupa povlači prema Sarajevu.{{sfn|Kreševljaković|1934|p=50}} U prvim godinama [[Austro-Ugarska|Austrougarske]] vladavine Visoko nije bitno mijenjalo izgled te je zadržalo karakteristike [[orijent]]alnog tipa. Iako se veći broj muslimana tada iselio u [[Turska|Tursku]], i dalje je Visoko ostalo pretežno muslimansko mjesto. Nastavljajući bogatu tradiciju iz osmanlijskog perioda i dalje se razvijao kožarski zanat, tako je izvoz kože rastao iz godine u godinu. Dalji razvoj je zaustavio katastrofalni požar koji je izbio 11. novembra 1911. Tom prilikom je izgorjelo preko 450 kuća, dućana i ostalih objekata, što je bilo više od pola grada.<ref>{{Cite journal|last=Omerović|first=Enes S.|last2=Visoko|first2=Zavičajni muzej|last3=Pulo|first3=Mubera|last4=Younis|first4=Hana|last5=Efendira-Čehić|first5=Habiba|date=1. 1. 2024|title=Visoko i okolina kroz historiju 3. Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije|journal=Visoko i okolina kroz historiju 3. Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije}}</ref> === Kraljevina Jugoslavija === {{Glavni|Historija_Visokog#Kraljevina Jugoslavija}} U novoj državi Srba Hrvata i Slovenaca, kasnije [[Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]], struktura stanovništva se nije previše mijenjala. Betonski most, preko rijeke Bosne, napravljen 1929. po projektu inženjera Julija Hahamovića, predstavlja prvi objekat od armiranog betona na ovim prostorima. Zgrada bivšeg Sokolskog doma (danas prostor DTV Partizana) izgrađena 1934.<ref name=":0" /> Bilo je u sastavu [[Sarajevska oblast|Sarajevske oblasti]] (1922–29), zatim [[Drinska banovina|Drinske banovine]] (1929–41).<ref name=":6" /> === Drugi Svjetski rat === {{Glavni|Historija_Visokog#Drugi svjetski rat}} Nakon pada Jugoslavije, Visoko se našlo pod upravom [[Nezavisna Država Hrvatska|NDH]], i bilo je u sastavu župe Lašva–Glaž (1941–45).<ref name=":6" /> Grad su 7. aprila 1945 oslobodili pripadnici 7, 9 i 17. Krajiške brigade iz Desete divizije JNA. Iz Visočke općine 1205 vojnika je učestvovalo u [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|narodno oslobodilačkom ratu]], dok ih je 142 poginulo. Poslije rata ustanove i ulice u Visokom su obično dobile imena po ratnim herojima. Tako je [[Osnovna škola "Kulin ban" Visoko|škola na Kraljevcu]] dobila ime po narodnom heroju [[Ognjen Prica|Ognjenu Prici]], a srednja škola je nosila ime [[Janko Balorda|Janka Balorde]]. Danas se 7. april slavi kao dan oslobođenja kada se svake godine upriličava polaganje cvijeća na Spomen kosturnicu borcima NOAR-a. Jevrejsko groblje, udaljeno je 5–6&nbsp;km od centra grada na putu prema Kiseljaku, u okviru kojeg se nalazi i spomenik palim borcima i jevrejskim žrtvama fašizma u Visokom. Ćeliju [[Savez komunista Jugoslavije|KPJ]] su 1940. formirali Džudžo Mehmed - Meho, Meho Patak, Janko Balorda i Himzo Salihbegović. Oni su imali spomen biste koje je napravio kipar Milanović Ranko.<ref>{{Cite web|url=https://visoko.co.ba/nas-primitivan-odnos-prema-visockoj-proslosti-i-herojima-tog-vremena/|title=Naš primitivan odnos prema visočkoj prošlosti i herojima tog vremena|last=Visoko.co.ba|website=Visoko.co.ba|language=bs-BA|access-date=3. 5. 2019|archive-date=3. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503182404/https://visoko.co.ba/nas-primitivan-odnos-prema-visockoj-proslosti-i-herojima-tog-vremena/|url-status=dead}}</ref> === SFR Jugoslavija === [[Datoteka:Urban_settlement_Luke_in_Visoko.jpg|mini|Naselje Luke izgrađeno za vrijeme SFRJ, danas najgušće naseljeni dio Visokog.]] {{Glavni|Historija Visokog#Socijalistička Jugoslavija}} Od 1955. Visoko je postalo [[srez]] odnosno središte nekoliko današnjih općina: [[Breza (općina)|Breza]], [[Fojnica]], [[Ilijaš]], [[Kiseljak]], [[Kreševo]] i [[Vareš]]. U isto vrijeme vrši se nagla industrijalizacija gdje se posebno ističe kožarska, te prehrambena, metalna, tekstilna, trgovinska i građevinska industrija koja je bila u mogućnosti opskrbljavati čitav tadašnji srez te izvoziti u susjedne savezne republike i inostranstvo. Tadašnja privreda, prema podacima iz 1991. zapošljavala je 88% stanovništva, koja je u 1991. ostvarila ukupan izvoz od 92,5 miliona [[dolar]]a. Visočka općina je bila najveći izvoznik [[tekstil]]a i [[Koža (materijal)|kože]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]],<ref name=":4" /> Vitex u tekstilnoj, KTK u kožnoj industriji. === Visoko u Bosanskom ratu === {{Glavni|Visoko u Bosanskom ratu|Operativna grupa Visoko}} Vanredno stanje na području visočke općine je proglašeno 6. aprila 1992, a istog mjeseca počinje doturanje naoružanja prema [[Sarajevo|Sarajevu]]. Glavne borbe vođene su na području [[Čekrčići|Čekrčića]], dijela općine Visoko koji su bili pod kontrolom VRS-a. Operativna grupa Visoko djelovala je na ratištima u Olovu za vrijeme operacije [[Operacija "Drina 93"#Olovsko bojište|"Drina 93"]], a u [[Bošnjačko-hrvatski sukob|Bošnjačko-hrvatskom sukobu]] na ratištima u Fojnici i Varešu. === Moderna historija === [[Datoteka:Visočica.JPG|mini|Brdo Grad (također poznato kao [[Visočica (brdo kod Visokog)|Visočica]])|alt=]] [[Datoteka:Visoko,_Alija_Izetebegović_street.jpg|mini|Ulica Alije Izetbegovića u Visokom.]] {{Glavni|Visočke piramide|Historija_Visokog#Moderna historija}} '''Visočke piramide''' su tvrdnja istraživača [[Semir Osmanagić|Semira Osmanagića]] koja tvrdi da se nedaleko od grada Visokog nalazi više piramida izgrađenih ljudskom rukom u davnoj prošlosti. Istraživanja na lokalitetu počela su 14. aprila 2006. Do 2021. lokaliteti su privukli desetine hiljada turista. == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Visokog|Spisak naseljenih mjesta u gradu Visokom}} [[Datoteka:Kraljevac, Visoko.jpg|thumb|Naselje Kraljevac i Hadži-Murovetova džamija]] === Nacionalni sastav stanovništva – grad Visoko === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Visoko | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 11126 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 116/7/8) |work=fzs.ba |access-date= 19. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 19. 12. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 39938 | g2013_bosnjaci = 36697 | g2013_srbi = 286 | g2013_hrvati = 576 | g2013_bosanci = 566 | g2013_romi = 986 | g2013_muslimani = 228 | g2013_bosanciihercegovci = 134 | g2013_albanci = 45 | g2013_jugosloveni = 4 | g2013_ukrajinci = 4 | g2013_crnogorci = 4 | g2013_turci = 3 | g2013_slovenci = 4 | g2013_makedonci = 7 | g2013_nisu_izjasnili = 266 | g2013_nepoznato = 51 | g1991_ukupno = 46160 | g1991_muslimani = 34373 | g1991_srbi = 7471 | g1991_hrvati = 1872 | g1991_jugosloveni = 1464 | g1981_ukupno = 40901 | g1981_muslimani = 28838 | g1981_srbi = 6831 | g1981_hrvati = 1879 | g1981_jugosloveni = 2969 | g1981_slovenci = 14 | g1981_crnogorci = 50 | g1981_albanci = 88 | g1981_madari = 4 | g1981_romi = 53 | g1981_makedonci = 21 | g1971_ukupno = 35503 | g1971_muslimani = 25683 | g1971_srbi = 7166 | g1971_hrvati = 1914 | g1971_jugosloveni = 392 | g1971_slovenci = 18 | g1971_crnogorci = 52 | g1971_albanci = 61 | g1971_madari = 6 | g1971_romi = 9 | g1971_makedonci = 18 | g1961_ukupno = 29518 | g1961_muslimani = 19723 | g1961_srbi = 7186 | g1961_hrvati = 1747 | g1961_jugosloveni = 685 | g1961_slovenci = 18 | g1961_crnogorci = 56 | g1961_albanci = 35 | g1961_madari = 11 | g1961_romi = 1 | g1961_makedonci = 17 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Visoko === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Visoko | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 158275 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 11205 | g2013_bosnjaci = 9390 | g2013_srbi = 153 | g2013_hrvati = 236 | g2013_bosanci = 389 | g2013_romi = 601 | g2013_muslimani = 39 | g2013_bosanciihercegovci = 97 | g2013_albanci = 35 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_ukrajinci = 2 | g2013_crnogorci = 4 | g2013_turci = 2 | g2013_slovenci = 4 | g2013_makedonci = 7 | g2013_nisu_izjasnili = 192 | g2013_nepoznato = 12 | g1991_ukupno = 13663 | g1991_muslimani = 10056 | g1991_srbi = 1641 | g1991_hrvati = 395 | g1991_jugosloveni = 1115 | g1981_ukupno = 11653 | g1981_muslimani = 7693 | g1981_srbi = 1241 | g1981_hrvati = 392 | g1981_jugosloveni = 2072 | g1981_slovenci = 12 | g1981_crnogorci = 41 | g1981_albanci = 69 | g1981_madari = 4 | g1981_romi = 52 | g1981_makedonci = 17 | g1971_ukupno = 9491 | g1971_muslimani = 7187 | g1971_srbi = 1369 | g1971_hrvati = 442 | g1971_jugosloveni = 294 | g1971_slovenci = 14 | g1971_crnogorci = 39 | g1971_albanci = 46 | g1971_madari = 6 | g1971_makedonci = 13 | g1961_ukupno = 7470 | g1961_muslimani = 5048 | g1961_srbi = 1432 | g1961_hrvati = 527 | g1961_jugosloveni = 359 | g1961_slovenci = 13 | g1961_crnogorci = 43 | g1961_albanci = 16 | g1961_madari = 8 | g1961_makedonci = 8 }} == Administracija == [[Datoteka:Visoko town hall 1.JPG|mini|Zgrada uprave Grada u Visokom]] Predstavničko tijelo Visokog je Gradsko vijeće koje ima ukupno 25 vijećnika. U donošenje odluka od lokalnog značenja uključeni su i građeni putem [[Mjesna zajednica|mjesnih zajednica]]. U Gradu Visoko formirano je ukupno 26 mjesnih zajednica.<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/op%C4%87ina/lokalna-samouprava/op%C4%87inska-administracija.aspx|title=Općinska administracija|website=visoko.gov.ba|access-date=4. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507191439/http://visoko.gov.ba/op%C4%87ina/lokalna-samouprava/op%C4%87inska-administracija.aspx|archive-date=7. 5. 2019|url-status=dead}}</ref> Savjet mjesne zajednice ima od 5 do 9 članova, ovisno o broju stanovnika mjesne zajednice. Savjet mjesne zajednice ima: 5 članova u mjesnoj zajednici koja ima do 1.000 stanovnika, 7 članova u mjesnoj zajednici koja ima od 1.000 do 2.000 stanovnika, 9 članova u mjesnoj zajednici koja ima preko 2.000 stanovnika.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/media/42063/PRECISCENI-TEKST-STATUTA.pdf|title=Statut općine Visoko|last=|first=|date=|website=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160711051258/http://visoko.gov.ba/media/42063/PRECISCENI-TEKST-STATUTA.pdf|archive-date=11. 7. 2016|url-status=dead|access-date=}}</ref> Općina Visoko je 1. aprila 2019 administrativno postala [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]]. To su omogućili zakoni koje je sjednici usvojio većinom glasova [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda Federalnog parlamenta]].<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/pregled-novosti/april/op%C4%87ina-visoko-administrativno-postaje-grad-visoko.aspx|title=Općina Visoko administrativno postaje Grad Visoko|website=visoko.gov.ba|access-date=6. 5. 2019}}{{Mrtav link}}</ref> == Infrastruktura == [[Datoteka:Autobahn Visoko.jpg|mini|Visoko je povezano evropskim [[Evropski put E73|autoputem E73]], koridor V, ogranak C.]] Zdravstvene usluge na području grada pruža Dom zdravlja Visoko. Dom zdravlja u Visokom izgrađen je 1953. U nekim mjesnim zajednicama na području grada postoje ambulante porodične medicine (MZ [[Veliko Čajno|Gračanica]], MZ [[Donje Moštre|Moštre]], MZ [[Poriječani]], MZ [[Buci (Visoko)|Buci]]).<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/zdravstvo-i-socijalna-za%C5%A1tita.aspx|title=Zdravstvo i socijalna zaštita|website=visoko.gov.ba|language=en|access-date=1. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426053908/http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/zdravstvo-i-socijalna-za%C5%A1tita.aspx|archive-date=26. 4. 2019|url-status=dead}}</ref> Nosilac socijalne zaštite je Javna ustanova "Centar za socijalni rad" Visoko.<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/javne-ustanove.aspx#JU1|title=Informacije o javnim ustanovama na području Općine Visoko|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426082936/http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/javne-ustanove.aspx#JU1|archive-date=26. 4. 2019|url-status=dead}}</ref> Visoko je smješteno uz [[Evropski put E73]] ([[Autoput A1 (Bosna i Hercegovina)|Autoput A1]]) koji ga direktno veže sa Zenicom i Sarajevom, a čiji je dio i [[magistralni put M17]]. Sa ostalim mjestima povezan je regionalnom cestom R443 (Visoko – [[Kiseljak]] – [[Kreševo]] – [[Tarčin]]). Regionalnom cestom R445 koja prati Autoput A1 moguće je doći do Kaknja i Semizovca, gdje se cesta uključuje na [[magistralni put M18]]. Na M18 moguće se uključiti i s Autoputa A1. Nalazi se uz željezničku prugu [[Pruga Šamac – Sarajevo|Šamac – Sarajevo]]. U Moštru se nalazi sportski aerodrom. Javno preduzeće "Visokogas" je zaduženo za opskrbu [[Prirodni plin|prirodnog gasa]] koji je proveden ne većini uže gradske jezgre i nekim okolnim mjesnim zajednicama. [[Vodovod]] obuhvata prostor uže urbane zone i pojedinih prigradskih naselja i urbanih područja. == Obrazovanje == {{Glavni|Franjevačka klasična gimnazija u Visokom|Medresa "Osman-ef. Redžović"|Osnovna škola "Kulin ban" Visoko}} [[Datoteka:Franjevačka kl. gimnazija i Sjemenište, samostan sv. Bonaventure, Visoko.jpg|mini|Franjevačka klasična gimnazija i Sjemenište u Visokom]] Razvoj [[obrazovanje|obrazovanja]] u Visokom vezan je za dugu tradiciju vjerskih, konfesionalnih i javnih škola koje su djelovale još u [[Osmansko carstvo|osmanskom]] periodu, a snažniji institucionalni razvoj nastavljen je u vrijeme [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] i tokom 20. stoljeća.<ref name="DurajlicCobiss">{{cite web |title=Islamski sakralni spomenici iz osmanskog perioda na području Općine Visoko |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/19925254/oiunsa?format=isbd |website=COBISS+ |access-date=17. 3. 2026}}</ref><ref name="VisokoObrazovanje">{{cite web |title=Obrazovanje |url=https://www.visoko.gov.ba/zivot-u-gradu/obrazovanje/ |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Zahvaljujući izvorima u kojima su sačuvana imena prepisivača rukopisa koji su prepisivali u Visokom i okolnim mjestima, može se zaključiti da je prva visočka [[medresa]] osnovana prije 1651. godine.<ref name="Durajlic2012">{{cite book |last=Durajlić |first=Esad |title=Islamski sakralni spomenici iz osmanskog perioda na području Općine Visoko |publisher=Medžlis Islamske zajednice Visoko; Zavičajni muzej Visoko; Fondacija Visoki |location=Visoko |year=2012 |page=201}}</ref> Medresa Ahmed-efendije podignuta je 1838. zahvaljujući dobrovoljnim prilozima visočkih muslimana te je iste godine i otvorena.<ref name="Durajlic209">{{cite book |last=Durajlić |first=Esad |title=Islamski sakralni spomenici iz osmanskog perioda na području Općine Visoko |publisher=Medžlis Islamske zajednice Visoko; Zavičajni muzej Visoko; Fondacija Visoki |location=Visoko |year=2012 |page=209}}</ref> U medresi je postojala i biblioteka koju je 1840. [[vakuf|uvakufio]] Mustafa-paša Babić.<ref name="Durajlic209" /> Ta ustanova pripadala je tipu niže medrese.<ref name="Durajlic209" /> Tradicija medresanskog obrazovanja u visočkom kraju obnovljena je početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], kada je u Velikom Čajnu reaktivirana medresa koja nosi ime po Osman-ef. Redžoviću.<ref name="VisokoObrazovanje" /> [[Pravoslavlje|Pravoslavna]] osnovna škola u Visokom, prema raspoloživim podacima, počela je raditi oko 1840. u privatnoj kući. Zgrada škole počela se graditi oko 1857, kada je završena [[Crkva svetog Prokopija|pravoslavna crkva]]. U toku postojanja nastava se odvijala u dvije zgrade: prva se nalazila u neposrednoj blizini crkve na brdu zvanom Klisa, a druga, veća i uslovnija, na prostoru današnje Fabrike kožne konfekcije. Škola je radila sve do 1914, kada je ukinuta.<ref name="SkolstvoKotara">{{cite web |title=Školstvo i obrazovanje u kotaru/srezu Visoko 1878–1918. godine |url=https://www.ceeol.com/content-files/document-1356953.pdf |website=CEEOL |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Osnivanje [[ruždija]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] bilo je predviđeno osmanskim Zakonom o školstvu iz 1869, a u Visokom je ruždija otvorena oko 1870. godine. Djelovala je do 1879, odnosno do prvih godina nakon uspostavljanja austrougarske uprave.<ref name="Arnautovic2019">{{cite web |title=Arhitektura i urbanizam Visočke nahije kroz muzejsku fototeku |url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/wp-content/uploads/2020/03/katalog_arhitektura_tursko-doba.pdf |website=Zavičajni muzej Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Godine 1881. počela je s radom ''Općinska škola'' u Visokom, smještena u kući Hasan-bega Zečevića. Općinska pučka škola izgrađena je krajem 1885, a konačna dogradnja završena je 1886. godine. Školu su pohađala djeca svih konfesija, pa je ubrzo postala premala, zbog čega je dio nastave ponovo organiziran i u iznajmljenim objektima.<ref name="SkolstvoKotara" /> Pripreme za izgradnju nove škole na [[Kraljevac|Kraljevcu]] počele su 1907, intenzivna gradnja 1909, a učenici su 1910. ušli u novu „veliku školu”.<ref name="KulinBan">{{cite web |title=Osnovna škola "Kulin ban" Visoko |url=https://bs.wikipedia.org/wiki/Osnovna_%C5%A1kola_%22Kulin_ban%22_Visoko |website=Wikipedia na bosanskom jeziku |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Zgrada škole dograđivana je 1961, 1971. i 1975/76. godine, a do 1993. nosila je naziv Osnovna škola ''Ognjen Prica''; odlukom [[Općinsko vijeće|Općinskog vijeća]] od 20. januara 1993. nosi ime Osnovna škola "Kulin Ban" Visoko.<ref name="KulinBan" /> U urbanom dijelu grada od 1965. djeluje i Osnovna škola "Safvet-beg Bašagić", koja je do prve polovine 1990-ih nosila ime ''Ahmet Fetahagić''.<ref name="VisokoObrazovanje" /> Na području grada djeluju i druge osnovne škole i područne škole, među kojima su [[Osnovna škola "Alija Nametak" Buci]], [[Osnovna škola "Mula Mustafa Bašeskija" Donje Moštre]], [[Osnovna škola "Mehmedalija Mak Dizdar" Dobrinje]] i [[Osnovna škola "Musa Ćazim Ćatić" Veliko Čajno]].<ref name="InvesticijskiVodic">{{cite web |title=Investicijski vodič – bosanska verzija |url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2021/01/Investicijski-vodic-ispravljeno-ponovo.pdf |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> U Visokom djeluje i [[Škola za osnovno muzičko obrazovanje ''Avdo Smajlović'']].<ref name="InvesticijskiVodic" /> [[Franjevci|Franjevačka]] gimnazija preseljena je iz [[Guča Gora|Guče Gore]] u Visoko 1900. godine.<ref name="KonsSamostan">{{cite web |title=Zaštita nacionalnog blaga |url=https://www.visoko.gov.ba/zastita-nacionalnog-blaga/ |website=Grad Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> Do tada je u Gučoj Gori radila kao petorazredna, a u Visokom kao šestorazredna sve do školske 1913/14, kada je uveden sedmi, a 1914/15. i osmi razred.<ref name="KonsSamostan" /> Poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] gimnazija je nastavila s radom, a 1924. priznato joj je pravo javnosti.<ref name="Vuksic2003">{{cite web |title=Pogled na katoličko školstvo u Bosni i Hercegovini do 1945. godine |url=https://hrcak.srce.hr/file/484312 |website=Hrcak |access-date=17. 3. 2026}}</ref> U socijalističkoj Jugoslaviji njen rad bio je ograničen, ali nije potpuno prekinut, a nakon 1990-ih nastavila je djelovati kao Franjevačka klasična gimnazija u Visokom, jedina aktivna klasična gimnazija u Bosni i Hercegovini.<ref name="VisokoObrazovanje" /><ref name="KonsSamostan" /> [[Gimnazija "Visoko"|Gimnazija u Visokom]] osnovana je 1960. godine.<ref name="VisokoObrazovanje" /> Godine 1969. formirana je Škola učenika u privredi, a 1971. izvršena je integracija Gimnazije i te škole u Srednjoškolski centar ''Janko Balorda''.<ref name="MSSHistorijat">{{cite web |title=O nama |url=https://mssvisoko.edu.ba/about-us/ |website=Mješovita srednja škola "Hazim Šabanović" Visoko |access-date=17. 3. 2026}}</ref> U ratnom i poratnom periodu ustanova je preimenovana, prvo u SŠC ''Hazim Šabanović'', a potom u Mješovitu srednju školu "Hazim Šabanović".<ref name="MSSHistorijat" /> Ta škola nastavlja tradiciju ranijih stručnih i zanatskih škola u Visokom, uključujući Stručnu zanatsku školu iz 1922. i Kožarsku stručnu školu iz 1929. godine.<ref name="MSSHistorijat" /> U savremenom sistemu obrazovanja u Visokom djeluju osnovne i srednje škole općeg, stručnog, muzičkog i vjerskog profila. Među najznačajnijim ustanovama su [[Franjevačka klasična gimnazija u Visokom]], [[Gimnazija "Visoko"]], [[Mješovita srednja škola "Hazim Šabanović" Visoko|Mješovita srednja škola "Hazim Šabanović"]], [[Medresa "Osman-ef. Redžović"]], [[Osnovna škola "Kulin ban" Visoko|Osnovna škola "Kulin Ban"]], [[Osnovna škola "Safvet-beg Bašagić" Visoko|Osnovna škola "Safvet-beg Bašagić"]] i [[Škola za osnovno muzičko obrazovanje ''Avdo Smajlović'']].<ref name="VisokoObrazovanje" /><ref name="InvesticijskiVodic" /> ==Mediji== Krajem 1980-ih u Visokom je bio aktivan list "Osvit" koji se kritički odnosio prema tadašnjoj društvenoj i političkoj situaciji na lokalnom, bosanskohercegovačkom i jugoslavenskom nivou. Članovi redakcije su bili Jadranko Fejzić, Behudin Alimanović i Amra Ferzan. S nekoliko saradnika [[Ilhan Dervović]] 1992. pokreće lokalnu Televiziju Visoko. Pored Radija Visoko, koji je radio stanica sa najdužim djelovanjem , bilo je aktivno i više drugih radio stanica, Radio Q, Radio BOR, Radio Naba i druge. == Kultura i arhitektura == === Nacionalni spomenici === [[Datoteka:Reconstruction of church in Mile.JPG|mini|Rekonstrukcija crkve u Milama]]{{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Visokom}} [[Datoteka:Tabhanska_mosque_in_Visoko,_Bosnia.jpg|mini|[[Tabačka džamija u Visokom|Tabačka džamija]] u Visokom, nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]] [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika]] je uvrstila ukupno osam nacionalnih spomenika koji se nalaze u Visokom. Dok je većina spomenika, novijeg datuma posebno, očuvana, [[Stari grad Visoki]] i nekadašnja grobna crkva u Milama su u potpuno porušenom stanju. Nemar općinskih i državnih vlasti je rezultirala time da su ostaci bedema nekadašnjeg kraljevskog grada Visoki potpuno pokriveni vegetacijom koja se nalazi na vrhu brda Grad. Tek 2007. je započeto ograničeno otkrivanje i zaštita ovog kulturnog spomenika. [[Mile (Visoko)|Mile]] su bile kraljevsko stolno i saborno mjesto ''Velikog [[rusag]]a bosanskog'', te krunidbeno i grobno mjesto [[Spisak bosanskih kraljeva|bosanskih kraljeva]] za vrijeme [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjovjekovne Bosne]]. Osim toga, u to vrijeme u Milama se nalazio i [[Franjevci|franjevački]] [[samostan]], a od 1340. biva središte vikarije. [[Datoteka:Šerefudin's White Mosque.jpg|mini|[[Šerefudinova Bijela džamija]] |alt=]]Arhitektonski značajna [[Šerefudinova Bijela džamija]], djelo je bosanskohercegovačkog arhitekte [[Zlatko Ugljen|Zlatka Ugljena]]. Džamija je sagrađena 1980. i dobitnica je više nagrada, a najpoznatija je međunarodna [[Aga Khanova nagrada za arhitekturu]], jedna od najprestižnijih nagrada čija je svrha prepoznavanje izvrsnih arhitektonskih građevina i daljnje ohrabrivanje gradnje u [[Islamsko društvo|islamskim društvima]]. [[Samostan svetog Bonaventure|Samostan sv. Bonaventure]], je katolički vjerski objekat u [[Vrhbosanska nadbiskupija|Vrhbosanskoj nadbiskupiji]] i proglašen je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<sup>[[Samostan sv. Bonaventure#cite%20note-Crkva-1|[1]]]</sup> Nacionalni spomenik se sastoji od zgrade Samostana sa gimnazijom i sjemeništem, pripadajuće crkve i pokretnog naslijeđa koje čini zbirka slika starih majstora. [[Datoteka:Church of St. Procopius.jpg|mini|Crkva svetog Prokopija]][[Crkva svetog Prokopija]] izgrađena je 1857.<sup>[[Crkva svetog Prokopija#cite%20note-1|[1]]]</sup> ili 1853.<sup>[[Crkva svetog Prokopija#cite%20note-Spomenik-2|[2]]]</sup> je hram [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]], pripada [[Dabrobosanska mitropolija|Dabrobosanskoj mitropoliji]] te je sjedište Visočke parohije === Muzika === Jedna od najdužih organizovanih muzičkih djelatnosti na području Visokog jeste bila djelatnost [[Orkestar limene glazbe Visoko|Orkestra limene glazbe]]. U [[Mulići]]ma je djelovao [[Institut sevdaha|Institut Sevdaha]] [[Omer Pobrić|Omera Pobrića]] koji se bavi očuvanjem [[Bošnjaci|bošnjačke]] muzičke tradicije i [[sevdalinka|sevdalinke]]. Institut nudi kolekcije sevdalinki na raznim nosačima zvuka, kao i knjige vezane za muzičku tradiciju Bošnjaka. Danas najpoznatiji muzičari iz Visokog su [[Bartolomej Stanković]], pianista sa značajnom međunarodnom reputacijom, te [[Suad Pašić Paja]], [[džez]] [[saksofon]]ist. === Kulturne manifestacije === Svake godine između jula i augusta u Visokom se održava tradicionalna manifestacija "Visočko ljeto". Sastoji se od dana trgovine, kulture i sporta, u okviru kojih se organizuje tradicionalni oblik prodaje roba široke potrošnje za vrijeme dana trgovine, a različiti sadržaji: pozorišne predstave, filmske projekcije, likovne izložbe, muzički koncerti, sportske manifestacije, revijalne utakmice sportista i sportskih klubova Općine Visoko za vrijeme dana kulture i sporta.<ref name=":4" /> Udruženje građana Ars Tragovi svake godine u mjesecu novembru organizuje kulturnu manifestaciju "Dani Zaima Muzaferije" u čast filmskom, televizijskom, i teatarskom glumcu [[Zaim Muzaferija|Zaimu Muzaferiji]], koji je živio i radio u Visokom.<ref name=":4" /> === Muzeji === [[Datoteka:Muzej visoko 2.jpg|mini|Zgrada [[Zavičajni muzej u Visokom|Zavičajnog muzeja]] u Visokom|alt=]] U Visokom postoji [[Zavičajni muzej u Visokom|Zavičajni muzej]] u kome se nalazi brojno kulturno historijsko naslijeđe Visokog, ali i Bosne. Muzej je osnovan 1953, a najveće zasluge pripadaju inicijativnom odboru u kome su bili Vaso Radić, Salko Oruč, Hasan Šahinović, Avdo Čakić i drugi. Prvi [[kustos]] muzeja je bio [[Anton Smodič]] koji je pokrenuo neke od prvih projekata koji su uključivali katalogiziranje, uređivanje zbirki, prikupljanje materijala i tehničkih crteža i slično. Vrijednosti koje se nalaze u muzeju su najviše vezane za [[Visoko u srednjem vijeku|srednjovjekovnu državu Bosnu]] gdje se čuvaju mnogi predmeti i dokumenti iz srednjovjekovnog doba, kao i dijelovi ruševina starog grada Visoki. Muzej posjeduje i pomoćni odjel u [[Goduša (Visoko)|Goduši]] – Etno radionicu u kojoj su smješteni primjerci čibučarskog, češljarskog i sviraldžijskog zanata. Fond Zavičajnog muzeja obuhvata muzejsku građu, sastavljenu od oko 2.500 inventarisanih eksponata, dok sama arheološka zbirka broji preko 100.000 fragmenata, prikupljenih sa šireg područja Visokog.<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/javne-ustanove.aspx#JU1|title=Javne ustanove|website=visoko.gov.ba|language=en|access-date=4. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426082936/http://visoko.gov.ba/%C5%BEivot-u-op%C4%87ini/javne-ustanove.aspx#JU1|archive-date=26. 4. 2019|url-status=dead}}</ref> === Biblioteke=== Od 1946. u Visokom djeluje javna ustanova [[Gradska biblioteka Visoko]]. Godine 1953. rad biblioteke je znatno unaprijeđen dobivanjem odgovarajućeg smještaja, angažiranjem profesionalnog bibliotečkog radnika Nedžiba Mustagrudića. Knjižnica koja od 1887. djeluje pri franjevačkom [[Samostan svetog Bonaventure|samostanu Sv. Bonaventure u Visokom]], posjeduje knjižnični fond, koji broji oko 50.000 svezaka, pretežno s područja [[Filozofija|filozofije]], [[Historija|historije]], [[književnost]]i, [[Teologija|teologije]], itd. Knjižnica posjeduje i izuzetno vrijedna [[Enciklopedija|enciklopedijska]] i [[Leksikografija|leksikografska]] izdanja, te bogatu kolekciju [[Periodičke publikacije|periodike]] od 19. stoljeća do danas.<ref name="Knjižnica samostana sv. Bonaventure">{{cite web|url=https://www.bosnasrebrena.ba/visoko-samostan-sv-bonaventure|access-date=14. 12. 2021|title=Knjižnica samostana sv. Bonaventure}}</ref> Knjižnica je namijenjena nastavnicima [[Franjevačka klasična gimnazija u Visokom|Franjevačke klasične gimnazije]], njezinim učenicima, ako ne mogu naći neku knjigu u svojim knjižnicama, vremenom je ona proširila krug korisnika na članove [[Franjevačka provincija Bosna Srebrena|Franjevačke provincije Bosne Srebrene]], U novije vrijeme otvorena je i za vanjske korisnike, prije svega, naučne radnike, studente, pa i za maturante srednjih škola.<ref name="Samostan sv. Bonaventure">{{cite web|url=https://www.bosnasrebrena.ba/node/603|access-date=14. 12. 2021|title=Samostana sv. Bonaventure}}</ref> === Galerije=== Od 1976. u Visokom djeluje umjetnička galerija [[Likum '76.|Likum '76]] gdje su izlagali brojni umjetnici iz Bosne i Hercegovine i inostranstva, te se pored umjetničkih izložbi održavaju i drugi kulturni događaji. Visočki likovni susreti i izložba umjetnika amatera tradicionalni su događaji u galeriji. Galerija pri franjevačkom [[Samostan svetog Bonaventure|samostanu Sv. Bonaventure]] u Visokom posjeduje izuzetno bogatu i vrijednu zbirku likovne umjetnosti, u prvom redu moderne, no i djela starih majstora. Zastupljeno je preko 50 modernih umjetnika, između ostalih [[Slavko Šohaj|Šohaj]], Seder, [[Nada Pivac|Pivac]], Bifel, [[Ismet Mujezinović]], [[Ismar Mujezinović]], [[Mersad Berber]], Kajinić, Grgić, Labaš, Marinović, [[Franjo Likar|Likar]], [[Ivan Lovrenčić|Lovrenčić]], [[Radenko Mišević|Mišević]], [[Zlatko Keser|Keser]]. U dvorištu samostana nalaze se brončani kip [[Sveti Franjo|Sv. Franje]] od [[Ante Starčević (kipar)|Ante Starčevića]] i poprsje [[Grgo Martić|fra Grge Martića]] od [[Ivan Meštrović|Ivana Meštrović]]a.<ref name="samostan sv. Bonaventure">{{cite web|url=https://www.bosnasrebrena.ba/visoko-samostan-sv-bonaventure|access-date=14. 12. 2021|title=Samostan sv. Bonaventure}}</ref> == Sport == Organizirano bavljenje sportom i fizičkom kulturom u Visokom počinje otvaranjem konfesionalnih i državnih škola u koje se uvodi i nastavni predmet tjelesni odgoj "gombanje". Osim rukometa i nogometa, najuspješniji sport u Visokom je [[aeromodelarstvo]]. [[Aero klub "Izet Kurtalić"]] jedan je od najuspješnijih bosanskohercegovačkih aero klubova,<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/klub-iz-visokog-60-godina-ispunjava-san-o-visinama/140329017|title=Klub iz Visokog 60 godina ispunjava san o visinama|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=16. 6. 2020}}</ref> a najveće uspjehe ostvario pobjedama na svjetskim prvenstvima u F1B kategoriji 1996. i 1999. Član tog kluba i bivši načelnik Visokog [[Kenan Jusufbašić]] bio je osam puta prvak Jugoslavije i 15 puta prvak s klubom "Izet Kurtalić" u Bosni i Hercegovini. Godine 1996. osvojio je zlatnu medalju na Europskom prvenstvu u Italiji. U sklopu reprezentacije BiH osvojio je 1997. i 1999. Svjetsko prvenstvo u aeromodelarstvu. Na osnovu tih rezultata proglašen je za najboljeg sportistu godine u Bosni i Hercegovini 1999.<ref>{{Cite web|url=https://magazinplus.eu/in-memoriam-kenan-jusufbasic-svjetski-i-evropski-prvak-u-aviomodelarstvu/|title=In memoriam: Kenan Jusufbašić – Svjetski i evropski prvak u aviomodelarstvu|website=Magazin Plus|language=bs-BA|access-date=16. 6. 2020}}</ref> === Rukomet === [[Datoteka:1974 Bosna Visoko.jpg|mini|[[Rukometni klub Bosna Visoko|Rukometni klub Bosna]]: Ekipa koja je osvojila 4. mjesto u Prvoj ligi Jugoslavije|alt=]] {{Glavni|RK Bosna Visoko}} [[File:Handball_Club_Bosna_from_Visoko_playing_at_their_home_Mladost_hall.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Handball_Club_Bosna_from_Visoko_playing_at_their_home_Mladost_hall.jpg|mini|Najpopularniji{{Mrtav link}} i najuspješniji sport u Visokom je rukomet. [[RK Bosna Visoko]] bila je dva puta prvak BiH 1997. i 1999, i tri puta pobjednik Kupa Bosne i Hercegovine 1995, 1998, i 2001.]] Najuspješniji sport u Visokom je rukomet, gdje je rukometni klub Bosna od svog osnivanja imao značajne rezultate. Klub je proveo 7 sezona u prvoj rukometnoj ligi Jugoslavije, pri tome ostvarujući značajne uspjehe u Kupu Savezne Republike BiH, osvojivši ga 1965, 1968, 1971, i 1982, a do finala Jugoslovenskog Kupa su došli 1965. Najbolji plasman u ligi su ostvarili u sezoni 1974/75 kada su osvojili 4. mjesto. Poslije 1992. klub je nastavio sa uspješnim radom, i osvojio ligu Bosne i Hercegovine dva puta, 1997. i 1999, a [[Kup Bosne i Hercegovine u rukometu|Kup Bosne i Hercegovine]] tri puta, 1995, 1998, 2001. Najbolji plasman u evropskim takmičenjima su ostvarili u sezoni 1999/2000 došavši do 1/8 finala EHF Kupa, kada su izgubili od eventualnog prvaka RK Metković ukupnim rezultatom 48-44.<ref>{{Cite web|url=http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/round/2/1/8-finals|title=European Handball Federation - 1999/00 Men's EHF Cup / 1/8-finals|website=www.eurohandball.com|language=en|access-date=1. 5. 2019|archive-date=1. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501175418/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/round/2/1/8-finals|url-status=dead}}</ref> === Nogomet === {{Glavni|NK Bosna Visoko}} [[File:Stadium_Luke_in_Visoko_and_it's_training_field.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Stadium_Luke_in_Visoko_and_it's_training_field.jpg|mini|Stadion{{Mrtav link}} Luke gdje [[NK Bosna Visoko|NK Bosna]] igra svoje domaće utakmice. Najveći uspjeh kluba je osvajanje [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kupa Bosne i Hercegovine 1999.]] ]] Prva nogometna utakmica u Visokom odigrana je 1923. kada se formira i prvi nogometni klub Jadran. 1934. formira se i drugi nogometni klub Radnički. 1953. dolazi do spajanja ova dva kluba i tako nastaje nogometni klub Bosna. Nogometni klub Bosna je svoje najveće uspjehe doživio osvojivši nogometni [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kup Bosne i Hercegovine]] [[1999.|1999]], kao i [[Superkup Bosne i Hercegovine u nogometu|Superkup]] iste godine, u obje utakmice pobijedivši [[FK Sarajevo]]. Jedan od sportskih klubova s najdužom tradicijom u Visokom bio je i Fudbalski klub "Zanatlija", no ugašen je 2018.<ref name="FK Zanatlija">{{cite web|url=https://visoko.co.ba/zvanicno-ugasen-jedan-od-simbola-grada-fk-zanatlija/|access-date=15. 12. 2021|title=Ugašen FK Zanatlija}}{{Mrtav link}}</ref> == Privreda == Grad Visoko ima na raspolaganju poslovnu bazu od 3 industrijske zone s potrebnom infrastrukturom: slobodnu zonu Visoko ([[Topuzovo Polje|Topuzovo polje]]), jednu od 4 slobodne zone u BiH i jednu od najstarijih osnovanih slobodnih zona u BiH i carinski terminal Visoko. Značajne grane privrede u Visokom su kožarsko-tekstilna, poljoprivredna, prehrambena i metaloprerađivačka, i auto-industrijska.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/media/450850/investicijski-vodic.pdf|title=INVESTICIJSKI SAŽETAK|last=|first=|date=|website=|publisher=Općina VIsoko|access-date=|archive-date=15. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215023054/http://visoko.gov.ba/media/450850/investicijski-vodic.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Bruto domaći proizvod|BDP]] općine Visoko za 1991. po glavi stanovnika je bio za 10% veći od tadašnjeg prosjeka BiH, 88% zaposlenih je radilo u privredi i općina je bila najveći izvoznik tekstila i kože u [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SRBiH]].<ref name=":1" /> Pored intenzivnog razvoja industrije i trgovine, značajan doprinos u razvoju općine Visoko je dala [[poljoprivreda]], građevinarstvo, zatim saobraćaj i zanatstvo. Poslijeratni oporavak privrede, koja je doživjela gubitak od skoro 400 miliona KM štete, bio je spor a postotak nezaposlenih visok, ali se do 2014. vremenom smanjivao. Prema podacima iz 2014. na području grada Visokog posluje 364 privrednih društava i 1.041 samostalni privrednik (fizička lica) koja obavljaju samostalnu privrednu djelatnost. Nosioci privrednog razvoja Općine Visoko su preduzeća iz djelatnosti proizvodnje kože i kožnih proizvoda; proizvodnje, pakovanja i prerade prehrambenih proizvoda; proizvodnje tekstila i tekstilnih proizvoda; proizvodnje građevinskog materijala; te metaloprerađivačke i drvne industrije. Većina preduzeća unutar ovih djelatnosti su izvozna preduzeća. Na području grada Visoko postoje i drugi značajni prerađivački kapaciteti u mesnoj (Industrija mesa Semić, Akova Group - Brovis) i konditorskoj industriji (Rampart, Vispak). === Autoindustrija === Izgrađena je nova fabrika prerade tekstila, gume i kože [[Prevent grupacija|Prevent]] koja je 2004. investirala preko 5 miliona KM za osposobljavanje proizvodnje.<ref>{{Cite web|url=http://www.apf.com.ba/info/saop/1/?cid=350,2,1|title=Arhivirana kopija|archive-url=https://web.archive.org/web/20070218010836/http://www.apf.com.ba/info/saop/1/?cid=350,2,1|archive-date=18. 2. 2007|url-status=dead|access-date=5. 9. 2006}}</ref> Fabrika Preventa smještena na Slobodnoj Zoni u Visokom trenutno upošljava preko 1500 radnika i pravi kožne i tekstilne presvlake za sve glavne proizvođače u automobilskoj industriji u Evropi, uključujući proizvođače automobila kao što su [[Volkswagen]], [[Audi]], [[Škoda]], [[SEAT|Seat]], [[BMW]], [[PSA grupacija]], [[Renault]], [[Opel]].<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|url=https://visoko.co.ba/prevent-grupacija-i-ove-godine-proizvela-autopresvlake-za-milion-vozila-u-evropi/|title=Prevent Grupacija i ove godine proizvela autopresvlake za milion vozila u Evropi|last=Visoko.co.ba|website=Visoko.co.ba|language=bs-BA|access-date=1. 5. 2019|archive-date=1. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501120221/https://visoko.co.ba/prevent-grupacija-i-ove-godine-proizvela-autopresvlake-za-milion-vozila-u-evropi/|url-status=dead}}</ref> Broj proizvedenih kožnih autopresvlaka je dostigao 20 miliona, zaključno sa oktobrom 2018.<ref name=":2" /> Prevent je kontinuirano najveći izvoznik u čitavoj Bosni i Hercegovini. Prema podacima iz 2014, učešće u ukupnom izvozu [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskog kantona]] iznosi 32,21%.<ref name=":8">{{Cite journal|last=|first=|date=2014|title=Strategija razvoja Općine Visoko|url=http://visoko.gov.ba/media/461866/Strategija-razvoja-Op%C4%87ine-Visoko-2015-2021.pdf|journal=Grad Visoko|pages=33-43|doi=|access-date=|archive-date=13. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713000802/http://visoko.gov.ba/media/461866/Strategija-razvoja-Op%C4%87ine-Visoko-2015-2021.pdf|url-status=dead}}</ref> === Mesna industrija === {{Glavni|Visočka pečenica}} U BiH je prisutna tradicija proizvodnje suhomesnatih proizvoda među kojima posebno mjesto zauzimaju suho meso i [[sudžuk]] koji dolaze sa područja grada Visokog, a tradicija proizvodnje traje od sredine 1750-tih godina.<ref name=":4">{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/media/461866/Strategija-razvoja-Op%C4%87ine-Visoko-2015-2021.pdf|title=Strategija razvoja Općine Visoko|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=13. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713000802/http://visoko.gov.ba/media/461866/Strategija-razvoja-Op%C4%87ine-Visoko-2015-2021.pdf|url-status=dead}}</ref> Visočka pečenica je trajni suhomesnati proizvod za koji je udruženje mesoprerađivača s područja grada Visoko "ViPS" (Visočka pečenica i sudžuka) podnijelo zahtjev prema Agenciji za sigurnost hrane Bosne i Hercegovine za dodjelu oznake geografskog porijekla za Visočku pečenicu.<ref>{{Cite journal|last=Brenja|first=Dragan|last2=Krvavica|first2=Marina|last3=Čaušević|first3=Amir|last4=Patković|first4=Emir|last5=Begić|first5=Munevera|last6=Ganić|first6=Amir|date=30. 7. 2019|title=Zaštita zemljopisnog podrijetla „Visočke pečenice“ – put do brenda|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=326471|journal=Meso : prvi hrvatski časopis o mesu|language=hr|volume=XXI|issue=4|pages=386–396|issn=1332-0025}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Begić|first=Munevera|last2=Zorlak|first2=Alma|last3=Ganić|first3=Amir|date=19. 2. 2018|title=Utjecaj različitih količina dodane kuhinjske soli na senzorna svojstva 'Visočke pečenice'|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=286931|journal=Meso : prvi hrvatski časopis o mesu|language=hr|volume=XX|issue=1|pages=50–57|doi=10.31727/m.20.1.3|issn=1332-0025}}</ref> U Visokom je zaključno sa 2020. bilo 45 registrovanih zanatskih prerađivača mesa.<ref>{{Cite web|url=https://www.agroklub.ba/prehrambena-industrija/visocka-pecenica-prepoznatljiv-bih-proizvod-uskoro-zasticen-oznakom-porijekla/57602/|title=Visočka pečenica - prepoznatljiv BiH proizvod uskoro zaštićen oznakom porijekla|last=Pašalić|first=Adi|date=2020|website=Agroklub.ba|publisher=|language=bs|access-date=22. 5. 2020}}</ref> Postala je geografski zaštićeni proizvod 5. juna 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.biznisinfo.ba/visocka-pecenica-postala-zasticen-nacionalni-proizvod/|title=Visočka pečenica postala zaštićen nacionalni proizvod|date=5. 6. 2020|website=Biznis Info|language=bs-BA|access-date=9. 6. 2020}}</ref> [[Datoteka:VisokoTransport.jpg|mini|Zgrada na desnoj strani slike je bila vlasništvo danas nefunkcionalne firme Velepromet iz vremena socijalističkog samoupravljanja|alt=]] === Poljoprivreda === Najkvalitetnije poljoprivredno zemljište nalazi se uz dolinu rijeke Bosne i Fojnice, te njihovih pritoka ([[Gornje Moštre|gornje]] i [[Donje Moštre|donje]] moštransko, [[Dobrinje (Visoko)|dobrinjsko]] i [[Kondžilo (Visoko)|radovljansko]] podruĉje). Grad Visoko ima oko 0,22 hektara poljoprivrednog zemljišta po glavi stanovnika. U Zeničko-Dobojskom kantonu, grad Visoko se nalazi u samom vrhu kada je riječ o proizvodnji [[krompir]]a, [[Paprika|paprike]], [[Lucerka|lucerke]] i [[grah]]a.<ref name=":8" /> Plodna ravnica u slivu rijeke Bosne na području Moštra poznata je po uzgajanju kvalitetne paprike.<ref>{{Cite web|url=https://www.agroklub.ba/povrcarstvo/mostranska-paprika-brend-ili-mit/30263/|title="Moštranska paprika" brend ili mit?|last=Pašalić|first=Adi|date=2017|website=Agroklub.ba|publisher=|language=bs|access-date=22. 5. 2020}}</ref> === Turizam === Prema tvrdnjama [[Semir Osmanagić|Semira Osmanagića]] na području Visokog nalazi se [[Bosanske piramide|pet piramida]]. U 2006. ti arheološki lokaliteti piramida su privukli preko 200.000 turista. Sve veći broj turista je poboljšao kvalitet turističke infrastrukture, tako da Visoko u svom centru ima Turist info pult, a zahvaljujući saradnji Fondacije sa gradskim, kantonalnim i federalnim vlastima pristupilo se sistematskom rješavanju turističke infrastrukture: asfaltiranju puteva, izgradnji zaobilaznice da bi bila formirana pješačka zona ispred tunela Ravne (koja je otvorena u martu 2019.), pravljenju parking prostora, otpočinjanju rada na novom Regulacionom planu za kompleks Ravne, itd.<ref name=":3">{{Cite web|url=http://piramidasunca.ba/bs/aktuelnosti/item/14212-fondacijin-izvje%C5%A1taj-o-turizmu-na-podru%C4%8Dju-op%C4%87ine-visoko-period-mart-2018-%E2%80%93-maj-2019.html|title=FONDACIJIN IZVJEŠTAJ O TURIZMU NA PODRUČJU OPĆINE VISOKO PERIOD MART 2018. – MAJ 2019 - Fondacija “Arheološki park: Bosanska piramida Sunca, Archaeological Park: Bosnian Pyramid of the Sun Foundation|website=piramidasunca.ba|access-date=1. 5. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/pregled-novosti/april/postavljena-vertikalna-signalizacija-na-lokalitetu-ravne.aspx|title=Postavljena vertikalna signalizacija na lokalitetu Ravne|website=visoko.gov.ba|language=en|access-date=6. 5. 2019|archive-date=6. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190506092334/http://visoko.gov.ba/pregled-novosti/april/postavljena-vertikalna-signalizacija-na-lokalitetu-ravne.aspx|url-status=dead}}</ref> Grad je u 2018. uložio 500.000 [[Konvertibilna marka|KM]] u razvoj turizma.<ref>{{Cite web|url=http://visoko.gov.ba/ba/pregled-novosti/mart-2018/op%C4%87ina-visoko-u-2018-godini-ula%C5%BEe-500000-km-u-razvoj-turizma.aspx|title=OPĆINA VISOKO U 2018. GODINI ULAŽE 500.000 KM U RAZVOJ TURIZMA|website=visoko.gov.ba|language=en|access-date=6. 5. 2019}}{{Mrtav link}}</ref> === Prerada kože === [[Datoteka:Visoko traditional Bosnian building.JPG|mini|Stara Kožara u Visokom]]Stari način proizvodnje kože u Visokom trajao je s manjim izmjenama i sticanjem rutine i iskustva tokom cijelog perioda Osmanlijske vladavine. Isti način je zadržan i dolaskom Austrougarske monarhije, da bi tek poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] došlo do savremenijeg i modernijeg načina prerade kože u gotove proizvode kao što su odjevni i obučarski. U 1928. pored stare tabhane je podignuta moderna radionica za doradu raznovrsnije gotove kože. U tom periodu počinju se upotrebljavati sredstva za štavu i obradu koža kao i mehanizacija u vidu strojeva. 1929. formirana je "Stručno-zanatsko-kožarska škola Visoko", gdje su se školovali budući kadrovi za kožarsku industriju. Ova škola bila je glavna kožarska sa cijelu tadašnju Jugoslaviju, pa su se u njoj školovali učenici iz svih dijelova države. Nastavljajući bogatu tradiciju iz osmanlijskog perioda i dalje se razvijao tabački zanat, tako je izvoz kože rastao, tako je u zadnjim godinama Austrougarske vlasti bilo obrađivano 20.000 goveđih i 60.000 ovčjih i kozijih koža, a opančari su izrađivali milion pari opanaka.{{sfn|Kreševljaković|1934|p=53}} Visočka općina je bila najveći izvoznik [[Koža (materijal)|kože]] u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]].<ref name=":4" /> Danas je jedna tabačka stupa historijski eksponat koji se nalazi na mjestu Zavišajnog muzeja. Predstavlja jedinu sačuvanu tabačku stupu na Balkanu.<ref>{{Cite web|url=https://visoko.co.ba/konzervacija-i-ocuvanje-jedine-sacuvane-tabacke-stupe-na-balkanu/|title=Konzervacija i očuvanje jedine sačuvane tabačke stupe na Balkanu|last=Osmanbegović|first=Emina|website=Visoko.co.ba|language=bs-BA|access-date=19. 5. 2019|archive-date=30. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330053504/https://visoko.co.ba/konzervacija-i-ocuvanje-jedine-sacuvane-tabacke-stupe-na-balkanu/|url-status=dead}}</ref> == Poznate ličnosti == {{Div col|cols=3}} *[[Ajas-beg]], osmanlijski sandžak-beg *[[Zdenko Antović]], rukometaš *[[Janko Balorda]], narodni heroj *[[Enes Begović]], pjevač *[[Mustafa Cerić]], bivši [[reisul-ulema]] *[[Ilhan Dervović]], režiser, producent i ekološki aktivista *[[Ahmet Fetahagić]], narodni heroj *[[Ignacije Gavran]], bosanski franjevac, prevoditelj, historičar, filozof, putopisac *[[Salih Hadžialić]], historičar, orijentalist, komparativist religija *[[Faruk Ihtijarević]], nogometaš *[[Mehmed Klepo]], likovni umjetnik *[[Ibrahim Krzović]], historičar umjetnosti, likovni kritičar *[[Nasuh Matrakčija|Matrakçı Nasuh]], osmanlijski polimat *[[Armin Muzaferija]], pjevač *[[Elvedina Muzaferija]], alpska skijašica *[[Gordana Muzaferija]], teatrologinja *[[Zaim Muzaferija]], glumac *[[Haris Mujezinović]], košarkaš *[[Salko Oruč]], političar za vrijeme SFRJ *[[Nebojša Pajkić]], scenarista, režiser, dramaturg i filmski kritičar *[[Milaš Radomirić]], trgovac, srednji vijek *[[Ibrahim Sakić]], filmski kritičar, publicist, scenarist *[[Avdo Smailović]], kompozitor *[[Bartolomej Stanković]], pijanist *[[Hazim Šabanović]], historičar *[[Ugo Vlaisavljević]], filozof *[[Slaviša Vukićević]], nogometaš {{div col end}} == Gradovi pobratimi == * [[Bjelovar]], [[Hrvatska]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bjelovar.hr/o-bjelovaru/gradovi-prijatelji/|title=Gradovi prijatelji|website=Grad Bjelovar|language=hr|access-date=6. 5. 2019}}</ref> * Kartal, [[Turska]]<ref>{{cite web|url=http://www.haber34.com/bosnada-kartal-belgeseli-24173-haberi.html|title=Bosna`da Kartal belgeseli|date=|publisher=Haber34.com|access-date=5. 4. 2012|archive-date=5. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305071029/http://www.haber34.com/bosnada-kartal-belgeseli-24173-haberi.html|url-status=dead}}</ref> == Literatura == === Opće monografije i sinteze o Visokom === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|editor-last=Anđelić|editor-first=Pavao|editor2-last=Bojanovski|editor2-first=Ivo|editor3-last=Čović|editor3-first=Borivoj|editor4-last=Marijanović|editor4-first=Brunislav|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=322|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite book|title=Visoko i okolina kroz historiju. 2, Osmanski period|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2021|pages=360|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf}} * {{Cite book|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|pages=387|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}} * {{Cite book|last=Kreševljaković|first=Hamdija|title=Visoko|location=Sarajevo|publisher=Islamska dionička štamparija|year=1934|url=https://www.bosanskehistorije.com/ebiblioteka/visoko-hamdija-kresevljakovic-1934pdf/}} * {{Cite book|last=Filipović|first=Milenko S.|title=Visočka nahija|series=Naselja i poreklo stanovništva|volume=25|location=Beograd|publisher=Srpska kraljevska akademija|year=1928|url=https://www.bosanskehistorije.com/ebiblioteka/visocka-nahijamilenko-filipovic/}} * {{Cite book|last=Filipović|first=Milenko S.|title=Visočka nahija|series=Biblioteka Trag|location=Visoko|publisher=Mak|year=2002|isbn=9789958977701|url=https://www.bosanskehistorije.com/ebiblioteka/visocka-nahijamilenko-filipovic/}} * {{Cite book|title=Kulturno-historijsko naslijeđe na području opštine Visoko|work=Prostorni plan opštine Visoko za period od 1986. do 2000, odnosno 2015. godine|location=Sarajevo|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1986}} * {{Cite book|last=Ahić|first=Tarik|last2=Handžija|first2=Ahmed|last3=Smajović|first3=Munib|title=Visoko: privredno-kulturni informator|location=Visoko|year=1998}} * {{Cite book|last=Klepo|first=Lidija|last2=Drugović|first2=Jasmina|title=Gradska biblioteka Visoko 1946—2016|location=Visoko|year=2021|pages=149}} === Prethistorija, Okolište i arheologija Visočke kotline === * {{Cite book|last=Marijanović|first=Brunislav|chapter=Mlađe kameno doba|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=13—29|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite book|last=Čović|first=Borivoj|chapter=Bakreno, bronzano i željezno doba|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=29—49|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite journal|last=Benac|first=Alojz|title=Prilozi za proučavanje neolita u dolini rijeke Bosne|journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine|volume=20|location=Sarajevo|year=1965|pages=261—275}} * {{Cite journal|last=Benac|first=Alojz|title=Okolište, Moštre, Visoko|journal=Arheološki pregled|volume=8|location=Beograd|year=1966|pages=21—22}} * {{Cite journal|last=Perić|first=Slaviša|title=Novi nalazi s Okolišta kod Visokog|journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, nova serija, Arheologija|volume=40—41|location=Sarajevo|year=1986|pages=15—22|url=https://zemaljskimuzej.ba/publikacije/gzm-ns-a-40-41-1985-86/}} * {{Cite journal|last=Kujundžić-Vejzagić|first=Zilka|last2=Müller|first2=Johannes|last3=Rassmann|first3=Knut|last4=Schüler|first4=Tim|title=Okolište — iskopavanje i geofizička prospekcija centralnobosanskog tel-naselja iz prve polovine petog milenija prije nove ere|journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja|volume=33|location=Sarajevo|year=2004|pages=13—31}} * {{Cite journal|last=Hofmann|first=Robert|last2=Kujundžić-Vejzagić|first2=Zilka|last3=Müller|first3=Johannes|last4=Müller-Scheeßel|first4=Nils|last5=Rassmann|first5=Knut|title=Rekonstrukcija procesa naseljavanja u kasnom neolitu na području centralne Bosne|journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine|location=Sarajevo|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=59572}} * {{Cite web|last=Hofmann|first=Robert|last2=Kujundžić-Vejzagić|first2=Zilka|last3=Müller|first3=Johannes|last4=Müller-Scheeßel|first4=Nils|last5=Rassmann|first5=Knut|title=Excavations in Okolište and the reconstruction of Late Neolithic settlement processes in the Visoko Basin in Central Bosnia (5200—4500 B.C.)|website=Aegeo-Balkan Prehistory|year=2008|url=https://www.aegeobalkanprehistory.net/index.php?id_art=12&p=article|access-date=27. 4. 2026|archive-date=13. 2. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260213044100/http://www.aegeobalkanprehistory.net/index.php?p=article&id_art=12|url-status=dead}} * {{Cite book|editor-last=Müller|editor-first=Johannes|editor2-last=Rassmann|editor2-first=Knut|editor3-last=Hofmann|editor3-first=Robert|title=Okolište 1: Untersuchungen einer spätneolithischen Siedlungskammer in Zentralbosnien|series=Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie|volume=228|location=Bonn|publisher=Dr. Rudolf Habelt|year=2013|isbn=978-3-7749-3839-7|url=https://www.academia.edu/3269506/Okoli%C5%A1te_1_Untersuchungen_einer_sp%C3%A4tneolithischen_Siedlungskammer_in_Zentralbosnien}} * {{Cite book|last=Hofmann|first=Robert|title=Okolište 2: Spätneolithische Keramik und Siedlungsentwicklung in Zentralbosnien|series=Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie|volume=243|location=Bonn|publisher=Dr. Rudolf Habelt|year=2013|isbn=978-3-7749-3872-4|url=https://www.academia.edu/6025739/Okoli%C5%A1te_2_Sp%C3%A4tneolithische_Keramik_und_Siedlungsentwicklung_in_Zentralbosnien}} * {{Cite journal|last=Hofmann|first=Robert|title=Okolište — Spätneolithische Keramik und Siedlungsentwicklung in Zentralbosnien: Ergebnisse und Interpretationen|journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja|volume=42|location=Sarajevo|year=2013|url=https://www.anubih.ba/godisnjak/god42/40.20.pdf}} * {{Cite journal|last=Dreibrodt|first=Stefan|last2=Lubos|first2=Claudia|last3=Hofmann|first3=Robert|last4=Müller-Scheeßel|first4=Nils|last5=Richling|first5=Ira|last6=Nelle|first6=Oliver|title=Holocene river and slope activity in the Visoko Basin, Bosnia-Herzegovina — climate and land-use effects|journal=Journal of Quaternary Science|volume=28|issue=6|year=2013|pages=559—570|doi=10.1002/jqs.2645}} * {{Cite journal|last=Wolters|first=Stefanie|last2=Bittmann|first2=Felix|title=Pollenanalytische Untersuchungen zur Landschaftsentwicklung im Visoko-Becken / Bosnien-Herzegowina|journal=Bericht der Römisch-Germanischen Kommission|volume=87|year=2008|pages=167—174|url=https://nihk.de/en/research/completed-projects/okoliste-archeaobotany}} * {{Cite journal|last=Vander Linden|first=Marc|last2=Pandžić|first2=Ivana|last3=Orton|first3=David|title=New radiocarbon dates for the Neolithic period in Bosnia & Herzegovina|journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja|volume=43|location=Sarajevo|year=2014|url=https://www.anubih.ba/godisnjak/god43/Godisnjak%2043-1.pdf}} * {{Cite journal|last=Prillwitz|first=Susanne|last2=Hofmann|first2=Robert|last3=Müller-Scheeßel|first3=Nils|last4=Müller|first4=Johannes|title=Using the Capability Approach to Conceptualise Inequality in Archaeology: the Case of the Late Neolithic Bosnian Site Okolište, c. 5200—4600 BCE|journal=Journal of Archaeological Method and Theory|volume=23|year=2016|pages=541—560|doi=10.1007/s10816-015-9252-4|url=https://zenodo.org/record/1185714}} * {{Cite book|last=Müller-Scheeßel|first=Nils|last2=Hofmann|first2=Robert|last3=Müller|first3=Johannes|last4=Rassmann|first4=Knut|chapter=The Socio-Political Development of the Late Neolithic Settlement of Okolište/Bosnia-Hercegowina: Devolution by Transhumance?|title=Tells: Social and Environmental Space|editor-last=Hofmann|editor-first=Robert|editor2-last=Moetz|editor2-first=Fevzi-Kemal|editor3-last=Müller|editor3-first=Johannes|location=Bonn|publisher=Dr. Rudolf Habelt|year=2012|pages=303—330|url=https://www.academia.edu/4449431/The_Socio_Political_Development_of_the_Late_Neolithic_Settlement_of_Okoli%C5%A1te_Bosnia_Hercegowina_Devolution_by_Transhumance}} * {{Cite journal|last=Hofmann|first=Robert|last2=Whittle|first2=Alasdair|last3=Brück|first3=Joanna|title=Orientation of Neolithic dwellings in Central and Southeast Europe|journal=Quaternary International|volume=560—561|year=2020|pages=216—232|doi=10.1016/j.quaint.2020.06.013|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618220302317}} * {{Cite web|title=Praistorijsko naselje na lokalitetu Okolište u naseljima Okolište i Radinovići, arheološko područje|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/dispBHvisoko1.doc}} === Antičko doba i rimska uprava === * {{Cite book|last=Bojanovski|first=Ivo|chapter=Rimsko doba|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=49—99|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite journal|last=Bojanovski|first=Ivo|title=Rimska cesta dolinom Bosne i njezina topografija|journal=Radovi sa simpozijuma „Srednjovjekovna Bosna i evropska kultura”|location=Zenica|publisher=Muzej grada Zenice|year=1973|pages=393—414}} * {{Cite book|last=Bojanovski|first=Ivo|title=Bosna i Hercegovina u antičko doba|series=Djela ANUBiH|volume=66|location=Sarajevo|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|year=1988}} * {{Cite book|last=Busuladžić|first=Adnan|title=Rimske vile u Bosni i Hercegovini|location=Sarajevo|year=2011}} * {{Cite journal|last=Kaljanac|first=Adnan|last2=Hadžihasanović|first2=Jesenko|title=Rezultati arheoloških istraživanja na lokalitetu Kundruci kod Visokog: prethodno saopštenje|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=9—71|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|last=Silajdžić|first=Tarik|title=Svibe — prilozi istraživanju rimske antike na području centralne Bosne|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=72—108|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|last=Mesihović|first=Salmedin|title=Arduba — „Visoki grad”?|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=3|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|pages=9—31|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/misija-casopisa/}} === Srednjovjekovno Visoko, Mile, Podvisoki i Bosanska država === * {{Cite book|last=Anđelić|first=Pavao|chapter=Geopolitički položaj Visokog|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=9—11|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite book|last=Anđelić|first=Pavao|chapter=Srednji vijek — doba stare bosanske države|title=Visoko i okolina kroz historiju. 1, Prethistorija, antika i srednji vijek|location=Visoko|publisher=Skupština opštine Visoko|year=1984|pages=101—311|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/nubbih/1024226802}} * {{Cite journal|last=Anđelić|first=Pavao|title=Revizija čitanja Kulinove ploče|journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine|volume=15—16|location=Sarajevo|year=1961|pages=287—316}} * {{Cite book|last=Anđelić|first=Pavao|title=Bobovac i Kraljeva Sutjeska: stolna mjesta bosanskih vladara u XIV i XV stoljeću|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1973}} * {{Cite journal|last=Anđelić|first=Pavao|title=Krunidbena i grobna crkva bosanskih vladara u Milima (Arnautovićima) kod Visokog|journal=Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, nova serija, Arheologija|volume=34|location=Sarajevo|year=1979|pages=183—247}} * {{Cite book|last=Anđelić|first=Pavao|title=Studije o teritorijalnopolitičkoj organizaciji srednjovjekovne Bosne|location=Sarajevo|publisher=Svjetlost|year=1982|url=https://pdfcoffee.com/pavao-andeli-studije-o-teritorijalno-politikoj-organizacije-srednjovjekovne-bosne-pdf-free.html}} * {{Cite book|last=Anđelić|first=Pavao|title=Periodi u kulturnoj historiji Bosne i Hercegovine u srednjem vijeku|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1984}} * {{Cite book|last=Vego|first=Marko|title=Naselja bosanske srednjovjekovne države|location=Sarajevo|publisher=Svjetlost|year=1957}} * {{Cite book|last=Vego|first=Marko|title=Postanak srednjovjekovne bosanske države|location=Sarajevo|publisher=Svjetlost|year=1982}} * {{Cite book|last=Vego|first=Marko|title=Zbornik srednjovjekovnih natpisa Bosne i Hercegovine|location=Sarajevo|publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|year=1970|url=https://archive.org/details/zbornik_srednjovjekovnih_natpisa_bosne_i_hercegovine-marko_vego}} * {{Cite book|last=Kovačević-Kojić|first=Desanka|title=Gradska naselja srednjovjekovne bosanske države|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1978}} * {{Cite book|last=Ćirković|first=Sima|title=Istorija srednjovjekovne bosanske države|location=Beograd|publisher=Srpska književna zadruga|year=1964}} * {{Cite book|last=Filipović|first=Emir O.|title=Bosansko kraljevstvo: historija srednjovjekovne bosanske države|location=Sarajevo|publisher=Mladinska knjiga|year=2017}} * {{Cite journal|last=Klepo|first=Ervin|title=O urbanističkom razvoju Visokog od XIV do konca XIX stoljeća|journal=Historijska traganja|issue=18|location=Sarajevo|publisher=Institut za historiju Univerziteta u Sarajevu|year=2019|pages=9—31|url=https://historijskatraganja.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2024/12/HT18-ClanakErvinKlepo.pdf}} * {{Cite journal|last=Klepo|first=Ervin|title=Visoko u srednjem vijeku|location=Sarajevo|publisher=Filozofski fakultet Univerziteta u Sarajevu|year=2021|url=https://www.ff.unsa.ba/files/zavDipl/20_21/his/Ervin-Klepo.pdf}} * {{Cite journal|last=Klepo|first=Ervin|title=Srednjovjekovni grad Visoko|journal=Spoznaja|year=2025|url=https://spoznaja.unze.ba/article/476/pdf}} * {{Cite journal|last=Zadro|first=Dejan|title=Srednjovjekovna franjevačka crkva sv. Nikole u Milima (Arnautovići) kod Visokog: kritički osvrt na dosadašnja povijesno-arheološka istraživanja|url=https://www.academia.edu/856482/Srednjovjekovna_franjeva%C4%8Dka_crkva_sv_Nikole_u_Milima_Arnautovi%C4%87i_kod_Visokog_Kriti%C4%8Dki_osvrt_na_dosada%C5%A1nja_povijesno_arheolo%C5%A1ka_istra%C5%BEivanja}} * {{Cite journal|last=Zadro|first=Dejan|title=Franjevačka crkva i samostan sv. Nikole u Milima kod Visokog|journal=Prilozi Instituta za istoriju u Sarajevu|url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/05/33-Prilozi-Naucne-rasprave-DejanZadro.pdf}} * {{Cite book|last=Jelenić|first=Julijan|title=Kraljevsko Visoko i samostan sv. Nikole|location=Sarajevo|year=1906|url=https://digital.bgs.ba/wp-content/uploads/2022/07/Julijan_Jelenic-Kraljevsko_Visoko_i_samostan_sv_Nikole.pdf}} * {{Cite web|title=Mile, arheološko područje — Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva, Arnautovići|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1341}} * {{Cite web|title=Arheološko područje Mile — Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva, Arnautovići, općina Visoko|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/ArnautoviciBH%20kompl.pdf}}{{Mrtav link}} * {{Cite web|title=Historijsko područje — Stari grad Visoki, općina Visoko|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://kons.gov.ba/event/read/101?lang=hr}} === Stećci, nekropole i spomenici kulture === * {{Cite book|last=Bešlagić|first=Šefik|title=Stećci centralne Bosne|location=Sarajevo|publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture Bosne i Hercegovine|year=1967}} * {{Cite book|last=Bešlagić|first=Šefik|title=Stećci: kataloško-topografski pregled|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1971}} * {{Cite book|last=Bešlagić|first=Šefik|title=Stećci — kultura i umjetnost|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1982}} * {{Cite book|last=Bešlagić|first=Šefik|title=Leksikon stećaka|location=Sarajevo|publisher=Svjetlost|year=2004}} * {{Cite book|last=Lovrenović|first=Dubravko|title=Stećci|location=Sarajevo|publisher=Rabic|year=2009}} * {{Cite book|last=Bujak|first=Edin|title=Stećkopedija: kameno blago stare bosanske države|location=Sarajevo|publisher=Mladinska knjiga|year=2018}} * {{Cite journal|last=Ganić|first=Đenana|title=Ubikacija, evidentiranje i rekognosciranje stećaka na području općine Visoko s procjenom stanja oštećenja/očuvanosti|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=1|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2020|pages=185—208|url=https://www.academia.edu/51029996/Radovi_Zavicajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_1_2020}} * {{Cite journal|last=Ganić|first=Đenana|title=Ubikacija, evidentiranje i rekognosciranje stećaka na području općine Visoko s procjenom stanja oštećenja/očuvanosti — III faza|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=109—123|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite book|last=Čović|first=Borivoj|title=Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine|volume=3|location=Sarajevo|publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|year=1988}} * {{Cite book|last=Miletić|first=Nada|chapter=Gorašnica, Ginje — Dvor|title=Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine|volume=3|location=Sarajevo|publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|year=1988|pages=18}} * {{Cite book|last=Miletić|first=Nada|chapter=Klisa, Visoko|title=Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine|volume=3|location=Sarajevo|publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|year=1988|pages=22}} * {{Cite book|last=Perić|first=Slaviša|chapter=Zagorice|title=Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine|volume=3|location=Sarajevo|publisher=Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|year=1988|pages=28}} === Osmanski period === * {{Cite book|last=Husić|first=Aladin|chapter=Visoko i okolina u vrijeme osmanske vladavine: upravna organizacija, konfesionalne, demografske i privredne prilike|title=Visoko i okolina kroz historiju. 2, Osmanski period|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2021|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf}} * {{Cite journal|last=Čar-Drnda|first=Hatidža|title=Teritorijalna i upravna organizacija Visočke nahije do početka XVII stoljeća|journal=Prilozi za orijentalnu filologiju|location=Sarajevo|publisher=Orijentalni institut}} * {{Cite book|last=Handžić|first=Adem|title=Studije o Bosni: historijski prilozi iz osmansko-turskog perioda|location=Istanbul|year=1994}} * {{Cite journal|last=Bejtić|first=Alija|title=Osmanlijski spomenici arhitekture u Bosni i Hercegovini|journal=Prilozi za orijentalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih naroda pod turskom vladavinom|volume=3—4|location=Sarajevo|publisher=Orijentalni institut|year=1953|pages=229—297}} * {{Cite book|last=Kreševljaković|first=Hamdija|title=Izabrana djela|volume=2|location=Sarajevo|publisher=Veselin Masleša|year=1991}} * {{Cite journal|last=Dervišević|first=Haris|title=U ozračju ruhanijetskih harfova: kaligrafija šejha hafiza Zilke Žolje|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=180—193|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|last=Uzunalić|first=Mustafa|title=Keramičke lule iz Zavičajnog muzeja u Visokom|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=124—138|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|last=Pulo|first=Mubera|title=Orijentalna zbirka Zavičajnog muzeja u Visokom — katalog dokumenata na arapskom jeziku|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=211—246|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite web|title=Graditeljska cjelina — Tabačka (Tabačica) džamija u Visokom|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/uploads/odluke_bos/Visoko%20TabacicaBH.pdf}} * {{Cite web|title=Graditeljska cjelina — Stara džamija sa haremom u Goduši kod Visokog|website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-lista}} === Austrougarski period i Kraljevina Jugoslavija === * {{Cite book|last=Šehić|first=Zijad|chapter=Visoko u novom carstvu|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}} * {{Cite book|last=Younis|first=Hana|chapter=Visoko i Visočani u austrougarskoj svakodnevici|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}} * {{Cite book|last=Omerović|first=Enes S.|chapter=Visoko u periodu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}} * {{Cite book|last=Pulo|first=Mubera|last2=Silajdžić|first2=Tarik|chapter=Školstvo i obrazovanje u kotaru/srezu Visoko 1878—1941|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|pages=195—223|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.ceeol.com/search/chapter-detail?id=1300507}} * {{Cite book|last=Krzović|first=Ibrahim|chapter=Arhitektura Visokog u austrougarskom i međuratnom periodu|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}} * {{Cite book|last=Kardaš|first=Mehmed|chapter=Jezik i pisana baština visočkog kraja|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}} * {{Cite book|last=Efendira-Čehić|first=Habiba|last2=Arnautović|first2=Dženana|chapter=Kultura življenja Visočana i Visočanki krajem XIX i početkom XX stoljeća|title=Visoko i okolina kroz historiju. 3, Austrougarski period i period Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca/Jugoslavije|editor-last=Ganić|editor-first=Đenana|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|isbn=978-9926-8494-3-6|url=https://www.academia.edu/126839418/Visoko_i_okolina_kroz_historiju_3_Austrougarski_period_i_period_Kraljevine_Srba_Hrvata_i_Slovenaca_Jugoslavije}} * {{Cite journal|last=Arnautović|first=Dženana|title=Nataša Šahinović i njen značaj u zaštiti kulturno-historijskog naslijeđa Visokog|journal=Historijska traganja|location=Sarajevo|publisher=Institut za historiju Univerziteta u Sarajevu|year=2024|url=https://historijskatraganja.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2024/12/12-Arnautovic_-HT_2024_online-issue.pdf}} * {{Cite book|last=Hadžibegović|first=Iljas|title=Bosanskohercegovački gradovi na razmeđu 19. i 20. stoljeća|location=Sarajevo|publisher=Institut za historiju|year=2004}} * {{Cite book|last=Hauptman|first=Ferdo|title=Privreda i društvo Bosne i Hercegovine u doba austrougarske vladavine 1878—1918|series=Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine|volume=2|location=Sarajevo|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|year=1987}} * {{Cite book|last=Juzbašić|first=Dževad|title=Politika i privreda u Bosni i Hercegovini pod austrougarskom upravom|location=Sarajevo|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|year=2002}} * {{Cite book|last=Gavranović|first=Berislav|title=Bosna i Hercegovina u doba austrougarske okupacije 1878|series=Građa ANUBiH|volume=18|location=Sarajevo|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|year=1973}} * {{Cite book|last=Mandić|first=Mihovil|title=Povijest okupacije Bosne i Hercegovine 1878|url=https://archive.org/details/povijest_okupacije_bosne_i_hercegovine_1878_1910-mihovil_mandic|location=Zagreb|year=1910}} === Društveni, kulturni i muzejski rad === * {{Cite journal|last=Efendira-Čehić|first=Habiba|last2=Arnautović|first2=Dženana|title=Kolekcije fotografija, dopisnih karti i razglednica iz Fototeke Zavičajnog muzeja Visoko — prilog proučavanju porodice Vojnović iz Visokog|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=139—179|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|last=Efendira-Čehić|first=Habiba|last2=Arnautović|first2=Dženana|title=Virtuelna izložba Zavičajnog muzeja u Visokom — Marica Vojnović, Visočanka (1892—1982): zaostavština predmeta i fotografija s kraja 19. i početka 20. stoljeća|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=3|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/misija-casopisa/}} * {{Cite journal|last=Delibašić|first=Esad|title=Odgovor na krizu muzeja: nova muzeologija i ekomuzej|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=194—210|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|title=Pregled najvažnijih aktivnosti Zavičajnog muzeja u Visokom za period 2020—2022. godine|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|pages=278—283|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/2024/12/13/radovi-2-zavicajni-muzej-visoko/}} * {{Cite journal|title=Pregled najvažnijih aktivnosti Zavičajnog muzeja u Visokom za period 2022—2024. godine|journal=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=3|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|pages=245—250|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/misija-casopisa/}} * {{Cite web|title=Zavičajni muzej Visoko — fundus|website=Zavičajni muzej Visoko|url=https://www.zavicajnimuzej.com/fundus/}} * {{Cite web|title=Zavičajni muzej Visoko — historijat|website=Zavičajni muzej Visoko|url=https://www.zavicajnimuzej.com/o-muzeju-2/}} === ''Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko'' === * {{Cite journal|title=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=1|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2020|issn=2712-1879|url=https://www.academia.edu/51029996/Radovi_Zavicajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_1_2020}} * {{Cite journal|title=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=2|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2022|issn=2712-1879|url=https://www.academia.edu/83790678/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_2_2022}} * {{Cite journal|title=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|volume=1|issue=3|location=Visoko|publisher=JU Zavičajni muzej Visoko|year=2024|issn=2712-1879|url=https://www.academia.edu/126434337/Radovi_Zavi%C4%8Dajnog_muzeja_Visoko_Knjiga_I_Broj_3}} * {{Cite web|title=Radovi Zavičajnog muzeja — Visoko|website=JU Zavičajni muzej Visoko|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/misija-casopisa/}} {{refend}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Visoko Municipality}} * [http://www.visoko.gov.ba/ Zvanični veb-sajt grada Visokog] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Zeničko-dobojski kanton}} {{Visoko}} {{Grad Visoko}} {{Poluzaštita}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Visoko|*]] [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Zeničko-dobojskom kantonu]] bek9gogzn2acwu8qy9zcfmn7xgvebtj Šablon:Države Azije 10 5805 3848577 3592021 2026-05-22T12:55:40Z KWiki 9400 3848577 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Države Azije | naslov = [[Država|Države]] u [[Azija|Aziji]] | slika = [[Datoteka:LocationAsia.png|150px|desno|Položaj Azije]] | tijeloklasa = hlist | grupa1 = Države | podaci1 = * [[Afganistan]] * [[Armenija]]&#8201;<sup>4</sup> * [[Azerbejdžan]]&#8201;<sup>1</sup> * [[Bahrein]] * [[Bangladeš]] * [[Brunej]] * [[Butan]] * [[Egipat]]&#8201;<sup>2</sup> * [[Filipini]] * [[Gruzija]]&#8201;<sup>1</sup> * [[Indija]] * [[Indonezija]]&#8201;<sup>3</sup> * [[Irak]] * [[Iran]] * [[Istočni Timor]]&#8201;<sup>3</sup> * [[Izrael]] * [[Japan]] * [[Jemen]] * [[Jordan]] * [[Južna Koreja]] * [[Kambodža]] * [[Katar]] * [[Kazahstan]]&#8201;<sup>1</sup> * [[Kina]] * [[Kipar]]&#8201;<sup>4</sup> * [[Kirgistan]] * [[Kuvajt]] * [[Laos]] * [[Liban]] * [[Maldivi]] * [[Malezija]] * [[Mjanmar]] * [[Mongolija]] * [[Nepal]] * [[Oman]] * [[Pakistan]] * [[Rusija]]&#8201;<sup>1</sup> * [[Saudijska Arabija]] * [[Singapur]] * [[Sirija]] * [[Sjeverna Koreja]] * [[Šri Lanka]] * [[Tadžikistan]] * [[Tajland]] * [[Turkmenistan]] * [[Turska]]&#8201;<sup>1</sup> * [[Ujedinjeni Arapski Emirati]] * [[Uzbekistan]] * [[Vijetnam]] | grupa2 = Teritorije | podaci2 = * [[Hong Kong]] * [[Makao]] * [[Palestina]] * [[Tajvan]] | grupa3 = Nepriznate države | podaci3 = * [[Abhazija]] * [[Južna Osetija]] * [[Sjeverni Kipar]]&#8201;<sup>4</sup>&nbsp;<sup>5</sup> | ispod = * <sup>1</sup>&#8201;Djelomično u [[Evropa|Evropi]] * <sup>2</sup>&#8201;Smatra se i dijelom [[Afrika|Afrike]] * <sup>3</sup>&#8201;Smatra se i dijelom [[Okeanija|Okeanije]] * <sup>4</sup>&#8201;Potpuno u [[Azija|Aziji]], ali politički i kulturno pripada [[Evropa|Evropi]] * <sup>5</sup>&#8201;Priznaje ga samo [[Turska]]. }}[[Kategorija:Države u Aziji]] <noinclude>[[Kategorija:Navigacijski šabloni|Države Azije]] </noinclude> svo954y9ls0u8i77eldeemiyt1ktzw5 Metanol 0 5918 3848582 3833987 2026-05-22T13:05:49Z Palapa 383 /* Simptomi trovanja i liječenje: */ 3848582 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju_izvori}} {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Methanol-2D.svg|100px]] | Hemijski spoj =Metanol | Druga imena =metil-alkohol, hidroksimetan | Sumarna formula =CH<sub>4</sub>O | CAS registarski broj =67-56-1 | Kratki opis =bezbojna tekućina | Molarna masa =32,04 g/mol | Agregatno stanje =tekuće | Gustoća =0,7918 g/cm<sup>3</sup> | Tačka topljenja =–97&nbsp;°C | Tačka ključanja =64,7&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost =potpuno rastvorljiv u [[voda|vodi]], etru i [[etanolu|etanol]] | Dipolni moment =1,69 D }} '''Metanol''' (poznat i kao metil-alkohol) je najprostiji [[alkohol]]. Vrlo je otrovan. U savremenoj industrijskoj proizvodnji zauzima najvažnije mjesto, u odnosu na druge alkohole. Njegova formula je '''CH<sub>3</sub>OH'''. == Osobine == Metanol je bezbojna tečnost, lakša od vode, ključa na 65 stepeni Celzijusa. Kada je sasvim čist ima miris sličan etanolu, dok sirov metanol, dobijen suhom destilacijom drveta ima neprijatan miris. S vodom, etrom i etanolom se miješa u svakom odnosu. Gori blijedo plavim plamenom. == Dobijanje == Metanol se nekada dobijao [[suha destilacija|suhom destilacijom]] drveta. Danas se najčešće dobija sintezom [[vodik]]a (H) i [[ugljik (II) oksid]]a (CO), pri povišenoj temperaturi i pritisku uz [[katalizator]]: :CO + 2H<sub>2</sub> → CH<sub>3</sub>OH (p=200-300 bar; t=300-400&nbsp;°C) == Upotreba == Metanol se koristi kao pogonsko gorivo kod automobilskih motora gdje je potrebna velika snaga te visoka izdržljivost protiv detonacije (=neželjeno samozapaljenje goriva kada se klip nalazi u "pogrešnom" položaju). Metanol sadrži 50% oksigena što pospješuje sagorjevanje u motorima sa unutrašnjim sagorjevanjem, ima veći stepen iskorištenja od benzina, ima izrazito visok oktanski broj od RON130 te ima izvrsna rashladna svojstva. Izduvni gasovi su čistiji od benzina i sadrže manje [[ugljen dioksid|CO<sub>2</sub>]]. Mana metanola kao pogonskog goriva je da sadrži duplo manje energije od benzina po jedinici zapremine te je potrebno ubrizgati duplo više metanola da bi sagorijevanje bilo potpuno. Osim toga djeluje korozivno i otrovno pa se [[etanol]] radije koristi kao ekološka zamjena metanolu. Radne temperature su im slične, metanol preko +13 <sup>o</sup>C dok [[etanol]] ima preko +11 <sup>o</sup>C te se oba koriste samo kao "ljetno" gorivo u visokim koncentracijama. Zimi se metanol koristi uz primjese acetona (nekoliko procenata) koji mu povećava opseg radne temperature. Veliku primjenu ima u industriji, zanatstvu i u laboratorijama. Naročito se mnogo upotrebljava kao rastvarač organskih supstanci: za spravljanje boja i lakova, izradu vještačkih plastičnih masa, fotografskih filmova i dr. Upotrebljava se i za denaturisanje etanola. Metanol je vrlo jeftin i zato se upotrebljava, iako je ta upotreba zabranjena, za falsificiranje alkoholnih pića. Nefalsifikovana alkoholna pića također sadrže male količine metanola, a u izvjesnim slučajevima te količine mogu biti tolike da dođe do tipičnih trovanja. Ove razne primjene dovode do trovanja, kako profesionalnih tako i uslijed njegove upotrebe u alkoholnim pićima. == Derivati == Derivat metanola, [[2-metoksi-2-metil-propan]] ([[MTBE]] = metil-tercbutil-eter), danas vrlo važan sastojak [[Bezolovni benzin|bezolovnog benzina]], koji ga sadrži i više od 10%. MTBE povisuje [[oktanski broj]] benzina i zamjenjuje škodljivo [[tetraetil-olovo]] (Pb(C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>)<sub>2</sub>), koje se još od [[1921]]. godine dodaje [[benzin]]u, kao [[antidetonator]]. === Dobijanje MTBE-a === MTBE se dobija prevođenjem para metanola i [[2-metil-propen]]a preko pogodnog katalizatora, pri povišenom pritisku i temperaturi: :CH<sub>3</sub>OH + CH<sub>2</sub>=C(CH<sub>3</sub>)-CH<sub>3</sub> → CH<sub>3</sub>-O-C(CH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>-CH<sub>3</sub> == Reakcije metanola == Metanol se u jetri oksidira u [[Metanska kiselina|mravlju kiselinu]] te [[formaldehid]], koji uzrokuje koagulaciju protoplazme: :CH<sub>3</sub>OH → CH<sub>2</sub>=O + H<sub>2</sub>O == Toksičnost == Vrlo je otrovan. 6-10 g unijetih na usta mogu izazvati teška trovanja, moguće je potpuno osljepljenje poslije upotrebe 8-15g, a zabilježeni su i smrtni slučajevi od svega 15-20g. Procenat smrtnosti kod osoba otrovanih upotrebom metanola je vrlo visok. {| class="wikitable" |- ! Uporedna toksičnost raznih alkohola !! Toksičnost |- | Metanol (Metilalkohol) || 0,8 |- | [[Etanol]] (Etilalkohol) || 1,0 |- | [[Propanol]] (Propilalkohol) || 2,5 |- | Izopropilalkohol || 2,0 |- | [[Butanol]] (Butilalkohol) || 16,5 |- | Izobutilalkohol || 5,5 |- | Amilalkohol || 33,2 |- | Izoamilalkohol || 19,2 |- |} Odavde vidimo da toksičnost raste sa dužinom lanca te da su alkoholi sa normalnim lancem otrovniji od njihovih izomera s bočnim lancem. Sa daljim povećanjem lanca rastvorljivost viših alkohola u tečnostima organizma jako opada, pa prema tome i njihova reasorpcija, a s tim i njihova toksičnost, dakle pravilo važi samo u ograničenom obimu. Po tom pravilu metanol mi trebao biti manje otrovan od etanola, ali to je tačno samo kad se ista količina metanola i etanola unose intravenski. Metanol unijet ''per os'', disanjem ili preko kože (profesionalna trovanja) otrovniji je od etanola jer dok se etanol vrlo brzo eliminira iz organizma (najduže za 24h) metanol se vrlo sporo eliminira (5-10 sporije) te djeluje kumulativno. Pored toga proizvodi razlaganja etanola su voda i CO2 dok su kod metanola to formaldehid i mravlja kiselina koji djeluju otrovno. Koncentracija metanola od 10&nbsp;mg na litar vazduha već predstavlja ozbiljnu opasnost po zdravlje. == Simptomi trovanja i liječenje == Metanol djeluje naročito na optički nerv. Ovo djelovanje dovodi do potpunog sljepila usljed oksidacije metanola u mravlju kiselinu koja razara nervne ćelije. Simptomi akutnog trovanja su: glavobolja, abdominalni bolovi, gušenje, slabljenje pulsa, pad tjelesne temperature, proširene zjenice. Smrt nastupa usljed paralize centra za disanje. Pošto dolazi do acidoze za liječenje se pored ispiranja želuca mogu davati natrijumbikarbonat i glukoza intravenski. {{Commonscat|Methanol}} == Vanjski linkovi == {{Alkoholi}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Alkanoli]] [[Kategorija:Alkoholni rastvarači]] [[Kategorija:Biogoriva]] [[Kategorija:Akumulacija energije]] [[Kategorija:Opasni zagađivači zraka]] [[Kategorija:Ljudski metaboliti]] [[Kategorija:Neurotoksini]] [[Kategorija:Oksigenati]] [[Kategorija:Pozitivni alosterni modulatori GABAA receptora]] ppqu1oxbokoxz1kwvc3ch64o4ukfie2 3848583 3848582 2026-05-22T13:06:47Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3848583 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju_izvori}} {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Methanol-2D.svg|100px]] | Hemijski spoj =Metanol | Druga imena =metil-alkohol, hidroksimetan | Sumarna formula =CH<sub>4</sub>O | CAS registarski broj =67-56-1 | Kratki opis =bezbojna tekućina | Molarna masa =32,04 g/mol | Agregatno stanje =tekuće | Gustoća =0,7918 g/cm<sup>3</sup> | Tačka topljenja =–97&nbsp;°C | Tačka ključanja =64,7&nbsp;°C | Pritisak pare = | Rastvorljivost =potpuno rastvorljiv u [[voda|vodi]], etru i [[etanolu|etanol]] | Dipolni moment =1,69 D }} '''Metanol''' (poznat i kao metil-alkohol) je najprostiji [[alkohol]]. Vrlo je otrovan. U savremenoj industrijskoj proizvodnji zauzima najvažnije mjesto, u odnosu na druge alkohole. Njegova formula je '''CH<sub>3</sub>OH'''. == Osobine == Metanol je bezbojna tečnost, lakša od vode, ključa na 65 stepeni Celzijusa. Kada je sasvim čist ima miris sličan etanolu, dok sirov metanol, dobijen suhom destilacijom drveta ima neprijatan miris. S vodom, etrom i etanolom se miješa u svakom odnosu. Gori blijedo plavim plamenom. == Dobijanje == Metanol se nekada dobijao [[suha destilacija|suhom destilacijom]] drveta. Danas se najčešće dobija sintezom [[vodik]]a (H) i [[ugljik (II) oksid]]a (CO), pri povišenoj temperaturi i pritisku uz [[katalizator]]: :CO + 2H<sub>2</sub> → CH<sub>3</sub>OH (p=200-300 bar; t=300-400&nbsp;°C) == Upotreba == Metanol se koristi kao pogonsko gorivo kod automobilskih motora gdje je potrebna velika snaga te visoka izdržljivost protiv detonacije (=neželjeno samozapaljenje goriva kada se klip nalazi u "pogrešnom" položaju). Metanol sadrži 50% oksigena što pospješuje sagorjevanje u motorima sa unutrašnjim sagorjevanjem, ima veći stepen iskorištenja od benzina, ima izrazito visok oktanski broj od RON130 te ima izvrsna rashladna svojstva. Izduvni gasovi su čistiji od benzina i sadrže manje [[ugljen dioksid|CO<sub>2</sub>]]. Mana metanola kao pogonskog goriva je da sadrži duplo manje energije od benzina po jedinici zapremine te je potrebno ubrizgati duplo više metanola da bi sagorijevanje bilo potpuno. Osim toga djeluje korozivno i otrovno pa se [[etanol]] radije koristi kao ekološka zamjena metanolu. Radne temperature su im slične, metanol preko +13 <sup>o</sup>C dok [[etanol]] ima preko +11 <sup>o</sup>C te se oba koriste samo kao "ljetno" gorivo u visokim koncentracijama. Zimi se metanol koristi uz primjese acetona (nekoliko procenata) koji mu povećava opseg radne temperature. Veliku primjenu ima u industriji, zanatstvu i u laboratorijama. Naročito se mnogo upotrebljava kao rastvarač organskih supstanci: za spravljanje boja i lakova, izradu vještačkih plastičnih masa, fotografskih filmova i dr. Upotrebljava se i za denaturisanje etanola. Metanol je vrlo jeftin i zato se upotrebljava, iako je ta upotreba zabranjena, za falsificiranje alkoholnih pića. Nefalsifikovana alkoholna pića također sadrže male količine metanola, a u izvjesnim slučajevima te količine mogu biti tolike da dođe do tipičnih trovanja. Ove razne primjene dovode do trovanja, kako profesionalnih tako i uslijed njegove upotrebe u alkoholnim pićima. == Derivati == Derivat metanola, [[2-metoksi-2-metil-propan]] ([[MTBE]] = metil-tercbutil-eter), danas vrlo važan sastojak [[Bezolovni benzin|bezolovnog benzina]], koji ga sadrži i više od 10%. MTBE povisuje [[oktanski broj]] benzina i zamjenjuje škodljivo [[tetraetil-olovo]] (Pb(C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>)<sub>2</sub>), koje se još od [[1921]]. godine dodaje [[benzin]]u, kao [[antidetonator]]. === Dobijanje MTBE-a === MTBE se dobija prevođenjem para metanola i [[2-metil-propen]]a preko pogodnog katalizatora, pri povišenom pritisku i temperaturi: :CH<sub>3</sub>OH + CH<sub>2</sub>=C(CH<sub>3</sub>)-CH<sub>3</sub> → CH<sub>3</sub>-O-C(CH<sub>3</sub>)<sub>2</sub>-CH<sub>3</sub> == Reakcije metanola == Metanol se u jetri oksidira u [[Metanska kiselina|mravlju kiselinu]] te [[formaldehid]], koji uzrokuje koagulaciju protoplazme: :CH<sub>3</sub>OH → CH<sub>2</sub>=O + H<sub>2</sub>O == Toksičnost == Vrlo je otrovan. 6-10 g unijetih na usta mogu izazvati teška trovanja, moguće je potpuno osljepljenje poslije upotrebe 8-15g, a zabilježeni su i smrtni slučajevi od svega 15-20g. Procenat smrtnosti kod osoba otrovanih upotrebom metanola je vrlo visok. {| class="wikitable" |- ! Uporedna toksičnost raznih alkohola !! Toksičnost |- | Metanol (Metilalkohol) || 0,8 |- | [[Etanol]] (Etilalkohol) || 1,0 |- | [[Propanol]] (Propilalkohol) || 2,5 |- | Izopropilalkohol || 2,0 |- | [[Butanol]] (Butilalkohol) || 16,5 |- | Izobutilalkohol || 5,5 |- | Amilalkohol || 33,2 |- | Izoamilalkohol || 19,2 |- |} Odavde vidimo da toksičnost raste sa dužinom lanca te da su alkoholi sa normalnim lancem otrovniji od njihovih izomera s bočnim lancem. Sa daljim povećanjem lanca rastvorljivost viših alkohola u tečnostima organizma jako opada, pa prema tome i njihova reasorpcija, a s tim i njihova toksičnost, dakle pravilo važi samo u ograničenom obimu. Po tom pravilu metanol mi trebao biti manje otrovan od etanola, ali to je tačno samo kad se ista količina metanola i etanola unose intravenski. Metanol unijet ''per os'', disanjem ili preko kože (profesionalna trovanja) otrovniji je od etanola jer dok se etanol vrlo brzo eliminira iz organizma (najduže za 24h) metanol se vrlo sporo eliminira (5-10 sporije) te djeluje kumulativno. Pored toga proizvodi razlaganja etanola su voda i CO2 dok su kod metanola to formaldehid i mravlja kiselina koji djeluju otrovno. Koncentracija metanola od 10&nbsp;mg na litar vazduha već predstavlja ozbiljnu opasnost po zdravlje. == Simptomi trovanja i liječenje == Metanol djeluje naročito na optički nerv. Ovo djelovanje dovodi do potpunog sljepila usljed oksidacije metanola u mravlju kiselinu koja razara nervne ćelije. Simptomi akutnog trovanja su: glavobolja, abdominalni bolovi, gušenje, slabljenje pulsa, pad tjelesne temperature, proširene zjenice. Smrt nastupa usljed paralize centra za disanje. Pošto dolazi do acidoze za liječenje se pored ispiranja želuca mogu davati natrijumbikarbonat i glukoza intravenski. {{Commonscat|Methanol}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Alkoholi}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Alkanoli]] [[Kategorija:Alkoholni rastvarači]] [[Kategorija:Biogoriva]] [[Kategorija:Akumulacija energije]] [[Kategorija:Opasni zagađivači zraka]] [[Kategorija:Ljudski metaboliti]] [[Kategorija:Neurotoksini]] [[Kategorija:Oksigenati]] [[Kategorija:Pozitivni alosterni modulatori GABAA receptora]] 9npm334am04d3aqzqbf0soufcuog7q5 Zavidovići 0 6138 3848731 3847163 2026-05-23T05:12:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848731 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Zavidovići | drugo_ime = | službeno_ime = Grad Zavidovići | naselje_vrsta = Grad | slika = Zav8.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Zavidovići | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Grbzavidovici.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Zavidovići.svg | karta_alt = | karta_opis = Grad Zavidovići u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|26|23.5|N|18|08|37.8|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | gradonačelnik = Erna Merdić Smailhodžić<ref name="LI_2024">{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=36&langId=1#/8/77/0|title=Lokalni izbori 2024 - Zavidovići|date=5. 11. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=16. 11. 2024}}</ref> | gradonačelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 4.74 | površina_grada = 590 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 210 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 8174 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_grad = 35988 | stanovništvo_grad_izvor = | stanovništvo_demonim = Zavidovićanin | poštanski_broj = 72 220 | pozivni_broj = (+387) 32 | matični_broj_naselja = | matični_broj_grada = 11177<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | veb-sajt = {{URL|http://www.zavidovici.ba/}} | fusnote = }} '''Zavidovići''' su [[Službeni gradovi Bosne i Hercegovine|grad]] i [[naseljeno mjesto]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Smješteni su između [[Doboj]]a i [[Zenica|Zenice]], na rijekama [[Bosna (rijeka)|Bosni]], [[Krivaja|Krivaji]] i [[Gostović (rijeka)|Gostoviću]]. Administrativno pripadaju [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. Po [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisu iz 2013]], u Zavidovićima živjelo je 35.988 stanovnika. == Historija == Zavidovići su naselje koje je nastalo krajem 19. vijeka.<ref name="GradHistorijaKugle">{{cite web |title=Historija grada Zavidovići |url=https://zavidovici.ba/historija-opcine-zavidovici/ |website=Grad Zavidovići |access-date=18. 3. 2026}}</ref><ref name="OmerovicKrivaja">{{cite web |last=Omerović |first=Enes S. |title=Stranci na Krivaji u prvoj polovini XX stoljeća |url=https://www.academia.edu/37973630/STRANCI_NA_KRIVAJI_U_PRVOJ_POLOVINI_XX_STOLJE%C4%86A |website=Academia.edu |access-date=18. 3. 2026}}</ref><ref name="Fehric">{{cite web |last=Fehrić |first=Elmin |title=Glavna obilježja kulturnog života Zavidovića u socijalističkoj Jugoslaviji |url=https://www.academia.edu/44837737/GLAVNA_OBILJE%C5%BDJA_KULTURNOG_%C5%BDIVOTA_ZAVIDOVI%C4%86A_U_SOCIJALISTI%C4%8CKOJ_JUGOSLAVIJI |website=Academia.edu |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Nalazi se na 44,27 sjeverne geografske širine i 18,10 stepeni istočne geografske dužine, a na nadmorskoj visini od 210 metara. Općina se prostire na 590&nbsp;km<sup>2</sup>, a sam grad na površini od 4&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref name="GradHistorijaKugle"/> Klima je umjereno kontinentalna sa prosječnom temperaturom od 5–10&nbsp;°C, sa padavinama od 800–1200&nbsp;mm i oko 1631 sunčanih sati godišnje.<ref name="GradHistorijaKugle"/> Grad je poznat po velikom industrijskom kolektivu za preradu drveta ''Krivaja''.<ref name="GradHistorijaKugle"/><ref name="OmerovicKrivaja" /> Današnje područje zavidovićke općine je oduvijek bilo bogato rijekama, ribom, šumama i raznovrsnim životinjskim svijetom. Smješten je u slivu tri rijeke: [[Bosna]], [[Krivaja]] i [[Gostović]].<ref name="GradHistorijaKugle"/> Historijski nalazi upućuju da je zavidovićki kraj bio neka vrsta granice između [[iliri|ilirskih]] plemena [[Desidijati|Desidijata]] južno prema [[Vranduk]]u i [[Mezeji|Mezeja]] koji su živjeli sjeverno prema [[Sava|Savi]]. Dolinom Bosne prolazili su [[Grci]] i [[Rimljani]] ka plodnim nizinama [[Panonija|Panonije]]. Brojni nalazi na susjednim područjima potvrđuju da su stari [[Iliri]] nastanjivali ovu teritoriju, dok su arheološka istraživanja u širem prostoru od Zavidovića do [[Doboj]]a pokazala važna nalazišta kasnog bronzanog doba u srednjem toku Bosne.<ref name="ANUBIHBronza">{{cite web |last1=Kavur |first1=Blaž |last2=Govedarica |first2=Blagoje |title=New Late Bronze Age discoveries in the Bosna river valley, from Zavidovići to Doboj |url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/download/24/23 |website=Godišnjak/Jahrbuch Centra za balkanološka ispitivanja ANUBiH |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Ipak, [[historija]] ne nudi konkretne odgovore šta se zbilo sa njima dolaskom [[Slaveni|Slavena]]. Pred dolazak [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]], Bosna je imala organizovanu državu u čijem su sastavu bila i područja oko Zavidovića. O tom periodu svjedoče i ostaci [[Bogumili|bogumilske kulture]] na zavidovićkom području, uključujući nekropole [[stećak]]a i ostatke srednjovjekovnih utvrđenja u okolini grada.<ref name="Klincevic">{{cite web |last=Klinčević |first=Nihad |title=Tragovi srednjovjekovne i osmanske kulture na području Bajvata i Beša u Općini Zavidovići |url=https://www.academia.edu/49049996/Tragovi_srednjovjekovne_i_osmanske_kulture_na_podru%C4%8Dju_Bajvata_i_Be%C5%A1a_u_Op%C4%87ini_Zavidovi%C4%87i |website=Academia.edu |access-date=18. 3. 2026}}</ref><ref name="StecciRG">{{cite web |last=Mehić |first=Jasmin |title=Stećci na području Zavidovića |url=https://www.researchgate.net/publication/369770548_Stecci_na_podrucju_Zavidovica |website=ResearchGate |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Zavidovići se po prvi put spominju 1565. godine kao selo.<ref name="GradHistorijaKugle"/><ref name="Odzakcic">{{cite web |url=https://zavidovici.ba/historija-opcine-zavidovici/ |title=Historija grada Zavidovići |website=Grad Zavidovići |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Rizah Odžakčić<ref name="Odzakcic" /> vezuje naziv grada za mjesto Vidoviće što nije historijskim nalazima potvrđeno. [[Eduard Černi]] smatra da naziv potiče od imena Sabit (Sabitovo Brdo), ali ova etimologija u dostupnoj literaturi nije jednoznačno potvrđena.<ref name="GradHistorijaKugle"/> Istočno od grada Zavidovića se nalazi mjesna zajednica [[Vozuća]]. U samom naselju [[Vozuća]] kao i u njenoj bližoj okolini ima znatan broj različitih starina karakterističnih naziva, za koje se često vezuju i narodna predanja.<ref name="Klincevic" /><ref name="KONSVozuca">{{cite web |title=Manastir Vozuća u Vozući, graditeljska cjelina |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1920?return= |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=18. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Sjeverozapadno od [[Vozuća|Vozuće]] je brdo [[Stog]]. Na jednom od njegovih vrhova je Grad ili Gradina. Po narodnom predanju, tu je bio grad [[Marija Terezija Austrijska|Marije Terezije]]. Još uvijek su dobro vidljivi putevi kroz i oko grada te zidovi i obilježja. Na kosi neposredno pod Gradom se nalazi mjesto Pazarište. Jedno drugo mjesto pod Stogom a blizu Pazarišta se zove Kahursko Gumno. Prema narodnim pričama, kad je [[Marija Terezija Austrijska|Marija Terezija]] bježala iz tog grada, onda je u jedan duboki vir u Krivaji bacila zlatan razboj. Taj se vir zove ''Duboki Vir'' ili ''Balukana'' (od turskog ''balık'' – riba).<ref name="Klincevic" /> Dodatna istraživanja o srednjovjekovnoj prošlosti područja rijeke Krivaje ukazuju da su prostor Zavidovića i okolnih naselja obilježavali važni lokalni komunikacijski pravci, naseljeni kompleksi i tragovi fortifikacijskog sistema koji su povezivali srednju Bosnu sa sjeveroistočnim dijelovima zemlje.<ref>{{cite web |title=Područje rijeke Krivaje kroz medievalnu produkciju |url=https://www.academia.edu/28514394/Podru%C4%8Dje_rijeke_Krivaje_kroz_medievalnu_produkciju_Zbornik_radova_Rijeka_Krivaja_kroz_pro%C5%A1lost_Institut_za_istoriju_Sarajevo_2016 |website=Academia.edu |access-date=18. 3. 2026}}</ref> === Osmanlijsko doba === Osmanlije su 1463. godine poslije zauzeća [[Zenica|Zenice]] produžili dolinom rijeke Bosne i pretpostavlja se da su doprli do Zavidovića, [[Maglaj]]a i [[Tešanj]]a.<ref name="GradHistorijaKugle"/> Cesta koju su Osmanlije izgradile dolinom Bosne zaobišla je Zavidoviće i tako dobrim dijelom izolirala ovaj kraj od ostatka carevine.<ref name="GradHistorijaKugle"/> Iz osmanlijskog vremena su ostali [[Pravoslavlje|pravoslavni]] [[manastir]]i [[Manastir Udrim|Udrim]] u [[Gostovići (Zavidovići)|Gostoviću]] i [[manastir Vozuća]] u [[Vozuća|Vozući]].<ref name="KONSVozuca" /><ref name="KONSUdrim">{{cite web |title=Ostaci manastira Udrim – Gostović |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/privremenalista/show/1812?page=9&return= |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=18. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> === Austro-ugarsko doba === Dolazak [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] donosi prekretnicu u razvoju na području Zavidovića. Nova vlast ugovara eksploataciju bujnih šuma sa firmom ''Marpurgo i Parente'' koja 1887. godine gradi šumsku gravitacionu prugu dolinom rijeke Gostović, a u Zavidovićima 1897. godine gradi pilanu.<ref name="GradHistorijaKugle"/><ref name="OmerovicKrivaja" /> Godine 1899. firma ''Gregerson i sinovi'' otkupljuje pilanu od firme ''Marpurgo i Parente'' i gradi prugu na lokomotivni pogon dolinom rijeke Krivaje.<ref name="GradHistorijaKugle"/> Godine 1900. završena je izgradnja uskotračne pruge dolinom rijeke Krivaje, a firma ''Eissler & Ortlieb'' je izgradila u Zavidovićima najmoderniju pilanu u [[Evropa|Evropi]].<ref name="GradHistorijaKugle"/><ref name="OmerovicKrivaja" /> Godine 1902. firma ''Eissler & Ortlieb'' podnosi zahtjev [[Zemaljska vlada|Zemaljskoj vladi]] u [[Sarajevo|Sarajevu]] o formiranju općine Zavidovići.<ref name="GradHistorijaKugle"/> Godine 1911, poslije duže procedure, osniva se općina Zavidovići. U to vrijeme mjesto je imalo oko 3.800 stanovnika sa osnovnim konturama urbane sredine.<ref name="GradHistorijaKugle"/> Pilana je poslije [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] pripadala ''Krivaji'', Zavidovići su bili „centar šumske industrije”, koja je zamrla nakon stečaja.<ref>{{cite web |title=Vreme, 24. novembar 1936. |url=https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/vreme/1936/11/24?pageIndex=00005 |website=Digitalna Narodna biblioteka Srbije |access-date=18. 3. 2026}}</ref> ''Šipad'' je preuzima 1937. nakon pauze od devet godina.<ref>{{cite web |title=Politika, 4. novembar 1937. |url=https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/politika/1937/11/04?pageIndex=00008 |website=Digitalna Narodna biblioteka Srbije |access-date=18. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Vreme, 6. novembar 1937. |url=https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/vreme/1937/11/06?pageIndex=00016 |website=Digitalna Narodna biblioteka Srbije |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], drvo se od ušća [[Krivaja|Krivaje]] prevozilo rijekom [[Bosna (rijeka)|Bosnom]] u vidu splavova.<ref>{{cite web |title=Vreme, 3. decembar 1936. |url=https://digitalna.nb.rs/wb/NBS/novine/vreme/1936/12/03?pageIndex=00005 |website=Digitalna Narodna biblioteka Srbije |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Industrijski razvoj i doseljavanje stručnih i fizičkih radnika iz različitih krajeva [[Austro-Ugarska Monarhija|Austro-Ugarske]] i Evrope bitno su promijenili socijalnu, nacionalnu i kulturnu strukturu naselja u slivu Krivaje, čime su Zavidovići već početkom 20. vijeka stekli obilježja izrazito multikulturne radničke sredine.<ref name="OmerovicKrivaja" /><ref name="Fehric" /> === Arheološka otkrića === Godine 1911. u Lukama ([[Hrge]]) nađeni su jedno koplje i bronzane narukvice, sada u Muzeju u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Muzej je dobio i jedne bakarne narukvice sa Glavice među Krivajom i [[Kamenica (Zavidovići)|Kamenicom]], koja inače obiluje prahistorijskim osobinama.<ref name="GradHistorijaKugle"/><ref name="ANUBIHBronza" /> === Kamene kugle === [[Datoteka:Bosnia stone sphere.jpg|mini|Kamena kugla u okolini Zavidovića]] Na području općine Zavidovići do danas je pronađeno oko 50 [[Kamene kugle|kamenih kugli]] koje se nalaze na 11 različitih lokacija.<ref name="GradHistorijaKugle"/> Fenomen kamenih kugli je rijedak u svijetu. Osim [[Kostarika|Kostarike]] i [[Meksiko|Meksika]] mnoge su pronađene i u Bosni i Hercegovini.<ref name="GradHistorijaKugle" /> Najveća koncentracija, sa više od 20 kugli, pronađena je u selu Grab, udaljenom 2&nbsp;km od Zavidovića.<ref name="GradHistorijaKugle" /> U novijim lokalnim pregledima navodi se i nešto veći broj kugli, što pokazuje da ovaj fenomen još uvijek nije do kraja sistematski obrađen i valoriziran.<ref>{{cite web |title=Turizam |url=https://zavidovici.ba/turizam/ |website=Grad Zavidovići |access-date=18. 3. 2026}}</ref> === Ratna dešavanja 1992–1995 === Područje Zavidovića imalo je važan strateški položaj u [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]], naročito zbog komunikacija prema [[Žepče|Žepču]], [[Maglaj]]u, [[Ozren]]u i [[Vozuća|Vozući]]. U ljeto 1993. prostor [[Žepče]]–Zavidovići–Maglaj bio je poprište složenih sukoba između [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]], [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO-a]] i [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]].<ref>{{cite book |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995 |publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis |year=2002 |volume=I |page=196}}</ref> Na vozućko-ozrenskom ratištu posebno teške borbe vođene su tokom juna i jula 1994. godine. Godine 1995. odigrala se ''[[Bitka za Vozuću]]'', pri čemu su operacije na pravcu Zavidovići–Banovići i prema području Vozuće imale značaj za pokušaj presijecanja ozrenskog izbočenja i spajanja operativnih pravaca srednje i sjeveroistočne Bosne.<ref>{{cite book |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995 |publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis |year=2002 |volume=I |pages=235–237}}</ref> U završnoj fazi rata, na području općine Zavidovići počinjeni su i ratni zločini nad zarobljenicima. U predmetu ''Tužilac protiv Rasima Delića'', [[MKSJ]] je razmatrao zločine počinjene u selu Livade u općini Zavidovići i u logoru Kamenica u dolini Gostovića, u blizini Zavidovića. Sud je utvrdio da Rasim Delić nije poduzeo potrebne i razumne mjere da spriječi i kazni okrutno postupanje pripadnika odreda ''El Mudžahid'' nad zarobljenicima u Livadama i Kamenici u julu i augustu 1995. godine.<ref>{{cite web |title=Prosecutor v. Rasim Delić – Judgement |url=https://www.icty.org/x/cases/delic/tjug/en/080915.pdf |website=Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju |access-date=18. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rasim Delić – Case Information Sheet |url=https://www.icty.org/x/cases/delic/cis/en/cis_delic_en.pdf |website=Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju |access-date=18. 3. 2026}}</ref> === Savremeno doba === Zavidovići su svoj prvi drveni pješački most dobili 6. aprila 2009, kada je održana i svečana manifestacija povodom otvaranja istog. Pješački most nosi naziv ''Duga'' i povezuje autobusku stanicu s centrom grada preko rijeke Bosne.<ref name="GradHistorijaKugle"/><ref>{{cite web |title=Odluka o dopuni Odluke o utvrđivanju naziva ulica, trgova, mostova i drugih građevina |url=https://zavidovici.ba/wp-content/uploads/2020/02/07-2009.pdf |website=Službeni glasnik Općine Zavidovići |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Drveni most ''Duga'' je srušen kao posljedica poplava koje su zadesile Bosnu i Hercegovinu u maju 2014.<ref name="GradHistorijaKugle"/> [[Datoteka:Zavidovići.jpg|centar|mini|850x850piksel|Panorama Zavidovića (2012)]] == Geografija == [[Datoteka:Bosna river Zavidovici.JPG|mini|Rijeka Bosna kroz Zavidoviće]] === Geografski položaj === {{Susjedne općine | S = [[Maglaj]] | SZ = [[Maglaj]]<br>[[Žepče]] | SI = [[Lukavac]] | Z = [[Žepče]] | I = [[Banovići]] | J = [[Kakanj]] [[Vareš]] | JZ = [[Zenica]] | JI = [[Olovo]] }} == Kultura == === Nacionalni spomenici === Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za općinu Zavidovići se nalaze sljedeći spomenici: * "[[Manastir Vozuća]] u [[Vozuća|Vozućoj]]" (graditeljska cjelina), * "[[Stara džamija u Rujnici|Stara džamija]] u naselju [[Rujnica (Zavidovići)|Rujnica]]" (graditeljska cjelina). * "[[Upravna zgrada Krivaje u Zavidovićima]]" (graditeljska cjelina).<ref>{{Cite web |url=http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=15 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Zavidovići) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=13. 12. 2016 |archive-date=15. 12. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215090731/http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&rows=50&page=15 |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Zavidovića|Spisak naseljenih mjesta u gradu Zavidovićima}} === Nacionalni sastav stanovništva – grad Zavidovići === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zavidovići | vrsta_naseljenog_mjesta = grad | maticni_broj = 11177 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 124/125) |work=fzs.ba |access-date= 7. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 7. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 7. 12. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 35988 | g2013_bosnjaci = 32735 | g2013_srbi = 573 | g2013_hrvati = 1204 | g2013_bosanci = 507 | g2013_romi = 411 | g2013_muslimani = 180 | g2013_bosanciihercegovci = 74 | g2013_albanci = 29 | g2013_jugosloveni = 9 | g2013_crnogorci = 6 | g2013_slovenci = 1 | g2013_makedonci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 162 | g2013_nepoznato = 36 | g1991_ukupno = 57164 | g1991_muslimani = 34198 | g1991_srbi = 11640 | g1991_hrvati = 7576 | g1991_jugosloveni = 2726 | g1981_ukupno = 51861 | g1981_muslimani = 29289 | g1981_srbi = 11202 | g1981_hrvati = 7451 | g1981_jugosloveni = 3234 | g1981_slovenci = 17 | g1981_crnogorci = 142 | g1981_albanci = 21 | g1981_madari = 7 | g1981_romi = 267 | g1981_makedonci = 6 | g1971_ukupno = 44018 | g1971_muslimani = 24803 | g1971_srbi = 11031 | g1971_hrvati = 7457 | g1971_jugosloveni = 353 | g1971_slovenci = 21 | g1971_crnogorci = 97 | g1971_albanci = 8 | g1971_madari = 9 | g1971_romi = 7 | g1971_makedonci = 4 | g1961_ukupno = 36250 | g1961_muslimani = 17758 | g1961_srbi = 11119 | g1961_hrvati = 6528 | g1961_jugosloveni = 649 | g1961_slovenci = 38 | g1961_crnogorci = 68 | g1961_albanci = 7 | g1961_madari = 4 | g1961_makedonci = 6 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naseljeno mjesto Zavidovići === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zavidovići | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 162094 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 8174 | g2013_bosnjaci = 6351 | g2013_srbi = 287 | g2013_hrvati = 691 | g2013_bosanci = 276 | g2013_romi = 290 | g2013_muslimani = 46 | g2013_bosanciihercegovci = 52 | g2013_albanci = 24 | g2013_jugosloveni = 5 | g2013_crnogorci = 6 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 100 | g2013_nepoznato = 12 | g1991_ukupno = 12947 | g1991_muslimani = 5029 | g1991_srbi = 3191 | g1991_hrvati = 1827 | g1991_jugosloveni = 2228 | g1981_ukupno = 11444 | g1981_muslimani = 3788 | g1981_srbi = 2538 | g1981_hrvati = 2056 | g1981_jugosloveni = 2550 | g1981_slovenci = 11 | g1981_crnogorci = 106 | g1981_albanci = 17 | g1981_madari = 6 | g1981_romi = 267 | g1981_makedonci = 3 | g1971_ukupno = 9366 | g1971_muslimani = 3803 | g1971_srbi = 2624 | g1971_hrvati = 2441 | g1971_jugosloveni = 284 | g1971_slovenci = 17 | g1971_crnogorci = 73 | g1971_albanci = 6 | g1971_madari = 6 | g1971_romi = 6 | g1971_makedonci = 2 | g1961_ukupno = 7304 | g1961_muslimani = 2083 | g1961_srbi = 2364 | g1961_hrvati = 2345 | g1961_jugosloveni = 375 | g1961_slovenci = 32 | g1961_crnogorci = 53 | g1961_albanci = 4 | g1961_madari = 2 | g1961_makedonci = 4 }} == Poznate ličnosti == * [[Safet Sušić]], nogometaš i trener * [[Izet Čamdžić]], profesor svjetskih znanosti i glavni imam medžlisa islamske zajednice * [[Šefik Džaferović]], bivši član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|predsjedništva Bosne i Hercegovine]] * [[Venio Lozert]], rukometaš * [[Marijan Paljar]], rukometaš * [[Edin Bašić]], rukometaš * [[Mustafa Faljić]], slikar * [[Dragan Šimšić]], profesor, pisac i književnik * [[Ahmet Fetahagić]], narodni heroj == Također pogledajte == * [[Klek (planina)|Planina Klek]] == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Zavidovići Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.zavidovici.ba/ Zvanični sajt grada Zavidovići] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Zeničko-dobojski kanton}} {{Grad Zavidovići}} [[Kategorija:Službeni gradovi Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Federaciji Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Gradovi u Zeničko-dobojskom kantonu]] [[Kategorija:Zavidovići|*]] epf8vlao91ujax1wrfv6s569zl4xfyc 1688. 0 6148 3848590 3821900 2026-05-22T13:19:35Z Palapa 383 /* Rođeni */ 3848590 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}'''1688.''' (MDCLXXXVIII) je bila prijestupna godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru i prijestupna godina koja počinje u nedjelju po julijanskom kalendaru, 1688. godine Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 688. godina 2. milenija, 88. godina 17. stoljeća i 9. godina decenije 1680-ih. Od početka 1688. godine, gregorijanski kalendar je bio 10 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} == 1688. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == * [[4. februar]] - [[Pierre Carlet de Marivaux]], francuski komediograf i romanopisac<ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Marivaux {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-05-22}}</ref> * [[21. maj]] - [[Alexander Pope]], engleski književnik == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://www.history.com/a-year-in-history/1688 * https://www.onthisday.com/date/1688 {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1688|1688.}} lvmgthfcqfjs95jo5etyfihwt1tfaeb Vrbas 0 6766 3848748 3847434 2026-05-23T09:19:29Z SklopaUzKlopu 180141 3848748 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija rijeka | ime = Vrbas | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = Vrbas gestaut.jpg | veličina_slike = 250 | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-coordinates = {{Coord|45|06|36|N|17|30|54|E}} | mapframe-caption = Tok Vrbasa | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | mapframe-marker = water | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-frame-height = 200 | dužina_km = oko 250 | izvor = ispod [[Zec-planina|Zec-planine]], u izvorišnom području [[Vranica|Vranice]] | nadmorska visina izvora = 1715 | izvor_lat_d = 43 | izvor_lat_m = 58 | izvor_lat_s = 44 | izvor_lat_NS = N | izvor_long_d = 17 | izvor_long_m = 46 | izvor_long_s = 05 | izvor_long_EW = E | ušće = [[Sava]] kod [[Srbac|Srpca]] | nadmorska visina ušća = oko 90 | ušće_lat_d = 45 | ušće_lat_m = 06 | ušće_lat_s = 36 | ušće_lat_NS = N | ušće_long_d = 17 | ušće_long_m = 30 | ušće_long_s = 54 | ušće_long_EW = E | ulijeva_se_u = [[Sava|Savu]] | etimologija = | prosječni protok = 114 m³/s na ušću | površina sliva_km2 = 6273 | riječni_sistem = [[Sava]] | progresija = [[Sava]] → [[Dunav]] → [[Crno more]] | pritoke = [[Pliva]], [[Ugar]], [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]], [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]], [[Crna rijeka (Vrbas)|Crna rijeka]], [[Semešnica]], [[Prusačka rijeka]], [[Suturlija]], [[Crkvena (rijeka)|Crkvena]], [[Povelič]] | lijeve_pritoke = Trnovača, Barski potok, Mrkodo, Cipala, Bunta, [[Duboka (Vrbas)|Duboka]], Lubovo, [[Prusačka rijeka]], [[Semešnica]], Podvode, Dihanjski potok, Kračec, Rasadnički potok, Hornjak, Glasinac, Šedinac, [[Pliva]], [[Crna rijeka (Vrbas)|Crna rijeka]], [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]], [[Rekavica]], Ruišnjak, [[Suturlija]], [[Crkvena (rijeka)|Crkvena]], Rudnička rijeka, Ivaštanka, Bukovica, Mehovljanska rijeka, Osorna | desne_pritoke = Kruščica, Bistrica, Ričica, Bojački potok, Odžački potok, Goruški potok, Vileški potok, Vitina, Rovanjski potok, Drvetinska rijeka, Ćehajića rijeka, Volušnica, Oboračka rijeka, Barački potok, Sandžački potok, Babin potok, Goduša, Sokolinski potok, Bila voda, Rika, Lučina, Komatinski potok, [[Ugar]], Svrakava, [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]], Brusina, Turjanica, Gumjera, Velika rijeka, Resovac, Savica, Povelič | države kroz koje protiče = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | lokacija = [[Srednjobosanski kanton]], [[Republika Srpska]] | gradovi kroz koje protiče = [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], [[Bugojno]], [[Donji Vakuf]], [[Jajce]], [[Banja Luka]] | sliv = [[Crnomorski sliv]] | plovnost = Nije plovna }} '''Vrbas''' je rijeka i desna pritoka [[Sava|Save]], a protiče zapadnim dijelom [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. U literaturi se njegova dužina najčešće navodi približno između 235 i 250 km, dok se površina sliva navodi oko 6.273–6.386 km<sup>2</sup>, zavisno od metodologije obuhvata slivnog područja.<ref name="voda57">{{cite journal |title=Opšte karakteristike sliva rijeke Vrbas |journal=Voda i mi |issue=57 |publisher=Agencija za vodno područje rijeke Save |url=https://www.voda.ba/udoc/casopis/Voda_i_mi_57.pdf |access-date=15. 5. 2026}}</ref><ref name="springer">{{cite book |last1=Dekić |first1=Radoslav |last2=Ivanc |first2=Aleksandar |last3=Ćetković |first3=Danijela |last4=Lolić |first4=Svjetlana |chapter=Anthropogenic Impact and Environmental Quality of Different Tributaries of the River VRBAS (Bosnia and Herzegovina) |title=Human Impact on Danube Watershed Biodiversity in the XXI Century |publisher=Springer |year=2020 |doi=10.1007/978-3-030-37242-2_10 |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-37242-2_10 |access-date=15. 5. 2026}}</ref> Prosječni protok na donjem toku je oko 114 m<sup>3</sup>/s, dok vodoprivredni izvori za ukupno površinsko oticanje sliva navode oko 131,7 m<sup>3</sup>/s.<ref name="voda57"/> Nastaje od dva vrela na Zec-planini, ogranku [[Vranica|Vranice]], u izvorišnom području gornjeg toka Vrbasa. U vodoprivrednoj literaturi navodi se da se vodotok formira na južnoj padini Vranice, na oko 1530 m nadmorske visine.<ref name="voda57"/> Rijeka Vrbas usijeca kompozitnu dolinu, prolazeći kroz [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Skopljansku]] kotlinu, Vinačku klisuru, Jajačku kotlinu, kanjonsku dolinu Tijesno, Banjolučku kotlinu, a donjim tokom preko svoje makroplavine [[Lijevče polje]]. U [[Sava|Savu]] se ulijeva kod [[Srbac|Srpca]], na približno 90 m nadmorske visine.<ref name="voda57"/> Na obalama Vrbasa ili u njegovoj blizini nalaze se gradovi [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornji Vakuf]], [[Bugojno]], [[Donji Vakuf]], [[Jajce]] i [[Banja Luka]]. Banja Luka je najveći urbani centar u slivu i grad u kojem Vrbas ima posebno izražen pejzažni, rekreacijski i identitetski značaj. Rijeka je poznata i po kanjonu između Jajca i Banje Luke, te po sportovima na vodi, naročito [[Rafting|raftingu]] i kajaku, zbog čega je Vrbas korišten kao takmičarska rijeka na međunarodnim rafting takmičenjima.<ref name="wrc">{{cite web |title=Vrbas River |url=https://wrc.ba/vrbas-river/ |website=Svjetsko rafting prvenstvo |access-date=15. 5. 2026}}</ref> == Pritoke == Desne pritoke Vrbasa su: Kruščica, Bistrica, Ričica, Bojački, Odžački, Goruški i Vileški potok, te Vitina, Rovanjski potok, Drvetinska rijeka, Ćehajića rijeka, Volušnica, Oboračka rijeka, Barački, Sandžački i Babin potok, Goduša, Sokolinski potok, Bila voda, Rika, Lučina, Komatinski potok, [[Ugar]], Svrakava, [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]], Brusina, Turjanica, Crkvena, Gumjera, Velika rijeka, Resovac, Savica i Povelič. Među većim pritokama posebno se izdvajaju Ugar i Vrbanja, koje značajno doprinose ukupnom vodnom režimu srednjeg i donjeg toka Vrbasa.<ref name="springer"/> Lijeve pritoke su: Trnovača, Barski potok, Mrkodo, Cipala, Bunta, [[Duboka (Vrbas)|Duboka]], Lubovo, [[Prusačka rijeka]], [[Semešnica]], Podvode, Dihanjski potok, Kračec, Rasadnički potok, Hornjak, Glasinac, Šedinac, [[Pliva]], [[Crna rijeka (Vrbas)|Crna rijeka]], Krupa, [[Rekavica]], Ruišnjak, [[Suturlija]], Crkvena, Rudnička rijeka, Ivaštanka, Bukovica, Mehovljanska rijeka i Osorna. Pliva, [[Crna rijeka (Vrbas)|Crna rijeka]] i [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]] spadaju među poznatije lijeve pritoke zbog vodnosti, prirodnih vrijednosti i veze s područjem Jajca i srednjeg toka Vrbasa.<ref name="springer"/> == Geologija i morfologija == Sliv rijeke Vrbas smješten je u nekoliko različitih geotektonskih jedinica Dinarida.<ref name="voda57"/> # Tipični nekarstni (silikatni) tereni: tektonski blok Srednjobosanskog škriljavog gorja (područje planina [[Vranica]] i [[Zec]]), Ofiolitna navlaka (planine Uzlomac, Borja i Kozara), Savsko-vardarska navlaka. # Tipični karstni tereni: navlaka Visokog krša (karbonatna platforma Dinarida), navlaka Bosanskog fliša. # Karbonatno-silikatni tereni: navlaka Raduša-Stožer-Plazenica-Ljuša. U okviru ovih geotektonskih jedinica izdvajaju se slatkovodne neogenske naslage sa ugljem, marinski neogenski sedimenti panonskog bazena u slivu Vrbasa sjeverno od Banje Luke i kvartarni sedimenti.<ref name="voda57"/> Zbog takve građe sliv obuhvata nekarstne, karstne i prelazne karbonatno-silikatne terene, što utiče na razlike u oticanju, pojavi izvora, eroziji i morfologiji riječnih dolina. == Klima == Otvorenost prema [[Panonska nizija|Panonskoj niziji]] na sjeveru, kao i slabiji uticaj [[Jadransko more|Jadranskog mora]] na jugu, uvjetuju da u nižim predjelima sliva preovladava umjerenokontinentalna klima, dok se brdsko-planinski predjeli karakteriziraju subplaninskom i planinskom klimom.<ref name="voda57"/> Prosječne godišnje temperature zraka najviše zavise od nadmorske visine i morfoloških odlika terena. U slivu Vrbasa one iznose od 10,8 °C do 9,4 °C na području koje karakterizira umjerenokontinentalna klima, odnosno od 9 °C do 6 °C u predjelima koji pripadaju subplaninskoj i planinskoj klimi.<ref name="voda57"/> Prema Međunarodnoj komisiji za sliv rijeke Save, desne pritoke Save u Bosni i Hercegovini, među njima i Vrbas, imaju veći specifični oticaj od većine lijevih pritoka u Panonskoj niziji.<ref name="sava">{{cite web |title=Climate and hydrology |url=https://www.savacommission.org/about-us/sava-river-basin/climate-and-hydrology/1984 |website=International Sava River Basin Commission |access-date=15. 5. 2026}}</ref> == Poljoprivredne površine == Poljoprivredne površine sliva zauzimaju oko 35%. Prosječna veličina parcela obično je manja od 1 ha. Veliki broj parcela je zapušten i više se ne može smatrati aktivnim poljoprivrednim zemljištem. Dominiraju površine pod pašnjacima u brdsko-planinskom području sliva, te livade u područjima kraških polja i riječnih dolina. Obradivog zemljišta u okviru ukupnih površina poljoprivrednog zemljišta ima 5–6%, uglavnom u donjem toku Vrbasa od Banje Luke prema ušću Vrbasa u Savu. Najvažnije obradive površine nalaze se uz vodotoke, naročito u riječnim dolinama i ravničarskom području Lijevča polja. == Hidrocentrale == Na rijeci je izgrađeno nekoliko značajnijih hidrocentrala: [[Hidroelektrana Jajce I|Jajce I]], [[Hidroelektrana Jajce II|Jajce II]] i [[Hidroelektrana Bočac|Bočac]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ephzhb.ba/wp-content/uploads/Jajce_brosura_2014.pdf |title=Jajce |publisher=Elektroprivreda HZ HB |access-date=22. 3. 2017 |archive-date=7. 2. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207234417/http://www.ephzhb.ba/wp-content/uploads/Jajce_brosura_2014.pdf |url-status=dead }}</ref> Hidroenergetsko korištenje Vrbasa naročito je vezano za srednji tok i kanjonske dionice, gdje veći padovi i uske doline omogućavaju izgradnju brana i akumulacija. Istovremeno, vodoprivredni izvori navode hidroelektrane, hidromorfološke promjene, poljoprivredu i netretirane urbane i industrijske otpadne vode među važnijim pritiscima na površinske i podzemne vode sliva.<ref name="voda57"/> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons|Category:Vrbas River}} * [https://jovansrdjanmarko.wordpress.com/vrbas/ Vrbas] {{Hidrografija BiH}} {{Sava}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Pritoke Save]] [[Kategorija:Vrbas| ]] 1twgy061givbyde1y3qc5kciynce9lw Vareš 0 7194 3848652 3823046 2026-05-22T17:45:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848652 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Vareš | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Vareš | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Vareš 0311.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Panorama Vareša | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Grb Vares.gif | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Vareš.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Vareš u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|09|55.5|N|18|19|46.8|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Malik Rizvanović<ref name="Izbori_2026">{{Cite web |url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=41#/8/95/0 |title=Rezultati lokalnih izbora 2026. za načelnika za općinu Vareš |work=izbori.ba |access-date= 2. 3. 2026}}</ref> | načelnik_stranka = [[Stranka demokratske akcije|SDA]] | površina_naselja = 6.99 | površina_općine = 390.11 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = 829 | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 2917 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 8892 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 71 330 | pozivni_broj = (+387) 32 | matični_broj_naselja = 156701<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 11100 | veb-sajt = {{URL|https://www.vares.info/}} | fusnote = }} '''Vareš''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene [[Općina|općine]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. == Geografija == '''Vareš''' je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] općina s nadmorskom visinom od 829&nbsp;metara koji se nalazi u kotlini rječice [[Stavnja|Stavnje]], 45&nbsp;km od [[Sarajevo|Sarajeva]]. Na Stavnji, u centru grada je [[Stari kameni most u Varešu|stari kameni most]]. === Geografski položaj === {{Susjedne općine | S = [[Zavidovići]], [[Olovo (grad)|Olovo]] | SZ = [[Zavidovići]]<br>[[Kakanj]] | SI = [[Olovo (grad)|Olovo]] | Z = [[Kakanj]] | I = [[Olovo (grad)|Olovo]] | J = [[Breza (općina)|Breza]], [[Ilijaš]] | JZ = [[Visoko]] | JI = [[Ilijaš]] }} == Historija == Područje današnjeg Vareša pripadalo je u [[srednji vijek|srednjem vijeku]] bosanskoj županiji Vidogošći, dok se samo naselje razvilo krajem 15. stoljeća.<ref name="HEVares">{{cite web |title=Vareš |url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?ID=63897 |website=Hrvatska enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Prirodna bogatstva vareškog kraja, naročito željezna ruda i drugi metalonosni slojevi, presudno su odredili njegov historijski razvoj, pa je Vareš stoljećima bio vezan za rudarstvo, preradu rude i kovačke obrte.<ref name="RGMetalozona">{{cite web |title=Mineral Resources Metallogenic Zone Borovica-Vares-Cevljanovici (BiH) |url=https://www.researchgate.net/publication/316317628_Mineral_Resources_Metallogenic_Zone_Borovica-Vares-Cevljanovici_Bih |website=ResearchGate |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Postoje tragovi eksploatacije rude još iz [[Rimsko carstvo|rimskog doba]]. U vareškom kraju pronađeni su rimski rudarski nalazi, uključujući rudarsku lampu i epigrafske spomenike, a novija istraživanja iz kakanjsko-vareškog područja dodatno potvrđuju rimsko prisustvo i komunikacije na širem prostoru srednje Bosne.<ref name="VaresInfoRim">{{cite web |title=Proslava Dana Općine Vareš 14.08. 2015. (načelnikov govor i galerija slika) |url=https://www.vares.info/node/546 |website=Službena stranica Općine Vareš |access-date=18. 3. 2026}}</ref><ref name="ANUBIHRim">{{cite web |title=Novi nalazi iz rimskog perioda u kakanjsko – vareškom području |url=https://www.ceeol.com/content-files/document-1012063.pdf |website=Godišnjak/Jahrbuch CBI ANUBiH |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=18. 3. 2026}}</ref> U srednjem vijeku u izvorima se spominju vareška rudarska sela, među njima [[Duboštica]], zabilježena 1393. godine, što upućuje na razvijenu rudarsku djelatnost još u doba bosanskih banova i kraljeva.<ref name="HEVares" /> U historiografiji se ističe da je duboštički i širi vareški kraj bio jedno od važnih središta proizvodnje i prerade željeza u srednjovjekovnoj Bosni, a razvoj tog prostora povezuje se i s dolaskom saskih rudara, o čemu svjedoče i pojedini lokalni toponimi.<ref>{{cite book |last=Kreševljaković |first=Hamdija |title=Izabrana djela III |publisher=Veselin Masleša |location=Sarajevo |year=1991 |pages=372}}</ref><ref name="RMetalurgija">{{cite web |title=Rudarstvo i metalurgija Bosne i Hercegovine |url=https://www.academia.edu/31781979/Rudarstvo_i_metalurgija_Bosne_i_Hercegovine |website=Academia.edu |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Za vrijeme [[Osmansko carstvo|osmanske uprave]] vareški kraj zadržao je značaj kao rudarsko i kovačko područje. Obrtnici iz Vareša bili su poznati po proizvodima od željeza, a tradicija metaloprerađivačkih zanata održala se i u okolnim naseljima, naročito u [[Oćevija|Oćeviji]].<ref name="VaresInfoRim" /><ref>{{cite web |title=Vareš |url=https://proleksis.lzmk.hr/49948/ |website=Proleksis enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |access-date=18. 3. 2026}}</ref> U vareškom kraju nalaze se i važni spomenici sakralne i kulturne baštine, među njima [[džamija u Karićima]], stara crkva [[Sveti Mihovil Arkanđeo (Vareš)|sv. Mihovila Arkanđela]] te niz nekropola sa [[stećak|stećcima]], što govori o dugom kontinuitetu naseljenosti i složenoj kulturnoj povijesti prostora.<ref name="VaresInfoRim" /> Dolaskom [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] Vareš ulazi u fazu ubrzane industrijalizacije. Kraj je uključen u moderni industrijski sistem eksploatacije rude, a 1891. godine u Vareš Majdanu podignuta je prva visoka peć u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], oko koje se dalje razvijaju željezara, rudarska infrastruktura i radnička naselja.<ref name="Moderna1891">{{cite web |title=Radničko naselje Moderne sa “kućom za neoženjene radnike” u Varešu-prilog istraživanju polivalentne arhitekture Juraja Neidhardta |url=https://www.academia.edu/1726186/Radni%C4%8Dko_naselje_Moderne_sa_ku%C4%87om_za_neo%C5%BEenjene_radnike_u_Vare%C5%A1u_prilog_istra%C5%BEivanju_polivalentne_arhitekture_Juraja_Neidhardta |website=Academia.edu |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Austrougarska modernizacija promijenila je privrednu i socijalnu strukturu mjesta: Vareš iz tradicionalnog rudarsko-obrtničkog središta prerasta u izrazit industrijski grad, s novim saobraćajnim, stambenim i upravnim sadržajima.<ref name="Moderna1891" /> U 20. stoljeću Vareš zadržava status važnog rudarsko-metalurškog centra. U [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|socijalističkoj Jugoslaviji]] njegov poslijeratni razvoj bio je usmjeren na snabdijevanje željeznom rudom većeg dijela jugoslavenske crne metalurgije, što je pratila izgradnja škola, radničkih naselja, kulturnih ustanova i komunalne infrastrukture.<ref name="VaresPoslijeratno">{{cite web |title=Proslava Dana Općine Vareš 14.08. 2015. (načelnikov govor i galerija slika) |url=https://www.vares.info/node/546 |website=Službena stranica Općine Vareš |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Vareš je isprva ostao pošteđen težih međunacionalnih sukoba te je do ljeta 1993. bio enklava u kojoj su lokalne hrvatske i bošnjačke strukture još održavale određeni stepen suživota.<ref name="BBVares1">{{cite book |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995 |publisher=Central Intelligence Agency |location=Washington, D.C. |year=2002 |chapter=Annex 45: The Vares Enclave and the Stupni Do Massacre: October-November 1993 |page=437}}</ref> Stanje se naglo pogoršalo nakon izbjegličkog vala iz kaknjskog kraja i dolaska snaga pod komandom [[Ivica Rajić|Ivice Rajića]]. U napadu [[Hrvatsko vijeće obrane|HVO-a]] na selo [[Stupni Do]] 23. oktobra 1993. ubijeno je najmanje 37 bošnjačkih civila, a selo je gotovo potpuno razoreno.<ref name="RajicICTY">{{cite web |title=Sentencing Judgement: Ivica Rajić |url=https://www.icty.org/x/cases/rajic/tjug/en/raj-tj0060508e.pdf |website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |publisher=MKSJ |access-date=18. 3. 2026}}</ref><ref name="BBVares2">{{cite book |title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995 |publisher=Central Intelligence Agency |location=Washington, D.C. |year=2002 |chapter=Annex 45: The Vares Enclave and the Stupni Do Massacre: October-November 1993 |pages=437–440}}</ref> MKSJ je kasnije utvrdio Rajićevu krivičnu odgovornost za zločine u Stupnom Dolu i Varešu, a on je 2006. godine osuđen nakon priznanja krivnje.<ref name="ICTYStatusRajic">{{cite web |title=Status of Transferred Cases |url=https://www.icty.org/en/cases/transfer-of-cases/status-of-transferred-cases |website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |publisher=MKSJ |access-date=18. 3. 2026}}</ref> Nekoliko dana nakon zločina i daljih borbi, [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]] krajem oktobra 1993. preuzela je kontrolu nad Varešom, nakon čega je došlo do masovnog odlaska hrvatskog stanovništva iz grada.<ref name="BBVares2" /> U poratnom razdoblju Vareš je prošao kroz snažnu deindustrijalizaciju, pad broja stanovnika i dugotrajnu ekonomsku krizu, ali su rudarska tradicija i industrijsko naslijeđe ostali važni elementi lokalnog identiteta.<ref name="VaresPoslijeratno" /> U novijem periodu općina nastoji obnoviti privrednu osnovu oslanjajući se na rudarski sektor, kulturno naslijeđe i turizam. Kao važna prekretnica u savremenom razvoju navodi se otvaranje novog rudnika Rupice u martu 2024. godine, koje je na službenim lokalnim izvorima predstavljeno kao jedna od najvećih poslijeratnih investicija u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]].<ref name="Rupice2024">{{cite web |title=Novi početak Vareša – Otvoren suvremeni rudnik Rupice |url=https://www.fondacija.vares.info/node/7 |website=Fondacija za obnovu i razvoj regije Vareš |access-date=18. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Vareša|Spisak naseljenih mjesta u općini Vareš}} === Nacionalni sastav stanovništva - općina Vareš === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Vareš | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 11100 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 113/114/115) |work=fzs.ba |access-date= 17. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 12. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 8892 | g2013_bosnjaci = 5447 | g2013_srbi = 189 | g2013_hrvati = 2820 | g2013_bosanci = 196 | g2013_muslimani = 53 | g2013_bosanciihercegovci = 42 | g2013_albanci = 4 | g2013_jugosloveni = 3 | g2013_crnogorci = 3 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 91 | g2013_nepoznato = 2 | g1991_ukupno = 22203 | g1991_muslimani = 6714 | g1991_srbi = 3644 | g1991_hrvati = 9016 | g1991_jugosloveni = 2071 | g1981_ukupno = 22822 | g1981_muslimani = 6419 | g1981_srbi = 4241 | g1981_hrvati = 10287 | g1981_jugosloveni = 1650 | g1981_slovenci = 17 | g1981_crnogorci = 81 | g1981_albanci = 31 | g1981_madari = 3 | g1981_makedonci = 22 | g1971_ukupno = 23523 | g1971_muslimani = 6631 | g1971_srbi = 5166 | g1971_hrvati = 11134 | g1971_jugosloveni = 307 | g1971_slovenci = 26 | g1971_crnogorci = 92 | g1971_albanci = 46 | g1971_madari = 4 | g1971_makedonci = 13 | g1961_ukupno = 24476 | g1961_muslimani = 4422 | g1961_srbi = 5751 | g1961_hrvati = 11763 | g1961_jugosloveni = 2146 | g1961_slovenci = 44 | g1961_crnogorci = 122 | g1961_albanci = 105 | g1961_madari = 11 | g1961_makedonci = 14 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naseljeno mjesto Vareš === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Vareš | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 107743 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013"/> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 2917 | g2013_bosnjaci = 1339 | g2013_srbi = 71 | g2013_hrvati = 1254 | g2013_bosanci = 110 | g2013_muslimani = 21 | g2013_bosanciihercegovci = 30 | g2013_albanci = 4 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 3 | g2013_makedonci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 60 | g2013_nepoznato = 2 | g1991_ukupno = 5888 | g1991_muslimani = 1068 | g1991_srbi = 627 | g1991_hrvati = 3035 | g1991_jugosloveni = 859 | g1981_ukupno = 8424 | g1981_muslimani = 1212 | g1981_srbi = 1405 | g1981_hrvati = 4334 | g1981_jugosloveni = 1299 | g1981_slovenci = 14 | g1981_crnogorci = 68 | g1981_albanci = 28 | g1981_madari = 3 | g1981_makedonci = 19 | g1971_ukupno = 8240 | g1971_muslimani = 1550 | g1971_srbi = 1722 | g1971_hrvati = 4507 | g1971_jugosloveni = 251 | g1971_slovenci = 23 | g1971_crnogorci = 78 | g1971_albanci = 32 | g1971_madari = 4 | g1971_makedonci = 8 | g1961_ukupno = 7647 | g1961_muslimani = 254 | g1961_srbi = 1777 | g1961_hrvati = 4460 | g1961_jugosloveni = 878 | g1961_slovenci = 38 | g1961_crnogorci = 100 | g1961_albanci = 44 | g1961_madari = 11 | g1961_makedonci = 7 }} == Kultura == [[Datoteka:Bobovac.jpg|desno|mini|270px|Stari grad Bobovac]] === Nacionalni spomenici === {{Glavni|Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Varešu}} == Privreda == Pred [[rat u BiH|zadnji rat]] Vareš je bio snažno industrijsko središte. Rudnik željezne rude zapošljavao je 1180 radnika, željezara 890, kamenolom 30, "Amfibolit" 20, "Metalprerada" 225, prerada drveta 630, šumarstvo 750, "Vranica" - građevno poduzeće, Bobovac 490, tvornica rezervnih dijelova 320, tvornica "Zrak" 130, tvornica konfencije "Vilko" 120, "Autotrans" 140, Rudnik olova, cinka i barita 120, trgovačko poduzeće "Snaga" 195, "Velepromet" 65, "Perun" 60 itd. == Poznate ličnosti == *[[Goran Ivandić]], muzičar *[[Željko Ivanković]], književnik *[[Borislav Stjepanović]], glumac *[[Gordan Firić]], košarkaš *[[Novak Simić]], književnik *[[Grigorije Durić]], svećenik *[[Ivica Matić]], režiser == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjske linkovi == {{Commonscat|Vareš Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.vares.info/ Zvanični sajt općine Vareš] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Zeničko-dobojski kanton}} {{Općina Vareš}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Zeničko-dobojskom kantonu]] [[Kategorija:Vareš|*]] [[Kategorija:Naseljena mjesta u Varešu]] r68fstid7mvlnp9aedf7htba8ai33x5 Čitluk 0 8000 3848769 3843122 2026-05-23T10:24:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848769 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Čitluk | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Čitluk | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Tromeđa-Čitluk02319.JPG | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Čitluk | slika_zastava = File:Čitluk flag.gif | zastava_alt = | slika_grb = Citluk Seal.gif | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Čitluk.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Čitluk u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|43|13|39.2|N|17|41|43.6|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanski]] | općina = | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Marin Radišić<ref name="Izbori_2016">{{Cite web |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/172/0 |title=Rezultati lokalnih izbora 2016. za načelnika za općinu Čitluk |work=izbori.ba |access-date= 27. 11. 2016}}</ref> | načelnik_stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ]] | površina_ukupno = | površina_naselja = 9.61 | površina_općine = 181.01 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_ukupno = | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 3312 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 18140 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 88 260 | pozivni_broj = (+387) 36 | matični_broj_naselja = 111163<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 10260 | veb-sajt = {{URL|http://www.citluk.ba/}} | fusnote = }} '''Čitluk''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene općine u jugozapadnoj [[Hercegovina|Hercegovini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Geografija == [[Brotnjo]] je visoravan smještena na jugu-jugozapadu Bosne i Hercegovine. Pruža se uz granicu općine [[Mostar]] na sjeveru i sjeveroistoku pa do granica općina [[Široki Brijeg]] i [[Ljubuški]] na sjeverozapadu i jugu Brotnja. [[Vinova loza]] i [[duhan]] su poljoprivredne kulture s kojima su generacije odrastale i od kojih se živjelo. Danas u Čitluku proizvodi vrhunskog i kvalitetno [[vino|vina]] od autohtonih sorti [[Žilavka|Žilavke]] i [[Blatina|Blatine]], koji se proizvode od vina iz [[Kameni vinogradi|Kamenih vinograda]]. [[Sredozemna klima]], topla ljeta i blage zime omogućuju život kulturama kao što su [[loza]], [[šipak]], [[smokva]], [[bajam]], [[Naranča|narandža]] i [[maslina]], koji daju poseban topao i pitom izgled kraja i ljudi koji u njemu žive. == Historija == '''Historija Čitluka''' obuhvata historijski razvoj područja današnjeg Čitluka i šireg [[Brotnjo|Brotnja]], od prahistorije i antike do savremenog doba. Prostor Brotnja ima kontinuitet naseljenosti od najstarijih vremena, a u pisanim izvorima prvi se put pouzdano spominje početkom [[14. stoljeće|14. stoljeća]].<ref name="OpcinaCitluk">{{cite web|url=https://citluk.ba/povijest/|title=O Općini Čitluk|website=Općina Čitluk|access-date=19. 3. 2026}}</ref><ref name="Skegro">{{cite web|url=https://www.academia.edu/59052618/Brotnjom_od_pretpovijesti_do_srednjega_vijeka_Brotnjo_western_Herzegovina_from_prehistory_to_the_Middle_Ages_|title=Brotnjom od pretpovijesti do srednjega vijeka|last=Škegro|first=Ante|website=Academia.edu|access-date=19. 3. 2026}}</ref> === Prahistorija i antika === Prema historiografskoj i arheološkoj literaturi, područje Brotnja bilo je naseljeno još u prahistoriji, a u predantičko i rimsko doba pripadalo je prostoru koji je naseljavao [[Delmati]].<ref name="Skegro" /> Time je ovaj kraj dijelio šire historijske procese istočnojadranskog i hercegovačkog prostora u vrijeme rimskog osvajanja.<ref name="Skegro" /> Za antičko razdoblje važni su i arheološki tragovi rimskog prisustva. U stručnoj literaturi navodi se vjerovatno postojanje rimske vile na prostoru Brotnja, što upućuje na uključenost ovoga kraja u privredne i komunikacijske tokove rimske [[Dalmacija (rimska provincija)|Dalmacije]].<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/5662996/Rimske_vile_u_Bosni_i_Hercegovini_Roman_villas_in_Bosnia_and_Herzegovina|title=Rimske vile u Bosni i Hercegovini / Roman villas in Bosnia and Herzegovina|last=Paškvalin|first=Veljko|website=Academia.edu|access-date=19. 3. 2026}}</ref> === Srednji vijek === Srednjovjekovna historija Čitluka vezana je za historijski prostor Brotnja. Najstariji sačuvani datum pisanog spomena imena ''Brotnjo'' jest 24. maj 1306. godine, zabilježen u aktu dubrovačkog kneza koji se čuva u [[Dubrovnik]]u.<ref name="OpcinaCitluk" /> Taj podatak svjedoči o uključenosti Brotnja u privredne i pravne veze s [[Dubrovačka Republika|Dubrovnikom]] u kasnom srednjem vijeku.<ref name="OpcinaCitluk" /> Srednjovjekovni kulturni pejzaž područja današnje općine Čitluk naročito potvrđuju brojne nekropole sa [[Stećak|stećcima]] u [[Čerin]]u, [[Gradnići]]ma, [[Vionica|Vionici]], [[Služanj]]u, [[Veliki Ograđenik|Velikom Ograđeniku]] i drugim naseljima.<ref name="StecciCitluk">{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/347179961_Stecci_u_Opcini_Citluk|title=Stećci u Općini Čitluk|last1=Korać|first1=Dijana|last2=Mirković|first2=Ružica|website=ResearchGate|access-date=19. 3. 2026}}</ref> Ovi spomenici svjedoče o razvijenoj srednjovjekovnoj zajednici i kontinuitetu naseljenosti na prostoru Brotnja.<ref name="StecciCitluk" /> Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila je ''Groblje Mainovac i područje Bedra kao pretpostavljeno arheološko nalazište'' u [[Vionica|Vionici]] nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/1841?return=|title=Groblje Mainovac i područje Bedra kao pretpostavljeno arheološko nalazište, historijsko područje|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=19. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Nacionalnim spomenikom proglašena je i ''Hajduk kula na Kručevića Brdu'', kao vrijedan primjer historijske fortifikacijske arhitekture na području općine.<ref>{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/3744?return=|title=Hajduk kula na Kručevića Brdu, historijska građevina|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=19. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> === Savremeno doba === Današnja Općina Čitluk osnovana je [[1955]]. godine, a njeno sjedište je u Čitluku.<ref name="OpcinaCitluk" /> U drugoj polovini 20. stoljeća Čitluk se razvio kao administrativno, privredno i društveno središte Brotnja.<ref name="OpcinaCitluk" /> Savremeni razvoj ovoga prostora u velikoj je mjeri obilježen [[vinogradarstvo]]m i [[vinarstvo]]m, koji imaju dugu lokalnu tradiciju, te razvojem [[Turizam|turizma]], naročito nakon afirmacije [[Međugorje|Međugorja]] kao međunarodno poznatog hodočasničkog odredišta.<ref name="OpcinaCitluk" /><ref>{{cite web|url=https://citluk.ba/storage/2021/03/Integrirana-strategija-razvoja.pdf|title=Integrirana strategija razvoja općine Čitluk|website=Općina Čitluk|access-date=19. 3. 2026}}</ref> === Rat u Bosni i Hercegovini === Na početku [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] područje Čitluka zahvatila su ratna dejstva. U materijalu korištenom pred Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju (ICTY) zabilježeno je da su 7. aprila 1992. [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] granatirali [[Međugorje]] i Čitluk.<ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/trans/en/060628IT.htm|title=Prlić et al., transcript of 28 June 2006|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=19. 3. 2026}}</ref> U kasnijoj fazi rata, tokom hrvatsko-bošnjačkog sukoba, Čitluk se u svjedočenjima pred ICTY-em pojavljuje kao jedno od važnih mjesta političke i vojne organizacije [[HVO|Hrvatskog vijeća obrane]] u zapadnoj Hercegovini; u jednom od iskaza Čitluk se izričito navodi kao sjedište HVO-a.<ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/trans/en/070521IT.htm|title=Prlić et al., transcript of 21 May 2007|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=19. 3. 2026}}</ref> U presudi Žalbenog vijeća ICTY-a u predmetu ''Prlić i drugi'' zabilježeno je i da su pojedini visoki dužnosnici Herceg-Bosne i HVO-a, uključujući [[Bruno Stojić|Brunu Stojića]] i [[Valentin Ćorić|Valentina Ćorića]], bili rodom iz sela na području općine Čitluk.<ref>{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/acjug/en/171129-judgement-vol-1-part-1.pdf|title=Judgement - Volume I - Part 1|website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|access-date=19. 3. 2026}}</ref> == Kultura == === Nacionalni spomenici === Na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine za općinu Čitluk se nalaze sljedeći spomenici: * ″[[Arheološko nalazište u Vionici|Groblje Mainovac i područje Bedra]] kao pretpostavljeno arheološko nalazište″ (historijsko područje) * ″[[Hajduk-kula na Kručevića Brdu]]″ (historijska građevina) <ref>{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Odluke&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=27 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Čitluk) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika |access-date=26. 12. 2015 |archive-date=13. 8. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813141414/http://old.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Odluke&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=27 |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Čitluka|Spisak naseljenih mjesta u općini Čitluk}} === Nacionalni sastav stanovništva - općina Čitluk === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čitluk | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 10260 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm">{{cite web|title=Popis 2013 BiH – Stanovništvo prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti i spolu, po naseljenim mjestima|url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|work=popis.gov.ba|access-date=19. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919132628/http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|archive-date=19. 9. 2017}}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 14) |work=fzs.ba |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 18140 | g2013_bosnjaci = 29 | g2013_srbi = 18 | g2013_hrvati = 17900 | g2013_albanci = 30 | g2013_ukrajinci = 1 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_slovenci = 1 | g2013_makedonci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 21 | g2013_nepoznato = 86 | g1991_ukupno = 15083 | g1991_muslimani = 111 | g1991_srbi = 19 | g1991_hrvati = 14823 | g1991_jugosloveni = 17 | g1981_ukupno = 14101 | g1981_muslimani = 125 | g1981_srbi = 15 | g1981_hrvati = 13799 | g1981_jugosloveni = 106 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 8 | g1981_albanci = 2 | g1981_makedonci = 1 | g1971_ukupno = 15359 | g1971_muslimani = 183 | g1971_srbi = 64 | g1971_hrvati = 15055 | g1971_crnogorci = 9 | g1961_ukupno = 14278 | g1961_muslimani = 231 | g1961_srbi = 104 | g1961_hrvati = 13899 | g1961_jugosloveni = 27 | g1961_slovenci = 1 | g1961_crnogorci = 5 | g1961_albanci = 1 }} === Nacionalni sastav stanovništva - naselje Čitluk === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čitluk | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 111163 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g2013_ukupno = 3312 | g2013_bosnjaci = 1 | g2013_srbi = 1 | g2013_hrvati = 3274 | g2013_albanci = 4 | g2013_slovenci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 12 | g2013_nepoznato = 18 | g1991_ukupno = 2616 | g1991_muslimani = 5 | g1991_srbi = 6 | g1991_hrvati = 2571 | g1991_jugosloveni = 9 | g1981_ukupno = 2077 | g1981_muslimani = 8 | g1981_srbi = 9 | g1981_hrvati = 2007 | g1981_jugosloveni = 42 | g1981_slovenci = 1 | g1981_crnogorci = 6 | g1981_albanci = 2 | g1971_ukupno = 1665 | g1971_muslimani = 4 | g1971_srbi = 31 | g1971_hrvati = 1618 | g1971_crnogorci = 7 | g1961_ukupno = 1503 | g1961_muslimani = 41 | g1961_srbi = 49 | g1961_hrvati = 1405 | g1961_jugosloveni = 2 | g1961_crnogorci = 3 | g1961_albanci = 1 }} == Sport == U Čitluku se nalazi [[nogomet]]ni klub [[HNK Brotnjo Čitluk|HNK Brotnjo]], te također [[košarka]]ški klub [[HKK Brotnjo Čitluk|HKK Brotnjo]]. == Turizam == Nekoliko kilometara južno od grada nalazi se [[Međugorje]], mjesto poznato po Svetištu kraljice mira i ukazanju Gospe od Međugorja. == Poznate ličnosti == * [[Ivan Kordić]], književnik. == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Čitluk}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.citluk.ba/ Zvanični sajt općine Čitluk] {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Hercegovačko-neretvanski kanton}} {{Općina Čitluk}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Hercegovačko-neretvanskom kantonu]] [[Kategorija:Čitluk|*]] 0ggiqqlhktasl36046zgqpfhy4ymb04 Čelić 0 8095 3848759 3848310 2026-05-23T09:52:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848759 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Infokutija naselje u BiH | ime = Čelić | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Čelić | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = | caption_align = center | image1 = Ratkoviči.jpg | image2 = Sajam jagoda u Čeliću, 2024.jpg }} | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Od vrha, s lijeva na desno: Panorama [[Ratkovići (Čelić)|Ratkovića]] u Čeliću, tradiocionalni sajam "jagodastog voća". | slika_zastava = | zastava_alt = | slika_grb = Opstina-celic-grb.jpg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = Čelić municipality.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Čelić u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|43|17.8|N|18|49|18.3|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Tuzlanski kanton]] | općina = Čelić | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Admir Hrustanović<ref name="izbori2020">{{cite web |title=Čelić |url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=27&langId=1#/8/52/0 |website=izbori.ba |publisher=Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine |access-date=6. 12. 2020}}</ref> | načelnik_stranka = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] | površina_ukupno = | površina_naselja = 13.45 | površina_općine = 136.23 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_ukupno = | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 3436 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 10502 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 75 246 | pozivni_broj = (+387) 35 | matični_broj_naselja = 171107<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 11231 | veb-sajt = {{URL|https://opcinacelic.ba}} | fusnote = | mapframe_id = Q12756703 }} '''Čelić''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene [[općina|općine]] u sjeveroistočnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] koji se nalazi na brežuljkastim i blago brdovitim padinama [[Majevica|Majevice]] i dijelovima ravne [[Posavina|Posavine]], nadmorske visine od 140 – 711 metara. Zauzima površinu od 140&nbsp;km<sup>2</sup>, a na ovom prostoru živi oko 12.000 stanovnika. Sastavni je dio [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]]. Graniči sa općinama [[Srebrenik]], [[Tuzla]], [[Lopare]] i [[Brčko]] Distriktom.<ref name="O Općini">{{Cite web|url=https://opcinacelic.ba/o-opcini-1|title=O Općini|website=Općina Čelić - Službena web stranica|access-date=9. 10. 2024}}</ref> Administrativni, kulturni i privredni centar je Čelić, smješten na magistralnom putu [[Tuzla]]-[[Brčko]], na mjestu gdje se sastaju rijeke Gnjica i Šibošnica. Na području općine prisutno je više nekropola [[stećak]]a, dvije džamije iz Osmanskog perioda i više objekata narodnog graditeljstva.<ref>{{Cite web|url=https://mostarski.ba/celic/|title=Upoznajmo BiH/Općina Čelić - Mostarski.ba|date=13. 9. 2020|website=mostarski.ba|language=en-US|access-date=9. 10. 2024|archive-date=9. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009214502/https://mostarski.ba/celic/|url-status=dead}}</ref> == Geografija == [[Datoteka:Općina Čelić.svg|mini|desno|265px|<center><small>Geografski položaj općine Čelić</small></center>]] === Geografski položaj === {{Susjedne općine | S = [[Brčko]] | SZ = [[Brčko]]<br>[[Srebrenik]] | SI = [[Brčko]]<br>[[Lopare]] | Z = [[Srebrenik]] | I = [[Lopare]] | J = [[Tuzla]] | JZ = [[Srebrenik]]<br>[[Tuzla]] | JI = [[Lopare]]<br>[[Tuzla]] }} == Historija == Godine 1991. općina [[Lopare]] u čijem je sastavu bila teritorija današnje općine Čelić pristupila je zajednici Srpske autonomne oblasti Semberije i Majevice. Privremena skupština koju su sačinjavali odbornici [[Bošnjaci|Bošnjackog]] i [[Hrvati|Hrvatskog]] naroda kao i predsjednici Savjeta i Skupština mjesnih zajednica, 2. novembra 1991. donijela je odluku o raspisivanju referenduma za izdvajanje iz Skupštine općine [[Lopare]] i SAO Semberije i Majevice po mjesnim zajednicama [[Koraj (Lopare)|Koraj]], Čelić, [[Ratkovići (Čelić)|Ratkovići]], [[Brnjik]], [[Vražići (Čelić)|Vražići]], [[Velino Selo (Čelić)]], [[Sitari]], [[Humci]], [[Nahvioci]], [[Šibošnica]] i [[Drijenča]]. Referendum je održan 17. i 18. novembra 1991. Rezultat referenduma bio je da se preko 99% stanovništva izjasnio za izdvajanje iz općine [[Lopare]] i formiranje općine Čelić. Rezultati referenduma dostavljeni su Vladi i Skupštini [[Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]].<ref name="O Općini"/><ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/359628900/BILTEN-%C4%8CELI%C4%86-HISTORIJA-docx|title=Bilten Čelić Historija {{!}} PDF|website=Scribd|language=en|access-date=9. 10. 2024}}</ref> Nakon referenduma pristupilo se izradi Elaborata o ekonomskoj opravdanosti formiranja općine Čelić. Na čelu tima za izradu Elaborata bio je [[Abdulah Kovačević]]. U ratnom periodu, Predsjedništvo R BiH je 10. marta 1994. donijelo uredbu sa zakonskom snagom o obrazovanju općine Čelić. == Stanovništvo == {{Glavni|Spisak naseljenih mjesta u općini Čelić}} === Nacionalni sastav stanovništva – općina Čelić === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čelić | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 11231 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm">{{cite web|title=Popis 2013 BiH – Stanovništvo prema etničkoj/nacionalnoj pripadnosti i spolu, po naseljenim mjestima|url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|work=popis.gov.ba|access-date=19. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919132628/http://www.popis.gov.ba/popis2013/doc/Knjiga2/BOS/K2_T2-2_B.xlsx|archive-date=19. 9. 2017}}</ref> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 14) |work=fzs.ba |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 10502 | g2013_bosnjaci = 9341 | g2013_srbi = 192 | g2013_hrvati = 843 | g2013_bosanci = 35 | g2013_romi = 15 | g2013_muslimani = 18 | g2013_bosanciihercegovci = 1 | g2013_albanci = 6 | g2013_jugosloveni = 2 | g2013_pravoslavci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 36 | g2013_nepoznato = 10 | g1991_ukupno = 7010 | g1991_muslimani = 5101 | g1991_srbi = 597 | g1991_hrvati = 1183 | g1991_jugosloveni = 47 }} === Nacionalni sastav stanovništva – naselje Čelić === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čelić | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 171107 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013nm" /> | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 24. 4. 2016}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 3436 | g2013_bosnjaci = 3374 | g2013_srbi = 4 | g2013_bosanci = 14 | g2013_romi = 10 | g2013_muslimani = 10 | g2013_bosanciihercegovci = 1 | g2013_albanci = 4 | g2013_nisu_izjasnili = 13 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 3215 | g1991_muslimani = 3006 | g1991_srbi = 106 | g1991_hrvati = 10 | g1991_jugosloveni = 59 | g1981_ukupno = 2987 | g1981_muslimani = 2824 | g1981_srbi = 78 | g1981_hrvati = 7 | g1981_jugosloveni = 59 | g1981_crnogorci = 2 | g1981_albanci = 7 | g1981_madari = 2 | g1981_makedonci = 2 | g1971_ukupno = 2691 | g1971_muslimani = 2547 | g1971_srbi = 88 | g1971_hrvati = 10 | g1971_jugosloveni = 21 | g1971_albanci = 11 | g1961_ukupno = 2555 | g1961_muslimani = 2290 | g1961_srbi = 110 | g1961_hrvati = 26 | g1961_jugosloveni = 99 | g1961_albanci = 5 | g1961_madari = 4 | g1961_makedonci = 2 | g1961_crnogorci = 7 }} == Mjesne zajednice == Općinu Čelić sačinjavaju mjesne zajednice: Čelić, [[Ratkovići (Čelić)|Ratkovići]], [[Brnjik]], [[Vražići (Čelić)|Vražići]], [[Velino Selo (Čelić)|Velino Selo]], [[Šibošnica]], [[Nahvioci]], [[Humci]] i [[Drijenča]]. == Grb općine Čelić == [[Datoteka:Opstina-celic-grb.jpg|lijevo|mini|Grb općine Čelić]] Grb općine Čelić se sastoji od šest elemenata: utvrde kao simbola odbrane, saća kao simbola marljivosti, polumjeseca i zvijezde kao simbola [[Islam]]a i [[Bošnjaci|Bošnjaka]], cvijeta s dva reda od po dvanaest latica, koje simboliziraju naselja od kojih se sastoji općina. Unutrašnji red peteljki je crven, a vanjski zelen, osim jedne peteljke koja se crveno-bijelo šahirana, označavajući [[Hrvati|hrvatsko]] stanovništvo općine. Zlatni lijljan je državotvorni simbol, a izlazeće sunce znak je novog svitanja općine.<ref>{{Cite web|url=https://nacelnik.net/opstina/opstina-celic/|title=Čelić|website=Nacelnik|language=en-US|access-date=9. 10. 2024}}</ref> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Čelić Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://opcinacelic.ba/ Zvanični sajt općine Čelić] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111210619/http://wp.celic.com.ba/ |date=11. 1. 2016 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Tuzlanski kanton}} {{Općina Čelić}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Tuzlanskom kantonu]] [[Kategorija:Čelić|*]] [[Kategorija:Lopare]] lzdxa385c9xbb8g7y0r0126qnpipb06 Zabranjeno pušenje 0 9164 3848725 3833478 2026-05-23T03:32:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848725 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Zabranjeno pušenje | slika = Zabranjeno-pusenje-2021.jpg | slika_veličina = 320 | široka_slika = da | alt = | opis = Zabranjeno pušenje, 2021. | pozadina = skupina | alias = | porijeklo = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | žanr = [[novi primitivizam]], [[punk]], garažni rock, [[rock]], [[rock and roll]], novi val | karijera = 1980–danas | izdavač = [[Jugoton]], [[Diskoton]], [[Dallas Records]], [[Nimfa Sound]], [[Dancing Bear]], [[Renome]], [[Active Time]], [[TLN-Europa]], [[Menart]], [[Civitas Produkcija|Civitas]], [[Mascom]], [[Hayat Production]], [[Long Play Records|Long Play]], [[Tropik]], [[Croatia Records]] | povezani_umjetnici = [[Shaderwan Code]], [[Elvis J. Kurtović & His Meteors]], [[Bombaj štampa]], [[The No Smoking Orchestra|No Smoking Orchestra]] | web_stranica = {{URL|http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/|zabranjeno-pusenje.com}} | trenutni_članovi = *[[Davor Sučić]] *[[Branko Trajkov]] *[[Robert Boldižar]] *[[Toni Lović]] *[[Dejan Orešković]] *[[Anđela Zebec]] *[[Tomislav Goluban]] | bivši_članovi = [[#Bivši članovi|Vidi bivše članove]] | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Zabranjeno pušenje''' je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[rock]] grupa osnovana u [[Sarajevo|Sarajevu]] 1980. godine. Muzički stil grupe uglavnom se sastoji od osebujnog garažnog [[rock]] zvuka s utjecajima narodne muzike, često s inovativnom produkcijom i složenim pripovijedanjem. Grupa trenutno [[Članovi grupe Zabranjeno pušenje|ima sedam članova]], i to suosnivač, [[pjevač]] i gitarista [[Davor Sučić]], bubnjar [[Branko Trajkov]], gitarista [[Toni Lović]], basista [[Dejan Orešković]], violinista i klavijaturista [[Robert Boldižar]], prateći vokal [[Anđela Zebec]] te usnoharmonikaš [[Tomislav Goluban]]. Zabranjeno pušenje je nastalo suprotno od tada prevladavajućeg jugoslavenskog punk rocka i novog vala, tijesno povezano s kulturnim pokretom [[Novi primitivizam]], te radio i TV satiričnom i humorističnom emisijom ''[[Top lista nadrealista]]''. Tokom 1980-ih godina grupa je bila jedna od najznačajnijih muzičkih pojava na prostoru [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|nekadašnje Jugoslavije]], imali su izuzetno posjećene [[koncert]]e i prodali su na stotine hiljada [[Album|ploča]]. Prvi sastav grupe, u početku poznat kao Pseudobluz Band Zabranjeno Pušenje, činili su gitarista [[Davor Sučić]] i pjevač [[Nenad Janković]], bubnjari [[Zenit Đozić]] i [[Predrag Rakić]], bas-gitarista [[Mladen Mitić]], klavijaturisti [[Dražen Janković]] i [[Zoran Degan]], saksofonista i flautista [[Ognjen Gajić]] i gitarista [[Mustafa Čengić]] (Mujo Snažni). Njihov debitantski studijski [[album]] ''[[Das ist Walter]]'' (1984), u početku objavljen u malom tiražu a na kraju prodan u 100.000 primjeraka, postavio je rekord za prekoračenje početnog izdanja za 30 puta. Njihov sljedeći album ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985), također u izdanju zagrebačkog [[Jugoton]]a, bojkotovali su glavni mediji zbog slučaja "Crk'o Marshal". Godine 1986. Rakić, Mitić i Čengić odlučuju napustiti grupu, a pridružuju im se bubnjar [[Faris Arapović]], bas-gitarista [[Darko Ostojić]], gitarista [[Predrag Kovačević]] i klavijaturista [[Jadranko Džihan]].<ref name="depo" /> Tokom druge polovine osamdesetih godina grupa je s novom postavnom objavila dva albuma ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987) i ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989) u izdanju sarajevskog [[Diskoton]]a. Tokom 1992. godine, s početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Nenad Janković se seli u [[Beograd]] gdje nastavlja karijeru sa sastavom pod imenom [[The No Smoking Orchestra|Nele Karajlić & Zabranjeno pušenje]] (kasnije [[The No Smoking Orchestra|Emir Kusturica i The No Smoking Orchestra]]), a Sučić i drugi članovi se ponovno okupljaju u Sarajevu, koristeći izvorno ime, nastavljaju rad grupe<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |work=exitfest.org |access-date=26. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26. 8. 2018 |url-status=dead }}</ref> objavljujući peti studijski album ''[[Fildžan viška]]'' (1997) s izmijenjenom postavom. Sastav tokom 1990-ih pored Sučića čine i vođa Novog primitivizma [[Mirko Srdić]], pjevač [[Marin Gradac]], gost s [[Pozdrav iz zemlje Safari|albuma iz 1987.]] [[Predrag Bobić]], gitarista [[Sead Kovo]] i violinista [[Bruno Urlić]]. Nakon jednog privremenog bubnjara, [[Branko Trajkov]] dolazi u grupu 1996. godine. Ovaj sastav je snimio i šesti album ''[[Agent tajne sile]]'' (1999). Godine 2000. Srdić, Kovo i Gradac su napustili sastav, a gitarista i producent [[Dragomir Herendić]] se pridružio i nastupio na njihovom narednom albumu ''[[Bog vozi Mercedes]]'' (2001). Pet godina kasnije izlazi novi dupli album ''[[Hodi da ti čiko nešto da]]'' (2006). Sredinom 2000-ih, Herendić, Bobić i Urlić napuštaju Zabranjeno pušenje, a gitarista [[Toni Lović]], basista [[Dejan Orešković]] i violinista [[Robert Boldižar]] dolaze na njihova mjesta. Deveti studijski album grupe ''[[Muzej Revolucije]]'' (2009) objavljen je na isti dan u gotovo svim bivšim jugoslavenskim republikama na godišnjicu [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]]. Grupa je objavila svoj jubilarni deseti studijski album, ''[[Radovi na cesti]]'', 2013. godine. Jedanaesti studijski album ''[[Šok i nevjerica]]'' objavljen je u 2018. godini. Dvanaesti, ujedno i dvostruki album ''[[Karamba!]]'' objavljen je 2022. godine. ==Historija grupe== === Prve godine (1980–1983)=== Ono što će na kraju postati Zabranjeno pušenje započeli su 1979. godine tada 16-godišnji [[Nenad Janković]] (kasnije poznat kao dr. Nele Karajlić) i 18-godišnji [[Davor Sučić]] (kasnije mr. Sejo Sexon), dva tinejdžera prijatelja i komšije koji su zajedno pohađali [[Druga gimnazija (Sarajevo)|Drugu gimnaziju]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], a živjeli u istoj stambenoj zgradi u ulici Fuada Midžića u sarajevskom naselju [[Koševo]]. Uveliko zaljubljeni i duboko uronjeni u [[rock and roll]], dvojac je apsorbovao različite muzičke utjecaje u Jugoslaviji i iz inostranstva dok su očajnički pokušavali dostići osnovnu razinu tehničke osposobljenosti na svojim [[Muzički instrumenti|instrumentima]]. U toj je fazi Janković svirao [[klavir]] a Sučić [[Gitara|gitaru]]. Sučić i Janković ubrzo šire postavu grupe dovođenjem [[Ognjen Gajić|Ognjena Gajić]]a, još jednog prijatelja iz naselja, koji je već imao osnovna znanja stečena pohađanjem muzičke škole.<ref name="neleknjiga">{{cite book |last1=Karajlić |first1=Nele |title=Fajront u Sarajevu |date=2014 |url=https://www.laguna.rs/n2420_knjiga_fajront_u_sarajevu_-_dopunjeno_izdanje_laguna.html |publisher=Laguna |location=Beograd |isbn=9788652115648 |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Budući da su sva tri člana grupe, neformalno poznate kao Pseudobluz Bend, živjela sa svojim roditeljima tako su se i probe održavale u stanovima njihovih roditelja.<ref name="neleknjiga"/> Nakon nekog vremena, za bubnjara benda, Sučić dovodi [[Zenit Đozić|Zenita Đozića]] (u početku poznat kao Zena, kasnije kao Fu-Do), novog kolegu iz Druge gimnazije koji se preselio iz [[Bugojno|Bugojna]] u Sarajevo. U jesen 1980. godine grupa je dobila još jednog novog člana, gitaristu [[Mustafa Čengić|Mustafu Čengića]], koji opet dovodi [[Mladen Mitić|Mladena Mitića]] koji je svirao [[Bas-gitara|bas-gitaru]].<ref name="neleknjiga"/> Tih godina grupu su povremeno pratili i [[Mirko Srdić]], [[Zoran Degan]], [[Boris Šiber]], [[Samir Ćeramida]]. Krajem 1980. godine sastav je uspjeo ući u program [[Želimir Altarac Čičak|Želimira Altaraca "Čička"]] koji je organizovao predstavljanje novih muzičkih nada u Domu mladih u Sarajevu.<ref name="neleknjiga"/> Ovaj događaj održan pod mantrom "Nove nade, nove snage" bio je prvi javni nastup benda koji tu nastupa pod nazivom "Pseudobluz Bend Zabranjeno pušenje". Nakon nekog vremena, brišu prvi dio naziva i nastavljaju koristiti samo naziv "Zabranjeno pušenje". Njihova prva snimka, pjesma "Penzioneri na more idu zimi", napravljena je za [[Radio Sarajevo]] početkom osamdesetih godina.<ref name="jutarnji1"/> Od maja 1981. godine Janković i nekoliko članova benda dodatno su se uključili u ''[[Top lista nadrealista|Top listu nadrealista]]'', radijsku emisiju koja se sedmično emitovala kao dio Primus programa na drugom kanalu Radija Sarajevo. === Proboj i sve veća popularnost u Jugoslaviji (1984–1989) === Zabranjeno pušenje je nastupalo po sarajevskim klubovima dvije godine prije nego što su u jesen 1983. godine počeli sa snimanjem prvih pjesama za svoj debitantski [[album]]. Proces snimanja pjesama, u skromnom studiju producenta "Paše" Ferovića, trajao je sedam mjeseci prije nego što je u aprilu 1984. godine objavljen album ''[[Das ist Walter]]''.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387 |work=discogs.com |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Zagrebački [[Jugoton]] album prvo izdaje u samo 3.000 primjeraka, što je jasno ukazivalo na izrazito niska tržišna očekivanja. U tom trenutku postava grupe je nešto promijenjena, klavijaturista je Nenadov mlađi brat [[Dražen Janković]] (Seid Mali Karajlić) dok je bubnjar [[Predrag Rakić]] (Šeki Gayton). Iako je album bio objavljen u malom tiražu, konačni broj prodanih primjeraka od 100.000 postavlja rekord za prekoračenje početnog tiraža; za 30 puta je premašen prvi tiraž. Grupa 1984. godine kreće na koncertnu turneju od 60 koncerata po najvećim dvoranama u nekadašnjoj Jugoslaviji i vrlo brzo postaju najveća rock atrakcija nakon samo jednog objavljenog albuma.<ref name="crorec"/> Tokom spomenute turneje, na koncertu održanom 27. novembra 1984. godine u [[Rijeka (grad)|Rijeci]]<ref name="crkovox"/> Nele Karajlić je rekao, govoreći o pojačalu koje se u tom trenutku pokvarilo, "Crk'o Marshal... mislim na pojačalo," što je prepoznato kao dosjetka na račun smrti [[Josip Broz Tito|Maršala Tita]]. Ovaj događaj je doveo grupu u nevolje.<ref name="jutarnji1"/> Mediji su ih kritikovali, a kampanja protiv njih rezultovala je otkazivanjem koncerata i uklanjanjem ''[[Top lista nadrealista|Top liste nadrealista]]'' iz programa televizije.<ref name="zp"/> Skandal je čak privuko pažnju i [[UDBA]]-e. Spasili su ih neki od vodećih liberalnih intelektualca, kao i [[časopis]]i poput [[Polet]]a, Mladine i Slobodne Dalmacije koji su podigli svoj glas u odbranu članova grupe tako da se ta afera završava bez [[zatvor]]skih kazni.<ref name="crkovox"/> U takvoj atmosferi, grupa je snimila svoju drugu, dvostruku [[album|ploču]] ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]''<ref name="crkovox"/> u zagrebačkom SIM studiju, koji je objavljen u julu [[1985.]] godine.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489 |work=discogs.com |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Album je dobio priznanje javnosti i kritičara, ali bojkotovali su ga mediji. Promotivna turneja imala je velikih poteškoća zbog straha organizatora i enormnog prisustva [[Policija|policije]], kao odjeka afere Marshal.<ref name="jutarnji1"/> Uprkos nekoliko vrhunskih koncerata kao što oni u Hali Pionir u [[Beograd]]u, [[Poljud]]u u [[Split]]u ili [[Dom sportova Zagreb|Domu sportova]] u [[Zagreb]]u, u desecima hiljada prodanih ulaznica, turneja je imala prilično razočaravajući završetak jer su grupu napustili [[Predrag Rakić]] i [[Mustafa Čengić]] u potrazi za sigurnijom egzistencijom. Krajem 1986. godine grupu je napustio i basist [[Mladen Mitić]] dok su radili na trećem studijskom albumu.<ref name="crorec"/> Ostatak grupe radio je na novom albumu te je polako sastavio novu postavu s bubnjarom [[Faris Arapović|Farisom Arapovićem]] i gitaristom [[Predrag Kovačević|Predragom Kovačevićem]] (Kova ili Kowalski) kao i basistom [[Emir Kusturica|Emirom Kusturicom]]. U to vrijeme Kusturica je bio poznati [[režiser|filmski režiser]] koji je osvojio [[Zlatna palma|Zlatnu palmu]] na [[Kanski filmski festival|Kanskom filmskom festivalu]] 1985. godine za film ''[[Otac na službenom putu]]'', a bio je i nominiran za [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]].<ref name="jabuka"/> Ova osvježena postava u saradnji s nekim studijskim muzičarima, kao što su basista [[Predrag Bobić]], klavijaturist [[Dado Džihan]] i basist [[Darko Ostojić]], 1987. godine objavljuje novi album ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' u izdanju sarajevskog [[Diskoton]]a.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500 |work=discogs.com |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Diskotonovi urednici su imali neke primjedbe, tako da je pjesma "Naš prijedlog za Euroviziju" morala biti preimenovana budući da je sadržavala komentare o depresivnom stanju privrede i nedostatku slobode izražavanja. Album je ponovno uključivao brojne hit pjesme, kao što su "Pišonja i Žuga", "Hadžija ili bos", "Fikreta", "Dan Republike", tako da je vratio Zabranjeno pušenje u sam vrh domaće rock scene. Sam album je snimljen u [[Sarajevo|Sarajevu]], a miksan u [[London]]u dok je producent bio [[Sven Rustempašić]], sarajlija koji živi u [[Seattle]]-u. Prateća turneja, koja je uključivala 87 koncerata, bila je najveća turneja grupe do tada. Grupa nastupa u gradovima koji do tada nisu nikad imali priliku vidjeti koncert Zabranjenog pušenja uživo. Turneja je bila presudna za sticanje najšireg kruga publike i lansirala je grupu u krug najvećih domaćih rock imena, rame uz rame sa [[Azra|Azrom]], [[Bijelo dugme|Bijelim dugmetom]] i [[Parni valjak|Parnim Valjkom]]. U januaru 1988. godine bend dobija "Zlatnu ploču" za prodanih 100.000 primjeraka.<ref name="crorec"/> Grupu napušta Kusturica zbog snimanja svog novog filma ''[[Dom za vešanje]]''. U oktobru 1988. godine grupa je objavila svoj četvrti album pod nazivom ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]''.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |work=discogs.com |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Pjesme je uglavnom napisao i producirao Sučić. Na albumu su gostovali i operna pjevačica [[Sonja Milenković]], violinist [[Dejan Sparavalo]], kao i [[Goran Bregović]] kao prateći vokal i gitarista. Album je ostvario prosječan uspjeh. Grupa kreće na turneju s ''Top listom Nadrealista'' i grupom [[Bombaj štampa]], također jednim od pionira [[Novi primitivizam|Novog primitivizma]]. Program je kombinacija teatra i rock and rolla i realizovan je po Sučićevoj ideji. Na 60-ak koncerata program je gledalo preko 200.000 posjetitelja, a turneja je proglašena najuspješnijom turnejom na estradi 1989. godine, ostavivši iza sebe čak i takva imena kao što su [[Bijelo dugme|Bijelo Dugme]] i [[Lepa Brena]].<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |work=on [[Croatia Records]] |access-date=26. 9. 2018}}</ref> === Politička neslaganja, raspad grupe i prijelazni period (1990–1995) === :''Više informacija: [[Raspad SFRJ]].'' Odnos između vodećeg dvojca grupe [[Davor Sučić|Davora Sučića]] i [[Nele Karajlić|Nenada Jankovića]], postaje sve hladniji početkom 1990., naročito za vrijeme velike turneje s [[Bombaj štampa|Bombaj štampom]] i ''[[Top lista nadrealista|Top listom nadrealista]]'' tako da je turneja, iako izuzetno komercijalno uspješna, samo pogoršala njihov razlomljeni poslovni i prijateljski odnos.<ref name="crkovox">{{cite news|last=Tučkar|first=Zoran|url=http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|title=Davor Sučić aka Sejo Sexon (Zabranjeno pušenje): "Crk'o je Vox, a ne Marshall"|agency=muzika.hr|date=26. 8. 2009|access-date=26. 9. 2018|archive-date=15. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515152848/http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|url-status=dead}}</ref> Grupa prestaje s radom krajem ljeta 1990. kada Sučić obavještava Jankovića kako više nije zainteresovan za saradnju s njim. Tako da su Sučić kao i [[Darko Ostojić]] i [[Faris Arapović]] napustili grupu, više zbog različitih pogleda na viziju benda nego zbog razlika u političkim pogledima na jugoslavensko političko vodstvo s kraja 1980-ih.<ref name="crkovox" /> U to vrijeme, Sučić i Ostojić rade na solo projektu za [[Diskoton]], ali taj studijski album nije objavljen zbog početka [[rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]].<ref name="sejo"/> Arapović se pridružio sarajevskom alternativnom rock bendu [[Sikter]].<ref name="crorec"/> S početkom rata u aprilu 1992. godine Janković se seli u [[Beograd]] gdje nastavlja karijeru sa sastavom pod imenom [[The No Smoking Orchestra|Nele Karajlić & Zabranjeno Pušenje]] (kasnije preimenovan u [[The No Smoking Orchestra]]), dok u [[Opsada Sarajeva|opsjednutom Sarajevu]] ostaju Sučić, [[Mirko Srdić]], [[Zenit Đozić]], [[Boris Šiber]] i dizajner omota albuma Zabranjenog pušenja [[Srđan Velimirović]] te pokreću ratno izdanje ''Top liste Nadrealista''.<ref name="depo">{{cite web |title=Uvijek ispred svog vremena |url=http://depo.ba/clanak/1409/uvijek-ispred-svog-vremena |work=depo.ba |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Krajem juna iste godine ''Top liste Nadrealista'' počinje raditi 15-minutne radio emisije. U augustu 1993. godine nakon 50 radijskih emisija, grupa snima i emituje četiri televizijske epizode. S dolaskom struje u Sarajevu ''Top lista Nadrealista'' počinje sa scenskom, muzičkom i video produkcijom. Sučić je producirao muziku za TV seriju i pozorišnu predstavu ''TLN Live'' koju je na besplatnim nastupima vidjelo 20.000 sarajlija.<ref name="sejo" /> Nakon rata, Sučić se preselio u [[Zagreb]], gdje je živio neko vrijeme. Kasnije se vratio u Sarajevo i zajedno sa Srdićem, koji je tokom osamdesetih povremeno radio na pjesmama benda te gostovao na koncertima, obnovio Zabranjeno pušenje. Nakon ponovnog spajanja grupe 1996. godine Srdić i Sučić paralelno s pripremanjem albuma rade i na nastupima ''Top liste Nadrealista'', koja nakon ratnog iskustva u BiH pa sve do 1998. godine radi preko 300 nastupa pod pokroviteljstvom USAID-a po [[Bosna i Hercegovina|BiH]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Slovenija|Sloveniji]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Austrija|Austriji]], [[Danska|Danskoj]] i [[Švicarska|Švicarskoj]].<ref name="jabuka">{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.jabuka.tv/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/ |work=jabuka.tv |access-date=26. 9. 2018}}</ref> === Novi počeci na području bivše Jugoslavije (1996–2001) === Godine 1996. Sučić i Srdić zajedno s članova pratećeg benda ''Top liste Nadrealista'' i njenim članovima kao što su [[Sejo Kovo]], [[Đani Pervan]], [[Dušan Vranić]] i [[Samir Ćeramida]] postaju jezgra nove postave Zabranjenog pušenja. U to vrijeme grupa radi na svom novom studijskom albumu. Tako se peti album Zabranjenog pušenja ''[[Fildžan viška]]'' izdaje [[1997.]] godine u izdanju [[Dallas Records]]a i [[Nimfa Sound]]a. Sučić je uz pomoć Srdića napisao sve pjesme te producirao album. S ovog albuma predstavljena su četiri singla, i to "Možeš imat' moje tijelo", "Mile Hašišar", "Pubertet" i naslovna pjesma "Fildžan viška" za koje su snimljeni i videospotovi koje su producirali sami članovi grupe. Produkcijsko iskustvo iz ''TLN-a'' pokazalo se dragocjenim u snimanju spotova, koji bivaju vrlo dobro ocijenjeni u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Bosna i Hercegovina|BiH]] i [[Slovenija|Sloveniji]] gdje je grupa redovno nastupala. Na promotivnoj turneji su pored spomenutih Sučića i Srdića sudjelovali i [[Predrag Bobić]], [[Zoran Stojanović]], [[Nedžad Podžić]], [[Marin Gradac]], [[Bruno Urlić]] i [[Branko Trajkov]], a povremeno i [[Samir Ćerеmida|Samir Ćeramida]] i [[Đani Pervan]]. Ista postava je 1998. godine realizova i prvi uživo koncertni album ''[[Hapsi sve!]]'', snimljen 17. oktobra 1997. godine u zagrebačkom Domu sportova s [[Dario Vitez|Dariom Vitezom]], novim menadžerom grupe, u ulozi organizatora koncerta i izvršnog producenta albuma.<ref name="depo"/> Početkom 1999. godine, neposredno nakon završetka promotivne turneje za ''[[Fildžan viška]]'', započelo je pisanje pjesama za sljedeći album benda u Olimpijskom centru Bjelolasica u [[Gorski kotar|Gorskom kotaru]]. Album ''[[Agent tajne sile]]'' je snimljen u Rent-A-Cow studiju u [[Amsterdam]]u, [[Nizozemska|Holandija]], u martu 1999. godine, a producirali su ga Sučić i Zlaja "Jeff" Hadžić. ''Agent tajne sile'' objavljen je u junu 1999.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje – Agent tajne sile (1999) |url=http://novosti.hr/zabranjeno-pusenje-agent-tajne-sile-1999/ |work=novosti.hr |access-date=26. 9. 2018}}</ref> u izdanju [[TLN-Europa]], nezavisne izdavačke kuće koju je osnovao Sučić. Sa albuma su izbačena četiri singla; "Pos'o, kuća, birtija", naslovni "Agent tajne sile", "Jugo 45" i "Pupoljak". Treći singl s albuma, pjesma "Jugo 45" odmah je zasjela na najviša mjesta ljestvica hitova u BiH i Hrvatskoj. Grupa je odmah po izlasku albuma krenula na promotivnu turneju u sastavu: Sučić, Srdić, Gradac, Bobić, Urlić, Dragomir Herendić i Trajkov. Međutim, naporni ritam turneje kao i druge obaveze vrlo brzo dovode do toga da grupu napuštaju Gradac i Srdić. Gradac završava [[Muzička akademija u Sarajevu|Muzičku akademiju u Sarajevu]] i pridružuje se orkestru [[Radio Sarajevo|Radija Sarajeva]], dok je Srdić počeo pisati svoj solo album.<ref name="rirock">{{cite web |title=RiRock: Kako je nastalo i opstalo Zabranjeno pušenje? |url=http://www.rirock.com/hrvatska-i-svijet/kako-je-nastalo-i-opstalo-zabranjeno-pusenje/ |work=rirock.com |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=22. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180922132131/http://www.rirock.com/hrvatska-i-svijet/kako-je-nastalo-i-opstalo-zabranjeno-pusenje |url-status=dead }}</ref> Početkom 2000. godine bend ponovo odlazi na Bjelolasicu gdje organizuje home studio te u mjesec dana, u vlastitoj produkciji, priprema materijal za naredni album ''[[Bog vozi Mercedes]]''. U međuvremenu bend je dobio novog člana, udarkaljaša [[Albin Jarić|Albina Jarića]], poznatijeg kao Jimi Rasta, koji je ranije radio s poznatim muzičarima kao što su [[Dave Stewart]] i [[Eric Clapton]]. Novi album ''[[Bog vozi Mercedes]]'' je sniman u improvizovanim studijima u Bjelolasici i [[Ivanić-Grad]]u od marta do juna 2001. godine. Album je bio zamišljen kao odmak od velikih muzičkih projekata tako da se nije očekivao da će to postati najprodavani album Zabranjog pušenje nakon rata,<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje na Exitu |url=https://www.exitfest.org/sr/zabranjeno-pusenje |work=exitfest.org |access-date=26. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926131204/https://www.exitfest.org/sr/zabranjeno-pusenje |archive-date=26. 9. 2018 |url-status=dead }}</ref> koji se prodao u više od 35.000 primjeraka. Album je objavljen u decembru 2001. godine u izdanjima [[TLN-Europa]] i [[Menart]]a. Sučić je napisao i producirao četiri videspota, od ukupno šest objavljenih.<ref name="sejo">{{cite web |title=Sejo Sexon Biography in Croatian |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/sejo-sexon-davor-sucic/#more-85 |work=zabranjeno-pusenje.com |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=17. 1. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117061230/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/sejo-sexon-davor-sucic#more-85 |url-status=dead }}</ref> Za pjesmu "Arizona Dream" bend je osvojio nagradu [[Indexi (nagrada)|Davorin]] za najbolju rock pjesmu 2002. godine.<ref>{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |work=davorin.ba |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=12. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612114540/http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |url-status=dead }}</ref> Koncertna turneja grupe za promociju njihovog sedmog studijskog albuma imala je 250 koncerata. Godine 2001. članovi grupe sudjeluju u jednom društvenoodgovornom projektu u kojem su organizovali muzičke radionice za djecu i mlade koji su bili žrtve [[Kopnena mina|mina]].<ref>{{cite web |title=ZAVRŠENA RADIONICA ZA DJECU ŽRTVE MINA |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/zavrsena-radionica-za-djecu-zrtve-mina-719961 |work=vecernji.hr |access-date=26. 9. 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Predstave o opasnostima od mina i radionice za djecu žrtve mina – dio Festivala prvih |url=https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43 |work=hcr.hr |access-date=26. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191937/https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43 |archive-date=21. 8. 2018 |url-status=dead }}</ref> Projekt su podržale ambasade [[Kanada|Kanade]], [[Norveška|Norveške]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a u [[Zagreb]]u.<ref name="depo"/> === Nastavak uspjeha (2002–2011) === Zabranjeno pušenje je 2002. godine otišlo na [[Sjeverna Amerika|sjevernoameričku]] turneju na kojoj je 26. maja snimilo svoj drugi live album na koncertu u [[St. Louis]]u.<ref name="muzika.hr">{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje u Tvornici predstavlja “Live In St.Louis” |url=https://www.muzika.hr/najave/zabranjeno-pusenje-u-tvornici-predstavlja-live-in-st-louis/ |work=muzika.hr |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Godine 2004. bend je objavio uživo album ''[[Live in St. Louis (Zabranjeno pušenje)|Live in St. Louis]]''.<ref name="muzika.hr"/> Za promociju albuma snimljena su dva nova videospotaa: "Zenica Blues" i "Posljednja oaza (Fikreta)", od kojih je videospot za pjesmu "Zenica Blues", veliki hit 1980-ih, objavljen tačno 20 godina po objavljivanju ove pjesme. Videospot je snimljen u zatvoru u [[Zenica|Zenici]]. Kruna ovog perioda je nastup na festavalu [[Baščaršijske noći]] u Sarajevu, gdje na otvorenom koncertu Zabranjeno pušenje svira pred 15 hiljada ljudi, za koji su bili i nagrađeni.<ref name="depo"/> Tokom 2004. godine [[Albin Jarić]], [[Bruno Urlić]] i [[Dragomir Herendić]] napustili su grupu zbog drugih obaveza. Jarić se posvetio [[Porodica|porodičnom]] životu u [[Kranj]]u, u Sloveniji. Herendić završava svoj studio u [[Ivanić-Grad]]u i fokusira se na svoju producentsku karijeru. Urlić je preuzeo vodstvo [[Makedonci|makedonskog]] etno sastava Ezerki & 7/8 iz Zagreba,<ref>{{cite web |title=Bruno Urlić (Ezerki & 7/8): “Gotovo sve nosimo sa sobom – hranu, piće, pa čak i malo publike” |url=https://mixer.hr/bruno-urlic-ezerki-78-gotovo-sve-nosimo-sa-sobom-hranu-pice-pa-cak-i-malo-publike/ |work=mixer.hr |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=28. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828134347/https://mixer.hr/bruno-urlic-ezerki-78-gotovo-sve-nosimo-sa-sobom-hranu-pice-pa-cak-i-malo-publike/ |url-status=dead }}</ref> i radi kao studijski muzičar i producent. U kratkom razdoblju bez gitariste i violiniste, Sučić, Trajkov i Bobić započinju pisanje i rad na skicama onog što će za tri godine prerasti u dupli album. U kratkom vremenu grupi su se pridružili violinista [[Robert Boldižar]] i gitarista [[Toni Lović]].<ref name="depo"/> Boldižar je je u kraćem periodu tokom 1997. godine svirao na turneji dok je violinista benda Urlić je bio na usavršavanju u [[Pariz]]u. Nova postava počinje sa snimanjem pjesama za predstojeći album te odlazi i na kratku turneju. U međuvremenu se i klavijaturista [[Paul Kempf]] priključio grupi. Godine 2005. nakon što se muzički producent [[Denis Mujadžić]] "Denyken" pridružio radu na novom albumu, Sučić je dobio priliku napisati [[Filmska muzika|filmsku muziku]] za bosanskohercegovačku akcijsku-komediju ''[[Nafaka (film)|Nafaka]]'' koji izlazi [[2006.]] godine u režiji [[Jasmin Duraković|Jasmina Durakovića]].<ref name="rirock"/> Na tom projektu grupa dolazi u priliku sarađivati ​​i s renomiranim muzičarima različitih žanrova, kao što su [[Halid Bešlić]], [[Arsen Dedić]] i [[zbor Arabeske]]. 26. juna 2006. godine objavljuje se pjesma "Nema više", prvi singl s nadolazećeg albuma i soundtracka ''Nafaka'', i zasjeda na 1. mjesto mnogih radio postaja. Sučić je napisao ovu pjesmu s bosanskim piscem [[Nenad Veličković|Nenadom Veličkovićem]]. Šest mjeseci kasnije, 26. novembra, Zabranjeno pušenje je objavilo svoj osmi studijski album ''[[Hodi da ti čiko nešto da]]''<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Hodi Da Ti Čiko Nešto Da |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Hodi-Da-Ti-%C4%8Ciko-Ne%C5%A1to-Da/release/3829046 |work=discogs.com |access-date=26. 9. 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Novi album Pušenja na kioscima Tiska |url=https://www.muzika.hr/novi-album-pusenja-na-kioscima-tiska/ |work=muzika.hr |access-date=26. 9. 2018}}</ref> prvi dvostruki album nakon ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' iz 1985. godine. Iako je koncertna turneja stvarno bila uspješna kao i ranijie, razdoblje poslije izdanja albuma 2006. godine, i pored [[Australija|australske]] turneje i koncerata u [[Pariz]]u i [[London]]u, bendu je donijela dva velika razočaranja, i to otkaze značajnih koncerata u [[Beograd]]u i [[Sarajevo|Sarajevu]]. Prvo se desilo otkazivanje sarajevskog koncerta kao posljedica nezajažljivosti ljudi iz uprave [[Sarajevski filmski festival|Sarajevskog filmskog festivala]] koji su uspjeli preusmjeriti sponzorska sredstva namijenjena koncertu u njihov budžet.<ref name="jutarnji1">{{cite web |title=Sarajevski odgovor na novi val |url=https://www.jutarnji.hr/arhiva/sarajevski-odgovor-na-novi-val/3987543/ |work=jutarnji.hr |access-date=26. 9. 2018}}</ref><ref name="zp">{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |work=zabranjeno-pusenje.com |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=28. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |url-status=dead }}</ref> Sljedeći udarac bendu bila je uzurpacija koncerta 29. novembra od strane bivših članova benda u [[Beograd]]u, okupljenih oko sastava [[The No Smoking Orchestra|No Smoking Orchestra]]. Grupa je planirala projekat manifestacije ''Dan Republike'' s ciljem da to postane tradicionalni termin koncerta za beogradske fanove.<ref name="zp"/> U septembru 2008. godine dugogodišnji basista [[Predrag Bobić]] napustio je grupu nakon oproštajnog koncerta na zagrebačkom jezeru Bundek.<ref name="Predrag Bobić Životopis">{{cite web |title=Predrag Bobić Životopis |url=http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |work=sbrock.net |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=19. 5. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519054608/http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |url-status=dead }}</ref> Nakon toga, gitarista [[Dejan Orešković]], bivši basista [[Divlje jagode|Divljih jagoda]], pridružio se grupi i radu na njihovom nadolazećem albumu.<ref>{{cite web |title=Sejo Sexon: Mi smo svačiji i ničiji |url=https://slobodnadalmacija.hr/scena/showbizz/clanak/id/23542/sejo-sexon-mi-smo-svaciji-i-niciji |work=slobodnadalmacija.hr |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Deveti studijski album ''[[Muzej Revolucije]]''<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Muzej Revolucije |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Muzej-Revolucije/release/6020347 |work=discogs.com |access-date=26. 9. 2018}}</ref> objavljen je 7. novembra [[2009.]] godine na 92. godišnjicu [[Oktobarska revolucija|Oktobarske revolucije]].<ref>{{cite web |title=Protestno pismo industriji nejednakosti |url=https://www.muzika.hr/albumi/protestno-pismo-industriji-nejednakosti/ |work=muzika.hr |access-date=26. 9. 2018}}</ref><ref>{{cite web |title='Muzej revolucije' |url=https://www.tportal.hr/magazin/clanak/muzej-revolucije-20091104 |work=tportal.hr |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Album je objavljen istog dana kroz različite izdavačke kuće u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Crna Gora|Crnoj Gori]], [[Srbija|Srbiji]] i [[Slovenija|Sloveniji]].<ref name="balkanrock">{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Radovi na cesti (2013) |url=http://balkanrock.com/autorski-clanci/recenzije/zabranjeno-pusenje-radovi-na-cesti-2013/ |work=balkanrock.com |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=7. 12. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207134335/https://balkanrock.com/autorski-clanci/recenzije/zabranjeno-pusenje-radovi-na-cesti-2013/ |url-status=dead }}</ref> S albuma je objavljeno pet singlova i to: "Modni Guru", "Kladimo se", "Kada Sena pleše", "Tvoja bosa stopala" i "Samir-time". U 2011. godini Sučić je režirao videospot za treći singl s albuma pod nazivom "Kada Sena pleše". Bio je to njegov rediteljski debi, a napisao je [[scenarij]] za taj video.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušnje "Kada Sena pleše" |url=https://glazba.hrt.hr/109584/zabranjeno-pusnje-kada-sena-plese |work=glazba.hrt.hr |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=26. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826183003/https://glazba.hrt.hr/109584/zabranjeno-pusnje-kada-sena-plese |url-status=dead }}</ref> Bend je 25. juna 2012. godine objavio video za "Samir-time", koji je bio peti i posljednji singl s albuma ''Muzej Revolucije''.<ref>{{cite web |title=Pogledajte premijeru spota "Samir-time" Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/pogledajte-premijeru-spota-samir-time-zabranjenog-pusenja/120626020 |work=klix.ba |access-date=26. 9. 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Pjesma "Samir-time": Zabranjeno pušenje ima novi spot! |url=http://24sata.info/magazin/muzika/102030-video-pjesma-samir-time-zabranjeno-pusenje-ima-novi-spot.html |work=24sata.info |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=26. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826164741/http://24sata.info/magazin/muzika/102030-video-pjesma-samir-time-zabranjeno-pusenje-ima-novi-spot.html |url-status=dead }}</ref> === Deseti jubilarni studijski album (2012–2019) === Godine 2012. Davor Sučić i Toni Lović napisali su i producirali deset novih pjesama koje su se našle na desetom studijskom albumu. Album ''[[Radovi na cesti]]'' objavljen je 10. oktobra 2013. godine u izdanju [[Croatia Records]]a i Dallas Recordsa, a naišao je na većinom pozitivne kritike muzičkih recenzenata.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Radovi Na Cesti |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Radovi-Na-Cesti/release/5229013 |work=discogs.com |access-date=26. 9. 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=“Zabranjeno pušenje” u Zagrebu obilježava 30 godina djelovanja |url=http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182 |work=zg-magazin.com.hr |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=3. 10. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003183407/http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno preuzmite novi album Zabranjenog pušenja - "Radovi na cesti" |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-preuzmite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/131009103 |work=klix.ba |access-date=26. 9. 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Skinite novi album Zabranjenog pušenja - Radovi na cesti |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/lica/skinite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/128025 |work=radiosarajevo.ba |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Sa albuma je objavljeno šest singlova: "Boško i Admira", "Ti voliš sapunice", "Tri kile, tri godine", "U tvoje ime", "Klasa optimist" i "Kafana kod Keke". Dana 28. decembra 2013. godine Sučić i Zabranjeno pušenje proslavili su 30 godina rada benda velikim koncertom u sarajevskoj [[Skenderija|Skenderiji]], zajedno sa fanovima.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje večerašnjim koncertom slavi 30 godina rada |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-vecerasnjim-koncertom-slavi-30-godina-rada/131227096 |work=klix.ba |access-date=26. 9. 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=30 godina Zabranjenog pušenja i slavljenički koncert u Sarajevu |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/30-godina-zabranjenog-pusenja-i-slavljenicki-koncert-u-sarajevu/133647 |work=radiosarajevo.ba |access-date=26. 9. 2018}}</ref> Kao gosti na koncertu nastupili su [[Halid Bešlić]], Mile Kekin, [[Hor Arabeske|grupa Arabeske]], te bivši članovi benda Mustafa Čengić (Mujo Snažni), Darko Ostojić (Minka), [[Samir Ćerеmida|Samir Ćeramida]], Jadranko Džihan i [[Zenit Đozić]] (Fu-do). U januaru 2016. godine bendu se pridružila saksofonistica i flautistica [[Lana Škrgatić]],<ref>{{cite web |title=PREMIJERA SPOTA ZABRANJENOG PUŠENJA: Evo kako izgleda kada stari rokeri ‘bare’ mlade sponzoruše |url=https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/ |work=net.hr |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=26. 7. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726103944/https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/ |url-status=dead }}</ref> dok je klavijaturista [[Paul Kempf]] napustio sastav početkom 2017. godine. Tokom 2017. bend je nastupio na novosadskom [[Exit Festival|festivalu EXIT]], kao i na [[Beogradski festival piva|Beogradskom festivalu piva]].<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje 19.05.2017. |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |work=exitfest.org |access-date=26. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26. 8. 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje na Exitu: Ovaj festival je jak argument da rock'n'roll još postoji |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-na-exitu-ovaj-festival-je-jak-argument-da-rock-n-roll-jos-postoji/170523094 |work=klix.ba |access-date=26. 9. 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Direktori, Mortal Kombat, Škrtice i Zabranjeno pušenje na Belgrade Beer Festu |url=http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/ |work=balkanrock.com |access-date=26. 9. 2018 |archive-date=26. 8. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826153620/http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/ |url-status=dead }}</ref> Krajem oktobra 2018. godine objavljen je jedanaesti studijski album ''[[Šok i nevjerica]]'', koji su najviše stvarali i producirali Sejo Sexon i [[Toni Lović]]. Gosti na albumu bili su tuzlanska reperica [[Sassja]] i sarajevski pjevač i kompozitor [[Damir Imamović]].<ref name="index1" >{{cite web |title=Šok i nevjerica: Zabranjeno pušenje nakon pet godina objavljuje novi album |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/sok-i-nevjerica-zabranjeno-pusenje-nakon-pet-godina-objavljuje-novi-album/2027683.aspx |work=index.hr |access-date=3. 12. 2019}}</ref><ref name="klix">{{cite web |title="Šok i nevjerica!": Zabranjeno pušenje konačno objavljuje 11. album |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/sok-i-nevjerica-zabranjeno-pusenje-konacno-objavljuje-11-album/181002048 |work=klix.ba |access-date=3. 12. 2019}}</ref> U oktobru je objavljen i spot za singl "Irska".<ref>{{cite web |title=Premijera: Prvi pogledajte novi spot Zabranjenog pušenja "Irska" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/premijera-prvi-pogledajte-novi-spot-zabranjenog-pusenja-irska/2031389.aspx |work=index.hr |access-date=3. 12. 2019}}</ref> Promotivna turneja albuma počela je nastupima u [[Beograd]]u 29. oktobra<ref>[https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3164407/raspevani-dan-republike-uz-zabranjeno-pusenje-legendarni-bend-odrzao-u-beogradu-jos-jedan-koncert-za-pamcenje RASPEVANI DAN REPUBLIKE UZ ZABRANJENO PUŠENJE: Legendarni bend održao u Beogradu još jedan koncert za pamćenje!] ''kurir.rs'' pristupljeno 3. 12. 2019.</ref><ref>[http://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:763523-Raspevani-Dan-republike Raspevani Dan republike] ''novosti.rs'', pristupljeno 3. 12. 2019.</ref> i [[Zagreb]]u, a kulminirala 29. decembra 2018. godine koncertom u [[Skenderija|Skenderiji]], na kojem su kao gosti nastupili [[Zele Lipovača]] i [[Alen Islamović]]. Tim koncertom obilježeno je i 35 godina karijere benda.<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/kultura/muzika/koncert-zabranjenog-pusenja-u-sarajevu-sok-i-nevjerica-u-skenderiji-421423 Koncert Zabranjenog pušenja u Sarajevu: Šok i nevjerica u Skenderiji] pristupljeno 3. 12. 2019.</ref><ref>[https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-ostavilo-srce-u-prepunoj-skenderiji-raja-iz-sarajeva-uzivala-u-sjajnoj-svirci/181230001 Zabranjeno pušenje ostavilo srce u prepunoj Skenderiji, raja iz Sarajeva uživala u sjajnoj svirci]</ref> Početkom oktobra 2019. godine Zabranjeno pušenje krenulo je na svjetsku turneju povodom obilježavanja 35 godina od izlaska [[Das ist Walter|njihovog prvog albuma]]. Održana su četiri koncerta u [[Kanada|Kanadi]], tri u [[Australija|Australiji]] i tri u [[Sjeverna Evropa|Sjevernoj Evropi]], te koncerti u Zagrebu i [[Split]]u sredinom oktobra 2019.<ref>[https://www.index.hr/magazin/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35-godina-albuma-das-ist-walter/2125561.aspx https://www.index.hr/magazin/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35-godina-albuma-das-ist-walter/2125561.aspx] ''index.hr'' pristupljeno 3. 12. 2019.</ref><ref>[https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35-godina-albuma-das-ist-walter/191021054 Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter''] ''klix.ba'' pristupljeno 3. 12. 2019.</ref> Predgrupa na zagrebačkom i splitskom koncertu bio je zagrebački punk rock bend Mašinko, dok su gosti bili Predrag Bobić "Bleka", Mustafa Čengić "Mujo Snažni" i [[Dražen Žerić]] iz grupe [[Crvena jabuka]]. U novembru 2019. godine Lana Škrgatić napustila je bend da bi se pridružila jednom ženskom muzičkom sastavu.<ref>[https://zadovoljna.dnevnik.hr/clanak/c-u-r-e-upoznajte-cetiri-djevojke-koje-sviraju-na-otvorenju-adventa-kod-matosa---584909.html C.U.R.E.: Upoznajte četiri djevojke koje sviraju na otvorenju Adventa kod Matoša], ''zadovoljna.dnevnik.hr'' Pristupljeno 2. 12. 2019.</ref> Do kraja iste godine grupi se pridružila pjevačica [[Anđela Zebec]]. === Posljednje godine (2020–danas) === Tokom 2020. i 2021. godine, u vrijeme [[Pandemija COVID-a 19|pandemije COVID-19]], članovi benda snimili su 16 novih pjesama za novi studijski album. Pjesme su napisali i producirali [[Davor Sučić|Sejo Sexon]] i [[Toni Lović]] u saradnji s drugim autorima, dok aranžman potpisuju zajedno sa ostalim članovima grupe. Prvi put nakon 15 godina pauze na albumu sarađuju sa [[Elvis J. Kurtović|Elvisom J. Kurtovićem]], bivšim članom. Tako su u junu 2020. objavili singl i spot za pjesmu "Korona hit pozitivan", koji je rađen u saradnji sa Kurtovićem.<ref>[https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-s-pozitivnim-korona-hitom-20210920 Zabranjeno pušenje u Zagrebu s 'pozitivnim korona hitom'], ''tportal.hr'' Pristupljeno 4.06.2022.</ref><ref>[https://dalmatinskiportal.hr/zivot/video-zabranjeno-pusenje--nemamo-virus--imamo-korona-pozitivan-hit/68087 Zabranjeno pušenje: Nemamo virus, imamo Korona pozitivan hit], ''dalmatinskiportal.hr'' Pristupljeno 4.06.2022.</ref> U aprilu 2022. godine izašao je treći live album ''[[Live in Skenderija Sarajevo 2018]]''. Novi studijski album, dvanaesti ali i dupli, ''[[Karamba!]]'', izašao je [[3. juni|3. juna]] 2022. godine.<ref>[https://mondo.rs/Zabava/Muzika/a1644178/Zabranjeno-pusenje-novi-album-Karamba.html KARAMBA! 6 životnih lekcija sa novog albuma Zabranjenog pušenja!], ''mondo.rs'' Pristupljeno 4.06.2022.</ref><ref>[https://m.cdm.me/zabava/muzika-film-tv/poslije-cetiri-godine-cekanja-zabranjeno-pusenje-konacno-ima-novi-album-i-to-dvostruki/ Poslije četiri godine čekanja, Zabranjeno pušenje konačno ima novi album i to dvostruki], ''cdm.me'' Pristupljeno 4.06.2022.</ref> Album je najavljen pjesmom "Ekrem", za koju je snimljen i spot, koji je ponovo režirao [[Tomislav Fiket]], a u ulozi Ekrema je glumac [[Asim Ugljen (glumac)|Asim Ugljen]].<ref>[https://www.klix.ba/magazin/muzika/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-zabranjenog-pusenja/220524099?fbclid=IwAR2VdL6kULnQREda-abvHcS7fWPeyx2353pyXRPTr-d5XpT0o2up5_lywzI Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album Zabranjenog pušenja], ''klix.ba'' Pristupljeno 04.06.2022.</ref><ref>[https://www.kurir.rs/stars/3940447/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja Ravnozemljaš „Ekrem“ najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja], ''Kurir'' Pristupljeno 04.06.2022.</ref><ref>[https://avaz.ba/showbiz/jet-set/745048/asim-ugljen-u-novom-spotu-zabranjenog-pusenja-ja-sam-poremeceni-ravnozemljas-ekrem Asim Ugljen u novom spotu "Zabranjenog pušenja": Ja sam poremećeni ravnozemljaš Ekrem], ''Avaz'' Pristupljeno 04.06.2022.</ref><ref>[https://www.index.hr/magazin/clanak/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja/2366978.aspx Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja], ''index.hr'' Pristupljeno 04.06.2022.</ref><ref>[https://www.gloria.hr/gl/zivot/preporuke/asim-ugljen-postao-ekrem-ravnozemljas-skeptican-prema-knjizi-a-pun-povjerenja-prema-googleu-15202601 Asim Ugljen postao Ekrem Ravnozemljaš: ‘Skeptičan prema knjizi, a pun povjerenja prema Googleu‘], ''gloria.hr'' Pristupljeno 04.06.2022.</ref> Sredinom 2022. godine bendu se pridružio [[Tomislav Goluban]], [[bluz]] muzičar, [[kompozitor]] i svirač usne harmonike.<ref>{{cite web|title=HDS - Tomislav Goluban|url=https://www.hds.hr/clan/goluban-tomislav/|access-date=23. septembar 2025|website=hds.hr}}</ref> Tokom 2025. godine objavljena su dva koncertna (live) albuma. U maju je izašao četvrti live album ''[[Pušenje ubija]]'', na kojem se nalaze pjesme snimljene 7. juna 2024. godine na koncertu na Šalati u [[Zagreb]]u, u sklopu jubilarne turneje kojom je obilježeno 40 godina od izlaska kultnog albuma ''Das ist Walter''.<ref>{{Citiranje weba|title=Zabranjeno pušenje ima novi album: „Pušenje ubija“|url=https://nova.rs/zabava/showbiz/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=23. septembar 2025|date=19. 5. 2025|website=nova.rs}}</ref><ref name=":33">{{Citiranje weba|title=Zabranjeno pušenje ima novi album ‘Pušenje ubija’|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=23. septembar 2025|date=15. 5. 2025|website=ravnododna.com}}</ref> Na istom koncertu debitovao je mladi i perspektivni klavijaturista Vito Sučić, sin frontmena Zabranjenog pušenja, Davora Sučića.<ref name=":33"/> Nakon toga objavljen je i peti live album ''[[Uživo u Lisinskom]]''. Sve pjesme s ovog izdanja snimljene su 8. februara 2025. godine na koncertu pod nazivom "Zabranjeno pušenje kao Neuštekani" u Koncertnoj dvorani Vatroslava Lisinskog u Zagrebu.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani|url=https://www.lisinski.hr/hr/dogadanja/zabranjeno-pusenje-br-kao-neustekani/|access-date=23. septembar 2025|website=lisinski.hr}}</ref><ref>{{Citiranje weba|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani objavili live album snimljen na koncertu u Lisinskom|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-kao-neustekani-objavili-live-album-snimljen-na-koncertu-u-lisinskom/|access-date=23. septembar 2025|date=1. 7. 2025|website=ravnododna.com}}</ref><ref>{{Citiranje weba|title=Uživo u Lisinskom – Novi album Zabranjenog pušenja|url=https://kooltur.hr/glazba/uzivo-u-lisinskom-novi-album-zabranjenog-pusenja/|access-date=23. septembar 2025|last=Čelig|first=Goran|date=2. 7. 2025|website=kooltur.hr}}{{Mrtav link}}</ref> Projekat "Neuštekani", koji su pokrenuli Zabranjeno pušenje i njihov frontmen Sučić, predstavlja izvođenje pjesama benda u akustičnom aranžmanu.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kakvo nismo čuli|url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-kakvo-nismo-culi-20241116|access-date=23. septembar 2025|date=13. 11. 2024|website=tportal.hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje imat će ‘neuštekani’ intimni koncert u Lisinskom|url=https://www.muzika.hr/zabranjeno-pusenje-imat-ce-neustekani-intimni-koncert-u-lisinskom/|access-date=23. septembar 2025|date=24. 11. 2024|website=muzika.hr}}</ref> ==Muzički stil== {{Glavni|Novi primitivizam}} Početkom 1980-ih, kada je ostatak pop scene [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]] pratio europske trendove (uglavnom punk rock i novi val), Zabranjeno pušenje je bio dio jedinstvenog rock pokreta sa centrom u Sarajevu. Ovaj pokret, uglavnom zasnovan na prostom, mladalačkom garažnom rocku sa utjecajima folka, je odredio jedinstveni sarajevski urbani stil nazvan [[Novi primitivizam]]. Pjesme Zabranjenog pušenja su se kretale od [[Punk muzika|punk]]a do rocka; vrlo često aranžovane da sadrže [[Truba|trube]] i [[saksofon]]e, davale su grupi jedinstven zvuk. Zabranjeno pušenje je pjevalo o [[Sarajevo|Sarajevu]], njegovim idolima i lokalnim herojima uz priče o ljubavi i gubicima, na drugačiji i često humoristički način. Vrlo jasni i često cinični, stihovi grupe su bili dovoljno napredni da pokažu posljednje stadije jugoslavenskog socijalizma ("Dan republike", "Srce, ruke i lopata", "Amir", "Guzonjin sin"), drugačije klubove i i homoseksualce ("Pišonja i Žuga u paklu droge", "Javi mi"), a također su predvidjeli mračne nagovještaje [[Rat u Bosni i Hercegovini|predstojećeg rata]] ("Kanjon Drine", "Zvijezda nad Balkanom"). Pjesme kao što su "Nedelja kad je otišo Hase" (pjesma je naizgled posvećena fudbaleru [[Asim Ferhatović|Asimu Ferhatoviću Haseu]], ali je zapravo o danu kada je preminuo [[Josip Broz Tito]]), "Anarhija all over Baščaršija", "Zenica Blues", "Šeki is on the Road Again", "Balada o Pišonji i Žugi", "Pišonja i Žuga u paklu droge", "Dok jezdiš ka Alemanji", "Lutka sa naslovne strane", "Na straži pored Prizrena" i mnoge druge su osigurale svoje mjesto u historiji rok muzike bivše Jugoslavije. ==Članovi== {{glavni|Članovi grupe Zabranjeno pušenje}} ===Sadašnja postava=== * [[Davor Sučić|Davor Sučić "Sejo Sekson"]] – [[pjevanje|vokal]], [[gitara]], [[lirika|tekstovi]] i pjesme (1980–1990; 1995–danas) * [[Antun Lović|Toni Lović]] – [[električna gitara|solo gitara]] (2004–danas) * [[Dejan Orešković|Dejan Orešković "Klo"]] – [[bas-gitara]] (2008–danas) * [[Robert Boldižar]] – [[violina]], [[klavijature]] (2004–danas) * [[Branko Trajkov|Branko Trajkov "Trak"]] – [[bubnjevi]] (1996–danas) * [[Tomislav Goluban]] – usna harmonika (2022–danas) * [[Anđela Zebec|Anđela Zebec "Angie"]] – prateći vokal, udaraljke (2019–danas) <small>Izvor: {{URL|https://zabranjeno-pusenje.com/zabranjeno-pusenje/|Zabranjeno pušenje}}</small> ===Bivši članovi=== {{col-begin}} {{col-2}} * [[Faris Arapović]] – bubnjevi (1987–1990) * [[Kristina Biluš]] – prateći vokal (1999) * [[Predrag Bobić]] "Bleka" – bas-gitara (1996–2008)<ref name="Predrag Bobić Životopis"/> * [[Mustafa Čengić]] "Mujo Snažni" – gitara, prateći vokal (1980–1986) * [[Samir Ćeramida]] – bas-gitara (1996–1998) * [[Zoran Degan]] "Poka" – klavijature (1980–1983) * [[Zenit Đozić]] "Fu-do" – bubnjevi, udaraljke, prateći vokal (1980–1983; 1985) * [[Jadranko Džihan]] – klavijature (1987–1990) * [[Ognjen Gajić]] – [[saksofon]], [[flauta]], [[klavijature]] (1980–1987) * [[Marin Gradac]] "Mako" – pjevač, trombon (1996–1999) * [[Dragomir Herendić]] "Dragianni" – gitara (1999–2004) * [[Dražen Janković]] "Seid Mali Karajlić" – klavijature, prateći vokal (1980–1981; 1984–1987) * [[Nele Karajlić|Nenad Janković]] "Dr. Nele Karajlić" – pjevač, klavijature (1980–1990) * [[Albin Jarić]] "Jimi Rasta" – udaraljke (2001–2004) {{col-2}} * [[Paul Kempf]] "Pavo" – klavijature (2005–2017) * [[Predrag Kovačević]] "Kowalski" – gitara (1986–1990) * [[Sead Kovo]] "Sejo" – gitara (1996–1999) * [[Emir Kusturica]] – bas-gitara (1987) * [[Mladen Mitić]] "Munja" – bas-gitara , prateći vokal (1980–1986) * [[Darko Ostojić]] "Minka" – bas-gitara (1987–1990) * [[Đani Pervan]] – bubnjevi (1996) * [[Nedžad Podžić]] "Počko" – klavijature, prateći vokal (1996–1998) * [[Predrag Rakić]] "Šeki Gayton" – bubnjevi (1983–1986) * [[Mirko Srdić]] "Elvis J. Kurtović" – prateći vokal (1996–1999) * [[Zoran Stojanović]] – električna gitara (1996–1998) * [[Lana Škrgatić]] – saksofon, flauta, klavijature (2016–2019) * [[Bruno Urlić]] "Prco" – [[violina]], [[viola]], klavijature, prateći vokal (1997–2004)<ref>{{cite web |title=Bend Massino Savić |url=http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |work=massimo.hr |access-date=26. 9. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153612/http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |archive-date=31. 7. 2018 |url-status=dead }}</ref> * [[Dušan Vranić]] "Duco" – klavijature, prateći vokal (1996–1997) {{col-end}} ==Diskografija== {{Glavni|Diskografija grupe Zabranjeno pušenje}} ===Studijski albumi=== * ''[[Das ist Walter]]'' (1984.) * ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985.) * ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987.) * ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989.) * ''[[Fildžan viška]]'' (1997.) * ''[[Agent tajne sile]]'' (1999.) * ''[[Bog vozi Mercedes]]'' (2001.) * ''[[Hodi da ti čiko nešto da]]'' (2006.) * ''[[Muzej Revolucije]]'' (2009.) * ''[[Radovi na cesti]]'' (2013.) * ''[[Šok i nevjerica]]'' (2018.) * ''[[Karamba!]]'' (2022.) == Također pogledajte == * [[The No Smoking Orchestra]] == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Zabranjeno pušenje}} * [http://www.zabranjeno-pusenje.com/ Zabranjeno pušenje] * [https://www.discogs.com/artist/657453-Zabranjeno-Pu%C5%A1enje Zabranjeno pušenje] na Discogsu {{Zabranjeno pušenje}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Bosanskohercegovačke muzičke grupe]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke rok-grupe]] [[Kategorija:Zabranjeno pušenje]] [[Kategorija:Novi primitivizam]] [[Kategorija:Muzičke grupe iz Sarajeva]] [[Kategorija:Muzičke grupe osnovane 1980.]] [[Kategorija:Jugoslavenske rok-grupe]] fiiab9ld2pkapibwyhfi9sj90an24n8 Zvučna kartica 0 9798 3848743 3799200 2026-05-23T08:34:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848743 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija hardver | ime = Zvučna kartica | slika = Audigy2zs.png | opis_slike = Creative Audigy 2 ZS zvučna kartica | datum = 1988. | izumitelj = AdLib | kon1 = Matičnu ploču | preko1_1 = [[PCI]] | preko1_2 = [[ISA]] | preko1_3 = [[USB]] | preko1_4 = [[IEEE 1394]] | preko1_5 = IBM PC Paralelni port | kon2 = Zvučnike | preko2_1 = kablova | proizv1 = [[Creative Labs]] | proizv2 = [[Realtek]] }} '''Zvučna kartica''' je [[hardver|dio]] koji obezbjeđuje [[zvuk|zvučni]] ulaz i izlaz. Zvučna kartica na sebi sadrži [[zvučni čip]] koji pretvara analogne [[zvuk|zvučne]] valove u digitalni signal ([[binarni kod|nule i jedinice]]). Zvučni čip se može nalaziti i na [[matična ploča|matičnoj ploči]] sa unaprijed integrisanim ulazima i izlazima na njoj. Dio koji obavlja taj zadatak se zove [[CODEC]] u koji su integrisana dva glavna dijela koja obavljaju taj posao, '''ADC''' (Analog Digital Converter) i '''DAC''' (Digital Analog Converter) pretvarač. Osim toga, imamo i '''DSP''' (Digital Sound Processor), zvučni procesor koji oslobađa [[Procesor|CPU]] od procesiranja zvučnih signala (ako ga zvučna karta nema, onda to radi CPU), također zvučna kartica ima svoju memoriju. Komunikacija sa računarom se odvija preko PCI interfejsa, dok se komunikacija sa [[zvučnik|zvučnicima]] i [[mikrofon]]om ostvaruje preko ulaznih i izlaznih konektora. == Način rada ADC-a i DAC-a == ADC ili analogno digitalni pretvarač, kao što sam naziv kaže, pretvara analogne valove (praktično zvuk) u digitalne signale (nule i jedinice), tako da računar može razumjeti signale koje dobija od nekog vanjskog uređaja (npr. mikrofon). Način pretvaranja je sljedeći: ADC preciznim mjerenjem analizira analogne valove te ih digitalizuje u obliku nula i jedinica, koje onda DSP ili CPU procesira, dok kvalitet zavisi od preciznosti i brzine mjerenja koja se mjeri u kilohercima (KHz). Isto važi i za DAC, koji radi obratan proces, pretvara digitalni u analogni [[signal]], tako da sve što čujete na PC zvučnicima je ustvari prevedeni binarni kod u analogni signal tj. zvuk. === Zvučni ulazi i izlazi === Većina zvučnih kartica od [[1999]]. podliježu Microsoftovom PC 99 standardu za obilježavanje vanjskih konektora odgovarajućim bojama: {| {{prettytable}} |- ! colspan="2" | Boja !! Uloga |- ! style="background-color: pink;" | &nbsp; ! Ružičasta | Analogni ulaz za [[mikrofon]]. |- ! style="background-color: lightblue;" | &nbsp; ! Svijetlo plava | Analogni ulaz za liniju. |- ! style="background-color: palegreen;" | &nbsp; ! Zelena | Analogni izlaz za glavni [[stereo]] signal (prednji [[zvučnici]] ili slušalice). |- ! style="background-color: black;" | &nbsp; ! Crna | Analogni izlaz za zadnje zvučnike. |- ! style="background-color: orange;" | &nbsp; ! Narandžasta | [[S/PDIF]] digitalni izlaz (nekad se koristi i za analogni izlaz za srednje zvučnike) |} == Tipovi zvučnih kartica == Zvučne kartice su nastale tek 1980-tih godina, dotad je mogao stvarati samo običan zvuk, koji je stvarao zvučnik u samom kućištu. Od tada zvučne kartice su napredovale, te skoro sve današnje kartice podržavaju (kućno kino),sve standarde, te niz aplikacija koji omogućavaju bolju komunikaciju sa zvučnom karticom,jer bez softvera zvučna kartica ne bi mogla raditi. Danas najpoznatiji API su [[Microsoft]] Direct Sound i [[Creative]] EAX standard. Također, nemaju sve zvučne kartice isti broj izlaza i ulaza, iako većinom današnje kartice imaju 5 konektora, 3 izlaza (prednji i zadnji, te subwoofer) i 2 ulaza (mikrofon i linijski ulaz), iako se najčešće koristi ulaz za prednje zvučnike (proizvođači zvučnika obično stave dva zvučnika na jedan konektor) zelene boje. Najnoviji trend je omogućavanje spajanja 7 zvučnika i jednog subwoofera (7.1 standard). Karakteristike koje se obično gledaju kod zvučnih karti su: ADC i DAC kapacitet i brzina, frekvencijski odaziv, broj izlaza, podrška za API-je, certifikati (npr. Dolby Surround) itd. Najpoznatiji i najbolji proizvođač zvučnih karti je [[Creative]], osim njega imamo [[Terratec]], [[C-Media]], [[nVIDIA]], [[Realtek]], [[VIA]] itd. == Također pogledajte == * [[Zvuk]] * [[Zvučnici]] * [[Multimedija]] * [[MIDI]] == Vanjski linkovi == {{Commons|Sound card|Zvučna kartica}} * [http://www.hardwarebase.net/?akcija=hardware&kat=5 Isprobavanje, usporedba i ocjenjivanje zvučnih kartica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051228042046/http://www.hardwarebase.net/?akcija=hardware&kat=5 |date=28. 12. 2005 }} {{Simboli jezika|bs|Bosanski}} * [http://www.crossfire-designs.de/link/soundcards Historija PC zvučnog hardvera]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.audiotrak.net/ AudioTrak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051210075203/http://www.audiotrak.net/ |date=10. 12. 2005 }} {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.cmedia.com.tw/ C-Media Electronics] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.creativelabs.com Creative Labs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081006125105/http://creativelabs.com/ |date=6. 10. 2008 }} {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.soundblaster.com/ Sound Blaster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112194805/http://www.soundblaster.com/ |date=12. 11. 2006 }} {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [https://web.archive.org/web/20080516014738/http://www.tbeach.com/ Turtle Beach] {{Simboli jezika|en|Engleski}} * [http://www.via.com.tw/en/products/audio/ Via Technologies - Audio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051126160742/http://www.via.com.tw/en/products/audio/ |date=26. 11. 2005 }} {{Simboli jezika|en|Engleski}} {{Hardver}} [[Kategorija:Zvučna kartica]] 39sehehois2bmtz66fo3xtt3tzo6gah Zikrija Avdagić 0 10719 3848732 3642793 2026-05-23T06:47:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848732 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Zikrija Avdagić | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = | radna_institucija = | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | utacali_na_njega = | poznat_po = [[vještačka inteligencija]] | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Zikrija Avdagić''' je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] naučnik na polju [[Umjetna inteligencija|Umjetne inteligencije]] i sistema u realnom vremenu. Dobitnik je Fulbright stipendije za istraživanje na polju [[genetika|genetičkih]] [[algoritam]]a. Bio je profesor na Elektrotehničkom fakultetu [[univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]] do 2019. na predmetima Vještačka inteligencija, Metode i primjene vještačke inteligencije te Računarski sistemi u realnom vremenu.<ref>{{Cite web|url=https://people.etf.unsa.ba/~zavdagic/|title=Welcome - Professor Zikrija Avdagic|website=people.etf.unsa.ba|access-date=5. 12. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ri.etf.unsa.ba/people/zikrija-avdagic/|title=Zikrija Avdagić – Department of Computer Science and Informatics|language=en-US|access-date=5. 12. 2023|archive-date=5. 12. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231205123050/https://ri.etf.unsa.ba/people/zikrija-avdagic/|url-status=dead}}</ref> == Djela == * Zikrija Avdagic, Amir Smajevic, Dusanka Boskovic, Track Layout Design Using Modified Genetic Algorithm IEEE International Symposium on Industrial Electronics, Cambridge, UK, 30 June- 2 July, 2008 * N. Dukic, Z. Avdagic, Fuzzy functional depandency and the resolution principle, International Journal Informatica Volume 16 Number 1, 2005 ISSN 0868-4952, Instutute of Matematics and Informatics Lithuanian Academy of Sciences * S. Rizvic, S. Jeginovic, S.Konjicija, Z.Avdagic, Static Linking of Phonemes to Polygonal 3D Model's Facial Expressions, Spring Conference on Computer Graphics, Budimerice Slovakia , 2005. 3. N. Dukic, Z. Avdagic, Formalization of provens fuzzy functional depandency in fuzzy database, Mathware&Soft Computing Journal, Univ. Politechica de Catalunya, Barcelona, 2004. == Reference == {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *[http://people.etf.unsa.ba/~zavdagic/ Zikrija Avdagić, vlastita stranica na sajtu fakulteta] * http://dl.acm.org/citation.cfm?id=1416060 * [https://web.archive.org/web/20120304102526/http://academia-analitica.org/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=3&Itemid=9 http://academia-analitica.org] * [http://books.google.ba/books/about/Ra%C4%8Dunarski_sistemi_u_realnom_vremenu.html?id=JLeBJwAACAAJ&redir_esc=y http://books.google.ba Računarski_sistemi_u_realnom_vremenu] {{stub-bh-biog}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici|Avdagić,Zikrija]] [[Kategorija:Računarski inženjeri|Avdagić,Zikrija]] an4t5kywoazc80fhi7xp02pf5z0ngj2 Vjetar 0 13381 3848692 3785195 2026-05-22T22:29:04Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848692 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bora-Croatia.jpg|thumb|300px|Bura na Jadranu]] '''Vjetar''' je strujanje [[plin|gasova]] u velikom obimu. Na površini planete [[Zemlja (planeta)|Zemlje]], vjetar se sastoji od velikih pokreta [[zrak|zračnih]] masa. Pojam vjetra u [[svemir]]u, označava prvenstveno [[Sunčev vjetar]], koji se sastoji iz kretanja gasova ili naelektrisanih čestica sa [[Sunce|Sunca]] kroz svemir, dok se pod pojmom ''planetarni vjetar'' podrazumijeva ispuštanje lakših [[hemijski element|hemijskih elemenata]] iz atmosfere planete u svemir. Vjetrovi na Zemlji su obično podijeljeni po njihovoj prostornoj skali, brzini, vrste sila koje ih izazivaju, područja u kojima pušu i efektima koje izazivaju. Najsnažniji vjetrovi na planetama u Sunčevom sistemu izmjereni su na [[Neptun]]u i [[Saturn]]u. Vjetrovi imaju različite aspekte, jedan od najvažnijih je njihova [[brzina]], osim toga važna je i gustoća gasova koji su uključeni, te sadržaj energije odnosno [[energija vjetra]]. U [[meteorologija|meteorologiji]], vjetrovi se često razlikuju prema njihovoj snazi i pravcu iz kojeg pušu. Snažni, ali kratkotrajni, zamasi vjetra velike brzine nazivaju se ''udari'' vjetra. Snažni vjetrovi nešto dužeg trajanja nazivaju se oluje. Dugotrajni vjetrovi imaju različita imena povezana sa njihovom prosječnom snagom, poput povjetarca, oluje, [[tropski ciklon|uragana]] ili [[tajfun]]a. Prema dužini trajanja vjetrovi mogu puhati nekoliko minuta tokom oluje, dok lokalni povjetarci nastali zagrijavanjem površina mogu trajati i do nekoliko sati. Osim toga, postoje i globalni vjetrovi, nastali zbog razlike u apsorpciji sunčeve energije između klimatskih zona na Zemlji. Dva osnovna uzroka atmosferskih cirkulacija u velikom obimu su različit intenzitet zagrijavanja između polova i [[ekvator]]a te rotacija planete (Coriolisov efekt). U tropskim područjima, niska termalna cirkulacija iznad površine i visokih planina može dovesti do [[monsun]]ske cirkulacije. U priobalnim područjima, javlja se ciklus kopneno-morskih vjetrova koji definira lokalne vjetrove, dok u područjima sa varijabilnim nadmorskim visinama, javljaju se vjetrovi između planina i dolina. U ljudskoj civilizaciji, vjetar je inspirirao [[mitologija|mitologiju]], imao utjecaj na [[historija|historijske]] događaje, povećao i proširio obim transporta i načina [[rat]]ovanja, dao izvor snage za mehanički rad, električnu energiju i rekreaciju. Iskorištavanjem snage vjetra ljudi su uspjeli ploviti brodovima preko Zemljinih [[okean]]a. Baloni ispunjeni vrućim zrakom iskorištavaju vjetar kako bi letjeli kraće letove, dok ga letjelice sa motorom koriste iskorištavaju kako bi povećali uzgon i smanjili potrošnju [[gorivo|goriva]]. Područja udara vjetra koje uzrokuju različiti vremenski fenomeni može dovesti do opasnih situacija za avione. Kada snaga vjetra postane dovoljno velika, moguća su oštećenja objekata napravljenih ljudskom rukom i rušenja [[drvo|drveća]]. Vjetar može i oblikovati [[reljef (geografija)|reljefne]] oblike putem raznih [[Eolski procesi i oblici|eolskih procesa]] poput nastanka plodnog zemljišta kao što je [[les]] (prapor) ili putem [[erozija|erozije]]. Prašina iz velikih [[pustinja]] se može premještati na velike udaljenosti od svog izvornog područja pomoću vjetrova. Vjetrovi koje ubrzava neravan teren i koji su povezani sa pojavom velike količine prašine dobili su regionalna imena u raznim dijelovima svijeta zbog svog značajnog utjecaja na ta područja. Vjetrovi znatno utječu na širenje šumskih [[požar]]a. Oni također raspršavaju sjemena mnogih biljaka, omogućavajući opstanak i širenje tih biljnih vrsta, kao i populacije letećih insekata. Kada su u kombinaciji sa niskim temperaturama, vjetrovi negativno utječu na životinje, naročito na stoku i ljude. Vjetar može utjecati i na količinu hrane za neke životinje, kao i na njihove strategije pri lovu i odbrani. == Uzroci nastanka == [[Datoteka:Anemometer 2745.JPG|thumb|desno|300px|Anemometar sa lopaticama na uspravnoj osi]] {{Također pogledajte|Atmosferski pritisak}} Vjetar nastaje zbog razlika u atmosferskim pritiscima. Kada je postoje takve razlike, [[zrak]] se počinje kretati iz područja sa višim prema području sa nižim pritiskom, što uzrokuje pojavu vjetrova različitih brzina. Na rotirajućoj planeti, zrak se može odbiti putem Coriolisovog efekta, osim tačno na ekvatoru. Globalno, postoje dva osnovna pokretajuća faktora u shemi vjetrova u velikom obimu ([[atmosferska cirkulacija]]): različito zagrijavanje između ekvatora i polova (razlika u apsorpciji sunčeve energije što dovodi do sila [[potisak|potiska]]) i rotacija planete. Dalje od tropskih područja i iznad efekata trenja po površini, globalni vjetrovi imaju težnju da se geostrofski uravnotežuju. U blizini površine Zemlje, [[trenje]] uzrokuje usporavanje vjetra u odnosu na gornje slojeve atmosfere. Površinsko trenje tjera vjetrove da pušu u unutrašnjost područja sa nižim atmosferskim pritiskom.<ref name="jetstream" /> Nova, kontroverzna teorija navodi da se atmosferski gradijenti dešavaju [[kondenzacija|kondenzacijom]] vode induciranoj šumama, što rezultira pozitivim ciklusom odziva šume, isisavajući vlažni zrak iz priobalnih područja.<ref name="makarieva" /> [[Datoteka:Occluded mesocyclone tornado5 - NOAA.jpg|thumb|desno|300px|Zatvoreni mezociklonski tornado (Oklahoma, maj 1999.)]] Vjetrovi definirani pomoću ravnoteže fizičkih sila koriste se u razmatranju i analizi profila vjetrova. Oni su korisni za pojednostavljenje jednačina atmosferskih kretanja i za pravljenje kvalitativnih argumenata o uspravnoj i vodoravnoj distribuciji vjetrova. Geostrofska komponenta vjetra je rezultat ravnoteže između Coriolisovih sila i sile gradijenta pritiska. Ona puše paralelno sa izobarama i približno puše iznad najnižeg sloja atmosfere u umjerenim geografskim širinama.<ref name="geostrof" /> [[Termalni vjetar]] je ''razlika'' u geostrofskom vjetru između dva nivoa u atmosferi. On postoji samo u atmosferi sa vodoravnim temperaturnim gradijentima.<ref name="termalni" /> Ageostrofska komponenta vjetra je razlika između stvarnog i geostrofskog vjetra, koja je odgovorna za zrak koji ''popunjava'' ciklone tokom vremena.<ref name="ageo" /> Gradijentni vjetar je sličan geostrofskom ali uključuje i [[centrifugalna sila|centrifugalnu silu]] (ili centripetalno ubrzanje).<ref name="glossarygradient" /> == Mjerenje == [[Datoteka:AristotelesCompass.PNG|thumb|300px|desno|Vjetrovi prema Aristotelu]] [[Datoteka:Im Salar de Uyuni.jpg|thumb|desno|300px|Formacija stijena nastala erozijom vjetra (Bolivija)]] [[Smjer vjetra]] obično se izražava pojmom pravca odakle on dolazi. Naprimjer, vjetar ''sjeverac'' puše sa sjevera prema jugu.<ref name="HOWTOREAD" /> Kazaljka [[vjetrokaz]]a pokazuje smjer vjetra.<ref name="windvane" /> Na [[aerodrom]]ima se za određivanje smjera vjetra obično koristi čunjasto platno otvoreno s oba kraja (''vjetreni rukav''), a kojim je moguće procijeniti i brzinu vjetra na osnovu ugla njegovog podizanja.<ref name="sock" /> Brzina vjetra se mjeri [[anemometar|anemometrom]], koji se obično sastoji iz rotirajućih lopatica ili propelera. Ako je potrebna visoka frekvencija mjerenja (u naučnim aplikacijama), vjetar se može mjeriti brzinom širenja ultrazvučnih signala ili pomoću efekta ventilacije na otporu zagrijane žice.<ref name="anemometar" /> Druga vrsta anemometra koristi [[Pitotova cijev|Pitotove cijevi]] koji iskorištavaju prednosti razlika u pritiscima između unutrašnje i vanjske cijevi koja je izložena vjetru, kako bi se odredio dinamički pritisak, na osnovu čega se dalje izračunava brzina vjetra.<ref name="pitot" /> Brzina kontinuiranog puhanja vjetra se obično mjeri na visini od 10 m te se uzima vrijednost brzine u vremenskom periodu od 10 minuta. Meteorološke službe u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] izvještavaju o brzini vjetra koja je mjeri prosječno jednu minutu kad su u pitanju [[tropski ciklon]]i,<ref name="NWSM Defs" /> dok se za potrebe meteoroloških opservacija uzima vremenski period od 2 minute.<ref name="fmh1" /> U [[Indija|Indiji]] mjerenja brzine vjetra se obično iskazuju kao prosječna kontinuirana brzina vjetra tokom tri minute.<ref name="jaink" /> Poznavanje vrijednosti prosječne brzine je vrlo važno, jer je vrijednost kontinuiranog vjetra tokom jedne minute oko 14% viša od njegove prosječne brzine tokom desetominutnog perioda.<ref name="janhwa" /> Kratki zamasi vjetra veoma velike brzine nazivaju se ''udari vjetra'', a jedna tehnička definicija udara vjetra navodi da je to maksimum koji za 10 čvorova (16&nbsp;km/h) prelazi najnižu brzinu vjetra mjerenu tokom intervala od 10 minuta. Vihor je udvostručenje brzine vjetra iznad nekog nivoa, a koje traje jednu minutu ili duže. Za određivanje visinskih vjetrova, koriste se [[radiosonda|radiosonde]], koja mjeri brzinu vjetra pomoću [[Globalni pozicioni sistem|GPS-a]], radio navigacije (LORAN) ili radarskog praćenja sonde.<ref name="sonde1" /> Osim toga, kretanje [[meteorološki balon|meteorološkog balona]] se može pratiti sa zemlje vizualno pomoću [[teodolit]]a.<ref name="pibal" /> Razvijene su i tehnike udaljenog očitavanja brzine vjetra uključujući [[SODAR]], Dopplerove [[lidar]]e i [[radar]]e, koji mogu mjeriti [[Dopplerov efekt]] [[elektromagnetno zračenje|elektromagnetnog zračenja]] odbijenog ili raspršenog od lebdećih [[aerosol]]a ili molekula, te radiometrima i radarima koji se koriste za mjerenje valovitosti površine [[okean]]a iz svemira ili aviona. Valovitost okeana može poslužiti za procjenu brzine vjetra blizu morske površine. Slike dobijene sa geostacionarnih satelita također se mogu koristiti za procjene vjetrova kroz atmosferu na osnovu toga koliko se oblaci pomjeraju u periodu između dva satelitska snimanja. [[Vjetroinženjerstvo]] proučava efekte vjetrova na okolinu građevina, poput zgrada, mostova i mnogih drugih vještačkih objekata. === Skale brzine === Historijski, [[Beaufortova skala|Beaufortova skala sile vjetra]] omogućava iskustveni opis brzine vjetra zasnovan na posmatranim uslovima na moru. Prvobitno, ova skala je sadržava 13 nivoa, ali je tokom 1940tih skala proširena na 17 nivoa.<ref name="Beaufort" /> Na njoj su navedeni općeniti pojmovi koji sugeriraju vjetrove različitih prosječnih brzina poput lahora, povjetarca, olujnog vjetra ili uragana. Prema ovojh skali, vjetrovi olujnih brzina ograničeni su između 52&nbsp;km/h i 102&nbsp;km/h, a detaljnija podjela među njima opisuje se pridjevima poput umjerenog, lahkog, snažnoj, te se takvi pridjevi koriste za razlučivanje snage vjetra unutar kategorije oluja.<ref name="galea" /> Jak orkanski vjetar ima brzine počev od 104&nbsp;km/h do 117&nbsp;km/h.<ref name="stormy" /> Terminologija tropskog ciklona razlikuje se od jednog do drugog područja na Zemlji. Većina okeanskih bazena koriste prosječne brzine vjetra kod određivanja kategorije tropskog ciklona. Osim Beaufortove, postoje još i [[TORRO skala|TORRO]] i [[Fujitina skala]]. == Korištenje vjetra == === Historija === [[Datoteka:Windenergy.jpg|thumb|desno|300px|Moderna vjetroturbina]] Kao prirodna sila, vjetar se često personificirao u obliku jednog ili više božanstava ili natprirodnih izraza u mnogim drevnim kulturama. [[Vaju]] je [[hinduizam|hinduističko]] božanstvo vjetra.<ref name="laura" /><ref name="Jordan" /> Grčka božanstva vjetra bila su braća Anemoi: Boreas, Notos, Zefiros, Euros i drugi.<ref name="Jordan"/> [[Eol]], po nekim interpretacijama vladar ili upravitelj četiri vjetra, također je bio opisivan i kao Astrej, božanstvo sumraka koji je rodio četiri vjetra sa [[Eja|Ejom]], božicom zore. [[Antička Grčka|Stari Grci]] su poznavali sezonske promjene vjetrova, što su pokazali izgradnjom "Kule vjetrova" u [[Atina|Atini]].<ref name="Jordan"/> Venti su bili [[Rimska mitologija|rimska božanstva]] vjetra.<ref name="theoi" /> [[Fujin]] je bilo japansko božanstvo vjetra i jedno od najstarijih [[Šintoizam|šintoističkih]] božanstava. Prema legendi, on je bio prisutan tokom stvaranja svijeta i prvo je pustio vjetrove iz svoje torbe da očiste svijet od [[magla|magle]].<ref name="boardman" /> U [[Nordijska mitologija|nordijskoj mitologiji]], božanstvo vjetra je [[Njord]].<ref name="Jordan"/> Također su postojala i četiri ''dvärgara'' (nordijska patuljka): Norðri, Suðri, Austri i Vestri, a vjerovatno i četiri mužjaka jelena Igdrasila, personifikacije četiri vjetra i pandani četiriju grčkih božanstava vjetra.<ref name="vocnjak" /> [[Stribog]] je naziv [[Slavenska mitologija|slavenskog božanstva]] vjetra, neba i zraka. Oni su vjerovali da je on predak (dedo) vjetrova iz osam smjerova.<ref name="Jordan"/> ===Transport=== Postoji mnogo različitih oblika [[brod]]ova koji koriste vjetar za pogon, a svi oni imaju određene osnovne zajedničke stvari. Uz izuzetak [[rotorski brod|rotorskih brodova]] koji koriste [[Magnusov efekat]], svaki [[jedrenjak]] ima trup i najmanje jedan [[jarbol]] koji drži [[Jedro (pomorstvo)|jedra]] uz pomoć kojih se brod kreće djelovanjem vjetra.<ref name="ernest" /> Okeanska putovanja jedrenjacima trajala su i do nekoliko mjeseci,<ref name="brandon" /> a među najvećim poteškoćama i opasnostima bila su sporo kretanje ili stajanje zbog nedovoljno jakog vjetra,<ref name="denco" /> i opasnost od skretanja s kursa zbog snažnih [[oluja]] ili vjetrova u pogrešnom smjeru koji su sprječavali kretanje u željenom smjeru.<ref name="brianpat" /> Izuzetno snažne oluje mogle su izazvati potonuće broda i stradanje cijele posade i putnika.<ref name="underwear" /> Jedrenjaci su mogli prevoziti samo ograničene količine potrepština u svom tovaru, tako da su se [[Historija pomorstva|duga putovanja]] morala pažljivo planirati kako bi se uključile neophodne namirnice, kao i svježa [[voda]].<ref name="carlarahn" /> === Izvor energije === U historiji, drevni [[Sinhalezi]] u [[Anuradhapura|Anuradhapuri]] i drugim gradovima širom današnje [[Šri Lanka|Šri Lanke]] koristili su monsunske vjetrove za pogon peći još od 300. p.n.e.<ref name="juleff" /> Peći su pravljene na putu monsunskih vjetrova radi iskorištavanja snage vjetra, te su takve peći mogle postizati temperature i do 1200&nbsp;°C. Stari historijski izvori o prvobitnim [[vjetrenjača]]ma koje su se koristile za pogon orgulja u 1. vijeku n.e.<ref name="drahen" /> Prve praktične vjetrenjače kasnije su napravljene u [[Sistan]]u, [[Afganistan]] u 7. vijeku. To su bile vjetrenjače sa uspravnom osovinom na koju su bile postavljene duga uspravna pogonska vratila sa četvrtastim lopaticama.<ref name="ahmo" /> Izrađivane sa šest do dvanaest lopatica prekrivenih trstikom ili sličnim pokrivnim materijalima, drevne vjetrenjače su se koristile za mrvljenje kukuruza ili vađenje vode iz bunara, a također su se koristile i za mljevenje žita te preradu šećerne trske.<ref name="donald" /> Vjetrenjače sa vodoravnim osovinama su se kasnije proširile u sjeverozapadnoj Evropi počev od 1180tih, uglavnom za mljevenje žita, a mnoge holandske vjetrenjače i danas postoje. Snaga vjetra iz [[visinske vjetroelektrane|visinskih vjetroelektrana]] je u fokusu preko 30 svjetskih kompanija koje koriste tehnologiju ''privezivanja'' umjesto tornjeva na zemlji na bazi pritiska.<ref name="ditrih" /> Osim toga, postoje nastojanja da se uštede [[fosilna goriva]] koje koriste teretni brodovi tako što se koristi mehanička energija dobijena iz kinetičke energije vjetra pomoću veoma velikih zmajeva ili jedara privezanih za brod. ==Snaga vjetra== Energija vjetra je oblik [[kinetička energija|kinetičke energije]] zraka u kretanju. Kinetička energija određenog dijela zraka mase ''m'' i brzine ''v'' određena je formulom ''½ m v<sup>2</sup>''. Da bi se našla masa dijela zraka koji prolazi okomito kroz površinu ''A'' (a koja može biti površina rotora turbine), moži se njegova zapremina nakon vremena ''t'' koja je prošla sa gustoćom zraka ''ρ'', što daje ''m'' = ''A'' ''v'' ''t'' ''ρ''. Na taj način moguće je naći ukupnu energiju vjetra pomoću jednačine: :<math>E = \frac{1}{2} \rho A v^3 t</math> [[Derivacija|Deriviranjem]] uz uzimanje protoka vremena da bi se izračunala stopa povećanja energije, može se pronaći ukupna snaga vjetra jednačinom: :<math>P = dE/dt = \frac{1}{2} \rho A v^3</math> Snaga vjetra je stoga proporcionalna kubiku brzine vjetra. Ukupna snaga vjetra bi se mogla u potpunosti ''uhvatiti'' ako bi se brzina vjetra svela na nulu. Međutim u realnim uvjetima kod vjetroturbina to nije moguće, jer ''uhvaćeni'' vjetar također mora i da napusti turbinu (prođe kroz nju). Odnos između ulazne i izlazne brzine vjetra se mora uzeti u izračunima. Koristeći koncept ''cijevi toka'', najveća moguća snaga vjetra koja se može ''izvući'' pomoću vjetroturbine iznosi 59% ukupne teoretske snage vjetra.<ref name="campus" /> == Također pogledajte == {{Div col|colwidth=50em}} * [[Jugo]] * [[Bura]] * [[Monsun]] * [[Uragan]] * [[Tornado]] * [[Pasat]] * [[Fen]] {{Div col end}} == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="jetstream">{{cite web|author = JetStream|title = Origin of Wind|publisher = Nacionalni meteorološki servis - Southern Region Headquarters|year = 2008|access-date = 16. 2. 2009|url = http://www.srh.noaa.gov/jetstream//synoptic/wind.htm|archive-date = 24. 3. 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090324043730/http://www.srh.noaa.gov/jetstream/synoptic/wind.htm|url-status = dead}}</ref> <ref name="makarieva">{{cite journal|author=Makarieva, Anastassia; V. G. Gorshkov, D. Sheil, A. D. Nobre, B.-L. Li|title=Where do winds come from? A new theory on how water vapor condensation influences atmospheric pressure and dynamics|journal=Atmospheric Chemistry and Physics|date=1. 2. 2013|volume=13|issue=2|pages=1039–1056|doi=10.5194/acp-13-1039-2013|url=http://www.atmos-chem-phys.net/13/1039/2013/acp-13-1039-2013.html|access-date=1. 2. 2013|bibcode=2013ACP....13.1039M|archive-date=30. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200730191647/https://www.atmos-chem-phys.net/13/1039/2013/acp-13-1039-2013.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="geostrof">{{cite web|author=Glossary of Meteorology|title=Geostrophic wind|publisher=Američko meteorološko društvo|year=2009|access-date=18. 3. 2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=geostrophic-wind1|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016223621/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=geostrophic-wind1|archive-date=16. 10. 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name="termalni">{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=thermal+wind&submit=Search|title=Thermal wind|publisher=Američko meteorološko društvo|access-date=18. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717205424/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=thermal+wind&submit=Search|archive-date=17. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="ageo">{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=geostrophic+wind&submit=Search|title=Ageostrophic wind|publisher=Američko meteorološko društvo|access-date=18. 3. 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/618K8YiCP?url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=geostrophic+wind&submit=Search|archive-date=22. 8. 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="glossarygradient">{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=gradient-wind1|title=Gradient wind|publisher=Američko meteorološko društvo|access-date=18. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528193203/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=gradient-wind1|archive-date=28. 5. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="HOWTOREAD">{{cite web|author=JetStream|year=2008|url=http://www.srh.weather.gov/srh/jetstream/synoptic/wxmaps.htm|title=How to read weather maps|publisher=Nacionalni meteorološki servis|access-date=16. 5. 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/68bsDeVx8?url=http://www.srh.weather.gov/srh/jetstream/synoptic/wxmaps.htm|archive-date=22. 6. 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="windvane">{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary//search?id=wind-vane1|title=Wind vane|publisher=Američko meteorološko društvo|access-date=17. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071018042250/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=wind-vane1|archive-date=18. 10. 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name="sock">{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=wind+sock&submit=Search|title=Wind sock|publisher=Američko meteorološko društvo|access-date=17. 3. 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/68bsEdzIx?url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=wind+sock&submit=Search|archive-date=22. 6. 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="anemometar">{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=anemometer&submit=Search|title=Anemometer|publisher=Američko meteorološko društvo|access-date=17. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606085028/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=anemometer&submit=Search|archive-date=6. 6. 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="pitot">{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=pitot+tube&submit=Search|title=Pitot tube|publisher=Američko meteorološko društvo|access-date=17. 3. 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/68bsFbsWN?url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=pitot+tube&submit=Search|archive-date=22. 6. 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="NWSM Defs">{{cite web|author=Tropical Cyclone Weather Services Program|title=Tropical cyclone definitions |url=http://www.weather.gov/directives/sym/pd01006004curr.pdf |format=PDF|date=1. 6. 2006 |access-date=30. 11. 2006 |publisher=Nacionalna meteorološka služba}}</ref> <ref name="fmh1">Office of the Federal Coordinator for Meteorology: ''[http://www.ofcm.gov/fmh-1/pdf/M-APNDXA.pdf Federal Meteorological Handbook No. 1&nbsp;– Surface Weather Observations and Reports September 2005 Appendix A: Glossary.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051026173019/http://www.ofcm.gov/fmh-1/pdf/M-APNDXA.pdf |date=26. 10. 2005 }}'', pristupljeno 6. aprila 2008.</ref> <ref name="jaink">{{cite book|author=Sharad K. Jain, Pushpendra K. Agarwal, Vijay P. Singh|year=2007|url=http://books.google.com/?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=RA1-PA187| title=Hydrology and Water Resources of India| publisher=Springer|page=187 |access-date=22. 4. 2009 |isbn=978-1-4020-5179-1}}</ref> <ref name="janhwa">{{cite web|author=Jan-Hwa Chu|year=1999|url=http://www.nrlmry.navy.mil/~chu/chap6/se200.htm|title=Section 2. Intensity Observation and Forecast Errors|publisher=Mornarica SAD|access-date=4. 7. 2008|archive-date=10. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510175941/http://www.nrlmry.navy.mil/~chu/chap6/se200.htm|url-status=dead}}</ref> <ref name="sonde1">{{cite web |author=Glossary of Meteorology |year=2009 |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=rawinsonde&submit=Search |title=Rawinsonde |publisher=Američko meteorološko društvo |access-date=17. 3. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606085122/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=rawinsonde&submit=Search |archive-date=6. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref> <ref name="pibal">{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=pilot-balloon-observation1|title=Pibal|publisher=Američko meteorološko društvo|access-date=17. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071110142820/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=pilot-balloon-observation1|archive-date=10. 11. 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name="Beaufort">{{cite book|author=Walter J. Saucier |year=2003|url=http://books.google.com/?id=CM99-uKpR00C&pg=PA407|title=Principles of Meteorological Analysis |publisher=Courier Dover Publications |isbn=978-0-486-49541-5 |access-date=9. 1. 2009}}</ref> <ref name="galea">{{cite web |author=Glossary of Meteorology |year=2009 |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=G&p=1 |title=G |publisher=Američko meteorološko društvo |access-date=18. 3. 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/68bsMJ6Wm?url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/browse?s=G&p=1 |archive-date=22. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name="stormy">{{cite web|author=Glossary of Meteorology|year=2009|url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=storm1|title=Storm|publisher=Američko meteorološko društvo|access-date=18. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015220345/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=storm1|archive-date=15. 10. 2007|url-status=dead}}</ref> <ref name="laura">{{cite web|author=Laura Gibbs, Ph.D|date=16. 10. 2007 |url=http://www.mythfolklore.net/india/encyclopedia/vayu.htm|title=Vayu |publisher=Encyclopedia for Epics of Ancient India |access-date=9. 4. 2009}}</ref> <ref name="Jordan">{{cite book|author=Michael Jordan|title=Encyclopedia of Gods: Over 2, 500 Deities of the World|publisher=Facts on File|location=New York|year=1993|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofgo00jord/page/5 5, 45, 80, 187–188, 243, 280, 295]|isbn=0-8160-2909-1|url=https://archive.org/details/encyclopediaofgo00jord/page/5}}</ref> <ref name="theoi">{{cite web|author=Theoi Greek Mythology |year=2008 |url=http://www.theoi.com/Titan/Anemoi.html |title=Anemi: Greek Gods of the Winds|publisher=Aaron Atsma |access-date=10. 4. 2009}}</ref> <ref name="boardman">{{cite book|author=John Boardman|title=The Diffusion of Classical Art in Antiquity|url=https://archive.org/details/diffusionofclass00unse|year = 1994|publisher = Princeton University Press |isbn=0-691-03680-2}}</ref> <ref name="vocnjak">{{cite book |author=Andy Orchard |year=1997 |title=Dictionary of Norse Myth and Legend |url=https://archive.org/details/cassellsdictiona0000orch |publisher=Orion Publishing Group |isbn=978-0-304-36385-8}}</ref> <ref name="ernest">{{cite book|author=Ernest Edwin Speight; Robert Morton Nance|year=1906|url=http://books.google.com/?id=JUw2AAAAMAAJ&dq=structure+of+sailing+ship&printsec=frontcover| title=Britain's Sea Story, B.C. 55-A.D. 1805 |publisher=Hodder and Stoughton | page=30|access-date=19. 3. 2009}}</ref> <ref name="brandon">{{cite news|author=Brandon Griggs; Jeff King|date=9. 3. 2009 |url=http://www.cnn.com/2009/TECH/03/09/plastic.bottle.boat/index.html |title=Boat made of plastic bottles to make ocean voyage |publisher=CNN |access-date=19. 3. 2009}}</ref> <ref name="denco">{{cite book|author=Jerry Cardwell |year=1997 |url=http://books.google.com/?id=KeDCM93VtQsC&pg=PA110 |title=Sailing Big on a Small Sailboat|publisher=Sheridan House, Inc |page=118|isbn=978-1-57409-007-9 |access-date=19. 3. 2009}}</ref> <ref name="brianpat">{{cite book|author=Brian Lavery; Patrick O'Brian |year=1989|url=http://books.google.com/?id=uH--DfZKzE4C&pg=PA191|title=Nelson's navy |publisher=Naval Institute Press |page=191|access-date=20. 6. 2009| isbn=978-1-59114-611-7}}</ref> <ref name="underwear">{{cite web |author=Underwater Archaeology Kids' Corner |year=2009 |url=http://www.wisconsinhistory.org/shipwrecks/kids/sse.asp |title=Shipwrecks, Shipwrecks Everywhere |publisher=Historijsko društvo Wisconsina |access-date=19. 3. 2009 |archive-date=13. 5. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513074012/http://www.wisconsinhistory.org/shipwrecks/kids/sse.asp |url-status=dead }}</ref> <ref name="carlarahn">{{cite book|author=Carla Rahn Phillips|year=1993|url=http://books.google.com/?id=tVAxgY0sUpEC&pg=PA67|title=The Worlds of Christopher Columbus |publisher=Cambridge University Press |page=67|isbn=978-0-521-44652-5 |access-date=19. 3. 2009}}</ref> <ref name="juleff">{{cite journal|author=G. Juleff|title=An ancient wind powered iron smelting technology in Sri Lanka |doi=10.1038/379060a0 |bibcode=1996Natur.379...60J |journal=Nature |volume=379 |issue=3|pages=60–63 |year=1996}}</ref> <ref name="drahen">{{cite journal|author=A.G. Drachmann|title=Heron's Windmill |journal=Centaurus |volume=7 |year=1961 |pages=145–151}}</ref> <ref name="ahmo">{{cite book|author=Ahmad Y Hassan; Donald Routledge Hill |year=1986 |title=Islamic Technology: An illustrated history |page=54|publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-42239-6}}</ref> <ref name="donald">{{cite book|author=Donald Routledge Hill |title=Mechanical Engineering in the Medieval Near East |work=Scientific American |date=1. 5. 1991 |pages=64–69}}</ref> <ref name="ditrih">{{cite journal|author=Dietrich Lohrmann |title=Von der östlichen zur westlichen Windmühle|journal=Archiv für Kulturgeschichte |volume=77 |issue= 1|year=1995|pages=1–30 |doi=10.7788/akg.1995.77.1.1}}</ref> <ref name="campus">[http://apps.carleton.edu/campus/library/digitalcommons/assets/pacp_7.pdf The Physics of Wind Turbines] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130909122315/http://apps.carleton.edu/campus/library/digitalcommons/assets/pacp_7.pdf |date=9. 9. 2013 }}. Kira Grogg Carleton College (2005) str. 8. (PDF). Pristupljeno 3.11.2011.</ref> }} {{Commonscat|Wind}} {{Priroda}} {{Meteorološke varijable}} {{Vrijeme (meteorologija)}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Meteorologija]] 3geokiv71tqz4nwmnk0sc4a1jlfi7m3 Vijetnam 0 13586 3848679 3842349 2026-05-22T21:01:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848679 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija država| izvorno_ime=Socijalistička Republika Vijetnam| zvanično_ime=Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam| ime_genitiv=Vijetnama| zastava=Flag of Vietnam.svg| grb=Emblem of Vietnam.svg | mapa=Vietnam in its region.svg| službeni_jezik=[[Vijetnamski jezik|vijetnamski]]| državno_uređenje = [[Marksizam-lenjinizam|Marksističko-lenjinistička]], [[Jednopartijska država|jednopartijska]], [[Socijalizam|socijalistička]] [[republika]]| glavni_grad=[[Hanoi]]| vrsta_prve_vlasti=Predsjednik| vladar_prva_vlast=[[Lương Cường]]| vrsta_druge_vlasti=Predsjednik vlade| vladar_druga_vlast=[[Phạm Minh Chính]]| po_površini_na_svijetu=65.| površina=329.560| procenat_vode=1,3%| po_broju_stanovnika_na_svijetu=14.| stanovnika=82.689.518| gustoća=264| nezavisnost=1945| valuta=[[Dong]]| vremenska_zona=+7| himna="[[Tien Quan Ca]]"| internetski_nastavak=[[.vn]]| pozivni_broj=84| |}} '''Vijetnam''' ({{Jez-vi|Việt Nam}}), zvanično '''Socijalistička Republika Vijetnam''' ({{Jez-vi|Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam|linkovi=ne}}), jest država koja se nalazi u [[Jugoistočna Azija|jugoistočnoj Aziji]], na najistočnijem dijelu [[Indokina|Indokineskog poluostrva]]. Graniči sa [[Kina|Kinom]] na sjeveru, [[Laos]]om na sjeverozapadu, [[Kambodža|Kambodžom]] na jugozapadu. Na istoku izlazi na [[Južno kinesko more]], kojeg nazivaju Istočno more (Vijetnamski: Biển Đông). Sa procjenjenih skoro 90 miliona stanovnika (2013.), Vijetnam je 13. najmnogoljudnija država u svijetu i 8. u Aziji. [[Glavni grad|Glavni]] i najveći grad je [[Hanoi]]. == Historija == [[Datoteka:Ha Long Bay.jpg|mini|lijevo|Ha Long Bay, Vietnam]] Tokom historije, Vijetnam je bio pod velikim uticajem [[Kina|Kine]]. U [[13. vijek]]u osniva se država Anam. U istom vijeku posjetio je i [[Marco Polo]] a posjećivali su je i Francuzi i Portugalci. U 19. vijeku osvojila ga je [[Francuska]]. U 20. vijeku stvoren je pokret za nezavisnost pod vodstvom [[Komunizam|Komunističke partije]]. Oko Vijetnama tokom [[Drugi svjetski rat|2. svjetskog rata]] borili su se Francuzi i [[Japan]]ci. Nakon rata, nastavljen je rat između vladinih snaga i Francuza. Nakon nekoliko sporazuma datih Sjevernom Vijetnamu (tada slobodnom) Francuzi su ih prekršili, a država je postala priznata 1954. godine. [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] su se angažovale u Južnom Vijetnamu kako bi spriječile širenje komunizma sa sjevera. Nakon pobjede Sjevernog Vijetnam, amerikanci su se povukli a taj sukob je loše uticao na ugled SAD-a. === Vijetnamski rat === {{Glavni|Vijetnamski rat}} == Vlada == Socijalistička Republika Vijetnam je [[jednopartijska država]]. Novi državni ustav je odobren u aprilu 1992., mijenjajući onaj iz 1975. godine. Potvrđena je centralna uloga Komunističke partije Vijetnama u svim organima vlade, politici i društvu. == Geografija == {{Glavni|Geografija Vijetnama}} Smješten je u jugoistočnom dijelu Azije, na [[Indokina|Indokineskom poluostrvu]]. Izlazi na [[Južnokinesko more]]. Glavni grad [[Hanoi]], ostali gradovi: [[Haiphong]], [[Da Nang]], [[Hồ Chí Minh (grad)|Hồ Chí Minh]]. Reljef većinom planinski, najviši vrh 3145 m; veći dio granice s Laosom čine [[Anamske planine]]. Uz obalu i rijeke smještene su nizije. Klima tropska-monsunska na planinama sutropska i umjerena. Obala nije naročito razuđena. == Političke podjele == {{Proširiti sekciju}} == Privreda == Ona se nalazi u razvoju, sve više gubi socijalistički oblik. Sve se više otvaraju svijetu i [[Kapitalizam|kapitalizmu]]. Poljuprivreda; uglavnom pod kolektivima i u državnom vlasništvu; [[riža]], [[šećerna trska]], [[kukuruz]], [[pamuk]], [[kafa]], [[čaj]], [[batata]], [[duhan]]. Rude: kameni [[ugalj]], [[hrom]], fosfati, [[zlato]], [[volfram]], [[bakar]], olovo, [[mangan]], [[nikl]]. Industrija se sve više razvija: mašinska, elektrotehnička, [[tekstil]]na, prehrambena,[[Staklo|stakla]], industrija [[sapun]]a i drvna. === Transport === {{Div col|cols=3}} * [[Aerodrom Ca Mau]] * [[Aerodrom Con Dao]] * [[Aerodrom Pleiku]] * [[Međunarodni aerodrom Phu Quoc]] * [[Šablon:Aerodromi u Vijetnamu|Aerodromi u Vijetnamu]] {{Div col end}} == Stanovništvo == Prema popisu stanovništva od 1. aprila 2009. godine, u Vijetnamu je živjelo oko 85,8 miliona stanovnika i taj se broj znatno povećao u odnosu na popis stanovništva iz 1979. godine, kada je ukupno bilo se 52,7 miliona.<ref>[http://countrystudies.us/vietnam/34.htm Vietnam – population]. Countrystudies.us. Pristupljeno 11. aprila 2011.</ref> U 2012. broj stanovnika u zemlji se procjenjuje na oko 88,8 miliona.<ref>[https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=88&pr1.y=15&c=582&s=LP&grp=0&a=World Economic Outlook: Vietnam]. International Monetary Fund. 2018. Pristupljeno 24. septembar 2018.</ref> == Kultura == Imala su sličnu kulturu kao u Indoneziji. Najveći mah dobila je pod uticajem budističke-kineske umjetnosti. Umjetnost se ogleda u narodu. Poznavali su davno bojenje lakom. Imala je malen uticaj Francuska umjetnost. == Također pogledajte == * [[Thanh Hoa]] * [[Vung Tau]] == Reference == {{Refspisak}} == Literatura == === Štampa === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Dror |first=Olga |title=Making Two Vietnams: War and Youth Identities, 1965–1975 |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781108470124}} * {{Cite book |last=Goscha |first=Christopher |date=2016 |title=Vietnam: A New History |url=https://archive.org/details/vietnamnewhistor0000gosc |publisher=Basic Books |isbn=9780465094363}} * {{Cite book |last1=Holcombe |first1=Alec |title=Mass Mobilization in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1960 |url=https://archive.org/details/9780824884451 |date=2020 |publisher=University of Hawaiʻi Press |isbn= 9780824884475}} * {{Cite book |last=Nguyen |first=Lien-Hang T. |title=Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam |url=https://archive.org/details/hanoiswarinterna0000nguy |date=2012 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=9780807835517}} * {{Cite book |editor-last=Vu |editor-first=Tuong |editor-last2=Fear |editor-first2=Sean |title=The Republic of Vietnam, 1955–1975: Vietnamese Perspectives on Nation Building |date=2020 |publisher=Cornell University Press |isbn=9781501745133}} * {{Cite book |last=Richardson |first=John |year=1876 |title=A school manual of modern geography. Physical and political |url=https://books.google.com/books?id=GHYDAAAAQAAJ&q=french+settled+saigon+cochinchina&pg=PA269 |publisher=Publisher not identified}} * {{Cite book |last1=Thái Nguyên |first1= Văn |last2=Mừng Nguyẽ̂n |first2=Văn |year=1958 |title=A Short History of Viet-Nam |url=https://books.google.com/books?id=nQ1wAAAAMAAJ&q=early+ly+dynasty+van+xuan+independent+china+544 |publisher=Vietnamese-American Association}} * {{Cite book |last=Chesneaux |first=Jean |year=1966 |title=The Vietnamese Nations: Contribution to a History |url=https://books.google.com/books?id=rVpuAAAAMAAJ&q=early+ly+dynasty+van+xuan+independent+china+544 |publisher=Current Book Distributors}} * {{Cite book |last=Heneghan |first=George Martin |year=1969 |title=Nationalism, Communism and the National Liberation Front of Vietnam: Dilemma for American Foreign Policy |url=https://books.google.com/books?id=tuVCAAAAIAAJ&q=diem+detain+communist+reeducation |publisher=Department of Political Science, Stanford University}} * {{Cite book |last=Gravel |first=Mike |year=1971 |title=The Pentagon Papers: The Defense Department History of United States Decision-making on Vietnam |url=https://books.google.com/books?id=7yMQtQEACAAJ&q=the+pentagon+papers+beacon+press+volume+3 |publisher=Beacon Press |isbn=978-0-8070-0526-2}} * {{Cite book |author=<!--anon.--> |year=1972 |title=Peasant and Labour |url=https://books.google.com/books?id=g0wNAQAAIAAJ&q=early+ly+dynasty+van+xuan+independent+china+544 |publisher=<!--Publisher not identified-->}} * {{Cite book |last=Yue Hashimoto |first=Oi-kan |year=1972 |title=Phonology of Cantonese |url=https://archive.org/details/phonologyofcanto0000hash |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08442-0}} * {{Cite book |last=Jukes |first=Geoffrey |year=1973 |title=The Soviet Union in Asia |url=https://archive.org/details/sovietunioninasi00geof |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-02393-2}} * {{Cite book |last=Turner |first=Robert F. |year=1975 |title=Vietnamese communism, its origins and development |url=https://books.google.com/books?id=RclmAAAAMAAJ&q=100,000+execution+north+vietnam+land+reform |publisher=Hoover Institution Press, Stanford University |isbn=978-0-8179-6431-3}} * {{Cite book |last=Phan |first=Khoang |year=1976 |title=Việt sử: xứ đàng trong, 1558–1777. Cuộc nam-tié̂n của dân-tộc Việt-Nam |url=https://books.google.com/books?id=5BsaAAAAMAAJ&q=vietnam+1558+bao+lam |language=vi |work=Nhà Sách Khai Trí |publisher=University of Michigan}} * {{Cite book |last=Vu |first=Tu Lap |year=1979 |title=Vietnam: Geographical Data |url=https://books.google.com/books?id=-oWGAAAAIAAJ&q=vietnam+climate |publisher=Foreign Languages Publishing House}} * {{Cite book |last=Lewy |first=Guenter |year=1980 |title=America in Vietnam |url=https://archive.org/details/americainvietnam00lewy |url-access=registration |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-991352-7}} * {{Cite book |last=Holmgren |first=Jennifer |year=1980 |title=Chinese colonisation of northern Vietnam: administrative geography and political development in the Tongking Delta, first to sixth centuries A.D. |publisher=Australian National University, Faculty of Asian Studies: distributed by Australian University Press |isbn=978-0-909879-12-9}} * {{Cite book |last=Taylor |first=Keith Weller |year=1983 |title=The Birth of Vietnam |url=https://archive.org/details/birthofvietnam0000tayl |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04428-9}} * {{Cite book |last=Leonard |first=Jane Kate |year=1984 |title=Wei Yuan and China's Rediscovery of the Maritime World |url=https://archive.org/details/weiyuanchinasred0000leon |publisher=Harvard Univ Asia Center |isbn=978-0-674-94855-6}} * {{Cite book |last= Tran |first= Tu Binh |editor= David G. Marr |editor-link= David G. Marr |year= 1985 |title= The Red Earth: A Vietnamese Memoir of Life on a Colonial Rubber Plantation |url= https://archive.org/details/redearthvietname0000tran |series= Southeast Asia Series|translator= John Spragens, Jr |location= Athens, OH |publisher= Ohio University Press |isbn= 978-0-896-80119-6 }} * {{Cite book |last=Khánh Huỳnh |first=Kim |year=1986 |title=Vietnamese Communism, 1925–1945 |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-9397-3}} * {{Cite book |last=Miller |first=Robert Hopkins |year=1990 |title=United States and Vietnam 1787–1941 |publisher=DIANE Publishing |isbn = 978-0-7881-0810-5}} * {{Cite book |last=McLeod |first=Mark W. |year=1991 |title=The Vietnamese Response to French Intervention, 1862–1874 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-93562-7}} * {{Cite book |last=Joes |first=Anthony James |year=1992 |title=Modern Guerrilla Insurgency |url=https://archive.org/details/modernguerrillai0000joes |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-275-94263-2}} * {{Cite book |last=Miettinen |first=Jukka O. |year=1992 |title=Classical Dance and Theatre in South-East Asia |url=https://archive.org/details/classicaldanceth0000miet |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-588595-8}} * {{Cite book |last1=Adhikari |first1=Ramesh |last2=Kirkpatrick |first2=Colin H. |last3=Weiss |first3=John |year=1992 |title=Industrial and Trade Policy Reform in Developing Countries |url=https://archive.org/details/industrialtradep0000unse |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-3553-1}} * {{Cite book |last1=Akazawa |first1=Takeru |last2=Aoki |first2=Kenichi |last3=Kimura |first3=Tasuku |year=1992 |title=The evolution and dispersal of modern humans in Asia |publisher=Hokusen-sha |isbn=978-4-938424-41-1}} * {{Cite book |last=Cortada |first=James W. |year=1994 |title=Spain in the Nineteenth-century World: Essays on Spanish Diplomacy, 1789–1898 |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-27655-2}} * {{Cite book |last=Keyes |first=Charles F. |year=1995 |title=The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast Asia |url=https://archive.org/details/isbn_2900824816963 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-1696-4}} * {{Cite book |last1=Gettleman |first1=Marvin E. |last2=Franklin |first2=Jane |last3=Young |first3=Marilyn B. |last4=Franklin |first4=H. Bruce |year=1995 |title=Vietnam and America: A Documented History |url=https://archive.org/details/vietnamamericado0000unse_p3n6 |publisher=Grove Press |isbn=978-0-8021-3362-5}} * {{Cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |year=1995 |title=Proceedings of the Regional Dialogue on Biodiversity and Natural Resources Management in Mainland Southeast Asian Economies, Kunming Institute of Botany, Yunnan, China, 21–24 February 1995 |url=https://books.google.com/books?id=yfaOAAAAIAAJ&q=vietnam+tropical+forest+25%25 |publisher=Natural Resources and Environment Program, Thailand Development Research Institute Foundation}} * {{Cite book |last=Hampson |first=Fen Osler |year=1996 |title=Nurturing Peace: Why Peace Settlements Succeed Or Fail |url=https://archive.org/details/nurturingpeacewh0000hamp |url-access=registration |publisher=US Institute of Peace Press |isbn=978-1-878379-55-9}} * {{Cite book |last1=de Laet |first1=Sigfried J. |last2=Herrmann |first2=Joachim |year=1996 |title=History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |publisher=Routledge |isbn=978-92-3-102812-0}} * {{Cite book |last1=Tonnesson |first1=Stein |last2=Antlov |first2=Hans |year=1996 |title = Asian Forms of the Nation |url=https://archive.org/details/asianformsofnati0000unse |url-access=registration |publisher=Routledge |isbn=978-0-7007-0442-2}} * {{Cite book |last=Murray |first=Geoffrey |year=1997 |title=Vietnam Dawn of a New Market |url=https://archive.org/details/vietnamdawnofnew00murr |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-312-17392-0}} * {{Cite book |last=Jones |first=John R. |year=1998 |title=Guide to Vietnam |publisher=Bradt Publications |isbn=978-1-898323-67-9}} * {{Cite book |last=Brigham |first=Robert Kendall |year=1998 |title=Guerrilla Diplomacy: The NLF's Foreign Relations and the Viet Nam War |url=https://archive.org/details/guerrilladiploma00brig |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-3317-7}} * {{Cite book |last=Li |first=Tana |year=1998 |title=Nguyễn Cochinchina: Southern Vietnam in the Seventeenth and Eighteenth Centuries |url=https://archive.org/details/nguyencochinchin0000lita |publisher=SEAP Publications |isbn=978-0-87727-722-4}} * {{Cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |year=1999 |title=Vietnam: Selected Issues |publisher=International Monetary Fund |isbn=978-1-4519-8721-8}} * {{Cite book |last1=Litvack |first1=Jennie |last2=Litvack |first2=Jennie Ilene |last3=Rondinelli |first3=Dennis A. |year=1999 |title=Market Reform in Vietnam: Building Institutions for Development |url=https://archive.org/details/marketreforminvi0000unse |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-1-56720-288-5}} * {{Cite book |last1=Đức Trần |first1=Hồng |last2=Thư Hà |first2=Anh |year=2000 |title=A Brief Chronology of Vietnam's History |url=https://books.google.com/books?id=TYZuAAAAMAAJ&q=Th%E1%BB%A5c+Ph%C3%A1n+257+bc |publisher=Thế Giới Publishers}} * {{Cite book |last=Cook |first=Bernard A. |year=2001 |title=Europe Since 1945: An Encyclopedia |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-8153-4057-7}} * {{Cite book|last1=Knoblock|first1=John|title=The Annals of Lü Buwei|url=https://archive.org/details/annalsoflubuwei00|last2=Riegel|first2=Jeffrey|publisher=Stanford University Press|year=2001|isbn=978-0804733540}} * {{Cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |year=2001 |title=Selections from Regional Press |url=https://books.google.com/books?id=5sUuAQAAIAAJ&q=pakistan+embassy+hanoi+2000 |publisher=Institute of Regional Studies |volume=20}} * {{Cite book |last=Green |first=Thomas A. |year=2001 |title=Martial Arts of the World: A-Q |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-150-2}} * {{Cite book |last1=Karlström |first1=Anna |last2=Källén |first2=Anna |year=2002 |title=Southeast Asian Archaeology |url=https://books.google.com/books?id=0nFuAAAAMAAJ&q=lang+gao+tooth+vietnam |work=Östasiatiska Samlingarna (Stockholm, Sweden), European Association of Southeast Asian Archaeologists. International Conference |publisher=Museum of Far Eastern Antiquities, Stockholm |isbn=978-91-970616-0-5}} * {{Cite book |last1=Levinson |first1=David |last2=Christensen |first2=Karen |year=2002 |title=Encyclopedia of Modern Asia |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo00davi |url-access=registration |publisher=Charles Scribner's Sons |isbn=978-0-684-31247-7}} * {{Cite book |last=Pelley |first=Patricia M. |year=2002 |title=Postcolonial Vietnam: New Histories of the National Past |url=https://archive.org/details/postcolonialviet0000pell |publisher=Duke University Press |isbn=978-0-8223-2966-4}} * {{Cite book |last=Woods |first=L. Shelton |year=2002 |title=Vietnam: a global studies handbook |url=https://archive.org/details/vietnamglobalstu0000wood |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-416-9}} * {{Cite book |last=Largo |first=V. |year=2002 |title=Vietnam: Current Issues and Historical Background |url=https://archive.org/details/vietnamcurrentis0000unse |publisher=Nova Publishers |isbn=978-1-59033-368-6}} * {{Cite book |last1=Page |first1=Melvin Eugene |last2=Sonnenburg |first2=Penny M. |year=2003 |title=Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia |url=https://archive.org/details/isbn_9791576073352_3 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-335-3}} * {{cite book | last1 = Dodd | first1 = Jan | last2 = Lewis | first2 = Mark | year = 2003 | title = Vietnam | url = https://archive.org/details/vietnam0000dodd | publisher = Rough Guides | isbn = 978-1-84353-095-4 }} * {{cite book | last = Hiẻ̂n Lê | first = Năng | year = 2003 | url = https://books.google.com/books?id=bXduAAAAMAAJ&q=kh%C3%BAc+autonomy | title = Three victories on the Bach Dang river | publisher = Nhà xuất bản Văn hóa-thông tin }} * {{cite book |last= Lieberman |first= Victor |title=Strange Parallels: Integration of the Mainland Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Vol 1 |url= https://archive.org/details/strangeparallels0000lieb |year=2003 |publisher=Cambridge University Press }} * {{cite book | author = Protected Areas and Development Partnership | year = 2003 | title = Review of Protected Areas and Development in the Four Countries of the Lower Mekong River Region | publisher = ICEM | isbn = 978-0-9750332-4-1 }} * {{cite book | last = Meggle | first = Georg | year = 2004 | title = Ethics of Humanitarian Interventions | publisher = Walter de Gruyter | isbn = 978-3-11-032773-1 }} * {{cite book | last = Ooi | first = Keat Gin | year = 2004 | title = Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor | url = https://archive.org/details/isbn_9791576077701 | publisher = ABC-CLIO | isbn = 978-1-57607-770-2 }} * {{cite book | last = Smith | first = Anthony L. | year = 2005 | title = Southeast Asia and New Zealand: A History of Regional and Bilateral Relations | publisher = Victoria University Press | isbn = 978-0-86473-519-5 }} * {{cite book | last = Alterman | first = Eric | year = 2005 | title = When Presidents Lie: A History of Official Deception and Its Consequences | url = https://archive.org/details/whenpresidentsli00eric_0 | publisher = Penguin | isbn = 978-0-14-303604-3 }} * {{cite book | last1 = Anderson | first1 = Wanni Wibulswasdi | last2 = Lee | first2 = Robert G. | year = 2005 | title = Displacements and Diasporas: Asians in the Americas | publisher = Rutgers University Press | isbn = 978-0-8135-3611-8 }} * {{cite book | last = Kissi | first = Edward | year = 2006 | title = Revolution and Genocide in Ethiopia and Cambodia | url = https://archive.org/details/revolutiongenoci0000kiss | publisher = Lexington Books | isbn = 978-0-7391-1263-2 }} * {{cite book | last1 = Oxenham | first1 = Marc | last2 = Tayles | first2 = Nancy | year = 2006 | title = Bioarchaeology of Southeast Asia | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-0-521-82580-1 }} * {{cite book | last = Englar | first = Mary | year = 2006 | title = Vietnam: A Question and Answer Book | url = https://archive.org/details/vietnamquestiona0000engl | publisher = Capstone Publishers | isbn = 978-0-7368-6414-5 }} * {{cite book | editor-last1 =Tran |editor-first1=Nhung Tuyet | editor-last2 =Reid |editor-first2=Anthony | editor-link2 = Anthony Reid (academic) | year = 2006 | title = Viet Nam: Borderless Histories | publisher = University of Wisconsin Press | isbn = 978-0-299-21773-0 }} * {{cite book | last = Hoàng | first = Anh Tuấn | year = 2007 | title = Silk for Silver: Dutch-Vietnamese Relations, 1637–1700 | publisher = Brill Publishers | isbn = 978-90-04-15601-2 }} * {{cite book | last = Jeffries | first = Ian | year = 2007 | title = Vietnam: A Guide to Economic and Political Developments | url = https://archive.org/details/vietnamguidetoec0000jeff | publisher = Routledge | isbn = 978-1-134-16454-7 }} * {{cite book | last = Olsen | first = Mari | year = 2007 | title = Soviet-Vietnam Relations and the Role of China 1949–64: Changing Alliances | url = https://archive.org/details/sovietvietnamrel0000olse | publisher = Routledge | isbn = 978-1-134-17413-3 }} * {{cite book | last = Neville | first = Peter | year = 2007 | title = Britain in Vietnam: Prelude to Disaster, 1945–46 | publisher = Routledge | isbn = 978-1-134-24476-8 }} * {{cite book | last = Smith | first = T. | year = 2007 | title = Britain and the Origins of the Vietnam War: UK Policy in Indo-China, 1943–50 | publisher = Palgrave Macmillan UK | isbn = 978-0-230-59166-0 }} * {{cite book | last = Koskoff | first = Ellen | year = 2008 | title = The Concise Garland Encyclopedia of World Music: The Middle East, South Asia, East Asia, Southeast Asia | publisher = Routledge | isbn = 978-0-415-99404-0 }} * {{cite book | last = Ramsay | first = Jacob | year = 2008 | title = Mandarins and Martyrs: The Church and the Nguyen Dynasty in Early Nineteenth-century Vietnam | url = https://archive.org/details/mandarinsmartyrs0000rams | publisher = Stanford University Press | isbn = 978-0-8047-7954-8 }} * {{cite book | last = Calò | first = Ambra | year = 2009 | title = Trails of Bronze Drums Across Early Southeast Asia: Exchange Routes and Connected Cultural Spheres | publisher = Archaeopress | isbn = 978-1-4073-0396-3 }} * {{cite book | last = Sharma | first = Gitesh | year = 2009 | title = Traces of Indian Culture in Vietnam | publisher = Rajkamal Prakashan | isbn = 978-81-905401-4-8 }} * {{cite book | last1 = Isserman | first1 = Maurice | last2 = Bowman | first2 = John Stewart | year = 2009 | title = Vietnam War | publisher = Infobase Publishing | isbn = 978-1-4381-0015-9 }} * {{cite book | last = Koblitz | first = Neal | year = 2009 | title = Random Curves: Journeys of a Mathematician | publisher = Springer Science + Business Media | isbn = 978-3-540-74078-0 }} * {{cite book | last = Cottrell | first = Robert C. | year = 2009 | title = Vietnam | publisher = Infobase Publishing | isbn = 978-1-4381-2147-5 }} * {{cite book | author = Asian Development Bank | year = 2010 | title = Asian Development Outlook 2010 Update | publisher = Asian Development Bank | isbn = 978-92-9092-181-3 }} * {{cite book | last = Lockard | first = Craig A. | year = 2010 | title = Societies, Networks, and Transitions, Volume 2: Since 1450 | publisher = Cengage Learning | isbn = 978-1-4390-8536-3 }} * {{cite book | last = Elliott | first = Mai | year = 2010 | title = RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era | publisher = RAND Corporation | isbn = 978-0-8330-4915-5 }} * {{cite book | last = Gustafsson | first = Mai Lan | year = 2010 | title = War and Shadows: The Haunting of Vietnam | url = https://archive.org/details/warshadowshaunti00gust | publisher = Cornell University Press | isbn = 978-0-8014-5745-6 }} * {{cite book | last = Jones | first = Daniel | year = 2011 | title = Cambridge English Pronouncing Dictionary | url = https://archive.org/details/cambridgeenglish0000jone | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-0-521-76575-6 }} * {{cite book | last = Lewandowski | first = Elizabeth J. | year = 2011 | title = The Complete Costume Dictionary | url = https://archive.org/details/completecostumed0000lewa | publisher = Scarecrow Press | isbn = 978-0-8108-4004-1 }} * {{cite book | last = Pike | first = Francis | year = 2011 | title = Empires at War: A Short History of Modern Asia Since World War II | publisher = I.B.Tauris | isbn = 978-0-85773-029-9 }} * {{cite book | last1 = Vierra | first1 = Kimberly | last2 = Vierra | first2 = Brian | year = 2011 | title = Vietnam Business Guide: Getting Started in Tomorrow's Market Today | url = https://archive.org/details/vietnambusinessg0000vier | publisher = John Wiley & Sons | isbn = 978-1-118-17881-2 }} * {{cite book | last = Vo | first = Nghia M. | year = 2011 | title = Saigon: A History | url = https://archive.org/details/saigonhistory0000vong | publisher = McFarland & Company | isbn = 978-0-7864-8634-2 }} * {{cite book | last = Khoo | first = Nicholas | year = 2011 | title = Collateral Damage: Sino-Soviet Rivalry and the Termination of the Sino-Vietnamese Alliance | publisher = Columbia University Press | isbn = 978-0-231-15078-1 }} * {{cite book | last1 = Cooke | first1 = Nola | last2 = Li | first2 = Tana | last3 = Anderson | first3 = James | year = 2011 | title = The Tongking Gulf Through History | url = https://archive.org/details/tongkinggulfthro0000unse | publisher = University of Pennsylvania Press, Incorporated | isbn = 978-0-8122-4336-9 }} * {{cite book | last = Zwartjes | first = Otto | year = 2011 | title = Portuguese Missionary Grammars in Asia, Africa and Brazil, 1550–1800 | publisher = John Benjamins Publishing Company | isbn = 978-90-272-4608-0 }} * {{cite book | last = Frankum | first = Ronald B. Jr. | year = 2011 | title = Historical Dictionary of the War in Vietnam | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000fran | publisher = Scarecrow Press | isbn = 978-0-8108-7956-0 }} * {{cite book | last = Tucker | first = Spencer C. | year = 2011 | title = The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History, 2nd Edition [4 volumes]: A Political, Social, and Military History | publisher = ABC-CLIO | isbn = 978-1-85109-961-0 }} * {{cite book | last = Tonnesson | first = Stein | year = 2011 | title = Vietnam 1946: How the War Began | url = https://archive.org/details/vietnam1946fromi0000unse | publisher = University of California Press | isbn = 978-0-520-26993-4 }} * {{cite book | last1 = Kỳ Phương | first1 = Trần | last2 = Lockhart | first2 = Bruce M. | year = 2011 | title = The Cham of Vietnam: History, Society and Art | publisher = NUS Press | isbn = 978-9971-69-459-3 }} * {{cite book | last1 = Thaker | first1 = Aruna | last2 = Barton | first2 = Arlene | year = 2012 | title = Multicultural Handbook of Food, Nutrition and Dietetics | publisher = John Wiley & Sons | isbn = 978-1-118-35046-1 }} * {{cite book | last = Keith | first = Charles | year = 2012 | title = Catholic Vietnam: A Church from Empire to Nation | url = https://archive.org/details/catholicvietnamc0000keit | publisher = University of California Press | isbn = 978-0-520-95382-6 }} * {{cite book | last = Olson | first = Gregory A. | year = 2012 | title = Mansfield and Vietnam: A Study in Rhetorical Adaptation | publisher = MSU Press | isbn = 978-0-87013-941-3 }} * {{cite book | last = Waite | first = James | year = 2012 | title = The End of the First Indochina War: A Global History | url = https://archive.org/details/endoffirstindoch0000wait | publisher = Routledge | isbn = 978-1-136-27334-6 }} * {{cite book | last = Vo | first = Nghia M. | year = 2012 | title = Legends of Vietnam: An Analysis and Retelling of 88 Tales | publisher = McFarland & Company | isbn = 978-0-7864-9060-8 }} * {{cite book | last1 = Muehlenbeck | first1 = Philip Emil | last2 = Muehlenbeck | first2 = Philip | year = 2012 | title = Religion and the Cold War: A Global Perspective | publisher = Vanderbilt University Press | isbn = 978-0-8265-1852-1 }} * {{cite book | last = Rabett | first = Ryan J. | year = 2012 | title = Human Adaptation in the Asian Palaeolithic: Hominin Dispersal and Behaviour During the Late Quaternary | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-1-107-01829-7 }} * {{cite book | last = Li | first = Xiaobing | year = 2012 | title = China at War: An Encyclopedia | publisher = ABC-CLIO | isbn = 978-1-59884-415-3 }} * {{cite book | last = Gilbert | first = Adrian | year = 2013 | title = Encyclopedia of Warfare: From the Earliest Times to the Present Day | publisher = Taylor & Francis | isbn = 978-1-135-95697-4 }} * {{cite book | last = Chico | first = Beverly | year = 2013 | title = Hats and Headwear around the World: A Cultural Encyclopedia: A Cultural Encyclopedia | url = https://archive.org/details/hatsheadweararou0000chic | publisher = ABC-CLIO | isbn = 978-1-61069-063-8 }} * {{cite book | last1 = Boobbyer | first1 = Claire | last2 = Spooner | first2 = Andrew | year = 2013 | title = Vietnam, Cambodia & Laos Footprint Handbook | publisher = Footprint Travel Guides | isbn = 978-1-907263-64-4 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/vietnamcambodial0000boob }} * {{cite book | last1 = Fröhlich | first1 = Holger L. | last2 = Schreinemachers | first2 = Pepijn | last3 = Stahr | first3 = Karl | last4 = Clemens | first4 = Gerhard | year = 2013 | title = Sustainable Land Use and Rural Development in Southeast Asia: Innovations and Policies for Mountainous Areas | publisher = Springer Science + Business Media | isbn = 978-3-642-33377-4 }} * {{cite book | last = Willbanks | first = James H. | year = 2013 | title = Vietnam War Almanac: An In-Depth Guide to the Most Controversial Conflict in American History | publisher = Skyhorse Publishing | isbn = 978-1-62636-528-5 }} * {{cite book | last = Choy | first = Lee Khoon | year = 2013 | title = Golden Dragon And Purple Phoenix: The Chinese And Their Multi-ethnic Descendants In Southeast Asia | publisher = World Scientific | isbn = 978-981-4518-49-9 }} * {{cite book | last1 = van Dijk | first1 = Ruud | last2 = Gray | first2 = William Glenn | last3 = Savranskaya | first3 = Svetlana | last4 = Suri | first4 = Jeremi | last5 = Zhai | first5 = Qiang | display-authors = 4 | year = 2013 | title = Encyclopedia of the Cold War | publisher = Routledge | isbn = 978-1-135-92311-2 }} * {{cite book | last1 = Cosslett | first1 = Tuyet L. | last2 = Cosslett | first2 = Patrick D. | year = 2013 | title = Water Resources and Food Security in the Vietnam Mekong Delta | publisher = Springer Science + Business Media | isbn = 978-3-319-02198-0 }} * {{cite book | last = Lim | first = David | year = 2014 | title = Economic Growth and Employment in Vietnam | publisher = Taylor & Francis | isbn = 978-1-317-81859-5 }} * {{cite book | last = Gunn | first = Geoffrey C. | year = 2014 | title = Rice Wars in Colonial Vietnam: The Great Famine and the Viet Minh Road to Power | publisher = Rowman & Littlefield Publishers | isbn = 978-1-4422-2303-5 }} * {{cite book | last1 = Anderson | first1 = James A. | last2 = Whitmore | first2 = John K. | year = 2014 | title = China's Encounters on the South and Southwest: Reforging the Fiery Frontier Over Two Millennia | publisher = Brill Publishers | isbn = 978-90-04-28248-3 }} * {{cite book | last1 = de Mora | first1 = Javier Calvo | last2 = Wood | first2 = Keith | year = 2014 | title = Practical Knowledge in Teacher Education: Approaches to teacher internship programmes | publisher = Taylor & Francis | isbn = 978-1-317-80333-1 }} * {{cite book | last = Eggleston | first = Michael A. | year = 2014 | title = Exiting Vietnam: The Era of Vietnamization and American Withdrawal Revealed in First-Person Accounts | publisher = McFarland Publishing | isbn = 978-0-7864-7772-2 }} * {{cite book | last1 = Dennell | first1 = Robin | last2 = Porr | first2 = Martin | year = 2014 | title = Southern Asia, Australia, and the Search for Human Origins | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-1-107-72913-1 }} * {{cite book | last1 = Hong Lien | first1 = Vu | last2 = Sharrock | first2 = Peter | year = 2014 | title = Descending Dragon, Rising Tiger: A History of Vietnam | publisher = Reaktion Books | isbn = 978-1-78023-388-8 }} * {{cite book | last = Gibbons | first = William Conrad | year = 2014 | title = The U.S. Government and the Vietnam War: Executive and Legislative Roles and Relationships, Part III: 1965–1966 | publisher = Princeton University Press | isbn = 978-1-4008-6153-8 }} * {{cite book | last1 = Ooi | first1 = Keat Gin | last2 = Anh Tuan | first2 = Hoang | year = 2015 | title = Early Modern Southeast Asia, 1350–1800 | publisher = Routledge | isbn = 978-1-317-55919-1 }} * {{cite book | last1 = Oxenham | first1 = Marc | last2 = Buckley | first2 = Hallie | year = 2015 | title = The Routledge Handbook of Bioarchaeology in Southeast Asia and the Pacific Islands | publisher = Routledge | isbn = 978-1-317-53401-3 }} * {{cite book | last1 = Duy Hinh | first1 = Nguyen | last2 = Dinh Tho | first2 = Tran | year = 2015 | title = The South Vietnamese Society | publisher = Normanby Press | isbn = 978-1-78625-513-6 }} * {{cite book | last = Yao | first = Alice | year = 2016 | title = The Ancient Highlands of Southwest China: From the Bronze Age to the Han Empire | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-936734-4 }} * {{cite book | last = Howe | first = Brendan M. | year = 2016 | title = Post-Conflict Development in East Asia | publisher = Routledge | isbn = 978-1-317-07740-4 }} * {{cite book | last = Thanh Hai | first = Do | year = 2016 | title = Vietnam and the South China Sea: Politics, Security and Legality | publisher = Taylor & Francis | isbn = 978-1-317-39820-2 }} * {{cite book | last = Phuong Linh | first = Huynh Thi | year = 2016 | title = State-Society Interaction in Vietnam | publisher = LIT Verlag Münster | isbn = 978-3-643-90719-6 }} * {{cite book | last = Ozolinš | first = Janis Talivaldis | year = 2016 | title = Religion and Culture in Dialogue: East and West Perspectives | publisher = Springer Publishing | isbn = 978-3-319-25724-2 }} * {{cite book | last = Howard | first = Michael C. | year = 2016 | title = Textiles and Clothing of Việt Nam: A History | publisher = McFarland & Company | isbn = 978-1-4766-2440-2 }} * {{cite book | last = Kiernan | first = Ben | year = 2017 | title = Việt Nam: A History from Earliest Times to the Present | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-516076-5 }} * {{cite book | author = DK | year = 2017 | title = The Vietnam War: The Definitive Illustrated History | publisher = Dorling Kindersley Limited | isbn = 978-0-241-30868-4 }} * {{cite book | last = Travel | first = DK | year = 2017 | title = DK Eyewitness Travel Guide Vietnam and Angkor Wat | publisher = Dorling Kindersley Limited | isbn = 978-0-241-30136-4 }} * {{cite book | last = Moïse | first = Edwin E. | year = 2017 | title = Land Reform in China and North Vietnam: Consolidating the Revolution at the Village Level | publisher = University of North Carolina Press | isbn = 978-0-8078-7445-5 }} * {{cite book | last = Hinchey | first = Jane | year = 2017 | title = Vietnam: Discover the Country, Culture and People | publisher = Redback Publishing | isbn = 978-1-925630-02-2 }} * {{cite book | last = Kort | first = Michael | year = 2017 | title = The Vietnam War Re-Examined | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-1-107-04640-5 }} * {{cite book | last = Trieu Dan | first = Nguyen | year = 2017 | title = A Vietnamese Family Chronicle: Twelve Generations on the Banks of the Hat River | publisher = McFarland Publishing | isbn = 978-0-7864-8779-0 }} * {{cite book | last1 = Tran | first1 = Tri C. | last2 = Le | first2 = Tram | year = 2017 | title = Vietnamese Stories for Language Learners: Traditional Folktales in Vietnamese and English Text (MP3 Downloadable Audio Included) | url = https://archive.org/details/vietnamesestorie0000tran | publisher = Tuttle Publishing | isbn = 978-1-4629-1956-7 }} * {{cite book |last=Tran |first=Anh Q. |title=Gods, Heroes, and Ancestors: An Interreligious Encounter in Eighteenth-Century Vietnam |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-067760-2 |url=https://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/oso/9780190677602.001.0001/oso-9780190677602 }} * {{cite book | last1 = Cosslett | first1 = Tuyet L. | last2 = Cosslett | first2 = Patrick D. | year = 2017 | title = Sustainable Development of Rice and Water Resources in Mainland Southeast Asia and Mekong River Basin | publisher = Springer Publishing | isbn = 978-981-10-5613-0 }} * {{cite book | last1 = Zhu | first1 = Ying | last2 = Ren | first2 = Shuang | last3 = Collins | first3 = Ngan | last4 = Warner | first4 = Malcolm | year = 2017 | title = Business Leaders and Leadership in Asia | publisher = Taylor & Francis | isbn = 978-1-317-56749-3 }} * {{cite book | last1 = Dohrenwend | first1 = Bruce P. | last2 = Turse | first2 = Nick | last3 = Wall | first3 = Melanie M. | author3-link = Melanie Wall | last4 = Yager | first4 = Thomas J. | year = 2018 | title = Surviving Vietnam: Psychological Consequences of the War for US Veterans | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-090444-9 }} * {{cite book | last = Lamport | first = Mark A. | year = 2018 | title = Encyclopedia of Christianity in the Global South | publisher = Rowman & Littlefield Publishers | isbn = 978-1-4422-7157-9 }} * {{cite book | last = Dinh Tham | first = Nguyen | year = 2018 | title = Studies on Vietnamese Language and Literature: A Preliminary Bibliography | publisher = Cornell University Press | isbn = 978-1-5017-1882-3 }} * {{cite book | last = Dayley | first = Robert | year = 2018 | title = Southeast Asia in the New International Era | publisher = Taylor & Francis | isbn = 978-0-429-97424-3 }} * {{cite book | last = Chen | first = Steven | year = 2018 | title = The Design Imperative: The Art and Science of Design Management | publisher = Springer Publishing | isbn = 978-3-319-78568-4 }} * {{cite book |editor-last=Wilcox |editor-first=Wynn |title=Vietnam and the West: New Approaches |date=2010 |publisher=SEAP Publications, Cornell University Press |location=Ithaca, NY |isbn=978-0-87727-782-8 }} {{refend}} === Akademska literatura === {{refbegin|30em}} * {{cite journal | last = Crozier | first = Brian | year = 1955 | title = The Diem Regime in Southern Vietnam | url = https://archive.org/details/sim_far-eastern-survey_1955-04_24_4/page/49 | journal = Far Eastern Survey | volume = 24 | issue = 4 | pages = 49–56 | jstor = 3023970 | doi = 10.2307/3023970 }} * {{cite journal | last = Gittinger | first = J. Price | year = 1959 | title = Communist Land Policy in North Viet Nam | url = https://archive.org/details/sim_far-eastern-survey_1959-08_28_8/page/113 | journal = Far Eastern Survey | volume = 28 | issue = 8 | pages = 113–126 | jstor = 3024603 | doi = 10.2307/3024603 }} * {{cite journal | last = Trần | first = Văn Khê | year = 1972 | title = Means of Preservation and Diffusion of Traditional Music in Vietnam | journal = Asian Music | volume = 3 | issue = 1 | pages = 40–44 | jstor = 834104 | doi = 10.2307/834104 }} * {{cite journal | last1 = Riehl | first1 = Herbert | last2 = Augstein | first2 = Ernst | year = 1973 | title = Surface interaction calculations over the Gulf of Tonkin | journal = Tellus | volume = 25 | doi = 10.3402/tellusa.v25i5.9694 | issue = 5 | pages = 424–434 | bibcode = 1973Tell...25..424R }} * {{cite journal | title = The Austroasiatics in Ancient South China: Some Lexical Evidence | first1 = Jerry | last1 = Norman | first2 = Tsu-lin | last2 = Mei | journal = Monumenta Serica | year = 1976 | volume = 32 |pages = 274–301 | doi = 10.1080/02549948.1976.11731121 }} * {{cite web | last = Fraser | first = SE | year = 1980 | url = https://www.popline.org/node/448682 | title = Vietnam's first census | publisher = Intercom | website = POPLINE | volume = 8 | issue = 8 | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016125947/https://www.popline.org/node/448682 | url-status = dead }} * {{cite journal | last = Higham | first = C.F.W. | year = 1984 | title = Prehistoric Rice Cultivation in Southeast Asia | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1984-04_250_4/page/138 | journal = Scientific American | volume = 250 | issue = 4 | pages = 138–149 | jstor = 24969352 | bibcode = 1984SciAm.250d.138H | doi = 10.1038/scientificamerican0484-138 }} * {{cite journal | last = Nguyen | first = Lan Cuong | year = 1985 | title = Two early Hoabinhian crania from Thanh Hoa Province, Vietnam | journal = Zeitschrift für Morphologie und Anthropologie | volume = 77 | issue = 1 | pages = 11–17 | doi = 10.1127/zma/77/1987/11 | jstor = 25757211 | pmid = 3564631 }} * {{cite journal | last = Trần | first = Văn Khê | year = 1985 | title = Chinese Music and Musical Traditions of Eastern Asia | journal = The World of Music, Verlag für Wissenschaft und Bildung | volume = 27 | issue = 1 | pages = 78–90 | jstor = 43562680 }} * {{cite journal | last = Gough | first = Kathleen | year = 1986 | title = The Hoa in Vietnam | journal = Contemporary Marxism, Social Justice/Global Options | issue = 12/13 | pages = 81–91 | jstor = 29765847 }} * {{cite journal | last = Kimura | first = Tetsusaburo | year = 1986 | title = Vietnam—Ten Years of Economic Struggle | url = https://archive.org/details/sim_asian-survey_1986-10_26_10/page/n4 | journal = Asian Survey | volume = 26 | issue = 10 | pages = 1039–1055 | jstor = 2644255 | doi = 10.2307/2644255 }} * {{cite journal | last = Quach Langlet | first = Tâm | year = 1991 | url = https://www.persee.fr/doc/befeo_0336-1519_1991_num_78_1_1802 | title = Charles Fourniau : Annam-Tonkin 1885–1896. Lettrés et paysans vietnamiens face à la conquête coloniale. Travaux du Centre d'Histoire et Civilisations de la péninsule Indochinoise | language = fr | journal = Bulletin de l'École Française d'Extrême-Orient | via = Persée | volume = 78 }} * {{cite journal | last = Huu Chiem | first = Nguyen | year = 1993 | url = https://kyoto-seas.org/pdf/31/2/310205.pdf | title = Geo-Pedological Study of the Mekong Delta | journal = Southeast Asian Studies | via = Kyoto University | volume = 31 | issue = 2 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181002080004/https://kyoto-seas.org/pdf/31/2/310205.pdf | archive-date = 2. 10. 2018 | url-status = dead | access-date = 16. 10. 2018 }} * {{cite journal | last = Thayer | first = Carlyle A. | year = 1994 | title = Sino-Vietnamese Relations: The Interplay of Ideology and National Interest | url = https://archive.org/details/sim_asian-survey_1994-06_34_6/page/n22 | journal = Asian Survey | volume = 34 | issue = 6 | pages = 513–528 | jstor = 2645338 | doi = 10.2307/2645338 }} * {{cite journal | last = Greenfield | first = Gerard | year = 1994 | url = https://socialistregister.com/index.php/srv/article/download/5642/2540/&ved=2ahUKEwit8der4-HdAhVEFHIKHWamD8UQFjAJegQIBRAB&usg=AOvVaw1B9CcAzbmJbShbixe5lpWI | title = The Development of Capitalism in Vietnam | journal = Socialist Register | archive-url = https://web.archive.org/web/20180930040508/https://socialistregister.com/index.php/srv/article/download/5642/2540/%26ved%3D2ahUKEwit8der4-HdAhVEFHIKHWamD8UQFjAJegQIBRAB%26usg%3DAOvVaw1B9CcAzbmJbShbixe5lpWI | archive-date = 30. 9. 2018 | url-status = dead | access-date = 8. 11. 2018 }} * {{cite journal | last1 = Hirschman | first1 = Charles | last2 = Preston | first2 = Samuel | last3 = Manh Loi | first3 = Vu | year = 1995 | title = Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate | url = https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_1995-12_21_4/page/n78 | journal = Population and Development Review | volume = 21 | issue = 4 | pages = 783–812 | jstor = 2137774 | doi = 10.2307/2137774 }} * {{cite journal | last = Goodkind | first = Daniel | year = 1995 | title = Rising Gender Inequality in Vietnam Since Reunification | url = https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_fall-1995_68_3/page/n35 | journal = Pacific Affairs | volume = 68 | issue = 3 | pages = 342–359 | jstor = 2761129 | doi = 10.2307/2761129 }} * {{cite journal | last = Amer | first = Ramses | year = 1996 | title = Vietnam's Policies and the Ethnic Chinese since 1975 | journal = Sojourn: Journal of Social Issues in Southeast Asia | volume = 11 | issue = 1 | pages = 76–104 | doi = 10.1355/SJ11-1D | jstor = 41056928 }} * {{cite journal | last = Momoki | first = Shiro | year = 1996 | url = https://core.ac.uk/download/pdf/39312548.pdf | title = A Short Introduction to Champa Studies | journal = Kyoto University Research Information Repository, Kyoto University | via = CORE | archive-url = https://web.archive.org/web/20181018045312/https://core.ac.uk/download/pdf/39312548.pdf | archive-date = 18. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | title = Defining the Hundred Yue | first = William | last = Meacham | journal = Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association | volume = 15 | year = 1996 | pages = 93–100 | doi = 10.7152/bippa.v15i0.11537 }} * {{cite journal | last = Jacques | first = Roland | year = 1998 | url = https://www.persee.fr/doc/outre_0300-9513_1998_num_85_318_3600 | title = Le Portugal et la romanisation de la langue vietnamienne. Faut- il réécrire l'histoire ? | language = fr | journal = Outre-Mers. Revue d'Histoire | via = Persée | volume = 318 }} * {{cite journal | last = Zinoman | first = Peter | year = 2000 | title = Colonial Prisons and Anti-Colonial Resistance in French Indochina: The Thai Nguyen Rebellion, 1917 | journal = Modern Asian Studies | volume = 34 | issue = 1 | pages = 57–98 | jstor = 313112 | doi = 10.1017/S0026749X00003590 | s2cid = 145191678 }} * {{cite journal | last = Xuan Dinh | first = Quan | year = 2000 | title = The Political Economy of Vietnam's Transformation Process | url = https://archive.org/details/sim_contemporary-southeast-asia_2000-08_22_2/page/360 | journal = Contemporary Southeast Asia | volume = 22 | issue = 2 | pages = 360–388 | jstor = 25798497 | doi = 10.1355/CS22-2G }} * {{cite journal |year=1988 |title=Nationalism and Communism in Vietnam |first=Edwin E. |last=Moise |volume=5 |issue=2 |journal=Journal of Third World Studies |pages=6–22 |publisher=University Press of Florida |jstor=45193059 }} * {{cite journal | last1 = Matsumura | first1 = Hirofumi | last2 = Lan Cuong | first2 = Nguyen | last3 = Kim Thuy | first3 = Nguyen | last4 = Anezaki | first4 = Tomoko | year = 2001 | title = Dental Morphology of the Early Hoabinian, the Neolithic Da But and the Metal Age Dong Son Civilized Peoples in Vietnam | journal = Zeitschrift für Morphologie und Anthropologie | volume = 83 | issue = 1 | pages = 59–73 | doi = 10.1127/zma/83/2001/59 | jstor = 25757578 | pmid = 11372468 }} * {{Cite journal |last=Emmers |first=Ralf |date=2005 |title=Regional Hegemonies and the Exercise of Power in Southeast Asia: A Study of Indonesia and Vietnam |url=https://www.jstor.org/stable/10.1525/as.2005.45.4.645 |journal=Asian Survey |publisher=University of California Press |volume=45 |issue=4 |pages=645–665 |doi=10.1525/as.2005.45.4.645 |jstor=10.1525/as.2005.45.4.645 |via=JSTOR }} * {{cite journal | last = Endres | first = Kirsten W. | year = 2001 | title = Local Dynamics of Renegotiating Ritual Space in Northern Vietnam: The Case of the "Dinh" | journal = Journal of Social Issues in Southeast Asia | volume = 16 | issue = 1 | pages = 70–101 | doi = 10.1355/sj16-1c | jstor = 41057051 | pmid = 19195125 }} * {{cite book | last1 = McLeod | first1 = Mark W. | last2 = Thi Dieu | first2 = Nguyen | year = 2001 | title = Culture and Customs of Vietnam | journal = Culture and Customs of Asia | url = https://archive.org/details/culturecustomsof0000mcle | url-access = registration | publisher = Greenwood Press | isbn = 978-0-313-30485-9 | issn = 1097-0738 }} * {{cite journal | last = Gallup | first = John Luke | year = 2002 | url = https://ideas.repec.org/p/wbk/wbrwps/2896.html | title = The wage labor market and inequality in Viet Nam in the 1990s | journal = Policy Research Working Paper Series, World Bank | via = Research Papers in Economics | doi = 10.1596/1813-9450-2896 | series = Policy Research Working Papers | hdl = 10986/19272 | s2cid = 18598221 }} * {{cite journal | last = Wai-ming | first = Ng | year = 2002 | url = http://www.cuhk.edu.hk/jas/staff/benng/publications/anime1.pdf | title = The Impact of Japanese Comics and Animation in Asia | journal = Journal of Japanese Trade & Industry | via = Chinese University of Hong Kong }} * {{cite journal | last = Freeman | first = Nick J. | year = 2002 | title = United States's economic sanctions against Vietnam: International business and development repercussions | journal = The Columbia Journal of World Business | volume = 28 | doi = 10.1016/0022-5428(93)90038-Q | issue = 2 | pages = 12–22 }} * {{cite journal | last = Wilkey | first = Robert Neil | year = 2002 | url = https://repository.jmls.edu/jitpl/vol20/iss4/4/ | title = Vietnam's Antitrust Legislation and Subscription to E-ASEAN: An End to the Bamboo Firewall Over Internet Regulation | journal = The John Marshall Journal of Information Technology and Privacy Law | volume = 20 | issue = 4 }} * {{cite journal | last1 = Wagstaff | first1 = Adam | last2 = van Doorslaer | first2 = Eddy | last3 = Watanabe | first3 = Naoko | year = 2003 | title = On decomposing the causes of health sector inequalities with an application to malnutrition inequalities in Vietnam | journal = Journal of Econometrics | volume = 112 | doi = 10.1016/S0304-4076(02)00161-6 | issue = 1 | pages = 207–223 | hdl = 10986/19426 | s2cid = 122165846 | url = http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2001/12/17/000094946_01120604025228/Rendered/PDF/multi0page.pdf }} * {{cite journal | last = Van Tho | first = Tran | year = 2003 | url = http://www.f.waseda.jp/tvttran/en/recentpapers/E03_Longterm_development_of_Vietnam.pdf | title = Economic development in Vietnam during the second half of the 20th century: How to avoid the danger of lagging behind | journal = The Vietnamese Economy: Awakening the Dorming Dragon | via = Waseda University | issue = 2 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181005050943/http://www.f.waseda.jp/tvttran/en/recentpapers/E03_Longterm_development_of_Vietnam.pdf | archive-date = 5. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Miguel | first1 = Edward | last2 = Roland | first2 = Gérard | year = 2005 | url = https://eml.berkeley.edu/~groland/pubs/vietnam-bombs_19oct05.pdf | title = The Long Run Impact of Bombing Vietnam | journal = University of California, Berkeley | archive-url = https://web.archive.org/web/20181003230038/https://eml.berkeley.edu/~groland/pubs/vietnam-bombs_19oct05.pdf | archive-date = 3. 10. 2018 | url-status = dead | access-date = 16. 10. 2018 }} * {{cite journal | last = Manyin | first = Mark E. | year = 2005 | url = https://fas.org/sgp/crs/row/RL32636.pdf | title = U.S. Assistance to Vietnam | journal = CRS Report for Congress | via = Federation of American Scientists | archive-url = https://web.archive.org/web/20181009075632/https://fas.org/sgp/crs/row/RL32636.pdf | archive-date = 9. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Van Nam | first1 = Nguyen | last2 = de Vries | first2 = Peter J. | last3 = Van Toi | first3 = Le | last4 = Nagelkerke | first4 = Nico | year = 2005 | title = Malaria control in Vietnam: the Binh Thuan experience | url = https://archive.org/details/sim_tropical-medicine-and-international-health_2005-04_10_4/page/n66 | journal = Tropical Medicine & International Health | volume = 10 | doi = 10.1111/j.1365-3156.2005.01387.x | pmid = 15807800 | issue = 4 | pages = 357–365 | s2cid = 22083432 }} * {{cite journal | last1 = Berg | first1 = M | last2 = Stengel | first2 = C | last3 = Pham | first3 = TK | last4 = Pham | first4 = HV | last5 = Sampson | first5 = ML | last6 = Leng | first6 = M | last7 = Samreth | first7 = S | last8 = Fredericks | first8 = D | display-authors = 4 | year = 2007 | title = Magnitude of arsenic pollution in the Mekong and Red River Deltas—Cambodia and Vietnam | journal = Science of the Total Environment | volume = 372 | issue = 2–3 | pages = 413–25 | doi = 10.1016/j.scitotenv.2006.09.010 | pmid = 17081593 | bibcode = 2007ScTEn.372..413B }} * {{cite book | last = Zuckerman | first = Phil | year = 2007 | chapter-url = http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf | chapter = Atheism: Contemporary Rates and Patterns | title = Cambridge Companion to Atheism | via = Pitzer College | archive-url = https://web.archive.org/web/20090612114443/http://www.pitzer.edu/academics/faculty/zuckerman/Ath-Chap-under-7000.pdf | archive-date = 12. 6. 2009 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Odell | first1 = Andrew L. | last2 = Castillo | first2 = Marlene F. | year = 2008 | url = https://www.duanemorris.com/articles/static/odell_inpr_aut08.pdf | title = Vietnam in a Nutshell: An Historical, Political and Commercial Overview | journal = NYBSA International Law Practicum | via = Duane Morris | volume = 21 | issue = 2 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181012072232/https://www.duanemorris.com/articles/static/odell_inpr_aut08.pdf | archive-date = 12. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Matsumura | first1 = Hirofumi | last2 = Yoneda | first2 = Minoru | last3 = Yukio | first3 = Dodo | last4 = Oxenham | first4 = Marc | last5 = Lan Cuong | first5 = Nguyen | last6 = Kim Thuy | first6 = Nguyen | last7 = My Dung | first7 = Lam | last8 = The Long | first8 = Vu | last9 = Yamagata | first9 = Mariko | last10 = Sawada | first10 = Junmei | last11 = Shinoda | first11 = Kenichi | last12 = Takigawa | first12 = Wataru | display-authors = 4 | year = 2008 | url = https://www.jstage.jst.go.jp/article/ase/advpub/0/advpub_070416/_pdf | title = Terminal Pleistocene human skeleton from Hang Cho Cave, northern Vietnam: implications for the biological affinities of Hoabinhian people | journal = Anthropological Science | volume = 116 | issue = 3 | pages = 201–217 | via = J-STAGE | format = PDF | archive-url = https://web.archive.org/web/20180924121301/https://www.jstage.jst.go.jp/article/ase/advpub/0/advpub_070416/_pdf | archive-date = 24. 9. 2018 | url-status = dead | access-date = 16. 10. 2018 | doi = 10.1537/ase.070416 }} * {{cite journal | last1 = Van De | first1 = Nguyen | last2 = Douglas | first2 = Ian | last3 = McMorrow | first3 = Julia | last4 = Lindley | first4 = Sarah | last5 = Thuy Binh | first5 = Dao Kim Nguyen | last6 = Thi Van | first6 = Tranh | last7 = Huu Thanh | first7 = Le | last8 = Tho | first8 = Nguyen | display-authors = 4 | year = 2008 | title = Erosion and Nutrient Loss on Sloping Land under Intense Cultivation in Southern Vietnam | journal = Geographical Research | volume = 46 | doi = 10.1111/j.1745-5871.2007.00487.x | issue = 1 | pages = 4–16 | s2cid = 128887874 | url = https://www.research.manchester.ac.uk/portal/en/publications/erosion-and-nutrient-loss-on-sloping-land-under-intense-cultivation-in-southern-vietnam(511fb80d-fa5b-4ce9-b09e-194b12bda7f7).html }} * {{cite journal | last = Nasuchon | first = Nopparat | year = 2008 | url = http://www.un.org/depts/los/nippon/unnff_programme_home/fellows_pages/fellows_papers/nasuchon_0809_thailand_ppt.pdf | title = Coastal Management and Community Management in Malaysia, Vietnam, Cambodia and Thailand, with a case study of Thai Fisheries Management | journal = United Nations-Nippon Foundation Fellow Research Presentation | via = United Nations | archive-url = https://web.archive.org/web/20181002033819/http://www.un.org/depts/los/nippon/unnff_programme_home/fellows_pages/fellows_papers/nasuchon_0809_thailand_ppt.pdf | archive-date = 2. 10. 2018 | url-status = dead | access-date = 16. 10. 2018 }} * {{cite journal | last1 = Obermeyer | first1 = Ziad | last2 = Murray | first2 = Christopher J L | last3 = Gakidou | first3 = Emmanuela | year = 2008 | title = Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme [Table 3] | journal = BMJ | volume = 336 | doi = 10.1136/bmj.a137 | issue = 7659 | pages = 1482–6 | pmc = 2440905 | pmid = 18566045 }} * {{cite journal | last1 = Hoang Vuong | first1 = Quan | last2 = Dung Tran | first2 = Tri | year = 2009 | title = The Cultural Dimensions of the Vietnamese Private Entrepreneurship | journal = The IUP Journal of Entrepreneurship Development | via = Social Science Research Network | ssrn = 1442384 }} * {{cite book | last1 = Lieberman | first1 = Samuel S. | last2 = Wagstaff | first2 = Adam | year = 2009 | title = Health financing and delivery in Vietnam | url = https://archive.org/details/healthfinancingd0000lieb | publisher = World Bank | doi = 10.1596/978-0-8213-7782-6 | isbn = 978-0-8213-7782-6 }} * {{cite journal | last1 = Cuong Le | first1 = Duc | last2 = Kubo | first2 = Tatsuhiko | last3 = Fujino | first3 = Yoshihisa | last4 = Minh Pham | first4 = Truong | last5 = Matsuda | first5 = Shinya | display-authors = 4 | year = 2010 | url = https://www.jstage.jst.go.jp/article/apjdm/4/2/4_23/_pdf | title = Health Care System in Vietnam: Current Situation and Challenges | journal = Asian Pacific Journal of Disease Management | via = J-STAGE | volume = 4 | issue = 2 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181005063017/https://www.jstage.jst.go.jp/article/apjdm/4/2/4_23/_pdf | archive-date = 5. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite report | last1 = Cira | first1 = Dean | last2 = Dastur | first2 = Arish | last3 = Kilroy | first3 = Austin | last4 = Lozano | first4 = Nancy | last5 = Gun-wang | first5 = Hyoung | display-authors = 4 | year = 2011 | title = Vietnam Urbanization Review | publisher= World Bank | via = ResearchGate | doi = 10.13140/2.1.5100.6249 }} * {{cite journal | last1 = Buiter | first1 = Willem | last2 = Rahbari | first2 = Ebrahim | year = 2011 | url = https://voxeu.org/article/global-growth-generators-moving-beyond-emerging-markets-and-brics | title = Global growth generators: Moving beyond emerging markets and BRICs | journal = Centre for Economic Policy Research | archive-url = https://web.archive.org/web/20181017023329/https://voxeu.org/article/global-growth-generators-moving-beyond-emerging-markets-and-brics | archive-date = 17. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last = Pincus | first = Jonathan | year = 2015 | url = https://www.flandersinvestmentandtrade.com/export/sites/trade/files/news/223150605130929/223150605130929_1.pdf | title = Why Doesn't Vietnam Grow Faster?: State Fragmentation and the Limits of Vent for Surplus Growth | journal = Southeast Asian Economies | via = Flanders Investment and Trade | doi = 10.1355/ae32-1c | volume = 32 | issue = 1 | pages = 26 | s2cid = 154680467 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181017031232/https://www.flandersinvestmentandtrade.com/export/sites/trade/files/news/223150605130929/223150605130929_1.pdf | archive-date = 17. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite book | last = Thomas | first = Martin | year = 2012 | title = Rubber, coolies and communists: In Violence and Colonial Order: Police, Workers and Protest in the European Colonial Empires, 1918–1940 (Critical Perspectives on Empire from Part II – Colonial case studies: French, British and Belgian) | pages = 141–176 | doi = 10.1017/CBO9781139045643.009 | isbn = 978-1-139-04564-3 }} * {{cite journal | last = Hong Phuong | first = Nguyen | year = 2012 | url = http://tec.earth.sinica.edu.tw/TEM/meeting/20120606_pdf/771_18_GEM_Taipei_June12_VietnamHazard.pdf | title = Seismic Hazard Studies in Vietnam | journal = GEM Semi-Annual Meeting – Academia Sinica | via = Taiwan Earthquake Research Center | archive-url = https://web.archive.org/web/20181010113105/http://tec.earth.sinica.edu.tw/TEM/meeting/20120606_pdf/771_18_GEM_Taipei_June12_VietnamHazard.pdf | archive-date = 10. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = McCaig | first1 = Brian | last2 = Pavcnik | first2 = Nina | year = 2013 | url = https://www.dartmouth.edu/~npavcnik/docs/Vietnam_structural_change_October_2013.pdf | title = Moving out of agriculture: structural change in Vietnam | journal = Dartmouth College | archive-url = https://web.archive.org/web/20181009053832/https://www.dartmouth.edu/~npavcnik/docs/Vietnam_structural_change_October_2013.pdf | archive-date = 9. 10. 2018 | url-status = dead | access-date = 16. 10. 2018 }} * {{cite journal | last1 = Chapman | first1 = Bruce | last2 = Liu | first2 = Amy Y.C. | year = 2013 | title = Repayment Burdens of Student Loans for Vietnamese Higher Education | journal = Crawford School Research Paper | via = Social Science Research Network | ssrn = 2213076 }} * {{cite journal | last1 = Huu Duc | first1 = Nguyen | last2 = Mai Hoa | first2 = Duong Thi | last3 = Thien Huong | first3 = Nguyen | last4 = Ngoc Bao | first4 = Nguyen | year = 2013 | url = https://www.jstage.jst.go.jp/article/easts/10/0/10_2080/_pdf | title = On Various Essential Data Related to Status Quo of Motorcycles in Vietnam | journal = Journal of the Eastern Asia Society for Transportation Studies | via = J-STAGE | volume = 10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181006081630/https://www.jstage.jst.go.jp/article/easts/10/0/10_2080/_pdf | archive-date = 6. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Cox | first1 = Anne | last2 = Le | first2 = Viet | year = 2014 | title = Governmental influences on the evolution of agricultural cooperatives in Vietnam: an institutional perspective with case studies | journal = Asia Pacific Business Review | via = University of Wollongong Research Online | volume = 20 | issue = 3 | pages = 401–418 | doi = 10.1080/13602381.2014.931045 | s2cid = 44972080 | url = https://ro.uow.edu.au/buspapers/477/ | access-date = 18. 4. 2023 }} * {{cite journal | last1 = Banout | first1 = Jan | last2 = Urban | first2 = Ondrej | last3 = Musil | first3 = Vojtech | last4 = Szakova | first4 = Jirina | last5 = Balik | first5 = Jiri | display-authors = 4 | year = 2014 | title = Agent Orange Footprint Still Visible in Rural Areas of Central Vietnam | journal = Journal of Environmental and Public Health | volume = 2014 | pages = 1–10 | doi = 10.1155/2014/528965 | pmc = 3930020 | pmid = 24639878 | doi-access = free }} * {{cite journal | last1 = Różycka-Tran | first1 = Joanna | last2 = Anh Tran | first2 = Quan | year = 2014 | url = https://terebess.hu/zen/mesterek/Self-regulation.pdf | title = Self-regulation techniques in Vietnamese Zen Truc Lam Monastery | journal = Terebess Online | archive-url = https://web.archive.org/web/20181008135502/https://terebess.hu/zen/mesterek/Self-regulation.pdf | archive-date = 8. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last = Crook | first = Joe | year = 2014 | url = http://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2852&context=isp_collection | title = Traveling Through Space: A Look at the Evolution of Transportation in Vietnam and its Implications | journal = Independent Study Project (ISP) Collection | via = SIT Digital Collections | archive-url = https://web.archive.org/web/20181006073817/https://digitalcollections.sit.edu/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=2852&context=isp_collection | archive-date = 6. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last = Grigoreva | first = Nina V. | year = 2014 | url = https://www.hse.ru/data/2014/09/22/1315713592/62HUM2014.pdf | title = Legendary Ancestors, National Identity, and the Socialization of Children in Contemporary Vietnam | journal = Centre for Asian and African Studies | archive-url = https://web.archive.org/web/20181015053635/https://www.hse.ru/data/2014/09/22/1315713592/62HUM2014.pdf | archive-date = 15. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Merola | first1 = R. B. | last2 = Hien | first2 = T. T. | last3 = Quyen | first3 = D. T. T. | last4 = Vengosh | first4 = A. | year = 2014 | title = Arsenic exposure to drinking water in the Mekong Delta | journal = Science of the Total Environment | volume = 511 | pages = 544–552 | doi = 10.1016/j.scitotenv.2014.12.091 | pmid = 25585157 | bibcode = 2015ScTEn.511..544M }} * {{cite journal | last = Ha Trân | first = Thi Thai | year = 2014 | url = https://journals.openedition.org/ries/3895 | title = Education financing in Vietnam | journal = Revue Internationale d'Éducation de Sèvres | doi = 10.4000/ries.3895 | s2cid = 129299111 | via = OpenEdition Journals }} * {{cite journal | last = Kim Phuong | first = Tran | year = 2014 | url = https://www.metalbulletin.com/events/download.ashx/document/speaker/7373/a0ID000000X0k5EMAR/Presentation | title = Vietnam: Highland bauxite Projects and initial economic effects | journal = Vietnam Institute of Geosciences and Mineral Resources | via = Metal Bulletin | archive-url = https://web.archive.org/web/20181004074521/https://www.metalbulletin.com/events/download.ashx/document/speaker/7373/a0ID000000X0k5EMAR/Presentation | archive-date = 4. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last = Pham | first = Alice | year = 2015 | url = http://www.cuts-geneva.org/pdf/TAF087_good-practice-telecom-regulations_Vietnam.pdf | title = The Vietnam Telecommunications Sector: Good Practices in Regulatory Reform in Relation to Competition Policy & Law Issues | location = Toronto, Ženeva i Brighton | journal = CUTS International | archive-url = https://web.archive.org/web/20190225033214/http://www.cuts-geneva.org/pdf/TAF087_good-practice-telecom-regulations_Vietnam.pdf | archive-date = 25. 2. 2019 | url-status = dead }} * {{cite journal | last = Tung Hieu | first = Ly | year = 2015 | url = http://www.vjol.info/index.php/VSS/article/viewFile/22956/19604 | title = Confucian Influences on Vietnamese Culture | journal = Vietnam Social Sciences | via = Vietnam Journals Online | volume = 5 | issue = 169 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181015044859/http://www.vjol.info/index.php/VSS/article/viewFile/22956/19604 | archive-date = 15. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Sohr | first1 = Alexander | last2 = Brockfeld | first2 = Elmar | last3 = Sauerländer | first3 = Anke | last4 = Melde | first4 = Eric | year = 2016 | title = Traffic Information System for Hanoi | journal = Procedia Engineering | doi = 10.1016/j.proeng.2016.02.035 | volume = 142 | pages = 221–228 }} * {{cite journal | author = BirdLife International | year = 2016 | title = Lophura edwardsi | journal = The IUCN Red List of Threatened Species | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T45354985A95145107.en }} * {{cite thesis | last = Ngo | first = Lan A. | year = 2016 | url = https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/1040724 | hdl = 10822/1040724 | title = Nguyễn–Catholic History (1770s–1890s) and the Gestation of Vietnamese Catholic National Identity | type = PhD dissertation | publisher = Georgetown University | via = DigitalGeorgetown | format = PDF | access-date = 14. 3. 2023 }} <!-- Ngô Anh Lân --> * {{cite journal | last1 = Viet Trung | first1 = Le | last2 = Quoc Viet | first2 = Tran | last3 = Van Chat | first3 = Pham | year = 2016 | url = https://www.vpi.pvn.vn/upload/file/TCDK/2016/Thang%2011/Le%20Viet%20Trung.pdf | title = An Overview of Vietnam's Oil and Gas Industry | journal = Petroleum Economics & Management | via = Vietnam Petroleum Institute | volume = 10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181010050015/https://www.vpi.pvn.vn/upload/file/TCDK/2016/Thang%2011/Le%20Viet%20Trung.pdf | archive-date = 10. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Trinh | first1 = Q. M. | last2 = Nguyen | first2 = H. L. | last3 = Do | first3 = T. N. | last4 = Nguyen | first4 = V. N. | last5 = Nguyen | first5 = B. H. | last6 = Nguyen | first6 = T. V. A. | last7 = Sintchenko | first7 = V. | last8 = Marais | first8 = B. J. | display-authors = 4 | year = 2016 | title = Tuberculosis and HIV co-infection in Vietnam | journal = International Journal of Infectious Diseases | volume = 46 | issue = 2 | pages = 12–22 | doi = 10.1016/0022-5428(93)90038-Q | pmid = 27044521 }} * {{cite journal | last = Nhu Nguyen | first = Quynh Thi | year = 2016 | url = https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1121509.pdf | title = The Vietnamese Values System: A Blend of Oriental, Western and Socialist Values | journal = International Education Studies | via = Institute of Education Sciences | volume = 9 | issue = 12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181015045249/https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1121509.pdf | archive-date = 15. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last = Feinberg | first = Richard E. | year = 2016 | title = Principles and Power | journal = Problems of Post-Communism | volume = 63 | issue = 2 | pages = 75–83 | via = Taylor & Francis | doi = 10.1080/10758216.2015.1083377 | s2cid = 156148830 }} * {{cite journal | last1 = Linh Le | first1 = Thi Phuong | last2 = Anh Trinh | first2 = Tu | year = 2016 | title = Encouraging Public Transport Use to Reduce Traffic Congestion and Air Pollutant: A Case Study of Ho Chi Minh City, Vietnam | journal = Procedia Engineering | volume = 142 | pages = 236–243 | doi = 10.1016/j.proeng.2016.02.037 }} * {{cite thesis | last = Anh Dinh | first = Thuy | year = 2016 | url = https://tiara-tu.ac.th/uploadFiles/145820_3248776dfc4e589b1e3c3095999f3984.pdf | title = The Causes and Effects of Korean Pop Culture on Vietnamese Consumer Behavior | type = MA thesis | publisher = Thammasat University | access-date = 14. 3. 2023 | archive-date = 14. 3. 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230314141655/https://tiara-tu.ac.th/uploadFiles/145820_3248776dfc4e589b1e3c3095999f3984.pdf | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Minh Hoang | first1 = Truong | last2 = van Lap | first2 = Nguyen | last3 = Kim Oanh | first3 = Ta Thi | last4 = Jiro | first4 = Takemura | year = 2016 | title = The influence of delta formation mechanism on geotechnical property sequence of the late Pleistocene–Holocene sediments in the Mekong River Delta | journal = Heliyon | volume = 2 | issue = 11 | pages = e00165 | doi = 10.1016/j.heliyon.2016.e00165 | pmc = 5114594 | pmid = 27882357 }} * {{cite journal | last1 = Shaofei | first1 = YE | last2 = Guoqing | first2 = Zhang | year = 2016 | url = http://jtp.cnki.net/bilingual/detail/html/ZGBJ201603017 | title = The relationship between Nanyue and Annam in the ancient historical records of China and Vietnam | journal = Honghe Prefecture Center for Vietnamese Studies, Honghe University | via = CNKI Journal Translation Project | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016125913/http://jtp.cnki.net/bilingual/detail/html/ZGBJ201603017 | url-status = dead }} * {{cite journal | last = Van Hoang | first = Chung | year = 2017 | url = https://www.iseas.edu.sg/images/pdf/ISEAS_Perspective_2017_34.pdf | title = Evangelizing Post-Đổi Mới Vietnam: The Rise of Protestantism and the State's Response | journal = Perspective | publisher = ISEAS–Yusof Ishak Institute | issue = 34 | issn = 2335-6677 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181014021910/https://www.iseas.edu.sg/images/pdf/ISEAS_Perspective_2017_34.pdf | archive-date = 14. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = H. Dang | first1 = Hai-Anh | last2 = Glewwe | first2 = Paul W. | year = 2017 | url = https://www.riseprogramme.org/sites/www.riseprogramme.org/files/publications/RISE_WP-017_Dang%20%26%20Glewwe.pdf | title = Well Begun, but Aiming Higher: A Review of Vietnam's Education Trends in the Past 20 Years and Emerging Challenges | journal = The Journal of Development Studies | volume = 54 | issue = 7 | pages = 1171–1195 | doi = 10.1080/00220388.2017.1380797 | pmid = 29937575 | pmc = 6010051 | via = Research on Improving Systems of Education | archive-url = https://web.archive.org/web/20181005063352/https://www.riseprogramme.org/sites/www.riseprogramme.org/files/publications/RISE_WP-017_Dang%20%26%20Glewwe.pdf | archive-date = 5. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last = Overland | first = Indra | year = 2017 | title = Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier | journal = Norwegian Institute of International Affairs (NUPI) and Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS) | via = ResearchGate | issn = 1894-650X }} * {{cite journal | last1 = Baccini | first1 = Leonardo | last2 = Impullitti | first2 = Giammario | last3 = Malesky | first3 = Edmund J. | year = 2017 | title = Globalization and State Capitalism: Assessing Vietnam's Accession to the WTO | journal = CESifo Working Paper Series | via = Social Science Research Network | ssrn = 3036319 }} * {{cite journal | last1 = Hong Truong | first1 = Son | last2 = Ye | first2 = Qinghua | last3 = Stive | first3 = Marcel J. F. | year = 2017 | title = Estuarine Mangrove Squeeze in the Mekong Delta, Vietnam | journal = Journal of Coastal Research | via = BioOne | volume = 33 | doi = 10.2112/JCOASTRES-D-16-00087.1 | issue = 4 | pages = 747–763 | s2cid = 131892649 }} * {{cite journal | last1 = Nang Chung | first1 = Trinh | last2 = Giang Hai | first2 = Nguyen | year = 2017 | url = http://www.vjol.info/index.php/VSS/article/viewFile/30440/25877 | title = Dong Son Culture in First Ten Centuries AD | journal = Institute of Archaeology, Vietnam Academy of Social Sciences | archive-url = https://web.archive.org/web/20181018032546/http://www.vjol.info/index.php/VSS/article/viewFile/30440/25877 | archive-date = 18. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Dang Vu | first1 = Hoai Nam | last2 = Nielsen | first2 = Martin Reinhardt | year = 2018 | title = Understanding utilitarian and hedonic values determining the demand for rhino horn in Vietnam | journal = Human Dimensions of Wildlife | volume = 23 | issue = 5 | pages = 417–432 | via = Taylor & Francis | doi = 10.1080/10871209.2018.1449038 | s2cid = 46933047 }} * {{cite journal | last = Trương | first = Ngân | year = 2018 | url = http://www.theseus.fi/bitstream/handle/10024/147214/Truong_Ngan.pdf | title = Solid Waste Management in Vietnam | journal = Degree Programme in Environmental Engineering | archive-url = https://web.archive.org/web/20190108081019/http://www.theseus.fi/bitstream/handle/10024/147214/Truong_Ngan.pdf | archive-date = 8. 1. 2019 | url-status = dead }} * {{cite journal | last1 = Truong | first1 = Nhu | last2 = Vo | first2 = Dang H. | last3 = Nguyen | first3 = Dzung | year = 2018 | url = https://mrlg.org/wp-content/uploads/2018/05/Mekong-State-of-Land-DISCUSSION-DRAFT-single-layout.pdf | title = Mekong State of Land | journal = Mekong Region Land Governance | archive-url = https://web.archive.org/web/20181006021518/https://mrlg.org/wp-content/uploads/2018/05/Mekong-State-of-Land-DISCUSSION-DRAFT-single-layout.pdf | archive-date = 6. 10. 2018 | url-status = dead | access-date = 16. 10. 2018 }} * {{cite journal | last = Quang Vinh | first = Bui | url = https://www2.gwu.edu/~iiep/assets/docs/Bai%20trinh%20bay%20VN2035%20tai%20DC-ENG.pdf | title = Vietnam 2035: Toward Prosperity, Creativity, Equity, and Democracy | journal = George Washington University | archive-url = https://web.archive.org/web/20181017030816/https://www2.gwu.edu/~iiep/assets/docs/Bai%20trinh%20bay%20VN2035%20tai%20DC-ENG.pdf | archive-date = 17. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite journal | author = Cornell University | url = https://seap.einaudi.cornell.edu/rice-vietnamese-culture-and-economy | title = Rice in Vietnamese Culture and Economy | journal = Mario Einaudi Center for International Studies – Southeast Asia Program }} * {{cite journal | last = Van Van | first = Hoang | url = http://r-cube.ritsumei.ac.jp/repo/repository/rcube/4129/LCS_22_1pp7-18_HOANG.pdf | title = The Current Situation and Issues of the Teaching of English in Vietnam | journal = Ritsumeikan Asia Pacific University | volume = 22 | issue = 1 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181012055826/http://r-cube.ritsumei.ac.jp/repo/repository/rcube/4129/LCS_22_1pp7-18_HOANG.pdf | archive-date = 12. 10. 2018 | url-status = dead }} {{refend}} === Vijesti i časopisi === {{refbegin|30em}} * {{cite news | author = The Harvard Crimson | year = 1972 | url = https://www.thecrimson.com/article/1972/12/13/med-school-professor-praises-north-vietnams/ | title = Med School Professor Praises North Vietnam's Medical Care | newspaper = The Harvard Crimson }} * {{cite web | author = The New York Times | date = 3. 7. 1976 | url = https://www.nytimes.com/1976/07/03/archives/2-parts-of-vietnam-officially-reunited-leadership-chosen-north-and.html | title = 2 Parts of Vietnam Officially Reunited; Leadership Chosen | work = The New York Times }} * {{cite news | author = Spokesman-Review | year = 1977 | url = https://news.google.com/newspapers?nid=1314&dat=19770628&id=XjxOAAAAIBAJ&pg=6918,5104561 | title = Vietnam outlines collectivization goals | newspaper = The Spokesman-Review }} * {{cite news | last = Swanson | first = Susan | year = 1978 | url = https://www.washingtonpost.com/archive/local/1978/03/16/vietnamese-celebrate-womens-day-in-old-and-new-ways/d3502136-2573-4dc0-8ddf-22485acc6765/ | title = Vietnamese Celebrate 'Women's Day' in Old and New Ways | newspaper = The Washington Post }} * {{cite news | last = Cockburn | first = Patrick | year = 1994 | url = https://www.independent.co.uk/news/world/us-finally-ends-vietnam-embargo-1391770.html | title = US finally ends Vietnam embargo | newspaper = The Independent }} * {{cite web | last = Shenon | first = Philip | date = 23. 4. 1995 | url = https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html | title = 20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate | work = The New York Times }} * {{cite web | last = Mitchell | first = Alison | date = 12. 7. 1995 | url = https://www.nytimes.com/1995/07/12/world/opening-vietnam-overview-us-grants-vietnam-full-ties-time-for-healing-clinton.html | title = Opening to Vietnam: The Overview; U.S. Grants Vietnam Full Ties; Time for Healing, Clinton Says | work = The New York Times }} * {{cite news | author = BBC News | year = 1997 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/analysis/42854.stm | title = Vietnam: changing of the guard | work = BBC News }} * {{cite news | author = BBC News | year = 2004 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3752682.stm | title = Vietnam's new-look economy | work = BBC News }} * {{cite news | author = BBC News | year = 2005 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4494347.stm | title = The legacy of Agent Orange | work = BBC News }} * {{cite web | author = DigInfo | year = 2007 | url = http://www.diginfo.tv/2007/12/05/07-0601-d.php | title = TOSY TOPIO – Table Tennis Playing Robot | publisher = DigInfo | archive-url = https://web.archive.org/web/20090521023057/http://www.diginfo.tv/2007/12/05/07-0601-d.php | archive-date = 21. 5. 2009 | url-status = dead }} * {{cite web | author = China Daily | year = 2008 | url = http://english.sina.com/sports/p/2008/1229/208116.html | title = Vietnam win first int'l title | work = China Daily | publisher = Sina English }} * {{cite news | author = The Economist | year = 2008 | url = http://www.economist.com/node/11041548?story_id=E1_TTDQTVQR | title = A bit of everything [Vietnam's quest for role models] | newspaper = The Economist | archive-url = https://web.archive.org/web/20121021084608/http://www.economist.com/node/11041548?story_id=E1_TTDQTVQR | archive-date = 21. 10. 2012 | url-status = dead | access-date = 16. 10. 2018 }} * {{cite web | author = Vietnam+ | year = 2008 | url = https://en.vietnamplus.vn/high-speed-railway-engineers-to-be-trained-in-japan/10244.vnp | title = High speed railway engineers to be trained in Japan | publisher = Vietnam+ }} * {{cite web | last = Khanh | first = Vu | year = 2008 | url = http://sggpnews.org.vn/lifestyle/cultural-values-of-traditional-vietnamese-wedding-3422.html | title = Cultural values of traditional Vietnamese wedding | publisher = Sài Gòn Giải Phóng }} * {{cite news | author = BBC News | year = 2009 | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8429351.stm | title = Vietnam lawyer charged with subversion | work = BBC News }} * {{cite web | last = Mydans | first = Seth | date = 24. 12. 2009 | url = https://www.nytimes.com/2009/12/24/world/asia/24vietnam.html | title = Vietnam Charges Lawyer With Capital Crime | work = The New York Times }} * {{cite news | author = The Japan Times | year = 2009 | url = https://www.japantimes.co.jp/news/2009/12/12/national/vietnam-opts-for-japanese-bullet-trains/ | title = Vietnam opts for Japanese bullet trains | publisher = The Japan Times | newspaper = The Japan Times Online | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016164935/https://www.japantimes.co.jp/news/2009/12/12/national/vietnam-opts-for-japanese-bullet-trains/ | url-status = dead }} * {{cite web | last = Corapi | first = Annie | year = 2010 | url = http://edition.cnn.com/2010/HEALTH/08/25/healthiest.ethnic.cuisines/index.html | title = The 10 healthiest ethnic cuisines | publisher = CNN Health | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 1. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181001160049/http://edition.cnn.com/2010/HEALTH/08/25/healthiest.ethnic.cuisines/index.html | url-status = dead }} * {{cite magazine | last = Borel | first = Brooke | year = 2010 | url = https://www.popsci.com/technology/article/2010-02/ping-pong-playing-terminator | title = A Ping-Pong-Playing Terminator | magazine = Popular Science }} * {{cite news | last = Huong | first = Minh | year = 2010 | url = https://vietnamnews.vn/Sunday/Features/201033/Folk-poetry-preservation-a-labour-of-love.html | title = Folk poetry preservation a labour of love | newspaper = Việt Nam News | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016103825/https://vietnamnews.vn/Sunday/Features/201033/Folk-poetry-preservation-a-labour-of-love.html | url-status = dead }} * {{cite news | author = Thanh Niên | year = 2010 | url = http://www.thanhniennews.com/business/vietnams-2010-growth-fastest-in-three-years-13750.html | title = Vietnam's 2010 growth fastest in three years | newspaper = Thanh Niên | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 5. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181005044057/http://www.thanhniennews.com/business/vietnams-2010-growth-fastest-in-three-years-13750.html | url-status = dead }} * {{cite news | author = Việt Nam News | year = 2010 | url = https://vietnamnews.vn/Economy/206910/tech-science-spending-too-low.html | title = Tech, science spending too low | newspaper = Việt Nam News | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 9. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181009054714/https://vietnamnews.vn/Economy/206910/tech-science-spending-too-low.html | url-status = dead }} * {{cite magazine | last = Nguyen | first = Andrea | year = 2011 | url = https://www.saveur.com/article/Travels/Heaven-in-a-Bowl | title = Heaven in a Bowl: The Original *Pho* | magazine = Saveur }} * {{cite news | last = Gillet | first = Kit | year = 2011 | url = https://www.theguardian.com/travel/2011/jul/28/ho-chi-minh-trail-motorbike | title = Riding Vietnam's Ho Chi Minh trail | newspaper = The Guardian }} * {{cite news | last = Kinver | first = Mark | year = 2011 | url = https://www.bbc.com/news/science-environment-15430787 | title = Javan rhino 'now extinct in Vietnam' | work = BBC News }} * {{cite news | author = Nhân Dân | year = 2011 | url = http://en.nhandan.org.vn/culture/item/1426202-.html | title = Pink lotus leads vote for Vietnam's national flower | newspaper = Nhân Dân }} * {{cite web | last1 = Ha | first1 = K. Oanh | last2 = Giang | first2 = Nguyen Kieu | last3 = Denslow | first3 = Neil | year = 2012 | url = https://www.bloomberg.com/news/2012-03-12/vietnam-air-aims-to-be-southeast-asia-s-no-2-carrier-by-2020.html | title = Vietnam Air Aims to Win Southeast Asia's No. 2 Title by 2020 | publisher = Bloomberg L.P. | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029184008/http://www.bloomberg.com/news/2012-03-12/vietnam-air-aims-to-be-southeast-asia-s-no-2-carrier-by-2020.html | archive-date = 29. 10. 2013 | url-status = dead }} * {{cite news | last = MacLeod | first = Calum | year = 2012 | url = https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/11/07/agent-orange/1660871/ | title = Fifty years later, U.S., Vietnam deal with Agent Orange | newspaper = USA Today }} * {{cite web | last = Pham | first = Hiep | year = 2012 | url = http://www.universityworldnews.com/article.php?story=20121011111248502 | title = Government's student loan scheme inadequate to ensure access | publisher = University World News }} * {{cite web | last = Phuong | first = Le | year = 2012 | url = http://vovworld.vn/en-US/culture/vietnams-cultural-integration-seen-by-researchers-123534.vov | title = Vietnam's cultural integration seen by researchers | publisher = Voice of Vietnam }} * {{cite news | author = The Telegraph | year = 2012 | url = https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/vietnam/9220224/Vietnam-begins-naval-exercises-with-the-US.html | title = Vietnam begins naval exercises with the US | newspaper = The Daily Telegraph }} * {{cite web | last = Cham | first = Tran | year = 2012 | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/government/54432/china-continues-its-plot-in-the-east-sea.html | title = China continues its plot in the East Sea | work = VNE | publisher = Vietnam Net | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 17. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181017123536/https://english.vietnamnet.vn/fms/government/54432/china-continues-its-plot-in-the-east-sea.html | url-status = dead }} * {{cite news | author = Tuổi Trẻ News | year = 2012 | url = http://www.tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/business/vietnam-to-be-listed-top-economies-by-2050-hsbc-1.58480 | title = Vietnam to be listed top economies by 2050: HSBC | newspaper = Tuổi Trẻ | archive-url = https://web.archive.org/web/20120116170035/http://www.tuoitrenews.vn/cmlink/tuoitrenews/business/vietnam-to-be-listed-top-economies-by-2050-hsbc-1.58480 | archive-date = 16. 1. 2012 | url-status = dead }} * {{cite news | author = Việt Nam News | year = 2012 | url = https://vietnamnews.vn/economy/220657/top-three-telecoms-control-95-per-cent-of-market-share.html | title = Top three telecoms control 95 per cent of market share | newspaper = Việt Nam News | access-date = 25. 2. 2019 | archive-date = 25. 2. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190225033818/https://vietnamnews.vn/economy/220657/top-three-telecoms-control-95-per-cent-of-market-share.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = UPI.com | year = 2013 | url = https://www.upi.com/Oil-production-starts-offshore-Vietnam/79191369130468/ | title = Oil production starts offshore Vietnam | publisher = United Press International }} * {{cite news | last = Summers | first = Chris | year = 2014 | url = https://www.bbc.com/news/magazine-25811724 | title = How Vietnam became a coffee giant | work = BBC News }} * {{cite web | last = Haberman | first = Clyde | date = 12. 5. 2014 | url = https://www.nytimes.com/2014/05/12/us/agent-oranges-long-legacy-for-vietnam-and-veterans.html | title = Agent Orange's Long Legacy, for Vietnam and Veterans | work = The New York Times }} * {{cite web | author = Constitution of Vietnam | year = 2014 | url = https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html | title = The constitution of the socialist republic of Viet Nam | work = XIIIth National Assembly of the Socialist Republic of Vietnam | publisher = Việt Nam News | access-date = 17. 10. 2018 | archive-date = 1. 5. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190501011011/https://vietnamnews.vn/politics-laws/250222/the-constitution-of-the-socialist-republic-of-viet-nam.html | url-status = dead }} * {{cite web | last = Batruny | first = Joe | year = 2014 | url = https://matadornetwork.com/nights/20-vietnamese-dishes-drinks-need-try/ | title = 20 Vietnamese dishes and drinks you need to try | publisher = Matador Network }} * {{cite web | last = Le | first = Pha | year = 2014 | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/travel/108933/marble-mounts---the--rockery--masterpiece-in-the-heart-of-da-nang.html | title = Marble Mounts – The 'rockery' masterpiece in the heart of Da Nang | publisher = Vietnam Net | access-date = 30. 11. 2018 | archive-date = 30. 11. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181130120125/https://english.vietnamnet.vn/fms/travel/108933/marble-mounts---the--rockery--masterpiece-in-the-heart-of-da-nang.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = Yan News | year = 2014 | url = http://www.yan.vn/nhom-nhac-han-quoc-tiet-lo-ly-do-hop-tac-cung-thanh-bui-41609.html | title = Nhóm nhạc Hàn Quốc tiết lộ lý do hợp tác cùng Thanh Bùi | trans-title = Korean music group revealed the reason for co-operation with Thanh Bùi | language = vi | publisher = Yan.vn | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 8. 1. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190108202353/http://www.yan.vn/nhom-nhac-han-quoc-tiet-lo-ly-do-hop-tac-cung-thanh-bui-41609.html | url-status = dead }} * {{cite web | last = Norton | first = Barley | year = 2015 | url = https://folkways.si.edu/magazine-winter-spring-2015-ca-tru-singing-in-vietnam-revival-and-innovation/article/smithsonian | title = Ca Trù Singing in Vietnam | publisher = Smithsonian Folkways Magazine }} * {{cite web | last = Minh Do | first = Anh | year = 2015 | url = https://www.techinasia.com/zalo-30-million-registered-users-vietnam | title = Vietnam's chat app Zalo challenges Facebook with 30 million registered users | publisher = Tech in Asia }} * {{cite web | author = Thanh Niên | year = 2015 | url = http://www.thanhniennews.com/arts-culture/horrific-photos-recall-vietnamese-famine-of-1945-37591.html | title = Horrific photos recall Vietnamese Famine of 1945 | work = Vo An Ninh | publisher = Thanh Niên | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 31. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181031143909/http://www.thanhniennews.com/arts-culture/horrific-photos-recall-vietnamese-famine-of-1945-37591.html | url-status = dead }} * {{cite news | author = The Japan Times | year = 2015 | url = https://www.japantimes.co.jp/news/2015/11/06/national/japan-defense-vessel-stop-vietnam-naval-base-s-china-sea/ | title = Japan defense vessel to stop at Vietnam naval base in South China Sea | publisher = The Japan Times | newspaper = The Japan Times Online | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016125936/https://www.japantimes.co.jp/news/2015/11/06/national/japan-defense-vessel-stop-vietnam-naval-base-s-china-sea/ | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnam Net | year = 2015 | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/society/138833/rare-photos-of-vietnam-s-famine-in-1945.html | title = Rare photos of Vietnam's famine in 1945 | work = Vo An Ninh | publisher = Vietnam Net | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016125854/https://english.vietnamnet.vn/fms/society/138833/rare-photos-of-vietnam-s-famine-in-1945.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = Agence France-Presse | year = 2016 | url = http://www.thejournal.ie/vietnam-agent-orange-3038652-Oct2016/ | title = The US is helping to clean up Agent Orange residue, 50 years since the Vietnam War | work = Agence France-Presse | publisher = TheJournal.ie }} * {{cite news | last = Sims | first = Alexandra | year = 2016 | url = https://www.independent.co.uk/sport/olympics/rio-2016-vietnam-wins-first-ever-olympic-gold-medal-a7177771.html | title = Rio 2016: Vietnam wins first ever Olympic gold medal | newspaper = The Independent }} * {{cite magazine | last = Duy | first = Dinh | year = 2016 | url = https://thediplomat.com/2016/10/the-revival-of-bolero-in-vietnam/ | title = The Revival of Boléro in Vietnam | magazine = The Diplomat | url-access = subscription | archive-url = https://web.archive.org/web/20181015173022/https://thediplomat.com/2016/10/the-revival-of-bolero-in-vietnam/ | archive-date = 15. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | last = McNeil | first = Donald G. Jr. | year = 2016 | url = https://www.nytimes.com/2016/03/29/health/vietnam-tuberculosis.html | title = Vietnam's Battle With Tuberculosis | work = The New York Times }} * {{cite news | last = Lyimo | first = Henry | year = 2016 | url = https://allafrica.com/stories/201603080295.html | title = Africa: Lessons From Vietnam's March to Progress | work = AllAfrica.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20160308152036/https://allafrica.com/stories/201603080295.html | archive-date = 8. 3. 2016 | url-status = dead | access-date = 16. 10. 2018 }} * {{cite news | last = Hirano | first = Ko | year = 2016 | url = https://www.japantimes.co.jp/news/2016/05/08/national/japanese-language-studies-taking-root-vietnam-elementary-schools/ | title = Japanese language studies taking root in Vietnam elementary schools | publisher = The Japan Times | newspaper = The Japan Times Online | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016164855/https://www.japantimes.co.jp/news/2016/05/08/national/japanese-language-studies-taking-root-vietnam-elementary-schools/ | url-status = dead }} * {{cite web | last = Anh | first = Lan | year = 2016a | url = http://vovworld.vn/en-US/discovery-vietnam/ba-be-the-biggest-mountain-lake-in-vietnam-490525.vov | title = Ba Be, the biggest mountain lake in Vietnam | publisher = Voice of Vietnam }} * {{cite web | last = Anh | first = Lan | year = 2016b | url = http://vovworld.vn/en-US/discovery-vietnam/vietnamese-family-reunion-during-tet-407156.vov | title = Vietnamese family reunion during Tet | publisher = Voice of Vietnam }} * {{cite news | last1 = Nguyen | first1 = Mai | last2 = Binh Minh | first2 = Ho | last3 = Pham | first3 = My | last4 = Burmistrova | first4 = Svetlana | last5 = Chalmers | first5 = John | last6 = Fenton | first6 = Susan | display-authors = 4 | year = 2016 | url = https://www.reuters.com/article/us-vietnam-politics-nuclearpower/vietnam-abandons-plan-for-first-nuclear-power-plants-idUSKBN13H0VO | title = Vietnam abandons plan for first nuclear power plants | newspaper = Reuters }} * {{cite web | last = Cerre | first = Mike | year = 2016 | url = https://abc7news.com/news/agent-oranges-legacy-continues-to-haunt-vietnam-and-veterans/1348950/ | title = Agent Orange's legacy continues to haunt Vietnam and Veterans | publisher = KABC-TV }} * {{cite web | last = Le | first = Pha | year = 2016 | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/travel/165244/top-national-parks-in-vietnam.html | title = Top national parks in Vietnam | publisher = Vietnam Net | access-date = 28. 11. 2018 | archive-date = 28. 11. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181128170032/https://english.vietnamnet.vn/fms/travel/165244/top-national-parks-in-vietnam.html | url-status = dead }} * {{cite magazine | last = Tiezzi | first = Shannon | year = 2016 | url = https://thediplomat.com/2016/07/its-official-formosa-subsidiary-caused-mass-fish-deaths-in-vietnam/ | title = It's Official: Formosa Subsidiary Caused Mass Fish Deaths in Vietnam | magazine = The Diplomat | url-access = subscription | archive-url = https://web.archive.org/web/20190108083602/https://thediplomat.com/2016/07/its-official-formosa-subsidiary-caused-mass-fish-deaths-in-vietnam/ | archive-date = 8. 1. 2019 | url-status = dead }} * {{cite web | last = Yan | first = Sophia | year = 2016 | url = https://money.cnn.com/2016/05/23/news/vietnam-military-spending/index.html | title = Vietnam's defense spending is $5&nbsp;billion and rising fast | publisher = CNNMoney | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016130026/https://money.cnn.com/2016/05/23/news/vietnam-military-spending/index.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnam Net | year = 2016a | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/business/161915/tourism-contributes-significantly-to-vietnam-s-economy.html | title = Tourism contributes significantly to Vietnam's economy | work = Vietnam News Agency | publisher = Vietnam Net | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016131417/https://english.vietnamnet.vn/fms/business/161915/tourism-contributes-significantly-to-vietnam-s-economy.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnam Net | year = 2016b | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/education/157914/decree-on-university-autonomy-in-final-stages.html | title = Decree on university autonomy in final stages | work = VN Economic Times | publisher = Vietnam Net | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016132911/https://english.vietnamnet.vn/fms/education/157914/decree-on-university-autonomy-in-final-stages.html | url-status = dead }} * {{cite news | last = Van Thanh | first = Vo | year = 2016 | url = https://e.vnexpress.net/news/news/vietnam-draws-up-danger-zone-map-of-unexploded-bombs-3420151.html | title = Vietnam draws up danger-zone map of unexploded bombs | newspaper = VnExpress }} * {{cite news | author = Việt Nam News | year = 2016 | url = https://vietnamnews.vn/environment/281576/seismologists-predict-potential-earthquakes.html | title = Seismologists predict potential earthquakes | newspaper = Việt Nam News | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 10. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181010113655/https://vietnamnews.vn/environment/281576/seismologists-predict-potential-earthquakes.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = Voice of Vietnam | year = 2016 | url = https://english.vov.vn/society/vietnam-joins-intl-naval-exercise-in-brunei-and-singapore-318445.vov | title = Vietnam joins int'l naval exercise in Brunei and Singapore | publisher = Voice of Vietnam | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 3. 3. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190303182241/https://english.vov.vn/society/vietnam-joins-intl-naval-exercise-in-brunei-and-singapore-318445.vov | url-status = dead }} * {{cite news | last = Buleen | first = Chad | year = 2017 | url = https://traveltips.usatoday.com/average-temperature-vietnam-13542.html | title = Average Temperature in Vietnam | newspaper = USA Today | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016125948/https://traveltips.usatoday.com/average-temperature-vietnam-13542.html | url-status = dead }} * {{cite magazine | author = FourFourTwo | year = 2017 | url = https://www.fourfourtwo.com/my/features/time-has-come-vietnam-turn-beautiful-football-real-success | title = The time has come for Vietnam to turn beautiful football into real success | magazine = FourFourTwo | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016164902/https://www.fourfourtwo.com/my/features/time-has-come-vietnam-turn-beautiful-football-real-success | url-status = dead }} * {{cite web | last1 = Clark | first1 = Helen | last2 = Miller | first2 = Karryn | year = 2017 | url = https://edition.cnn.com/travel/article/vietnam-food-dishes/index.html | title = Vietnamese food: 40 delicious dishes you'll love | publisher = CNN Travel }} * {{cite news | last = Raslan | first = Karim | year = 2017 | url = https://www.scmp.com/week-asia/business/article/2124113/how-vietnams-answer-whatsapp-zalo-began-hack | title = How Vietnam's answer to Whatsapp, Zalo, began with a hack | newspaper = South China Morning Post }} * {{cite web | last = Chi | first = Kim | year = 2017 | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/business/189858/vietnam-builds-north-south-highway--but-not-a-railway.html | title = Vietnam builds north-south highway, but not a railway | publisher = Vietnam Net | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016132924/https://english.vietnamnet.vn/fms/business/189858/vietnam-builds-north-south-highway--but-not-a-railway.html | url-status = dead }} * {{cite news | last = Tatarski | first = Michael | year = 2017 | url = https://scmp.com/week-asia/business/article/2104149/vietnams-tale-two-metros-one-built-japanese-and-other-chinese | title = Vietnam's tale of two metros, one built by the Japanese and the other by the Chinese | newspaper = South China Morning Post }} * {{cite web | last = Dall | first = Nick | year = 2017 | url = https://www.ozy.com/fast-forward/how-vietnam-learned-to-stop-poaching-and-love-its-beasts/79150 | title = How Vietnam learned to stop poaching and love its beasts | publisher = Ozy | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016164908/https://www.ozy.com/fast-forward/how-vietnam-learned-to-stop-poaching-and-love-its-beasts/79150 | url-status = dead }} * {{cite web | last1 = Nghia | first1 = Son | last2 = Luan | first2 = Nguyen | year = 2017 | url = https://vietnam.vnanet.vn/english/unique-fighting-cock-martial-arts/273242.html | title = Unique Fighting-Cock Martial Arts | publisher = Báo Ảnh Việt Nam }} * {{cite web | last = Mai | first = Thanh | year = 2017 | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/business/187522/vietnam-remains-world-s-no-1-exporter-of-cashews.html | title = Vietnam remains world's No 1 exporter of cashews | publisher = Vietnam Net | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016131415/https://english.vietnamnet.vn/fms/business/187522/vietnam-remains-world-s-no-1-exporter-of-cashews.html | url-status = dead }} * {{cite news | last = Giap | first = Trong | year = 2017 | url = https://e.vnexpress.net/news/news/vietnam-signs-global-treaty-to-ban-nuclear-weapons-3645628.html | title = Vietnam signs global treaty to ban nuclear weapons | newspaper = VnExpress }} * {{cite news | last = Williams | first = Vicki | year = 2017 | url = https://www.scmp.com/magazines/style/topics/go-asia-vietnam/article/2120790/vietnamese-food-journey-sure | title = Why a Vietnamese food journey is sure to tantalise diners from north to south | newspaper = South China Morning Post }} * {{cite web | author = Vietnam Net | year = 2017a | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/travel/174526/top-15-tourist-attractions-in-vietnam.html | title = Top 15 tourist attractions in Vietnam | work = Zing/Voice of Vietnam | publisher = Vietnam Net | access-date = 30. 11. 2018 | archive-date = 30. 11. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181130114620/https://english.vietnamnet.vn/fms/travel/174526/top-15-tourist-attractions-in-vietnam.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnam Net | year = 2017b | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/vietnam-in-photos/187494/bird-watching-in-thung-nham-bird-sanctuary.html | title = Bird watching in Thung Nham bird sanctuary | work = Hanoi Tour/VNN | publisher = Vietnam Net | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016131420/https://english.vietnamnet.vn/fms/vietnam-in-photos/187494/bird-watching-in-thung-nham-bird-sanctuary.html | url-status = dead }} * {{cite web | last = Tao | first = Zhang | year = 2017 | url = http://english.chinamil.com.cn/view/2017-12/13/content_7866924.htm | title = Deadly relics: "Mine village" on China-Vietnam border | publisher = China Military Online | access-date = 20. 10. 2018 | archive-date = 19. 11. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181119104124/http://english.chinamil.com.cn/view/2017-12/13/content_7866924.htm | url-status = dead }} * {{cite web | last = Rick | first = August | year = 2018 | url = https://www.forbes.com/sites/augustrick/2018/01/29/how-vietnamese-soccer-upset-the-odds-that-china-is-banking-on/ | title = How Vietnamese Soccer Upset The Odds That China Is Banking On | work = Forbes }} * {{cite news | author = BBC News | year = 2018 | url = https://www.bbc.com/news/world-asia-45492907 | title = Vietnamese capital Hanoi asks people not to eat dog meat | work = BBC News }} * {{cite news | last = Loan | first = Doan | year = 2018 | url = https://e.vnexpress.net/news/travel-life/vietnam-s-2019-holiday-plan-includes-9-day-tet-break-3777252.html | title = Vietnam's 2019 holiday plan includes 9-day Tet break | newspaper = VnExpress }} * {{cite web | last = Quốc Hoàng | first = Giang | year = 2018 | url = https://news.zing.vn/ji-yeon-va-soobin-lan-dau-song-ca-trong-dem-nhac-viet-han-tai-tphcm-post904310.html | title = Ji Yeon và Soobin lần đầu song ca trong đêm nhạc Việt – Hàn tại TP.HCM | trans-title = Ji Yeon and Soobin first duet in the night of Vietnamese-Korean music in Ho Chi Minh City | language = vi | publisher = Zing.vn | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 8. 1. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190108045839/https://news.zing.vn/ji-yeon-va-soobin-lan-dau-song-ca-trong-dem-nhac-viet-han-tai-tphcm-post904310.html | url-status = dead }} * {{cite web | last = Dam-young | first = Hong | year = 2018 | url = https://www.thejakartapost.com/life/2018/01/04/sm-entertainment-to-hold-auditions-in-10-countries.html | title = S.M. Entertainment to hold K-pop auditions in 10 countries | work = The Korea Herald/Asia News Network | publisher = The Jakarta Post | archive-url = https://web.archive.org/web/20190108051255/https://www.thejakartapost.com/life/2018/01/04/sm-entertainment-to-hold-auditions-in-10-countries.html | archive-date = 8. 1. 2019 | url-status = dead }} * {{cite web | last = Phương | first = Lan | year = 2018 | url = https://news.zing.vn/jiyeon-t-ara-chu-dong-dien-canh-tinh-cam-voi-soobin-hoang-son-post863913.html | title = Jiyeon (T-ara) chủ động diễn cảnh tình cảm với Soobin Hoàng Sơn | trans-title = Jiyeon (T-ara) took the initiative to act out a love scene with Soobin Hoàng Sơn | language = vi | publisher = Zing.vn | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 9. 1. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190109062653/https://news.zing.vn/jiyeon-t-ara-chu-dong-dien-canh-tinh-cam-voi-soobin-hoang-son-post863913.html | url-status = dead }} * {{cite web | last = Pike | first = Matthew | year = 2018 | url = https://theculturetrip.com/asia/vietnam/articles/11-traditional-vietnamese-tet-dishes/ | title = 11 Traditional Vietnamese Tết Dishes | publisher = Culture Trip | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016075223/https://theculturetrip.com/asia/vietnam/articles/11-traditional-vietnamese-tet-dishes/ | url-status = dead }} * {{cite news | last = Quy | first = Nguyen | year = 2018 | url = https://e.vnexpress.net/news/travel-life/travel/three-vietnam-hotspots-among-100-most-visited-cities-3852113.html | title = Three Vietnam hotspots among 100 most visited cities | newspaper = VnExpress }} * {{cite web | author = NHK World-Japan | year = 2018 | url = https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20180905_08/ | title = Japan, Vietnam to launch dioxin cleanup project | publisher = NHK World-Japan | access-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181003161040/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20180905_08/ | archive-date = 3. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite news | author = Nikkei Asian Review | year = 2018 | url = https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Vietnam-s-Agent-Orange-cleanup-enlists-Japanese-tech | title = Vietnam's Agent Orange cleanup enlists Japanese tech | newspaper = Nikkei Asian Review }} * {{cite magazine | last = Terzian | first = Peter | year = 2018 | url = https://www.travelandleisure.com/worlds-best/cities | title = The World's Top 15 Cities | magazine = Travel + Leisure }} * {{cite web | last = Chin | first = Stephen | year = 2018 | url = https://theaseanpost.com/article/vietnam-plays-catch-high-speed-rail | title = Vietnam plays catch up with high speed rail | publisher = The ASEAN Post }} * {{cite news | last = Stewart | first = Phil | year = 2018 | url = https://www.reuters.com/article/us-vietnam-usa-mattis/u-s-prepares-for-biggest-ever-agent-orange-cleanup-in-vietnam-idUSKCN1MR1U4 | title = U.S. prepares for biggest-ever Agent Orange cleanup in Vietnam | newspaper = Reuters }} * {{cite news | author = The Economic Times | year = 2018 | url = https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/indian-vietnamese-armies-hold-first-military-exercise/articleshow/62699234.cms | title = Indian, Vietnamese armies hold first military exercise | newspaper = The Economic Times }} * {{cite web | author = The Nation | year = 2018 | url = https://www.nytimes.com/2007/02/06/business/worldbusiness/06iht-vietrail.4489612.html | title = Major Vietnam high speed railway to be elevated, tunnelled: draft report | work = Việt Nam News/Asia News Network | publisher = The Nation (Thailand) }} * {{cite web | author = The Saigon Times Daily | year = 2018 | url = https://en.thesaigontimes.vn/tinbaichitiet/64904/ | title = Wild celebrations in Hanoi as Vietnam win regional title | publisher = The Saigon Times Daily | access-date = 7. 1. 2019 | archive-date = 7. 1. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190107104153/https://en.thesaigontimes.vn/tinbaichitiet/64904/ | url-status = dead }} * {{cite news | last = Brown | first = Vanessa | year = 2018 | url = https://www.news.com.au/lifestyle/real-life/true-stories/dark-side-of-vietnam-reveals-cost-of-war/news-story/3448ad53dc083a3f761f113199f89c99 | title = Dark side of Vietnam reveals cost of war | work = news.com.au }} * {{cite news | author = Việt Nam News | year = 2018a | url = https://vietnamnews.vn/society/464566/monsanto-court-ruling-bolsters-the-hope-for-millions-of-vietnamese-agent-orange-victims.html | title = Monsanto court ruling bolsters the hope for millions of Vietnamese Agent Orange victims | newspaper = Việt Nam News }} * {{cite news | author = Việt Nam News | year = 2018b | url = https://vietnamnews.vn/economy/462600/us-continues-to-be-key-export-market-for-viet-nam.html | title = US continues to be key export market for Việt Nam | newspaper = Việt Nam News }} * {{cite news | author = Việt Nam News | year = 2018c | url = https://vietnamnews.vn/economy/469484/water-industry-needs-smart-tech.html | title = Water industry needs smart tech | newspaper = Việt Nam News }} * {{cite news | author = Việt Nam News | year = 2018d | url = https://vietnamnews.vn/environment/482987/water-quality-inspections-to-be-held-nationwide.html | title = Water quality inspections to be held nationwide | newspaper = Việt Nam News }} * {{cite web | author = Vietnam Net | year = 2018a | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/society/193728/northern-mountain-frozen-as-temperatures-drop.html | title = Northern mountain frozen as temperatures drop | work = Dân Trí News | publisher = Vietnam Net | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016131407/https://english.vietnamnet.vn/fms/society/193728/northern-mountain-frozen-as-temperatures-drop.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnam Net | year = 2018b | url = https://english.vietnamnet.vn/fms/society/207750/-58b-for-north-south-high-speed-train--consultants.html | title = $58b for North-South high speed train: consultants | work = VNS | publisher = Vietnam Net | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016125852/https://english.vietnamnet.vn/fms/society/207750/-58b-for-north-south-high-speed-train--consultants.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = Voice of Vietnam | year = 2018a | url = https://english.vov.vn/society/vietnam-celebrates-international-womens-day-369998.vov | title = Vietnam celebrates International Women's Day | publisher = Voice of Vietnam | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 3. 3. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190303182225/https://english.vov.vn/society/vietnam-celebrates-international-womens-day-369998.vov | url-status = dead }} * {{cite web | author = Voice of Vietnam | year = 2018b | url = https://english.vov.vn/diplomacy/chief-of-general-staff-of-lao-peoples-army-visits-vietnam-374620.vov | title = Chief of General Staff of Lao People's Army visits Vietnam | publisher = Voice of Vietnam | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 3. 3. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190303182224/https://english.vov.vn/diplomacy/chief-of-general-staff-of-lao-peoples-army-visits-vietnam-374620.vov | url-status = dead }} * {{cite web | author = Voice of Vietnam | year = 2018c | url = https://english.vov.vn/economy/vietnams-pepper-industry-about-to-burst-368980.vov | title = Vietnam's pepper industry about to burst | publisher = Voice of Vietnam | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 5. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181005075208/https://english.vov.vn/economy/vietnams-pepper-industry-about-to-burst-368980.vov | url-status = dead }} * {{cite web | author = Voice of Vietnam | year = 2018d | url = https://english.vov.vn/your-vietnam/vietnams-folk-music-treasure-promoted-366657.vov | title = Vietnam's folk music treasure promoted | publisher = Voice of Vietnam | access-date = 9. 1. 2019 | archive-date = 9. 1. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190109074452/https://english.vov.vn/your-vietnam/vietnams-folk-music-treasure-promoted-366657.vov | url-status = dead }} * {{cite web | last1 = Yan | last2 = Jun | first2 = Tao | last3 = Long | first3 = Bui | year = 2018 | url = http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/30/c_137431651.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20180830180751/http://www.xinhuanet.com/english/2018-08/30/c_137431651.htm | url-status = dead | archive-date = 30. 8. 2018 | title = Feature: Football mania spreads after Vietnam makes history at Asiad | publisher = Xinhua News Agency }} * {{cite news | last = Gomes | first = Alaric | year = 2019 | url = https://gulfnews.com/sport/uae-sport/asian-cup-vietnam-continue-to-chase-their-dream-with-quarters-berth-1.61560526 | title = Asian Cup: Vietnam continue to chase their dream with quarters berth | newspaper = Gulf News }} * {{cite news | author = Nikkei Asian Review | url = https://asia.nikkei.com/Companies/Petrovietnam-Gas-JSC | title = Petrovietnam Gas JSC | newspaper = Nikkei Asian Review | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016072338/https://asia.nikkei.com/Companies/Petrovietnam-Gas-JSC | url-status = dead }} * {{cite news | author = The Telegraph | url = https://www.telegraph.co.uk/news/picturegalleries/earth/10914205/In-pictures-Inside-Hang-Son-Doong-the-worlds-largest-caves-in-Vietnam.html | title = In pictures: Inside Hang Son Doong, the world's largest caves in Vietnam | newspaper = The Daily Telegraph }} * {{Cite web |author1=Le Dinh Tinh |author2=Hoang Long |url=https://thediplomat.com/2019/08/middle-powers-joining-together-the-case-of-vietnam-and-australia/ |title=Middle Powers, Joining Together: The Case of Vietnam and Australia |publisher=The Diplomat |date=31. 8. 2019 }} * {{cite web |first=David |last=Hutt |publisher=Asia Times |title=US, Vietnam ties have never been better |date=13. 7. 2020 |access-date=24. 3. 2021 |url=https://asiatimes.com/2020/07/us-vietnam-ties-have-never-been-better/ }} * {{cite web |first=Anders |last=Corr |work=The National Interest |title=Can Vietnam Be America's New Ally Against China? |date=7. 11. 2019 |access-date=24. 3. 2021 |url=https://nationalinterest.org/feature/can-vietnam-be-america%E2%80%99s-new-ally-against-china-94901 }} * {{cite web |first=Bich T. |last=Tran |work=The Diplomat |date=15. 7. 2020 |access-date=24. 3. 2021 |url=https://thediplomat.com/2020/07/will-we-see-a-us-vietnam-strategic-partnership/ |title=Will We See a US-Vietnam Strategic Partnership? }} {{refend}} === Sajtovi === {{refbegin|30em}} * {{cite web |last1=Tran |first1=Anh Q. |title=The Historiography of the Jesuits in Vietnam: 1615–1773 and 1957–2007 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/jesuit-historiography-online/the-historiography-of-the-jesuits-in-vietnam-16151773-and-19572007-COM_210470 |publisher=Brill |year=2018 }} * {{cite web | last1 = Sagan | first1 = Ginetta | last2 = Denny | first2 = Stephen | year = 1982 | url = https://www.ocf.berkeley.edu/~sdenney/Vietnam-Reeducation-Camps-1982 | title = Re-education in unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death | work = The Indochina Newsletter | publisher = University of California, Berkeley }} * {{cite web | last1 = Nam Dang | first1 = Vu Hoai | last2 = Nielsen | first2 = Martin | year = 2019 | url = https://www.pri.org/stories/2019-05-02/we-asked-people-vietnam-why-they-use-rhino-horn-here-s-what-they-said | title = We asked people in Vietnam why they use rhino horn. Here's what they said. | work = Public Radio International | publisher = Public Radio International }} * {{cite web | author = UNESCO World Heritage Convention | year = 1994 | url = https://whc.unesco.org/en/list/672 | title = Ha Long Bay | work = World Heritage Convention | publisher = UNESCO | archive-url = https://web.archive.org/web/20181128073810/https://whc.unesco.org/en/list/672 | archive-date = 28. 11. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = LM Report | year = 2000 | url = http://archives.the-monitor.org/index.php/publications/display?url=lm/2000/denmark.html | title = Denmark Mine Removal Action Funding [Table 1. Governmental donations to mine action in calendar year 1999] | publisher = International Campaign to Ban Landmines | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016164906/http://archives.the-monitor.org/index.php/publications/display?url=lm/2000/denmark.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = World Bank | year = 2002 | url = http://siteresources.worldbank.org/INTEAPREGTOPURBDEV/Resources/vietnam-Urbanisation.pdf | title = Issues and Dynamics: Urban Systems in Developing East Asia | work = Urbanization Dynamics and Policy Frameworks in Developing East Asia, East Asia Infrastructure Department | publisher = World Bank | archive-url = https://web.archive.org/web/20190108083012/http://siteresources.worldbank.org/INTEAPREGTOPURBDEV/Resources/vietnam-Urbanisation.pdf | archive-date = 8. 1. 2019 | url-status = dead }} * {{cite web | author = UNESCO World Heritage Convention | year = 2003 | url = https://whc.unesco.org/en/list/951 | title = Phong Nha-Ke Bang National Park | work = World Heritage Convention | publisher = UNESCO | archive-url = https://web.archive.org/web/20181128073942/https://whc.unesco.org/en/list/951 | archive-date = 28. 11. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Communist Party of Vietnam | year = 2004 | url = http://cpv.org.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30474&cn_id=190032 | title = Dân tộc Kinh | language = vi | publisher = Communist Party of Vietnam | archive-url = https://web.archive.org/web/20160105025124/http://cpv.org.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30474&cn_id=190032 | archive-date = 5. 1. 2016 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnam Women's Union | year = 2005 | url = http://www.hoilhpn.org.vn/NewsDetail.asp?Catid=122&NewsId=1836&lang=EN | title = Vietnam set priorities for HIV/AIDS prevention in 2006 | publisher = Vietnam Women's Union | archive-url = https://web.archive.org/web/20181009134555/http://www.hoilhpn.org.vn/NewsDetail.asp?Catid=122&NewsId=1836&lang=EN | archive-date = 9. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Berkman Klein Center | year = 2006 | url = https://cyber.harvard.edu/newsroom/opennet_vietnam | title = OpenNet Initiative Vietnam Report: University Research Team Finds an Increase in Internet Censorship in Vietnam | publisher = Berkman Klein Center for Internet & Society }} * {{cite web | last = Bich Loan | first = Hoang Thi | year = 2007 | url = http://www.tapchicongsan.org.vn/details_e.asp?Object=29152838&News_ID=18459436 | title = Consistently pursuing the socialist orientation in developing the market economy in Vietnam | work = Ministry of Culture and Information (Vietnam) | publisher = Communist Review | archive-url = https://web.archive.org/web/20110510005305/http://www.tapchicongsan.org.vn/details_e.asp?Object=29152838&News_ID=18459436 | archive-date = 10. 5. 2011 | url-status = dead }} * {{cite web | last = Vu | first = Tuong | year = 2007 | url = http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html | title = Newly released documents on the land reform | work = Naval Postgraduate School | publisher = University of Washington Libraries | archive-url = https://web.archive.org/web/20110420044800/http://www.lib.washington.edu/southeastasia/vsg/elist_2007/Newly%20released%20documents%20on%20the%20land%20reform%20.html | archive-date = 20. 4. 2011 | url-status = dead }} * {{cite web | author = PWC | year = 2008 | url = http://www.pwc.com/vn/en/releases2008/vietnam-may-be-fastest-growing-emerging-economy.jhtml | title = Vietnam may be fastest growing emerging economy | publisher = PricewaterhouseCoopers | archive-url = https://web.archive.org/web/20120111162358/http://www.pwc.com/vn/en/releases2008/vietnam-may-be-fastest-growing-emerging-economy.jhtml | archive-date = 11. 1. 2012 | url-status = dead | access-date = 20. 10. 2011 }} * {{cite web | last = Le | first = Thomas D. | year = 2008 | url = http://thehuuvandan.org/vietpoet.html | title = Vietnamese Poetry | publisher = Le World | archive-url = https://web.archive.org/web/20090915001201/http://thehuuvandan.org/vietpoet.html | archive-date = 15. 9. 2009 | url-status = dead }} * {{cite web | last = McKinney | first = Brennan | year = 2009 | url = http://voices.yahoo.com/the-human-migration-homo-erectus-ice-age-3357450.html | title = The Human Migration: Homo Erectus and the Ice Age | publisher = Yahoo! Voices | archive-url = https://web.archive.org/web/20121112203432/http://voices.yahoo.com/the-human-migration-homo-erectus-ice-age-3357450.html | archive-date = 12. 11. 2012 | url-status = dead | access-date = 22. 1. 2013 }} * {{cite web | author = South East Asia Iron and Steel Institute | year = 2009 | url = http://www.seaisi.org/News/1341/Japan-Vietnam+alliance+to+advise+high-speed+railway+project | title = Japan-Vietnam alliance to advise high-speed railway project | work = Thanh Niên | publisher = South East Asia Iron and Steel Institute | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016125915/http://www.seaisi.org/News/1341/Japan-Vietnam+alliance+to+advise+high-speed+railway+project | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnam General Statistics Office | year = 2009b | url = https://vietnam.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/7_Monograph-Migration-Urbanization.pdf | title = Migration and Urbanization in Vietnam: Patterns, Trends and Differentials | work = Vietnam Population and Housing Census 2009 | publisher = United Nations Population Fund Vietnam | archive-url = https://web.archive.org/web/20190108075651/https://vietnam.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/7_Monograph-Migration-Urbanization.pdf | archive-date = 8. 1. 2019 | url-status = dead }} * {{cite web | author = CNRS | year = 2010 | url = http://www2.cnrs.fr/en/1780.htm | title = 2010 Fields Medal awarded to mathematician Ngô Bao Châu | publisher = Centre national de la recherche scientifique | archive-url = https://web.archive.org/web/20181009044409/http://www2.cnrs.fr/en/1780.htm | archive-date = 9. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Intellasia | year = 2010 | url = http://www.intellasia.net/news/articles/infra_resources/111311863.shtml | title = Huge hydro plant starts operation in Vietnam, says official | publisher = Intellasia | archive-url = https://web.archive.org/web/20110723160004/http://www.intellasia.net/news/articles/infra_resources/111311863.shtml | archive-date = 23. 7. 2011 | url-status = dead }} * {{cite web | last1 = Vandemoortele | first1 = Milo | last2 = Bird | first2 = Kate | year = 2010 | url = http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5057&title=viet-nams-progress-economic-growth-poverty-reduction-impressive-improvements | title = Viet Nam's Progress on Economic Growth and Poverty Reduction: Impressive improvements | publisher = Development Progress Stories | via = Overseas Development Institute | archive-url = https://web.archive.org/web/20110514200140/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5057&title=viet-nams-progress-economic-growth-poverty-reduction-impressive-improvements | archive-date = 14. 5. 2011 | url-status = dead }} * {{cite web | last = Vandemoortele | first = Milo | year = 2010 | url = http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4751&title=millennium-development-goals-equity-development | title = The MDG fundamentals: improving equity for development | publisher = ODI Briefing Papers | via = Overseas Development Institute | archive-url = https://web.archive.org/web/20100515181557/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=4751&title=millennium-development-goals-equity-development | archive-date = 15. 5. 2010 | url-status = dead }} * {{cite web | last = Karmel | first = Roberta S. | year = 2010 | url = http://www.fwa.org/pdf/Vietnam_posttrip_article.pdf | title = The Vietnamese Stock Market | publisher = Financial Women's Association | archive-url = https://web.archive.org/web/20181005111807/https://www.fwa.org/pdf/Vietnam_posttrip_article.pdf | archive-date = 5. 10. 2018 | url-status = dead | access-date = 7. 5. 2010 }} * {{cite web | last = Koppes | first = Steve | year = 2010 | url = https://news.uchicago.edu/story/ngo-bao-chau-receives-fields-medal-highest-honor-mathematics | title = Ngô Bao Châu receives Fields Medal, highest honor in mathematics | publisher = University of Chicago | archive-url = https://web.archive.org/web/20181009044101/https://news.uchicago.edu/story/ngo-bao-chau-receives-fields-medal-highest-honor-mathematics | archive-date = 9. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = OpenNet Initiative | year = 2012 | url = https://opennet.net/research/profiles/vietnam | title = Country Profiles [Vietnam] | publisher = OpenNet Initiative }} * {{cite web | author = UNESCO Intangible Cultural Heritage | year = 2012 | url = https://ich.unesco.org/en/RL/worship-of-hung-kings-in-phu-tho-00735 | title = Worship of Hùng kings in Phú Thọ | work = Intangible cultural heritage | publisher = UNESCO | archive-url = https://web.archive.org/web/20181015060847/https://ich.unesco.org/en/RL/worship-of-hung-kings-in-phu-tho-00735 | archive-date = 15. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = World Bank | year = 2013 | url = https://data.worldbank.org/indicator/SE.PRM.NENR?locations=VN | title = School enrollment, primary (% net) | publisher = World Bank }} * {{cite web | last = Bielefeldt | first = Heiner | year = 2014 | url = https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=14914&LangID=E | title = Press Statement on the visit to the Socialist Republic of Viet Nam by the Special Rapporteur on freedom of religion or belief | work = United Nations Special Rapporteur on Freedom of Religion or Belief | publisher = Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights | archive-url = https://web.archive.org/web/20181013073837/https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=14914&LangID=E | archive-date = 13. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | last = Hoang Vuong | first = Quan | year = 2014 | url = https://worldview.stratfor.com/article/vietnams-political-economy-transition-1986-2016 | title = Vietnam's Political Economy in Transition (1986–2016) | publisher = Stratfor }} * {{cite web | last = Văn Phúc | first = Vũ | year = 2014 | url = http://english.tapchicongsan.org.vn/Home/Politics/2014/765/Reform-policy-of-the-Communist-Party-of-Vietnam-after-nearly-30-years.aspx | title = Reform policy of the Communist Party of Vietnam after nearly 30 years of renewal | work = Ministry of Culture and Information (Vietnam) | publisher = Communist Review | archive-url = https://web.archive.org/web/20180929120213/http://english.tapchicongsan.org.vn/Home/Politics/2014/765/Reform-policy-of-the-Communist-Party-of-Vietnam-after-nearly-30-years.aspx | archive-date = 29. 9. 2018 | url-status = dead | access-date = 16. 10. 2018 }} * {{cite web | author = UNICEF | year = 2015 | url = https://washdata.org/data/household#!/vnm | title = Viet Nam [Sanitation] | publisher = UNICEF }} * {{cite web | author = Waitemata District Health Board | year = 2015 | url = https://www.ecald.com/assets/Resources/C2-S4-Vietnamese.pdf | title = Vietnamese Culture | publisher = Waitemata District Health Board, New Zealand | archive-url = https://web.archive.org/web/20190109054519/https://www.ecald.com/assets/Resources/C2-S4-Vietnamese.pdf | archive-date = 9. 1. 2019 | url-status = dead }} * {{cite web | author = World Bank | year = 2015 | url = https://data.worldbank.org/indicator/SE.SEC.PROG.ZS?locations=VN | title = Progression to secondary school (%) | publisher = World Bank }} * {{cite web | last = Chonchirdsin | first = Sud | year = 2016 | url = http://blogs.bl.uk/asian-and-african/2016/04/mythical-creatures-in-vietnamese-culture.html | title = Mythical creatures in Vietnamese culture | publisher = British Library | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 15. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181015065629/http://blogs.bl.uk/asian-and-african/2016/04/mythical-creatures-in-vietnamese-culture.html | url-status = dead }} * {{cite web | last = Hoang | first = Hai | year = 2016 | url = https://www.vcsc.com.vn/userfiles/others/ACV/ACV-20161118-ListingNote.pdf | title = [Listing Note] Riding the boom of passenger traffic growth | work = Airports Corporation of Vietnam (ACV) | publisher = Viet Capital Securities | archive-url = https://web.archive.org/web/20181007040516/https://www.vcsc.com.vn/userfiles/others/ACV/ACV-20161118-ListingNote.pdf | archive-date = 7. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Index Mundi | year = 2016 | url = https://www.indexmundi.com/facts/vietnam/indicator/SH.H2O.SAFE.ZS | title = Vietnam – Improved water source (% of population with access) | publisher = Index Mundi | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016164915/https://www.indexmundi.com/facts/vietnam/indicator/SH.H2O.SAFE.ZS | url-status = dead }} * {{cite web | author = UNESCO Media Services | year = 2016 | url = http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/asean_economic_community_likely_to_spur_scientific_co_operat/ | title = ASEAN Economic Community likely to spur scientific co-operation, says report | publisher = UNESCO | archive-url = https://web.archive.org/web/20181008095742/http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/asean_economic_community_likely_to_spur_scientific_co_operat/ | archive-date = 8. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnam National Space Centre | year = 2016 | url = https://vnsc.org.vn/en/about/history/ | title = History of Establishment and Development [The period of 2016–2020] | publisher = Vietnam National Space Center | archive-url = https://web.archive.org/web/20181008102509/https://vnsc.org.vn/en/about/history/ | archive-date = 8. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = World Bank | year = 2016b | url = https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN?locations=VN&year_high_desc=true | title = Life expectancy at birth, male (years) | publisher = World Bank | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 26. 8. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180826120437/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN?locations=VN&year_high_desc=true | url-status = dead }} * {{cite web | author = World Bank | year = 2016c | url = https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN?locations=VN&year_high_desc=true | title = Life expectancy at birth, female (years) | publisher = World Bank | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016164850/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN?locations=VN&year_high_desc=true | url-status = dead }} * {{cite web | last = Gallop | first = Annabel | year = 2017 | url = http://blogs.bl.uk/asian-and-african/2017/03/vietnam-and-dragonsin-vietnamese-culture-as-in-many-east-and-south-east-asian-cultures-the-dragon-plays-a-very-prominent-ro.html | title = Vietnam and Dragons | publisher = British Library | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 15. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181015060217/http://blogs.bl.uk/asian-and-african/2017/03/vietnam-and-dragonsin-vietnamese-culture-as-in-many-east-and-south-east-asian-cultures-the-dragon-plays-a-very-prominent-ro.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = Electricity of Vietnam | year = 2017 | url = https://www.evn.com.vn/userfile/files/2017/EVNAnnualReport2017-web.pdf | title = Vietnam Electricity [Annual Report] | publisher = Electricity of Vietnam | archive-url = https://web.archive.org/web/20181007082319/https://www.evn.com.vn/userfile/files/2017/EVNAnnualReport2017-web.pdf | archive-date = 7. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Oxford Business Group | year = 2017 | url = https://oxfordbusinessgroup.com/overview/wired-digital-content-gains-popularity-operators-are-bolstering-infrastructure-and-introducing-new | title = Operators in Vietnam bolster infrastructure and introduce new products and services in telecoms sector | publisher = Oxford Business Group | archive-url = https://web.archive.org/web/20190225034037/https://oxfordbusinessgroup.com/overview/wired-digital-content-gains-popularity-operators-are-bolstering-infrastructure-and-introducing-new | archive-date = 25. 2. 2019 | url-status = dead }} * {{cite web | author = United Kingdom Department for International Trade | year = 2017 | url = http://bbgv.org/wp-content/uploads/2017/09/DIT-BBGV-Water-Sector-Briefing-2017.pdf | title = Vietnam Water Sector Briefing | work = United Kingdom Department for International Trade | publisher = British Business Group Vietnam | archive-url = https://web.archive.org/web/20190111034221/http://bbgv.org/wp-content/uploads/2017/09/DIT-BBGV-Water-Sector-Briefing-2017.pdf | archive-date = 11. 1. 2019 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnam Academy of Science and Technology | year = 2017 | url = http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/asean_economic_community_likely_to_spur_scientific_co_operat/ | title = Recent development and implementation plan 2017–2022 of Vietnam Space Center Project | publisher = Vietnam Academy of Science and Technology | archive-url = https://web.archive.org/web/20181008101506/http://www.vast.ac.vn/en/news/activities/1755-recent-development-and-implementation-plan-2017-2022-of-vietnam-space-center-project | archive-date = 8. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = World Bank | year = 2017 | url = https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?locations=VN | title = Mortality rate, infant (per 1,000 live births) | publisher = World Bank }} * {{cite web | last1 = Datta | first1 = Ajoy | last2 = Mendizabal | first2 = Enrique | year = 2018 | url = https://medium.com/@info_92670/political-and-economic-transition-in-vietnam-and-its-impact-on-think-tank-traditions-381ffd8ef303 | title = Political and economic transition in Vietnam and its impact on think tank traditions | publisher = Medium }} * {{cite web | author = Communist Party of Vietnam Online Newspaper | year = 2018 | url = http://en.dangcongsan.vn/overseas-vietnamese/vietnamese-women-in-romania-mark-international-women-s-day-476761.html | title = Vietnamese women in Romania mark International Women's Day | publisher = Communist Party of Vietnam Online Newspaper | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016130000/http://en.dangcongsan.vn/overseas-vietnamese/vietnamese-women-in-romania-mark-international-women-s-day-476761.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = Formula One | year = 2018 | url = https://www.formula1.com/en/latest/article.vietnam-to-host-formula-1-grand-prix-from-2020.5GwYlGbr56A0GCycMuUM0G.html | title = Vietnam to host Formula 1 Grand Prix from 2020 | publisher = Formula One }} * {{cite web | author = History | year = 2018 | url = https://www.history.com/this-day-in-history/u-s-withdraws-from-vietnam | title = U.S. withdraws from Vietnam [1973] | publisher = History }} * {{cite web | author = Human Development Report | year = 2018 | url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf | title = Human Development Indices and Indicators | work = Human Development Report | publisher = United Nations Development Programme | archive-url = https://web.archive.org/web/20181017040238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf | archive-date = 17. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Index Mundi | year = 2018 | url = https://www.indexmundi.com/g/g.aspx?c=vm&v=116 | title = Waterways [km] | publisher = Index Mundi }} * {{cite web | last = Dallek | first = Matthew | year = 2018 | url = https://www.history.com/news/tet-offensive-1968-vietnam-war-surprise-attack-changed-american-public-opinion | title = How the Tet Offensive Shocked Americans into Questioning if the Vietnam War Could be Won | publisher = History }} * {{cite web | author = SM Entertainment Group | year = 2018 | url = http://www.smentertainment.com/PressCenter/Details/1480 | title = SM Entertainment Signs MOU for Strategic Alliance and Collaboration with IPP Group, Vietnam's Largest Retail & Lifestyle Company | publisher = SM Entertainment Group | archive-url = https://web.archive.org/web/20190108050950/http://www.smentertainment.com/PressCenter/Details/1480 | archive-date = 8. 1. 2019 | url-status = dead }} * {{cite web | author = United Nations Development Programme | year = 2018 | url = http://www.vn.undp.org/content/vietnam/en/home/presscenter/pressreleases/2018/03/08/viet-nam-mine-action-project-launched-with-support-from-korea.html | title = Viet Nam: Mine Action Project launched with support from Korea | publisher = United Nations Development Programme | access-date = 16. 10. 2018 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016130211/http://www.vn.undp.org/content/vietnam/en/home/presscenter/pressreleases/2018/03/08/viet-nam-mine-action-project-launched-with-support-from-korea.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = University of Technology Sydney | year = 2018 | url = https://www.uts.edu.au/about/faculty-engineering-and-information-technology/news/hundreds-vietnamese-children-access-safe | title = Hundreds of Vietnamese children access safe water | publisher = University of Technology Sydney | archive-url = https://web.archive.org/web/20190111040214/https://www.uts.edu.au/about/faculty-engineering-and-information-technology/news/hundreds-vietnamese-children-access-safe | archive-date = 11. 1. 2019 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnam News Agency | year = 2018 | url = http://ven.vn/china-tops-vietnams-list-of-importers-31333.html | title = China tops Vietnam's list of importers | publisher = VEN.vn | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 16. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181016164903/http://ven.vn/china-tops-vietnams-list-of-importers-31333.html | url-status = dead }} * {{cite web | author = World Bank | year = 2018a | url = https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS?locations=VN | title = Prevalence of HIV, total (% of population ages 15–49) | publisher = World Bank }} * {{cite web | author = World Bank | year = 2018b | url = https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=VN | title = Urban population (% of total) | publisher = World Bank }} * {{cite web | author = World Bank | year = 2018c | url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=VN | title = GINI index (World Bank estimate) | publisher = World Bank }} * {{cite web | author = Agent Orange Record | url = http://www.agentorangerecord.com/impact_on_vietnam/environment/defoliation/P1/ | title = Dealing With the Damage | publisher = Agent Orange Record | archive-url = https://web.archive.org/web/20181011112526/http://www.agentorangerecord.com/impact_on_vietnam/environment/defoliation/P1/ | archive-date = 11. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Cultural Orientation Resource Centre | url = http://www.culturalorientation.net/content/download/2142/12331/version/1/file/Montagnards+CP.pdf | title = The Montagnards – Culture Profile [Language and Literacy] | publisher = Cultural Orientation Resource Center | archive-url = https://web.archive.org/web/20181012040902/http://www.culturalorientation.net/content/download/2142/12331/version/1/file/Montagnards+CP.pdf | archive-date = 12. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Embassy of Vietnam in USA | url = http://vietnamembassy-usa.org/vietnam/politics/government-structure | title = Government Structure | publisher = Embassy of the Socialist Republic of Vietnam in the United States of America }} * {{cite web | author = International Monetary Fund | url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April | title = World Economic Outlook Database, April 2023 | publisher = International Monetary Fund }} * {{cite web | author = International Olympic Committee | year = 2018 | url = https://www.olympic.org/vietnam | title = Vietnam | publisher = International Olympic Committee }} * {{cite web | author = Montagnard Human Rights Organisation | url = http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule | title = Under South Vietnam Rule (1955–1975) | publisher = Montagnard Human Rights Organization | archive-url = https://web.archive.org/web/20121006164804/http://www.mhro.org/montangards-history/under-south-vietnam-rule | archive-date = 6. 10. 2012 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Reporters Without Borders | url = http://en.rsf.org/internet-enemie-vietnam,39763.html | title = Internet Enemies [Vietnam] | publisher = Reporters Without Borders | archive-url = https://web.archive.org/web/20110317075418/http://en.rsf.org/internet-enemie-vietnam,39763.html | archive-date = 17. 3. 2011 | url-status = dead }} * {{cite web | last = Thi Anh | first = Do | url = https://www.adpc.net/igo/contents/iPrepare/iprepare-news_id.asp?ipid=223 | title = Flood in Vietnam | publisher = Asian Disaster Preparedness Center | archive-url = https://web.archive.org/web/20181010120818/https://www.adpc.net/igo/contents/iPrepare/iprepare-news_id.asp?ipid=223 | archive-date = 10. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = UNESCO Publishing | url = http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf | title = UNESCO Science Report: towards 2030 | publisher = UNESCO }} * {{cite web | author = UNICEF | url = https://www.unicef.org/infobycountry/vietnam_statistics.html | title = At a glance: Viet Nam [Statistics] | publisher = UNICEF | archive-url = https://web.archive.org/web/20080111021133/https://www.unicef.org/infobycountry/vietnam_statistics.html | archive-date = 11. 1. 2008 | url-status = dead }} * {{cite web | author = United Nations Department of Economic and Social Affairs | url = https://population.un.org/wpp/DataQuery/ | title = Data Query | publisher = United Nations Department of Economic and Social Affairs | access-date = 11. 6. 2023 | archive-date = 15. 6. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200615001511/https://population.un.org/wpp/DataQuery/ | url-status = dead }} * {{cite web | author = United Nations Treaty Collection | url = https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en | title = Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons [Vietnam] | publisher = United Nations Treaty Collection }} * {{cite web | author = Vietnamese-American Association | url = http://vietraleigh.org/views/images/heritage/LacLongQuan.pdf | title = Lạc Long Quân & Âu Cơ | publisher = Vietnamese-American Association of Raleigh, North Carolina | archive-url = https://web.archive.org/web/20181015054226/http://vietraleigh.org/views/images/heritage/LacLongQuan.pdf | archive-date = 15. 10. 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | author = Vietnamese Waters Zone | url = http://www.seaaroundus.org/data/#/eez/704?chart=catch-chart&dimension=taxon&measure=tonnage&limit=10 | title = Catches by Taxon in the waters of Viet Nam | publisher = Sea Around Us }} * {{Cite web |author=Lowy Institute |title=Asia Power Index 2020 Edition {{!}} Vietnam |url=https://power.lowyinstitute.org/countries/vietnam/ |date=2020 |publisher=Lowy Institute }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Vietnam}} {{wikiatlas|Vietnam|Vijetnama}} {{Države Azije}} {{Jugoistočna Azija}} {{ASEAN}} {{APEC}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vijetnam|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države Jugoistočne Azije]] [[Kategorija:Države ASEAN-a]] [[Kategorija:Komunističke države]] qywmpoxce03b0ofk289svkujlgd1z8n Vladimir Putin 0 18463 3848694 3843000 2026-05-22T22:47:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848694 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Vladimir Putin | slika = Владимир Путин (08-03-2024) (cropped) (higher res).jpg | redoslijed = [[Predsjednik Rusije]] | vrijeme_na_vlasti = 7. maj 2012 – | prethodnik = [[Dmitrij Medvedev]] | nasljednik = | vrijeme_na_vlasti2 = 7. maj 2000 – 7. maj 2008.<br>31. decembar 1999 – 7. maj 2000 (v. d.) | prethodnik2 = [[Boris Jeljcin]] | nasljednik2 = [[Dmitrij Medvedev]] | redoslijed3 = [[Premijer Rusije]] | vrijeme_na_vlasti3 = 8. maj 2008 – 7. maj 2012. | prethodnik3 = [[Viktor Zubkov]] | nasljednik3 = [[Dmitrij Medvedev]] | vrijeme_na_vlasti4 = 9. august 1999 – 7. maj 2000. | prethodnik4 = Sergej Stepašin | nasljednik4 = Mihail Kasjanov | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1952|10|07}} | mjesto_rođenja = Lenjingrad, [[Sovjetski Savez|SSSR]]<br /><small>(sada: [[Sankt Peterburg]], [[Rusija]])</small> | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = Vladimir Vladimirovič Putin | nacionalnost = | politička_stranka = Nezavisan | supruga = Ljudmila Škrebnjeva <small>(1983–2014)</small> | djeca = 2 | obrazovanje = | vjera = [[Pravoslavlje]] | potpis = Putin signature.svg | web_stranica = {{URL|putin.kremlin.ru}} }} '''Vladimir Vladimirovič Putin''' ({{jez-ru|Влaдимир Владимирович Путин}}; rođen 7. oktobra 1952) jest ruski političar. [[Predsjednik Rusije|Predsjednik]] je [[Rusija|Rusije]] bio u periodu od 2000. do 2008. godine, te od [[7. maj]]a 2012. pa do danas.<ref name=kremlinbio>{{cite web|title=Kremlin Biography of President Vladimir Putin|url=http://eng.putin.kremlin.ru|access-date=18. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418065727/http://eng.putin.kremlin.ru/|archive-date=18. 4. 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.european-leaders.com/vladimir-putin/ |title=Vladimir Putin – President of Russia |date=22. 3. 2017 |website=European-Leaders.com |access-date=22. 3. 2017}}</ref><ref name=biocom>{{cite web|title=President Vladimir Putin on Biography.com |url=http://www.biography.com/people/vladimir-putin-9448807# |access-date=1. 7. 2016}}</ref> Između njegovih predsjedničkih mandata bio je i [[premijer Rusije]] pod njegovim bliskim saradnikom [[Dmitrij Medvedev|Dmitrijem Medvedovim]]. Studirao je pravo na [[Sanktpeterburški državni univerzitet|Lenjingradskom državnom univerzitetu]], gdje je diplomirao 1975.<ref name="law">{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm|work=The Washington Post|date=30. 1. 2000|title=Putin's Career Rooted in Russia's KGB |first=David |last=Hoffman}}</ref> Za vrijeme [[SSSR|Sovjetskog Saveza]] bio je 16 godina agent tajne službe [[FSB]]. Dostigao ​je čin [[potpukovnik]]a prije nego što je 1991. godine podnio ostavku da stupi u [[Politika|politiku]] u [[Sankt Peterburg]]u. Preselio se u [[Moskva|Moskvu]] 1996. godine i pridružio se administraciji predsjednika [[Boris Jeljcin|Borisa Jeljcina]]. Brzo je napredovao i postao je vršilac dužnosti predsjednika 31. decembra 1999. godine, kada je Jeljcin dao ostavku. Tokom svog prvog predsjedavanja, ruska ekonomija je rasla osam godina, a [[BDP]] mjeren [[Paritet kupovne moći|kupovnom moći]] porastao je za 72%.<ref name="challenges_p12">{{cite book|editors=Anders Åslund, Sergei Guriev, Andrew C. Kuchins|title=Russia After the Global Economic Crisis|url=https://archive.org/details/russiaaftergloba00aslu|chapter=Challenges Facing the Russian Economy after the Crisis|last1=Guriev|first1=Sergei|last2=Tsyvinski|first2=Aleh|publisher=Peterson Institute for International Economics; Centre for Strategic and International Studies; New Economic School|year=2010|isbn=9780881324976|pages=[https://archive.org/details/russiaaftergloba00aslu/page/n22 12]–13}}</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=13&sy=1992&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=922&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=GDP GDP of Russia from 1992 to 2007] [[International Monetary Fund]]. Retrieved 12 May 2008</ref> Ovaj privredni uspon je rezultat naglog rasta cijena robe i sirovina tokom 2000-ih, oporavka nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]], [[Ruska finansijska kriza iz 1998.|finansijske krize iz 1998.]], te razborite ekonomske i fiskalne politike.<ref name="Putin 2007">''Putin: Russia's Choice'', (Routledge 2007), by [[Richard Sakwa]], Chapter 9</ref><ref name="Fragile Empire 2013 page 17">''Fragile Empire: How Russia Fell In and Out of Love with Vladimir Putin'', Yale University Press (2013), by Ben Judah, page 17</ref> Putin je u septembru 2011. najavio da će tražiti treći mandat za predsjednika. On je pobijedio na [[Izbori za predsjednika Ruske Federacije 2012.|predsjedničkim izborima u martu 2012.]] sa 64% glasova.<ref>Shuster, Simon. [http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2108309,00.html "In Russia, an Election Victory for Putin and Then a 'Paid Flash Mob'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190626224232/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2108309,00.html |date=26. 6. 2019 }}, ''[[Time (časopis)|Time]]'' (5 March 2012).</ref> Pad cijena [[Nafta|nafte]] u kombinaciji sa [[Međunarodne sankcije protiv Rusije 2014.|međunarodnim sankcijama protiv Rusije]] uvedenim početkom 2014. godine. Nakon [[Pripajanje Krima Ruskoj Federaciji|pripajanja Krima Ruskoj Federaciji]] i [[Ruska vojna intervencija u Ukrajini 2014.|vojne intervencije u istočnoj Ukrajini]], došlo je do smanjenja BDP-a za 3,7% u 2015. godini. Iako se [[Privreda Rusije|ruska privreda]] oporavila u 2016. sa rastom BDP-a od 0,3% i službeno je izašla iz [[Recesija|recesije]].<ref>{{cite news|last1=Thompson|first1=Mark|title=Russia: One of 10 worst economies in 2015|url=http://money.cnn.com/2016/01/25/news/economy/russia-10-worst-emerging-economies/|publisher=CNN|date=26. 1. 2016|access-date=17. 1. 2019|archive-date=22. 4. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422042518/http://money.cnn.com/2016/01/25/news/economy/russia-10-worst-emerging-economies/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/economics/12120113/Russian-economy-in-turmoil-as-Putin-is-battered-by-falling-oil-price-and-sanctions.html|title=Russian economy in turmoil as Putin is battered by falling oil price and sanctions|date=25. 1. 2016|website=The Daily Telegraph|access-date=9. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Russian Economy Crawled to Growth With Recession in Rearview|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-31/russian-economy-crawls-to-0-3-growth-with-recession-in-rearview|agency=Bloomberg|date=31. 3. 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=It's Official: Sanctioned Russia Now Recession Free|url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2017/04/03/its-official-sanctioned-russia-now-recession-free/|work=Forbes|date=3. 4. 2017}}</ref> Putin je osvojio 76% glasova tokom [[Izbori za predsjednika Ruske Federacije 2018.|izbora za predsjednika Ruske Federacije]] u martu 2018. godine i ponovo je izabran na šestogodišnji mandat koji će se završiti 2024. godine.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-43452449|title=Russia's Putin wins by big margin|date=18. 3. 2018|work=BBC News|access-date=18. 3. 2018}}</ref> ==Rane godine== {{multiple image | align = left | direction = | width = 138 | footer = Putinovi roditelji, Vladimir Spiridonovič Putin i Maria Ivanovna Putina (djevojačko Šelomova) | image1 = Vladimir Spiridonovich Putin.jpg | caption1 = | image2 = Maria Ivanovna Shelomova.jpg | caption2 = }} Vladimir Vladimirovič Putin rođen je 7. oktobra 1952. u [[Lenjingrad]]u (danas [[Sankt Peterburg]]), [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika]], SSSR.<ref name=stp>{{cite web |title=When Was St. Petersburg Known as Petrograd and Leningrad? |url=http://geography.about.com/od/politicalgeography/fl/When-Was-St-Petersburg-Known-as-Petrograd-and-Leningrad.htm |publisher=About.com |first=Matt |last=Rosenberg |date=12. 8. 2016 |access-date=16. 9. 2016 |archive-date=5. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205031730/http://geography.about.com/od/politicalgeography/fl/When-Was-St-Petersburg-Known-as-Petrograd-and-Leningrad.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title = Prime Minister of the Russian Federation – Biography|url = http://premier.gov.ru/eng/premier/biography.html|date = 14. 5. 2010|access-date = 31. 7. 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20100514164020/http://premier.gov.ru/eng/premier/biography.html|archive-date=14. 5. 2010 }}</ref> Bio je najmlađi od troje djece Vladimira Spiridonoviča Putina (1911–1999) i Marije Ivanovne Putine (1911–1998). Njegovom rođenju prethodila je smrt dvojice braće Viktora i Alberta, rođenih sredinom 1930-ih godina. Albert je umro u djetinjstvu, a Viktor je umro od [[Difterija|difterije]] tokom [[Opsada Lenjingrada|opsade Lenjingrada]] u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]].<ref>{{cite news|last1=Pukas|first1=Anna|title=Is Vladimir Putin mad or just bad?|url=http://www.express.co.uk/news/politics/490410/Is-Vladimir-Putin-mad-or-just-bad|agency=Sunday Express|date=22. 7. 2014}}</ref> Putinova majka bila je radnica u fabrici, a otac je bio vojni obveznik u [[Sovjetska ratna mornarica|sovjetskoj ratnoj mornarici]], služeći u podmorničkoj floti početkom 1930-ih. Rano u Drugom svjetskom ratu, njegov otac je služio u [[Bataljoni istrebljenja|bataljonu istrebljenja]] [[NKVD]]-a.<ref name="first-person">{{cite book|title=First Person|author1=Vladimir Putin|author2=Nataliya Gevorkyan|author3=Natalya Timakova|author4=Andrei Kolesnikov|others=trans. Catherine A. Fitzpatrick|year=2000|publisher=[[PublicAffairs]]|page=[https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208 208]|isbn=978-1-58648-018-9|url=https://archive.org/details/firstpersonaston00puti/page/208}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/books/first/p/putin-first.html First Person An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin] ''The New York Times'', 2000</ref><ref>[http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 Putin's Obscure Path From KGB to Kremlin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130141/http://articles.latimes.com/2000/mar/19/news/mn-10446/2 |date=4. 3. 2016 }} ''Los Angeles Times'', 19 March 2000</ref> Kasnije je prebačen u regularnu vojsku i teško je ranjen 1942. Putinova baka po majci ubijena je od strane njemačkih okupatora u [[Tverska oblast|Tverskoj oblasti]] 1941. godine, a njegovi ujaci sa majčine strane nestali su na ratnom frontu. Putin je 1. septembra 1960. počeo svoje obrazovanje u školi br. 193 u Baskovoj ulici, blizu njegove kuće. Bio je jedan od nekolicine u školskom razredu od oko 45 učenika koji još nije bio član organizacije [[Pioniri Vladimira Iljiča Lenjina]]. Sa 12 godina počeo je vježbati [[sambo]] i [[džudo]]. Nosilac je crnog pojasa u džudou i nacionalni je majstor sporta u sambo-u. Želio je da oponaša obavještajne oficire koji su u to vrijeme bili prikazivani u [[Sovjetska kinematografija|sovjetskoj kinematografiji]].<ref>{{cite web|url=http://russia.rin.ru/guides_e/2637.html|title=Prime Minister|publisher=Russia.rin.ru|access-date=24. 9. 2011}}</ref> Putin je učio [[njemački jezik]] u lokalnoj srednjoj školi u Sankt Peterburgu i tečno govori ovaj jezik.<ref name=german>{{cite news|url=https://www.rt.com/news/338957-putin-translates-german-wimmer/|title=Putin Dazzles With German Language Skills|publisher=RT|location=Russia|date=8. 4. 2016|access-date=16. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/news/world/1.582099|title=In Tel Aviv, Putin's German Teacher Recalls 'Disciplined' Student|work=Haaretz|date=26. 3. 2014|access-date=16. 4. 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119182033/http://www.haaretz.com/world-news/1.582099|archive-date=19. 11. 2015}}</ref> Studirao je [[pravo]] na Lenjingradskom državnom univerzitetu (sada [[Sankt-Peterburški državni univerzitet]]) 1970. i diplomirao 1975. Njegova teza bila je na temu "Načelo najpovlaštenije trgovine u međunarodnom pravu".<ref>Lynch, Allen. ''[https://books.google.com/books?id=uT1aD0D5FRAC&pg=PA15 Vladimir Putin and Russian Statecraft]'', p. 15 (Potomac Books 2011).</ref> Za vrijeme studija bio je obavezan da se pridruži [[Komunistička partija Sovjetskog Saveza|Komunističkoj partiji Sovjetskog Saveza]] u kojoj je ostao član do decembra 1991.<ref>Владимир Путин. ''От Первого Лица''. [http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml Chapter 6] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date=30. 6. 2009 }}</ref> Putin se susreo sa [[Anatolij Sobčak|Anatolijem Sobčakom]], asistentom profesorom koji je predavao [[poslovno pravo]]. Profesor Sobčak je bio jedan od autora [[Ustav Ruske Federacije|Ustava]] [[Ruska Federacija|Ruske Federacije]] i bio je veoma utjecajan u kasnijoj Putinovoj političkoj karijeri.<ref name="Vlast">{{cite book|last=Pribylovsky|first=Vladimir|script-title=ru:Власть-2010 (60 биографий)|year=2010|publisher=Panorama|isbn=978-5-94420-038-9|pages=132–139|url=http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf|authorlink=Vladimir Pribylovsky|location=Moscow|language=Russian|chapter=Valdimir Putin}}</ref> ==Karijera u KGB== [[Datoteka:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|thumb|200px|lijevo|Putin u [[FSB|KGB]] uniformi, oko 1980.]] Putin se 1975. godine pridružio KGB-u i obučavao u 401. KGB školi koja se nalazila u gradskom okrugu Okta, u Lenjingradu.<ref name=stp/><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=6cxzV1QIZU8&t=15s |title=Vladimir Putin as a Spy Working Undercover from 1983 |date=30. 6. 1983 |via=YouTube |access-date=8. 4. 2017}}</ref> Poslije obuke, radio je u Drugoj glavnoj upravi (kontraobaveštajnoj), pre nego što je prebačen u Prvu glavnu direkciju, gde je nadgledao strance i konzularne službenike u Lenjingradu.<ref name=stp/><ref name=sakwa_pp8-9>{{harv|Sakwa|2008|pp=8–9}}</ref><ref name=hoffman>{{cite news|first=David|last=Hoffman |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm |title=Putin's Career Rooted in Russia's KGB|work=The Washington Post|date=30. 1. 2000}}</ref> U septembru 1984. Nakon toga je poslan u Moskvu na dalje usavršavanje u [[Institut Crvenog znaka|Institutu Crvenog znaka]] [[Jurij Andropv|Jurija Andropova]].<ref name="Hutchins2012">{{cite book|author=Chris Hutchins|title=Putin|url=https://books.google.com/books?id=4kqWFqR0MPwC&pg=PA40|year=2012|publisher=Troubador Publishing Ltd|isbn=978-1-78088-114-0|pages=40 |quote=But these were the honeymoon days and she was already expecting their first child when he was sent to Moscow for further training at the Yuri Andropov Red Banner Institute in September 1984 [...] At Red Banner students were given a nom de guerre beginning with the same letter as their surname. Thus Comrade Putin became Comrade Platov.}}</ref><ref name="Jack2005">{{cite book|author=Andrew Jack|title=Inside Putin's Russia: Can There Be Reform without Democracy?|url=https://books.google.com/books?id=OPdcCAAAQBAJ&pg=PT66|date=15. 12. 2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-029336-9|pages=66 |quote=He returned to work in Leningrad's First Department for intelligence for four and a half years, and then attended the elite Andropov Red Banner Institute for intelligence training before his posting to the German Democratic Republic in 1985.}}</ref><ref name="PutinGevorkyan2000">{{cite book|author1=Vladimir Putin|author2=Nataliya Gevorkyan|author3=Natalya Timakova|author4=Andrei Kolesnikov|title=First Person: An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia's President Vladimir Putin|url=https://books.google.com/books?id=gcDv5Qww_2AC&pg=PA53|date=5. 5. 2000|publisher=PublicAffairs|isbn=978-0-7867-2327-0|pages=53 |quote=I worked there for about four and a half years, and then I went to Moscow for training at the Andropov Red Banner Institute, which is now the Academy of Foreign Intelligence.}}</ref>. Od 1985. do 1990. godine služio je u [[Drezden]]u u [[Istočna Njemačka|Istočnoj Njemačkoj]]<ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |title=Putin set to visit Dresden, the place of his work as a KGB spy, to tend relations with Germany |website=International Herald Tribune|date=9. 10. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |archive-date=26. 3. 2009 }}</ref> koristeći identitet prevodioca.<ref name="M. Gessen p. 60">{{cite book|last=Gessen|first=Masha|title=The Man Without a Face: The Unlikely Rise of Vladimir Putin|year=2012|publisher=Riverhead|location=New York City|isbn=978-1594488429|url=https://books.google.com/books?vid=9781594488429|edition=1st|access-date=3. 3. 2014|page=60}}</ref> [[Maša Gesen]], Amerikanka ruskog porijekla koja je napisala biografiju o Putinovim izjavama, napisala je da: {{Citat|"Putin i njegove kolege bili su svedeni uglavnom na prikupljanje novinskih isječaka, čime su doprinijeli planinama beskorisnih informacija koje je proizveo KGB."}} Prema Putinovoj zvaničnoj biografiji, tokom pada Berlinskog zida koji je počeo 9. novembra 1989. godine, spalio je KGB-ove dosjee kako bi spriječio demonstrante da dođu do njih.<ref>{{cite news|url=http://time.com/time-person-of-the-year-runner-up-vladimir-putin/|title=Vladimir Putin, The Imperialist|work=[[Time (časopis)|Time]]|access-date=11. 12. 2014|date=10. 12. 2014}}</ref> Nakon raspada komunističke istočnonjemačke vlade, Putin se vratio u Lenjingrad početkom 1990. godine, gdje je oko tri mjeseca radio u Odsjeku za međunarodne odnose Lenjingradskog državnog univerziteta, izvještavajući prorektora Jurija Molčanova. Tamo je tražio nove regrute KGB-a, gledao studentsko tijelo i obnovio svoje prijateljstvo sa svojim bivšim profesorom Anatolijem Sobčakom, koji će uskoro postati gradonačelnik Lenjingrada.<ref name="R. Sakwa p. 10">{{cite book |last=Sakwa|first=Richard |title=Putin : Russia's Choice|year=2007|publisher=Routledge|location=Abingdon, Oxon|isbn=9780415407656|url=https://books.google.com/books?id=DJcixDNh_m4C|edition=2nd|access-date=11. 6. 2012|page=10}}</ref> Putin tvrdi da je podnio ostavku u činu potpukovnika 20. avgusta 1991. godine, drugog dana pokušaja sovjetskog državnog udara iz 1991. protiv sovjetskog predsjednika Mihaila Gorbačova.<ref>R. Sakwa ''Putin: Russia's Choice'', pp. 10–11</ref> Putin je jednom prilikom izjavio: {{Citat|"Čim je državni udar počeo, odmah sam odlučio na kojoj sam strani"}}, iako je također napomenuo da je izbor bio težak, jer je najveći dio svog života proveo sa organima vlasti.<ref>R. Sakwa ''Putin: Russia's Choice'', p. 11</ref> Godine 1999., u jednoj svojoj izjavi opisao je [[komunizam]] kao "slijepu ulicu, daleko od glavnih tokova [[Civilizacija|civilizacije]]".<ref name="NYorker eclipse">{{Cite journal|last=Remick|first=David|authorlink=David Remnick|title=Watching the Eclipse|url=http://www.newyorker.com/magazine/2014/08/11/watching-eclipse|journal=[[The New Yorker]]|issue=11 August 2014|access-date=3. 8. 2014}}</ref> ==Politička karijera== {{Glavni|Politička karijera Vladimira Putina}} ===Rad u administraciji Sankt Peterburga 1990–1996=== [[Datoteka:Vladimir Putin 24 February 2000-2.jpg|thumb|200px|lijevo|Vladimir Putin, Ljudmila Narusova i Ksenija Sobčak na sahrani Putinovog bivšeg mentora<ref>Newsweek, "Russia's Mighty Mouse", 25 February 2008.</ref> Anatolija Sobčaka, gradonačelnika Sankt Peterburga od 1990–1996.]] U maju 1990. Putin je bio imenovan za savjetnika za međunarodne poslove kod gradonačelnik tadašnjeg Lenjingrada [[Anatolij Sobčak|Anatolija Sobčaka]]. U razgovoru sa američkim režiserom [[Oliver Stone|Oliverom Stoneom]] iz 2017, Putin je izjavio da je 1991. godine podnio ostavku u KGB, nakon puča protiv [[Mihail Gorbačov|Mihaila Gorbačova]], jer se protivio sa onim što se dogodilo i nije želio biti dio obavještajne službe u novoj upravi. To je opisao u dokumentarnoj serijir Olivera Stonea pod nazivom "''Razgovori sa Putinom''".<ref>{{cite web |last1=Stone |first1=Oliver |title=The Putin Interviews (Party 2 - 2:10) |url=https://www.sho.com/the-putin-interviews |website=www.sho.com |publisher=Showtime |access-date=12. 11. 2018}}</ref> 28. juna 1991. godine postao je šef Odbora za vanjske odnose u Uredu gradonačelnika, gdje je bio odgovoran za promoviranje međunarodnih odnosa, strana ulaganja<ref>{{cite web|url=http://kvs.spb.ru/en/ |title=Archived copy |access-date=21. 2. 2007 |deadurl=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221044544/http://kvs.spb.ru/en/ |archive-date=21. 2. 2007 }}</ref> i registraciju poslovnih pothvata. Međutim, protiv njega je bila povedena istraga zbog nepravilnosti u radu. U to vrijeme Lenjingrad je imao problem sa nedostatkom prehrambenih proizvoda. Istraga (koja je trajala godinu dana) je bila predvođena tadašnjim poslanikom zakonodavne skupštine Lenjingrada Marinom Salje. Zaključeno je da je imao potcijenjene cijene i dozvolio izvoz rijetkih metala u vrijednosti od 93 miliona [[dolar]]a u zamjenu za stranu pomoć u hrani koja nikada nije stigla.<ref>{{cite web|url=http://sptimes.ru/index.php?action_id=2&story_id=1124|title=Uproar at Honor For Putin|last=Kovalev|first=Vladimir|date=23. 7. 2004|website=The Saint Petersburg Times|access-date=6. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320150048/http://sptimes.ru/index.php?action_id=2&story_id=1124|archive-date=20. 3. 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm|title=Putin's Career Rooted in Russia's KGB|last=Hoffman|first=David|date=30. 1. 2000|work=The Washington Post}}</ref> Uprkos preporuci istražitelja da Putin bude otpušten, Putin je ostao šef Odbora za vanjske odnose do 1996.<ref>{{cite web|url=http://www.rusnet.nl/news/2003/05/19/print/report03.shtml |title=Archived copy |access-date=27. 9. 2007 |deadurl=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927010325/http://www.rusnet.nl/news/2003/05/19/print/report03.shtml |archive-date=27. 9. 2007 }} by Catherine Belton</ref><ref>Walsh, Nick Paton (29 February 2004). [http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,11913,1157033,00.html "The Man Who Wasn't There"]. ''The Observer''.</ref> Od 1994. do 1996. godine radio je na nekoliko političkih i vladinih poslova u Sankt Peterburgu.<ref name="30bio">{{cite web|url=http://gazeta.lenta.ru/daynews/09-08-1999/30bio.htm|script-title=ru:Владимир Путин: от ассистента Собчака до и.о. премьера|publisher=GAZETA.RU|language=Russian}}</ref> U martu 1994. godine Putin je imenovan za prvog zamjenika predsjednika vlade Sankt Peterburga. U maju 1995. godine organizovao je ogranak provladine političke partije "''Naša domovina - Rusija''", liberalnu partiju koju je osnovao premijer [[Viktor Černomirdin]]. Godine 1995. vodio je izbornu kampanju za tu stranku, a od 1995. do juna 1997. bio je vođa ogranka u Sankt Peterburgu.<ref name="30bio" /> ===Rana karijera u Moskvi od 1996–1999=== U junu 1996. Sobčak je izgubio ponudu za reizbor na mjesto gradonačelnika u Sankt Peterburgu, pa se Putin preselio u [[Moskva|Moskvu]], gdje je bio imenovan za zamjenika načelnika odjeljenja za upravljanje imovinom koji je predvodio Pavel Borodin. Na tom političkom položaju je bio do marta 1997. godine. Tokom svog mandata bio je odgovoran za stranu državnu imovinu i organizovao je povratak nekadašnje imovine Sovjetskog Saveza i Komunističke partije u Rusku Federaciju.<ref name=Vlast/> [[Datoteka:RIAN archive 100306 Vladimir Putin, Federal Security Service Director.jpg|thumb|200px|desno|Putin na mjestu direktora [[Savezna sigurnosna služba Ruske Federacije|Savezne sigurnosne službe Ruske Federacije]] (FSB) 1998. godine]] [[Predsjednik Rusije|Predsjednik]] [[Boris Jeljcin]] je 26. marta 1997. godine imenovao Putina za zamjenika šefa predsjedničkog štaba, a na ovom poslu je ostao do maja 1998. godine. Također, bio je šef Glavne kontrolne direkcije Odjeljenja za upravljanje predsjedničkom imovinom do juna 1998. godine. Njegov prethodnik na ovom političkom poslu bio je [[Aleksej Kudrin]], a nasljednik je bio [[Nikolaj Patrušev]], budući istaknuti političari i Putinovi saradnici.<ref name=Vlast/> Putin je 27. juna 1997. u Institutu za rudarstvo u Sankt Peterburgu, pod vodstvom rektora [[Vladimir Litvinenko|Vladimira Litvinenka]], odbranio svoju doktorsku disertaciju iz ekonomije pod nazivom "Strateško planiranje regionalnih resursa u formiranju tržišnih odnosa".<ref>{{cite web|url=http://www.zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/00/338/32.html|title=ПУТИН&nbsp;– КАНДИДАТ НАУК|date=24. 5. 2000 |publisher=zavtra.ru|language=Russian|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806204506/http://www.zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/00/338/32.html|archive-date=6. 8. 2013 }}</ref> Ovaj primjer predstavlja nastavak običaja u Rusiji da mladi zvaničnik u usponu napiše akademski rad u sred svoje karijere.<ref>Gustafson, Thane. ''[https://books.google.com/books?id=GSH3PhvD82MC&pg=PA246 Wheel of Fortune: The Battle for Oil and Power in Russia]'', p. 246 (Harvard University Press, 2012).</ref> Kada je Putin kasnije postao predsjednik Rusije, njegova disertacija je postala meta optužbi za plagijat od strane kolega sa [[Institut Brookings|Instituta Brookings]]. Iako su optužbe odnosile na disertaciju,<ref name=cdi.org>{{cite web|url=http://www.cdi.org/russia/johnson/2006-78-3a.cfm|title=It All Boils Down to Plagiarism|publisher=Cdi.org|date=31. 3. 2006|access-date=2. 3. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806181040/http://www.cdi.org/russia/johnson/2006-78-3a.cfm|archive-date=6. 8. 2009}}</ref><ref name=kommersant-dissertation>{{cite news|url=http://www.kommersant.com/pda/doc.asp?id=662935|title=The President as Candidate|authors=Maxim Shishkin, Dmitry Butrin; Mikhail Shevchuk|newspaper=Kommersant|access-date=30. 3. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511122822/http://www.kommersant.com/pda/doc.asp?id=662935|archive-date=11. 5. 2011}}</ref> akademici sa Instituta Brookings tvrdili su da ona predstavlja [[plagijat]] iako možda nenamjeran.<ref name=cdi.org/> Komisija za disertaciju je kasnije odbacila sve optužbe.<ref name=kommersant-dissertation/><ref>{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2006/mar/24/20060324-104106-9971r/?page=all|date=24. 3. 2006|title=Researchers peg Putin as plagiarist over thesis|website=[[The Washington Times]]|access-date=5. 3. 2014}}</ref> Putin je 25. maja 1998. godine imenovan za prvog zamjenika šefa predsjedničkog štaba za regione, zamjenjujući na tom mjestu Viktoriju Mitinu. Dana 15. jula iste godine, imenovan je za šefa komisije za pripremu sporazuma o razgraničenju ovlašćenja regiona i saveznog centra koji je povezan sa predsjednikom, zamjenjujući Sergeja Shakhraya. Nakon imenovanja Putina, komisija nije zaključila takve sporazume, iako je tokom Shakhray-ovog mandata na čelu Komisije potpisano 46 sporazuma.<ref>[http://www.itogi.ru/Paper2006.nsf/Article/Itogi_2006_11_19_01_5543.html The Half-Decay Products] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007063156/http://www.itogi.ru/Paper2006.nsf/Article/Itogi_2006_11_19_01_5543.html |date=7. 10. 2008 }} (in Russian) by Oleg Odnokolenko. Itogi, #47(545), 2 January 2007.</ref> Kasnije, nakon što je postao predsjednik, Putin je otkazao sve te sporazume.<ref name=Vlast/> Jeljcin je 25. jula 1998. imenovao Putina za direktora Savezne službe bezbjednosti (FSB), glavne obavještajne i bezbjednosne organizacije Ruske Federacije i nasljednika KGB-a.<ref name="RosefieldeHedlund2009">{{cite book|last1=Rosefielde|first1=Steven|authorlink1=Steven Rosefielde|last2=Hedlund|first2=Stefan|authorlink2=Stefan Hedlund|title=Russia Since 1980|url=https://books.google.com/books?id=lNSiw3S8NIUC&pg=PA139|access-date=21. 5. 2017|year=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84913-5|page=139}}</ref> ===1999: Prvi mandat na mjestu premijera=== {{Glavni| Prvi kabinet Vladimira Putina}} Putin je 9. avgusta 1999. godine imenovan za jednog od tri prva zamjenika [[Premijer Rusije|premijera]], a kasnije istog dana predsjednik Jeljcin ga je imenovao za vršioca dužnosti premijera Vlade Ruske Federacije. [68] Jeljcin je također najavio da želi da Putin postane njegov politički nasljednik. Kasnije istog dana, Putin je pristao da se kandiduje za predsjednika Ruske Federacije. [69] Dana 16. avgusta, [[Državna duma]] je odobrila njegovo imenovanje za premijera sa 233 glasa za (84 protiv, 17 uzdržanih), [70] dok je bila potrebna obična većina od 226, što ga je učinilo petim ruskim premijerom za manje od osamnaest mjeseci. O njegovom imenovanju malo ko je očekivao da će Putin, praktično nepoznat široj javnosti, trajati duže od njegovih prethodnika. U početku je bio smatran Jeljcinovim lojalistom. Kao i kod drugih premijera Borisa Jeljcina, Putin nije sam izabrao ministre, njegov kabinet je odredila predsjedničke administracija. [71] Jeljcinovi glavni protivnici, gradonačelnik Moskve [[Jurij Lužkov]] i bivši premijer [[Jevgenij Primakov]] su već vodili kampanju za predsjedničke izbore. Oni su se snažno borili da spriječe Putinovo pojavljivanje kao moguċeg nasljednika bolesnog predsjednika. Nakon [[Bombaški napadi na ruske stanove|bombaških napada na ruske stanove]], Putinov ugled kao čovjek [[Red i zakon|reda i zakona]] i njegov neumoljivi pristup [[Drugi čečenski rat|Drugom čečenskom ratu]] protiv [[Čečenska Republika Ičkerija|Čečenske Republike Ičkerije]], pomogli su mu u podizanju njegove popularnosti i omogućili mu da pobijedi sve njegove političke protivnike. Iako nije bio formalno povezan s bilo kojom strankom, Putin je obećao svoju podršku novoosnovanoj [[Stranka jedinstva (ruska politička stranka)|Stranci jedinstva]], [72] koja je osvojila drugi najveći postotak narodnih glasova (23,3%) na izborima za ruski parlament (Duma) u decembru 1999. godine, a zauzvrat je dobio podršku te stranke. ===Privremeni predsjednik 1999–2000=== [[Datoteka:Vladimir Putin 31 December 1999-3.jpg|thumb|200px|desno|Putin kao privremeni predsjednik Ruske Federacije 1999. godine.]] Dana 31. decembra 1999. godine Jeljcin je neočekivano podnio ostavku, a prema [[Ustav Ruske Federacije|Ustavu Ruske Federacije]] imenovao je Putina za privremenog predsjednika. Po preuzimanju te dužnosti, Putin je otišao na ranije zakazanu posjetu ruskim vojnim jedinicama u Čečeniji.<ref>{{cite news|title=Russia: Putin Travels To Chechnya To Visit Troops|url=http://www.rferl.org/content/article/1093548.html|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|date=3. 3. 2000}}</ref> Prvi predsjednički dekret, koji je Putin potpisao 31. decembra 1999., nazvan je "O garancijama za bivšeg predsednika Ruske Federacije i članovima njegove porodice".<ref>[http://www.rg.ru/oficial/doc/ykazi/1763.htm УКАЗ от 31 декабря 1999 г. № 1763 ''О ГАРАНТИЯХ ПРЕЗИДЕНТУ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ, ПРЕКРАТИВШЕМУ ИСПОЛНЕНИЕ СВОИХ ПОЛНОМОЧИЙ, И ЧЛЕНАМ ЕГО СЕМЬИ''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010219192247/http://www.rg.ru/oficial/doc/ykazi/1763.htm |date=19. 2. 2001 }} [[Rossiyskaya Gazeta]]</ref><ref>{{cite web|author=Александр Колесниченко|url=http://www.newizv.ru/politics/2004-03-18/5273-razvrashenie-pervogo-lica.html|title="Развращение" первого лица. Госдума не решилась покуситься на неприкосновенность экс-президента|publisher=Newizv.ru|access-date=22. 6. 2013|archive-date=3. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703000757/http://www.newizv.ru/politics/2004-03-18/5273-razvrashenie-pervogo-lica.html|url-status=dead}}</ref> Ovo je osiguralo da "optužbe za korupciju protiv predsjednika koji odlazi i njegovih rođaka" neće biti pokrenute.<ref name=Time.com-POTY2007>Ignatius, Adi. [http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766-4,00.html Person of the Year 2007: A Tsar Is Born] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801083711/http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766-4,00.html |date=1. 8. 2013 }}, ''[[Time (časopis)|Time]]'', page 4 (19 December 2007). Retrieved 19 November 2009.</ref> To je bilo najupečatljivije u slučaju Mabetexovog podmićivanja u koje su bili uključeni članovi Jeljcinove porodice. Dana 30. avgusta 2000. godine odbačena je krivična istraga (broj 18 / 238278-95) u kojoj je Putin bio jedan od osumnjičenih<ref>{{cite web | url=http://www.novayagazeta.ru/society/11232.html | title=ДЕЛО ПУТИНА | publisher=Novaya Gazeta | date=20–23 March 2000 | access-date=19. 3. 2016 | archive-date=1. 6. 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130601213659/http://www.novayagazeta.ru/society/11232.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.compromat.ru/page_10200.htm|title=Компромат.Ru / Compromat.Ru: Фигунанты по квартирному делу|website=compromat.ru|access-date=19. 3. 2016}}</ref> kao član gradske vlade Sankt Peterburga. Zatim je 30. decembra 2000. godine, još jedan predmet protiv glavnog tužioca odbačen "zbog nedostatka dokaza", uprkos hiljadama dokumenata koje je donijelo švicarsko tužilaštvo.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9s2NCgAAQBAJ|title=Putin's Kleptocracy: Who Owns Russia?|last=Dawisha|first=Karen|date=22. 9. 2015|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781476795201|language=en}}</ref> Putin je 12. februara 2001. godine potpisao sličan savezni zakon koji je zamijenio dekret iz 1999. godine. Sudski postupak protiv Putinove navodne [[Korupcija|korupcije]] u izvozu rijetkih metala iz 1992. godine ponovo je pokrenula Marina Salye, ali je bila ušutkana i prisiljena da napusti Sankt Peterburg.<ref>{{cite web | url=http://www.svoboda.org/content/article/1972366.html | title=Почему Марина Салье молчала о Путине 10 лет? | publisher=Radio Svoboda | access-date=19. 3. 2016}}</ref> Dok su se njegovi politički protivnici pripremali za izbore u junu 2000., Jeljcinova ostavka krajem 1999. godine je dovela do toga da [[Predsjednički izbori u Rusiji 2000.|ruski predsjednički izbori]] budu održani nakon tri mjeseca 26. marta 2000. Putin je sa 53% osvojenih glasova pobijedio u prvom krugu izbora.<ref name=elections-history>{{cite web|url=http://www.ria.ru/vybor2012_infographics/20120309/590825026.html|title=История президентских выборов в России|website=РИА Новости|access-date=25. 11. 2015}}</ref> ===Prvi predsjednički mandat 2000–2004=== [[Datoteka:Putin and Yeltsin cropped.jpg|thumb|lijevo|250px|Vladimir Putin prilikom polaganja zakletve za predsjednika u maju 2000. godine. Pored njega stoji dotadašnji ruski predsjednik [[Boris Jeljcin]].]] Ceremonija preuzimanja predsjedničke dužnosti Vladimira Putina dogodila se 7. maja 2000. godine. Putin je imenovao dotadašnjeg ministra finansija, [[Mihail Kasjanov|Mihaila Kasjanova]] za premijera. Prvi veliki izazov Putinovoj popularnosti došao je u avgustu 2000. godine, kada je kritikovan zbog navodnog pogrešnog postupanja prilikom [[Nesreċa na podmornici Kursk|nesreċe na podmornici Kursk]]. Ta kritika je uglavnom zbog toga što je on ostao na godišnjem odmoru još nekoliko dana nakon nesreċe na podmornici i još nekoliko dana prije nego što je posjetio scenu.<ref name=Kursk>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1487112.stm Spectre of Kursk haunts Putin], ''[[BBC News]]'', 12 August 2001</ref> Između 2000. i 2004. godine, Putin je krenuo u obnovu i popravljanje privrednog stanja u osiromašenoj zemlji. Istovremeno, ostvario je i pobjedu u borbi za moć s [[Ruski oligarsi|ruskim oligarsima]], postižući s njima "veliku nagodbu." Ova nagodba omogućila je oligarsima da zadrže većinu svojih ovlaštenja, u zamjenu za njihovu punu podršku i usklađivanje s Putinovom vladom.<ref>''Putin: Russia's Choice'', By Richard Sakwa, (Routledge, 2008) page 143-150</ref><ref>''Playing Russian Roulette: Putin in search of good governance'', by Andre Mommen, in ''Good Governance in the Era of Global Neoliberalism: Conflict and Depolitisation in Latin America, Eastern Europe, Asia, and Africa'', By Jolle Demmers, Alex E. Fernández Jilberto, Barbara Hogenboom (Routledge, 2004)</ref> Godine 2003. održan je referendum u Čečeniji, usvajanjem novog ustava kojim je proglašeno da je Republika Čečenija dio Rusije, a s druge strane, ovo područje je steklo autonomiju.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/2565049.stm|title=Regions and territories: Chechnya|access-date=9. 4. 2016}}</ref> Čečenija je postepeno stabilizovana održavanjem parlamentarnih izbora i uspostavljanjem regionalne vlade.<ref>{{cite news |url=http://news.independent.co.uk/europe/article2331993.ece |title=Can Grozny be groovy? |work=[[The Independent]] |date=6. 3. 2007 |archive-date=28. 3. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070328082726/http://news.independent.co.uk/europe/article2331993.ece |location=London}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/campaigns/russia/chechnya/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20061121224006/http://www.hrw.org/campaigns/russia/chechnya/ |archive-date=21. 11. 2006 |title=Human Rights Watch Reports, on human rights abuses in Chechnya |publisher=Human Rights Watch |access-date=22. 6. 2013}}</ref> Tokom [[Drugi čečenski rat|Drugog čečenskog rata]] Rusija je ozbiljno onesposobila čečenski pobunjenički pokret. Međutim, sporadični napadi pobunjenika i dalje se pojavljuju na cijelom sjevernom Kavkazu.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html|title=The World Factbook|access-date=25. 11. 2015|archive-date=3. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703195129/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html|url-status=dead}}</ref> ====Vanjska politika==== [[Datoteka:Vladimir Putin in Palestine 29 April 2005-3.jpg|mini|Vladimir Putin sa predsjednikom Palestinske Autonomije [[Mahmoud Abbas|Mahmoudom Abassom]] 2005.]] Tokom svog prvog mandata na mjestu predsjednika, Putin je pokušao da ojača odnose sa zemljama koje su neposredno u blizini Rusije. Prihvatio je pristup [[Baltičke države|baltičkih država]] [[NATO]]-u. Konkretno, kao rezultat bliskih veza između [[EU|Evropske Unije]] i NATO, on je pojačao kontakte sa [[Bjelorusija|Bjelorusijom]] i [[Ukrajina|Ukrajinom]] kao bivšim dijelovima SSSR-a. Predsjednik je iznenadio mnoge [[Rusi|Ruse]], pa čak i svog ministra odbrane, kada je nakon [[Napadi 11. septembra 2001.|napada na SAD 11. septembra]], dopustio da američka vojska koristi vojne baze u bivšim sovjetskim republikama u [[Centralna Azija|Centralnoj Aziji]] prije i za vrijeme napada pod vodstvom SAD-a na [[Talibani|talibanski]] režim u [[Afganistan]]u. U okviru državne posjete Putin je 25. septembra 2001. godine održao govor u [[Njemačka|njemačkom]] [[Bundestag]]u, koji je nakon kratkog uvoda na [[Ruski jezik|ruskom jeziku]], nastaviouglavnom na [[Njemački jezik|njemačkom jeziku]].<ref name="bundestag.de">[http://www.bundestag.de/parlament/geschichte/gastredner/putin/putin/196934 Rede von Wladimir Putin bei einer Sondersitzung von Bundesrat und Bundestag vom 25. September 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726130340/http://www.bundestag.de/parlament/geschichte/gastredner/putin/putin/196934 |date=26. 7. 2017 }} (Video sowie verlinkt Wortprotokoll), Webseite des Deutschen Bundestages.</ref> Putin je bio protiv [[Rat u Iraku|rata u Iraku]] 2003. godine.<ref name="bundestag.de"/> ===Drugi predsjednički mandat 2004–2008=== [[Datoteka:Victory Day Parade 2005-26.jpg|thumb|250px|desno|Vladimir Putin sa [[Junichiro Koizumi|Junichirom Koizumijem]], [[Jacques Chirac|Jacquesom Chiracom]], [[Gerhard Schröder|Gerhardom Schröderom]], [[Silvio Berlusconi|Silviom Berlusconijem]], [[George W. Bush|Georgom W. Bushom]] i drugim državnicima u Moskvi, 9. maja 2005.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=YRYiTmjOoj0 |title=Russian President Vladimir Putin Arrives at Bush Home in Maine |date=7. 2. 2007 |publisher=Associated Press, USA |via=YouTube |access-date=21. 4. 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=PhkI__TvJYk |title=Presidents Bush and Putin Press Conference in Maine |date=2. 7. 2007 |publisher=Associated Press, USA |via=YouTube |access-date=21. 4. 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=rKeFXs8a0Xk |title=President George W. Bush on The Ellen Show |date=2. 3. 2017 |publisher=TheEllenShow, USA |via=YouTube |access-date=21. 4. 2017}}</ref>]] Dana 14. marta 2004. godine Vladimir Putin je na [[Izbori za predsjednika Ruske Federacije 2004.|izborima za predsjednika Ruske Federacije]] ponovo izabran za predsjednika, dobivši 71% glasova.<ref name=elections-history/> [[Talačka kriza u Beslanu|Kriza talaca u školi u Beslanu]] dogodila se u septembru 2004, u kojoj je poginulo više stotina osoba. Mnogi u ruskoj štampi i međunarodnim medijima upozorili su da bi smrt 130 talaca u spasilačkoj operaciji specijalnih snaga tokom [[Kriza sa taocima u moskovskom teatru|krize sa taocima u moskovskom teatru]] 2002. godine ozbiljno ugrozila popularnost predsjednika Putina. Međutim, ubrzo nakon završetka opsade, ruski predsjednik je uživao rekordno dobre ocjene javnog mnijenja - 83% Rusa izjavilo je da su zadovoljni Putinom i njegovim rješavanjem opsade.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2565585.stm Moscow siege leaves dark memories], ''[[BBC News]]'', 16 December 2002</ref> Desetogodišnji period koji je prethodio usponu Putina nakon raspada sovjetske vladavine bio je period prevrata u Rusiji.<ref>{{cite news|title=On this Day December 25: Gorbachev resigns as Soviet Union breaks up|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/25/newsid_2542000/2542749.stm|access-date=23. 12. 2016|work=BBC News}}</ref> U govoru u [[Kremlj]]u iz 2005. Putin je okarakterisao kolaps Sovjetskog Saveza kao "najveću geopolitičku katastrofu 20.-og vijeka, te da je epidemija raspadanja zahvatila i samu Rusiju."<ref>{{cite journal|last1=Gold|first1=Martin|title=Understanding the Russian Move into Ukraine|journal=The National Law Review|date=16. 9. 2015|url=http://www.natlawreview.com/article/understanding-russian-move-ukraine|access-date=23. 12. 2016}}</ref> Nekadašnje sovjetske stabilne mreže socijalne zaštite je nestalo i životni vijek stanovništva je opao u vremenu koji je prethodio Putinovoj vladavini.<ref>{{cite news|last1=Krainova|first1=N.|title=Life Expectancy in Russia Is Stagnant, Study Says|url=https://themoscowtimes.com/news/life-expectancy-in-russia-is-stagnant-study-says-22106|access-date=23. 12. 2016|work=The Moscow Times|date=5. 3. 2013}}</ref> U 2005. godini pokrenuti su nacionalni prioritetni projekti za poboljšanje zdravstvene zaštite, [[Obrazovni sistem u Rusiji|obrazovanja]], stanovanja i [[Poljoprivreda u Rusiji|poljoprivrede]] u Rusiji.<ref name=bofit>{{cite journal|journal=BOFIT Online |url=http://www.suomenpankki.fi/en/suomen_pankki/organisaatio/asiantuntijoita/Documents/bon0608.pdf |title=The challenges of the Medvedev era |date=24. 6. 2008 |access-date=24. 9. 2011 |issn=1456-811X |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320025511/http://www.suomenpankki.fi/en/suomen_pankki/organisaatio/asiantuntijoita/Documents/bon0608.pdf |archive-date=20. 3. 2012 |df= }}</ref><ref name=bbc-demography>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/mobile/russia/2012/04/120411_putin_duma_constitution.shtml|title=BBC Russian – Россия – Путин очертил "дорожную карту" третьего срока|publisher=BBC|access-date=25. 11. 2015}}</ref> [[Datoteka:Vladimir Putin 8 March 2008-3.jpg|thumb|lijevo|250px|Putin sa njemačkom kancelarkom [[Angela Merkel|Angelom Merkel]] u martu 2008.]] Nastavak krivičnog gonjenja tada najbogatijeg čovjeka Rusije, predsjednika naftne i gasne kompanije [[Yukos]] [[Mihail Hodorkovski|Mihaila Hodorkovskog]], zbog prevare i utaje poreza, međunarodna štampa je smatrala odmazdom za donacije Hodorkovskog liberalnim i komunističkim protivnicima Kremlja. Vlada je izjavila da je Hodorkovski "korumpirao" veliki dio Dume kako bi spriječio promjene u poreznom zakonu. Hodorkovski je uhapšen, Yukos je bankrotirao, a imovina kompanije prodata je na dražbi ispod tržišne vrijednosti, pri čemu je najveći udio imovine kupila državna kompanija [[Rosneft]].<ref>[http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/how-to-steal-legally/302115.html How to Steal Legally] ''[[The Moscow Times]]'', 15 February 2008 (issue 3843, page 8).</ref> Sudbina Yukosa smatrana je znakom šireg pomaka Rusije ka sistemu [[Državni kapitalizam|državnog kapitalizma]].<ref>[http://www.nationalreview.com/comment/gvosdev200311050739.asp ''Putin’s Gamble. Where Russia is headed''] by [[Nikolas Gvosdev]], nationalreview.com, 5 November 2003. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081228011223/http://www.nationalreview.com/comment/gvosdev200311050739.asp |date=28. 12. 2008 }}</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A37580-2004Jul8.html ''Putin's Kremlin Asserting More Control of Economy. Yukos Case Reflects Shift on Owning Assets, Notably in Energy''] by [[Peter Baker (author)|Peter Baker]], ''[[The Washington Post]]'', 9 July 2004.</ref> Ovo je naglašeno u julu 2014. kada je akcionarima Yukosa dodijeljeno 50 milijardi dolara odštete od strane [[Stalni arbitražni sud|Stalnog arbitražnog suda]] u [[Hag]]u.<ref name="YukosCase">{{cite news|title=Hague court awards $50 bn compensation to Yukos shareholders|url=http://www.russiaherald.com/index.php/sid/224207121/scat/723971d98160d438/ht/Hague-court-awards-50-bn-compensation-to-Yukos-shareholders|access-date=29. 7. 2014|work=Russia Herald|archive-url=https://web.archive.org/web/20140730050514/http://www.russiaherald.com/index.php/sid/224207121/scat/723971d98160d438/ht/Hague-court-awards-50-bn-compensation-to-Yukos-shareholders|archive-date=30. 7. 2014|url-status=dead}}</ref> Dana 7. oktobra 2006. godine, [[Ana Politkovska]], novinarka koja je izložila [[Korupcija|korupciju]] u [[Ruska kopnena vojska|ruskoj vojsci]] i njeno ponašanje u Čečeniji. Ubijena je u predvorju njene stambene zgrade, na Putinov rođendan. Smrt Politkovske izazvala je međunarodne kritike, sa optužbama da Putin nije uspio zaštititi nove nezavisne medije u zemlji.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/opinion/commentators/joan-smith/joan-smith-putins-russia-failed-to-protect-this-brave-woman-419313.html|title=Putin's Russia failed to protect this brave woman – Joan Smith|work=The Independent|date=9. 10. 2006|access-date=22. 6. 2013|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207030505/http://www.independent.co.uk/opinion/commentators/joan-smith/joan-smith-putins-russia-failed-to-protect-this-brave-woman-419313.html|archive-date=7. 12. 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.democracynow.org/article.pl?sid=06/10/09/1358259 |title=Anna Politkovskaya, Prominent Russian Journalist, Putin Critic and Human Rights Activist, Murdered in Moscow |website=Democracy Now |date=9. 10. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061010184602/https://www.democracynow.org/article.pl?sid=06%2F10%2F09%2F1358259 |archive-date=10. 10. 2006 |df= }}</ref> Sam Putin je rekao da je njena smrt vladi donijela više problema nego njeni spisi.<ref>{{cite news|first=Andrey|last=Kolesnikov|title=Vladimir Putin and Angela Merkel Work Together|work=Kommersant|url=http://www.kommersant.com/p712110/r_527/Putin_visit_Germany/|date=11. 10. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184736/http://www.kommersant.com/p712110/r_527/Putin_visit_Germany/|archive-date=30. 9. 2007}}</ref> [[Datoteka:Funeral of Boris Yeltsin-23.jpg|thumb|250px|desno|Putin, [[Bill Clinton]] i [[George H. W. Bush]] na sahrani Borisa Jeljcina u Moskvi.]] Godine 2007. "Marševe nesaglasnih" je organizovala opoziciona grupa [[Druga Rusija (koalicija|Druga Rusija]]<ref>{{cite news|last=Lee|first=Steven|url=https://www.nytimes.com/2007/03/10/world/europe/10kasparov.html?ex=1331182800&en=2f3ff57730367a82&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss|title=Kasparov, Building Opposition to Putin|location=Russia|work=The New York Times|date=10. 3. 2007|access-date=2. 3. 2010}}</ref> koju je predvodio bivši [[šah]]ovski šampion [[Garry Kasparov]] i nacionalno boljševički vođa [[Eduard Limonov]]. Nakon prethodnih upozorenja, demonstracije u nekoliko ruskih gradova praċene su policijskom akcijom, koja je uključivala ometanje putovanja demonstranata i hapšenje 150 ljudi koji su pokušali probiti policijske linije<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7110910.stm|work=BBC News|title=Garry Kasparov jailed over rally|date=24. 11. 2007|access-date=9. 4. 2010}}</ref> Putin je 12. septembra 2007. godine raspustio vladu na zahtjev premijera [[Mihail Fradkov|Mihaila Fradkova]]. Fradkov je komentirao da je predsjedniku trebalo dati "slobodnu ruku" uoči parlamentarnih izbora. [[Viktor Zubkov]] je imenovan za novog premijera.<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,296505,00.html|title=Putin Dissolves Government, Nominates Viktor Zubkov as New Prime Minister|publisher=Fox News Channel|date=12. 9. 2007|access-date=2. 3. 2010}}</ref> U decembru 2007. godine, stranka [[Jedinstvena Rusija]] je osvojila 64,24% glasova građana u njihovoj kandidaturi za Državnu Dumu prema preliminarnim rezultatima izbora.<ref>[https://archive.today/20120908051006/http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20071204122205.shtml Election Preliminary Results for United Russia], 4 December 2007, Rbc.ru</ref> Pobjedu Jedinstvene Rusije na izborima u decembru 2007. mnogi su smatrali pokazateljem snažne podrške naroda tadašnjem ruskom rukovodstvu i njegovoj politici.<ref>[http://www.izvestia.ru/politic/article3110945/ Russians Voted In Favour of Putin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511161657/http://www.izvestia.ru/politic/article3110945/ |date=11. 5. 2011 }}, 4 December 2007, ''Izvestia''</ref><ref>[http://www.izvestia.ru/politic/article3110880/ Assenters' March] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511161622/http://www.izvestia.ru/politic/article3110880/ |date=11. 5. 2011 }}, 3 December 2007, ''Izvestia''</ref> ====Politika prema bivšem sovjetskom prostoru==== [[Datoteka:Vladimir Putin in Ukraine April 2011-6.jpeg|thumb|250px|lijevo|Putin sa ukrajinskim ministrom-predsjednikom [[Mikola Azarov|Mikolom Azarovim]] 2011.]] Nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]] 1991. godine, Rusija nije više bila u stanju da gradi status supersile. Tokom Jeljcinovog problematičnog mandata, čak je i očuvanje statusa velike sile izgledalo upitno. Putin je težio da zadrži ili proširi isti status Rusije kao velike sile. Stoga je radio na stabilizaciji i ojačanju ruskog utjecaja u državama nasljednicama Sovjetskog Saveza i državama bivšeg [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]]. Istovremeno, sve veći utjecaj Zapada, a posebno SAD-a u ovom regionu, prema Putinu treba biti ograničen ili potisnut. Raspad Sovjetskog Saveza on je u jednoj izjavi za novinare opisao kao "najveću geopolitičku katastrofu" 20. vijeka.<ref>[http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304185104579437483495506904 ''The Roots of the Ukraine Crisis – Putin’s Russia is using military might to rewrite the history of the Soviet collapse.''] In: ''WSJ.'' 14. März 2014; Zitat: „The roots of today’s crisis go back to the last days of the Soviet Union, whose demise Mr. Putin has lamented as the ‚greatest geopolitical catastrophe of the century‘.“</ref> [[Anatolij Čubais]] je 2003. godine zahtijevao "liberalno carstvo" u namjeri da vrati u svoju sferu utjecaja vladavinu prava, slobodu i demokratiju i vlastitu privlačnost za zemlje izgubljene zbog raspada Sovjetskog Saveza. Prema njegovoj izjavi: {{Citat|"Putin danas nudi drugačije, neslobodno carstvo."}}<ref name="Spiegel Einflussbereich">[http://magazin.spiegel.de/EpubDelivery/spiegel/pdf/123879294 ''Kalt, skrupellos – erfolgreich?: Mit Macht und Erpressung hat Präsident Putin die Ukraine in den Moskauer Einflussbereich zurückgeholt. Nicht sein einziger politischer Erfolg in diesem Jahr. Was treibt den Mann im Kreml?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225122419/http://magazin.spiegel.de/EpubDelivery/spiegel/pdf/123879294 |date=25. 2. 2019 }} In: ''Der Spiegel.'' 51/2013 vom 16. Dezember 2013.</ref> Putin je otvoreno podržao predsjedničke izbore u Ukrajini i njegovog favoriziranog kandidata [[Viktor Janukovič|Viktora Janukoviča]] u novembru 2004. godine. Janukovič se založio za bliže povezivanje Ukrajine sa Rusijom, a ne sa Zapadom ili EU. Nakon izbora u sjeni manipulacije na obje strane, Janukovič je prvi put proglašen pobjednikom. To je dovelo do nekoliko sedmica protesta jednog dijela ukrajinskog stanovništva, koji je uz podršku zapadnih država, ali i od strane [[OSCE]]-a pozvao na nove izbore bez manipulacije. Putin je čestitao Janukoviču kao prvi šef države na pobjedi. Zvanično priznanje izbornog rezultata od strane ruskog predsjednika trebalo bi da dovede u pitanje legitimnost izbornih rezultata. Međutim, Vrhovni sud Ukrajine zabranio je službeno objavljivanje zvaničnog rezultata. Predsjednik [[Leonid Kučma]] otputovao je u Moskvu da se sastane sa Vladimirom Putinom, koji je podržao Kučmu u njegovom zahtjevu da ponovi pune izbore. Na ponovljenim izborima u februaru 2010. pobijedio je prozapadno orijentisani [[Viktor Juščenko]]. Iako je Putin ponovo potvrdio svoju želju da sarađuje sa Juščenkom, poraz kandidata Viktora Janukoviča, koji je bio blizak [[Kremlj]]u, smatra se Putinovim vanjskopolitičkim porazom. Povodom Putinovog 60. rođendana 2012. godine, njemački časopis ''Fokus'' je analizirao Putinovu politiku u šest oblasti (stabilnost, sovjetska nostalgija, modernizacija, snažna Rusija, oligarsi, demokratija), navodeći: {{Citat|"Što duže Putin drži ogromno carstvo silom i protivi se demokratizaciji, tim je veća opasnost od njegovog raspada. "}}<ref>[http://www.focus.de/politik/ausland/tid-27602/zum-60-geburtstag-des-russischen-praesidenten-die-sechs-groessten-mythen-um-wladimir-putin_aid_833795.html ''Die sechs größten Mythen um Wladimir Putin.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331215517/https://www.focus.de/politik/ausland/tid-27602/zum-60-geburtstag-des-russischen-praesidenten-die-sechs-groessten-mythen-um-wladimir-putin_aid_833795.html |date=31. 3. 2019 }} In: ''Focus.'' 7. Oktober 2012.</ref> ===Politika prema Zapadu=== [[Datoteka:Bush&Putin33rdG8.jpg|thumb|150px|desno|Vladimir Putin i [[George W. Bush]] tokom [[Samit G8 u Heiligendammu 2007.|samita G8 u Heiligendammu]] 2007. godine.]] Putin je 25. aprila 2005. izazvao iritaciju na Zapadu i kod svojih saveznika kada je slučaj Sovjetskog Saveza opisao kao "najveću geopolitičku katastrofu vijeka" u govoru na nacionalnoj televiziji u Dumi. Iako je kasnije objasnio da je ova primjedba poslužila kao puko pojašnjenje političkih i društvenih posljedica ovog događaja i da se ne treba shvatiti kao nostalgija. Tokom [[Pripajanje Krima Ruskoj Federaciji|krize na Krimu 2014. godine]], ovu primjedbu su ponovo uzeli razni mediji, kao naprimjer, američki časopis [[The Wall Street Journal]]: On je također doveo u pitanje legalnost ukrajinskog glasanja o nezavisnosti 1991. godine.<ref>[http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304185104579437483495506904 ''The Roots of the Ukraine Crisis – Putin’s Russia is using military might to rewrite the history of the Soviet collapse.''] In: ''Wall Street Journal.'' 14. März 2014; “But Mr. Yeltsin’s policy of trying to peacefully reintegrate the former Soviet space was reversed by his successor, Mr. Putin, who invaded Georgia in 2008 and Ukraine in 2014.”</ref> Putin je bio prvi ruski predsjednik koji je službeno održao govor na [[Engleski jezik|engleskom jeziku]] u službenom govoru 6. jula 2005. godine u Moskvi kao mjestu održavanja [[Olimpijske igre|Olimpijskih igara]] 2012. godine. Dana 8. septembra 2005. u Berlinu je potpisan sporazum u prisustvu njemačkih i ruskih šefova vlada za izgradnju baltičkog gasovoda [[sjeverni tok]]. Potpisnici sporazuma su bili predsjednici njemačkih korporacija [[BASF]] i [[E.ON]], a na ruskoj strani ruska kompanija [[Gazprom]]. Sporazumom se uspostavlja saradnja između tri kompanije za izgradnju sjevernoevropskog gasovoda, koji će teći od ruske luke na [[Baltičko more|Baltičkom moru]] [[Viborg (Rusija)|Viborg]] do njemačke baltičke obale na udaljenosti od 1.200&nbsp;km kroz Baltičko more. Putinov bliski prijatelj [[Gerhard Schröder]], koji je u vrijeme objave još uvijek bio njemački kancelar, trebalo je da preuzme predsjedavanje konzorcijumom za gasovod, izazvavši kritiku opozicije. [[Datoteka:Putin merkel.jpg|thumb|200px|lijevo|Putin i [[Angela Merkel]] tokom sastanka u [[sibir]]skom gradu [[Tomsk]]u 2006. godine.]] Približavanje cijena gasa za Ukrajinu evropskom nivou, objavljeno u martu 2005. godine, široko je prošireno od strane zapadnih medija u vrijeme rusko-ukrajinskog gasnog spora koji je izbio u decembru 2005. godine kao Putinova reakcija na politički razvoj u susjednoj zemlji. Kasnije je, međutim, Moskva izvršila prilagođavanje cijena savezničkim državama kao što je [[Bjelorusija]]. Putin je 17. novembra 2005. godine zajedno sa [[Turska|turskim]] premijerom [[Recep Tayyip Erdoğan|Recepom Tayyipom Erdoğanom]] i [[italija]]nskim premijerom [[Silvio Berlusconi|Silviom Berlusconijem]] otvorio rusko-turski plinovod [[Blue Stream]] u [[Samsun]]u (Turska). Putin dodatno proširuje ruske zahtjeve za svjetski utjecaj, koristeći potražnju za energijom u Evropi. Putin je 21. oktobra 2006. uvjerio 25 lidera EU na samitu u [[Lahti]]ju u [[Finska|Finskoj]] da je Rusija otvorena za energetsko partnerstvo sa Evropskom unijom, ali je odbacio potpisivanje Energetske povelje Zapada. Na taj način je zadržao kontrolu nad ruskim gasovodnim sistemom za Evropljane. Putin je u svom govoru na [[Minhenska konferencija o sigirnosti|Konferenciji o sigurnosti u Münchenu]] u februaru 2007. formulisao oštro odbacivanje Zapada.<ref>[http://www.nzz.ch/meinung/kommentare/versuch-einer-bilanz-obamas-strategie-der-geduld-ld.114486 Obama und die Geduld], NZZ, 5. September 2016; „Bereits 2007 schleuderte Präsident Putin an der Münchner Sicherheitskonferenz dem Westen ein «Nein» entgegen.“</ref> Ovo partnerstvo se očekivalo<ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/sicherheitskonferenz-in-muenchen-putin-schockt-die-europaeer-a-465634.html Putin schockt die Europäer], Spiegel, 10. Februar 2007</ref> zbog učešća Rusije u međunarodnim institucijama. "Povratak hladnom ratu?", Pod naslovom BBC<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6350847.stm Putin’s speech: Back to cold war?] BBC, 10. Februar 2007</ref> opisao je utisak mnogih učesnika na ovoj konferenciji.<ref>[http://www.rferl.org/a/1074671.html Russia: Washington Reacts To Putin’s Munich Speech], RFERL, 13. Februar 2007; “Putin’s comments reminded more than a few observers of the verbal exchanges between Moscow and Washington during the Cold War.”</ref><ref>[https://www.securityconference.de/en/about/munich-moments/a-breeze-of-cold-war/ Vladimir Putin’s inflammatory speech terrifies the audience at the Munich Security Conference 2007], Oliver Rolofs für MSC</ref> U augustu 2007. godine, ruski bombarderi prvi put nakon 15 godina su letjeli blizu obala Ujedinjenog Kraljevstva i Sjedinjenih Država.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/politik/machtanspruch-russische-langstreckenbomber-wieder-permanent-in-der-luft-1459705.html Russische Langstreckenbomber wieder permanent in der Luft]{{Mrtav link}}, FAZ, 17. August 2007</ref><ref>[https://www.welt.de/politik/article1093328/Russische-Bomber-ueberfliegen-Nato-Stuetzpunkt.html Wie im Kalten Krieg – Russische Bomber überfliegen Nato-Stützpunkt], Die Welt, 9. August 2007</ref> ===Drugi mandat na mjestu premijera 2008–2012=== {{Glavni|Drugi Putinov kabinet}} Po ustavu Ruske Federacije Putin nije mogao da se kandiduje za treći uzastopni predsjednički mandat. Prvi zamjenik premijera [[Dmitrij Medvedev]] izabran je za njegovog nasljednika. Tokom prebacivanja vlasti 8. maja 2008. godine, samo dan nakon predaje predsjedništva Medvedevu, Putin je imenovan za premijera Rusije, zadržavajući svoj politički utjecaj.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/05/09/world/europe/09russia.html|title=Putin Is Approved as Prime Minister|date=9. 5. 2008|work=The New York Times}}</ref> [[Datoteka:Vladimir Putin 11 March 2008-1.jpg|thumb|250px|desno|Putin sa [[Dmitrij Medvedev|Dmitrijem Medvedevim]] u martu 2008.]] U jednom razgovoru sa novinarima Putin je izjavio da je prevazilaženje posljedica svjetske privredne krize jedno od dva glavnih dostignuća tokom njegovog drugog premijerskog mandata. Drugo dostignuċe je bio stabilizacija brojnosti ruskog stanovništva između 2008. i 2011. godine nakon dugog perioda [[Demografija|demografskog]] kolapsa koji je počeo 1990-ih.<ref name=bbc-demography/> Na kongresu Jedinstvene Rusije u Moskvi 24. septembra 2011. godine, Medvedev je zvanično predložio da Putin bude predsjednik 2012. godine, što je Putin prihvatio. Imajući u vidu gotovo potpunu nadmoċnost u ruskoj politici stranke [[Jedinstvena Rusija]], mnogi svjetski posmatrači su vjerovali da je Putin bio siguran u treći predsjednički mandat. Tim potezom Medvedev se oslanjao na ulaznicu za Jedinstvenu Rusiju na parlamentarnim izborima u decembru 2011. godine, s ciljem da postane premijer na kraju svog predsjedničkog mandata.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15045816|title=Russia's Putin set to return as president in 2012|date=24. 9. 2011|access-date=24. 9. 2011|work=BBC News}}</ref> Poslije parlamentarnih izbora 4. decembra 2011, desetine hiljada [[Rusi|Rusa]] učestvovalo je u protestima zbog navodne izborne prevare, najvećih protesta tokom Putinove vladavine. Demonstranti su kritikovali Putina i Jedinstvenu Rusiju i zatražili poništenje izbornih rezultata.<ref name=GuardLive>[https://www.theguardian.com/global/2011/dec/10/russia-elections-putin-protest ''Russian election protests – follow live updates''], ''The Guardian''. Retrieved 10 December 2011</ref> Ti protesti izazvali su strah od [[obojene revolucije]] u društvu.<ref>[http://www.politonline.ru/comments/10432.html Как митинг на Поклонной собрал около 140 000 человек] politonline.ru {{ru simbol}}</ref><ref name=rian-manezhnaya>{{cite news|url=http://en.rian.ru/russia/20120304/171729884.html|title='We Won in Fair and Open Fight' – Putin|author=Sputnik|date=4. 3. 2012|agency=RIA Novosti|access-date=25. 11. 2015|archive-date=31. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731193621/http://en.rian.ru/russia/20120304/171729884.html|url-status=dead}}</ref><ref name=rian-luzhniki>{{cite news|url=http://en.rian.ru/video/20120223/171487865.html|title=Putin Supporters Fill Moscow Stadium|author=Sputnik|date=23. 2. 2012|agency=RIA Novosti|access-date=25. 11. 2015}}</ref> Putin je navodno organizovao nekoliko paravojnih grupa odanih njemu i Ujedinjenoj Rusiji u periodu između 2005. i 2012. godine.<ref>{{Citation|last=Frum|first=David|title=What Putin Wants|journal=The Atlantic|volume=313|issue=5|pages=46–48|date=juni 2014}}</ref> ===Treći predsjednički mandat 2012–2018=== ====Produženi mandat i izbori==== Putin je pobijedio na predsjedničkim izborima 4. marta 2012. godine u prvom krugu izbora.<ref name="RIADemo">[http://de.rian.ru/politics/20120307/262893311.html ''Protest vor Amtseinführung in Russland – Blutige Proteste bei Demo gegen Putin.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309010526/http://de.rian.ru/politics/20120307/262893311.html |date=9. 3. 2012 }} auf: ''Ria Novosti.'' 13. Sept. 2014.</ref> Preuzimanje mandata izvršeno je 7. maja 2012. godine. Mandat ruskog predsjednika već je produžen 2010. za tadašnjeg budućeg predsjednika na 6 godina<ref>[https://www.welt.de/politik/ausland/article120200654/Putin-liebaeugelt-schon-mit-der-vierten-Amtszeit.html ''Putin liebäugelt schon mit der vierten Amtszeit.''] In: ''[[Die Welt]].'' 20. September 2013.</ref><ref>[http://www.sueddeutsche.de/politik/russland-medwedjew-verlaengert-praesidenten-amtszeit-1.368491 ''Medwedjew verlängert Präsidenten-Amtszeit.''] In: ''[[Süddeutsche Zeitung]].'' 17. Mai 2010.</ref>, a sljedeći predsjednički izbori održavaju se 18. marta 2018. godine. Ponovni izbor Putina 2018. godine uslijedio je zbog nadmoċnosti pristalica u Dumi nakon parlamentarnih izbora 2016. kao sigurnih. Prema mišljenju posmatrača, problem legitimnosti predsjednika proizašao bi iz odsustva alternativa i političke apatije stanovništva zbog ove nepromjenljivosti.<ref>[http://www.dw.com/de/kommentar-offensichtlicher-wahlbetrug-in-russland/a-19561396 Kommentar: Offensichtlicher Wahlbetrug in Russland], Deutsch Welle, 19. September 2016</ref> Pored ponekad dugogodišnjih suparničkih kandidata objavljenih u oktobru 2017. godine, poput [[Ksenija Sobčak|Ksenije Sobčak]] koja je objavila svoju kandidaturu, zbog koje su izbori prema istom mišljenju zanimljiviji: povećanje političke težine izbora u očekivanim debatama i očekivano veće učešće birača bilo je u interesu Kremlja.<ref name="ZDFlight">[https://www.zdf.de/nachrichten/heute-in-europa/opposition-light-fuer-putin-100.html Krim gehört Ukraine – Opposition light für Putin?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409132335/https://www.zdf.de/nachrichten/heute-in-europa/opposition-light-fuer-putin-100.html |date=9. 4. 2019 }}, ZDF, 27. Oktober 2017</ref> Dok Putin nije komentarisao svoju kandidaturu do 6. decembra 2017, Sobčakovu kandidaturu, koja je očigledno dobro prihvaćena od strane državnih medija, komentarisana je kao "fasada" (prema časopisu Der Spiegel)<ref>Christina Hebel: [http://www.spiegel.de/politik/ausland/xenia-sobtschak-die-grosse-kandidatin-show-a-1174470.html ''Die wolkige Frau Sobtschak''], Spiegel Online vom 24. Oktober 2017</ref>, kao pomoć Kremlju, te "uvažavanje privida demokratije" (prema NZZ). Također, pošto je njena kandidatura započela mjesec dana ranije od predsedničke administracije, smatrana je kao "kandidatura Putinove milosti"<ref name="welt-170181689">{{cite web | url=http://www.welt.de/politik/ausland/article170181689/Das-It-Girl-von-Putins-Gnaden.html | title=Russland: Das It-Girl von Putins Gnaden | author=Pavel Lokshin | werk=[[Die Welt#Online-Ausgabe|welt.de]] | date=31. 10. 2017 |zugriff=2018-10-7}}</ref> ili kao kandidat za opoziciju opozicije,<ref>[https://www.welt.de/politik/ausland/article169806766/Xenia-Sobtschak-die-Spoilerkandidatin.html Xenia Sobtschak, die Spoilerkandidatin], die Welt, 19. Oktober 2017</ref> što je također isto tako viđeno u nezavisnim ruskim medijima. Rostislav Turovski je njenu kandidaturu nazvao pitanjem koje je dogovoreno sa vlastima<ref>[https://www.novayagazeta.ru/articles/2017/10/18/74247-kandidat-protiv-vseh Kandidatin „gegen alle“], [[Nowaja Gaseta]], 18. Oktober 2017</ref>, dok je Arkadij Dubnov napomenuo da bi kandidatura bez obzira na pozadinu administracije bila korisna.<ref>[https://echo.msk.ru/programs/personalno/2086294-echo/ Arkadij Dubnow im Interview], [[Echo Moskwy]], 6. November 2017</ref> Predsjednikova najava njegove vlastite kandidature je bila očekivana u više navrata. Prema ruskom poslovnom časopisu [[Vedomosti]], "jedina napetost ovih izbora" završena je 6. decembra 2017.<ref>[https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2017/12/06/744413-obyavlenie-putina Warum Putins Ankündigung der Teilnahme an Wahlen nicht wichtig ist – Die einzige Spannung der Wahl ist vorbei.], Wedomosti, 6. Dezember 2017</ref> "Estetika susreta sa radnim ljudima" izabrana je na sastanku sa radnicima "[[GAZ]]-a", kako je komentarisala [[Novaya Gazeta]].<ref>[https://www.novayagazeta.ru/articles/2017/12/06/74822-putin Der Präsident wählte die Leute], Nowaja Gaseta, 6. Dezember 2017</ref> Britanski časopis [[The Independent]] je opisao predizbornu kampanju, koje nije ni bilo: nije bilo predizbornih poruka, već jednostavno perspektiva "da će predsjednik djelovati predsjednički".<ref>[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-election-2018-vladimir-putin-presidential-campaign-on-the-road-novosibirsk-vote-latest-a8202971.html Russia election 2018: On the road with Vladimir Putin’s weird, non-existent presidential campaign], The Independent, 9. Februar 2018</ref> ====Intervencija u Siriji==== Dana 30. septembra 2015., predsjednik Putin odobrio je rusku vojnu intervenciju u [[Sirija|sirijskom građanskom ratu]], nakon formalnog zahtjeva sirijske vlade za vojnu pomoć protiv pobunjeničkih i džihadističkih skupina.<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/world/europe/la-fg-kremlin-oks-troops-20150930-story.html|title=Russia Launches Airstrikes in Syria Amid U.S. Concern About Targets|date=30. 9. 2015|access-date=7. 10. 2015|work=Los Angeles Times|author1=Patrick J. McDonnell|author2=W.J. Hennigan|author3=Nabih Bulos}}</ref> Ruske vojne aktivnosti sastojale su se od zračnih udara, udara krstarećih raketa i upotrebe savjetnika na prvoj crti i ruskih specijalnih snaga protiv militantnih grupa suprotstavljenih sirijskoj vladi, uključujući sirijsku opoziciju, kao i [[Islamska Država|Islamsku državu Iraka i Levanta]] (ISIL), front al-Nusra (al-Qaeda na Levantu), Tahrir al-Sham, Ahrar al-Sham i osvajačka vojska.<ref>{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/10/08/syrian-general-russian-strikes-helping-ground-offensive |title=Clashes between Syrian troops, insurgents intensify in Russian-backed offensive |date=8. 10. 2015 |access-date=10. 10. 2015 |work=U.S. News & World Report |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151009151540/http://www.usnews.com/news/world/articles/2015/10/08/syrian-general-russian-strikes-helping-ground-offensive |archive-date=9. 10. 2015 }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syrian-army-general-says-new-ground-offensive-backed-by-russian-air-strikes-will-eliminate-a6686086.html|title=Syrian army general says new ground offensive backed by Russian air strikes will 'eliminate terrorists'|first=Lizzie|last=Dearden|date=8. 10. 2015|access-date=10. 10. 2015|work=The Independent}}</ref> Nakon Putinove najave 14. marta 2016. da je misija koju je postavio za rusku vojsku u Siriji "u velikoj mjeri ostvarena" i naredio povlačenje "glavnog dijela" ruskih snaga iz Sirije,<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35807689 |title=Syria conflict: Russia's Putin orders 'main part' of forces out |work=[[BBC World Service]] |date=14. 3. 2016 |access-date=14. 3. 2016}}</ref> ruske snage raspoređene u Siriji nastavile su aktivno djelovati u znak podrške sirijskoj vladi.<ref>{{cite web|url=http://newsru.com/russia/18mar2016/sir.html|title=Новости NEWSru.com :: Генштаб ВС РФ объявил о новых авиаударах по террористам в Сирии|access-date=9. 4. 2016}}</ref> ====Rusko miješanje u američke izbore==== U januaru 2017. godine, procjena američke obavještajne zajednice izrazila je "veliko povjerenje" da je Putin lično naredio "kampanju utjecaja", u početku da ocrni [[Hillary Clinton]] i našteti njenim izbornim šansama i potencijalnom predsjedništvu, a zatim razvija "jasnu preferenciju" za [[Donald Trump|Donalda Trumpa]].<ref>{{cite news |title=Background to 'Assessing Russian Activities in Recent US Elections': The Analytic Process and Cyber Incident Attribution |date=6. 1. 2016 |work=[[The New York Times]]|publisher=Office of the Director of National Intelligence and National Intelligence Council |url=https://www.nytimes.com/interactive/2017/01/06/us/politics/document-russia-hacking-report-intelligence-agencies.html |page=11 |access-date=8. 1. 2017 |url-access=subscription| quote="We assess with high confidence that Russian President Vladimir Putin ordered an influence campaign in 2016 aimed at the US presidential election, the consistent goals of which were to undermine public faith in the US democratic process, denigrate Secretary Clinton, and harm her electability and potential presidency. We further assess Putin and the Russian Government developed a clear preference for President-elect Trump."}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2017/01/06/us/politics/russia-hack-report.html|title=Putin Ordered 'Influence Campaign' Aimed at U.S. Election, Report Says|first=David E.|last=Sanger|date=6. 1. 2017|work=The New York Times}}</ref> I Trump<ref name="FactCheck_meddling">{{cite news|url=https://www.factcheck.org/2018/02/words-trump-russian-meddling/|title=In His Own Words: Trump on Russian Meddling|last1=Kiely|first1=Eugene|date=19. 2. 2018|work=[[FactCheck.org]]|last2=Gore|first2=D'Angelo}}</ref><ref name="Politifact_Meddling">{{cite news|url=http://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/2018/feb/19/donald-trump/donald-trump-falsely-denies-he-denied-russian-medd/|title=Donald Trump falsely says he never denied Russian meddling|last1=Greenberg|first1=Don|date=19. 2. 2018|work=[[Politifact]]|access-date=6. 4. 2018}}</ref> i Putin dosljedno negiraju bilo kakvo rusko miješanje u američke izbore.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/politics/washington/la-na-essential-washington-updates-putin-russian-meddling-claims-lack-1496416198-htmlstory.html|title=Putin says claims of Russian meddling in U.S. election are 'just some kind of hysteria'|date=2. 6. 2017|website=Los Angeles Times}}</ref><ref>{{cite news|last1=Filipov|first1=David|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/trump-syria-hacking-and-terrorism-in-play-as-russias-putin-meets-the-press/2016/12/23/28ead25a-c878-11e6-acda-59924caa2450_story.html|title=Putin to Democratic Party: You lost, get over it|work=[[The Washington Post]]|date=23. 12. 2016|access-date=21. 7. 2017|quote=Don't be sore losers. That was how Putin answered a question Friday at his nationally televised annual news conference about whether Russia interfered in the U.S. presidential election in favor of Donald Trump. The Democrats 'are losing on all fronts and looking elsewhere for things to blame,' he told the nearly 1,400 journalists packed into a Moscow convention hall for the nearly four-hour event. 'In my view, this, how shall I say it, degrades their own dignity. You have to know how to lose with dignity.'}}</ref><ref>{{cite web|last=Walker|first=Shaun|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/30/vladimir-putin-denies-us-election-interference-trump|title='Read my lips – no': Putin denies Russian meddling in US presidential election|website=[[The Guardian]]|date=30. 3. 2017|access-date=21. 7. 2017|quote='Read my lips—no,' the Russian president answered when asked whether Russia had tried to influence the vote. He emphasized the denial by saying 'no' in English.}}</ref><ref>{{cite web|last=Fahrenthold|first=David A.|url=https://www.washingtonpost.com/politics/putin-calls-election-meddling-charge-a-load-of-nonsense-in-megyn-kelly-interview/2017/06/04/3968c42c-497c-11e7-9669-250d0b15f83b_story.html|title=Putin calls U.S. election-meddling charge a 'load of nonsense' in Megyn Kelly interview|website=[[The Washington Post]]|date=4. 6. 2017|access-date=21. 7. 2017|quote='There's a [[John F. Kennedy assassination conspiracy theories|theory]] that [[Assassination of John F. Kennedy|Kennedy's assassination]] was arranged by the United States intelligence services. So, if this theory is correct—and that can't be ruled out—then the same agencies could fabricate evidence of Russian hacking, Putin said.}}</ref><ref>{{cite news|last=Liptak|first=Kevin|url=http://www.cnn.com/2017/07/08/politics/trump-advisers-russia-interference/index.html|title=Trump officials decline to rebut Russia's claims that Trump seemed to accept election denials|publisher=CNN|date=8. 7. 2017|access-date=21. 7. 2017|quote=Top advisers to President Donald Trump declined three times on Saturday to rebut claims from Russian officials that Trump had accepted their denials of alleged Russian interference in the US election.&nbsp;... Russian President Vladimir Putin&nbsp;... told reporters that Trump appeared to accept his assertion that Russia did not meddle in the US presidential contest.}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.yahoo.com/tv/megyn-kelly-drills-vladimir-putin-presidential-election-hack-003528480.html |title= Megyn Kelly Drills Vladimir Putin on Presidential Election Hack, Russia's Ties With Trump (Video) |website=[[Yahoo News]]|date=7. 6. 2017|access-date=8. 10. 2017|quote= Presidents come and go, and even the parties in power change, but the main political direction does not change. That's why, in the grand scheme of things, we don't care who's the head of the United States. We know more or less what is going to happen. And so in this regard, even if we wanted to, it wouldn't make sense for us to interfere.}}</ref> ''[[The New York Times]]'' izvijestio je u julu 2018. godine da je [[Centralna obavještajna agencija|CIA]] dugo njegovala ruski izvor koji se na kraju popeo na položaj blizak Putinu, omogućavajući izvoru da 2016. prenese ključne informacije o Putinovoj direktnoj umiješanosti.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/europe/trump-intelligence-russian-election-meddling-.html|title=From the Start, Trump Has Muddied a Clear Message: Putin Interfered|first1=David E.|last1=Sanger|first2=Matthew|last2=Rosenberg|date=18. 7. 2018|work=The New York Times}}</ref> Sada se izvještava da osumnjičeni CIA-in krt, nazvan Oleg Smolenkov, živi u Sjedinjenim Američkim Državama.<ref>{{cite news |title=Kremlin says alleged U.S. spy did not have access to Putin |url=https://www.reuters.com/article/us-russia-usa-spy/kremlin-says-alleged-u-s-spy-did-not-have-access-to-putin-idUSKCN1VV0ZJ |work=Reuters |date=10. 9. 2019}}</ref> ====Razvoj sistema==== [[Datoteka:Asia-Europe (ASEM) Summit meeting of the leaders of Russia, Ukraine, Germany and France, October 2014.jpg|thumb|250px|desno|Putin u razgovoru s ukrajinskim predsjednikom Petrom Porošenkom, njemačkom kancelarkom [[Angela Merkel|Angelom Merkel]] i francuskim predsjednikom [[François Hollande|Françoisom Hollandeom]], 17. oktobar 2014.]] Nakon izbora, kao i uoči inauguracije, u Moskvi su održani masovni protestni skupovi protiv Putina.<ref>[http://www.focus.de/politik/ausland/vor-amtseinfuehrung-des-russischen-praesidenten-blutige-ausschreitungen-bei-demo-gegen-putin_aid_748363.html ''Blutige Ausschreitungen bei Demo gegen Putin'']{{Mrtav link}}. In: ''Focus Online.'' 6. Mai 2012. Abgerufen am 7. Mai 2012.</ref> Tokom godina koje su uslijedile, umjetne partije i (mladi) pokreti su stvoreni da podrže Putina kao dio "vođene demokratije".<ref name="künstlich">[https://www.welt.de/politik/ausland/article138401019/Vielleicht-betet-er-Denn-die-Situation-ist-furchtbar.html ''„Vielleicht betet er. Denn die Situation ist furchtbar“''], die Welt, 13. März 2015; [[Wladislaw Jurjewitsch Surkow|Wladislaw Surkow]], die graue Eminenz des Kremls, ließ im Rahmen der „gelenkten Demokratie“ künstliche Parteien und Bewegungen entstehen.</ref> 2015. u Moskvi su povodom promjene vlasti u Ukrajini organizovani masovni protesti protiv [[Euromajdan]]a. Prema mnogim posmatračima, moguća demokratizacija Ukrajine bila bi prijetnja Putinovom sistemu, što bi bio glavni razlog destabilizacije Ukrajine od strane Rusije.<ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/anti-maidan-demonstranten-in-moskau-wurden-bezahlt-a-1019883.html Anti-Maidan-Protest: Demonstranten in Moskau wurden bezahlt], Spiegel 22. Februar 2015</ref><ref>[http://www.nzz.ch/aktuell/startseite/eine-praeventive-konterrevolution-1.18275438 ''Gastkommentar zum Putinismus – Eine präventive Konterrevolution''], NZZ, 4. April 2014</ref> [[Propaganda]] protiv disidenata bila je potaknuta u državnim medijima, a disidenti su osuđivani kao izdajnici i koji su bili sistematski oklevetani. U međuvremenu, lokalna politika je ostala jedina oblast u kojoj opozicija nije bila potpuno isključena. Nakon višegodišnjih dobrih rezultata u razvoju ruske privrede, Putin je 2015. u godišnjoj anketi agencije ''Direct Wire'' odgovorio na pitanja sa "upornim sloganima, selektivnom statistikom i tiradama protiv Zapada". On je spomenuo stručnjake koji su mislili da je Rusija već prošla kroz nisku tačku krize sa [[Inflacija|inflacijom]] od 11,4 odsto. [88] Putin je u aprilu smijenio ministra poljoprivrede Nikolaja Fjodorova zbog rasta cijena, koje su imale zadatak da ruske uvozne sankcije protiv Zapada pretvore u prednost za rusku poljoprivredu.<ref>NZZ, 17. April 2015, Zitat Seite 3 der gedruckten Ausgabe – das Wort Durchhalteparole fiel schon nach der Pressekonferenz am 4. Dezember: {{Webarchive | url=http://www.tagesschau.de/ausland/kommentar-rede-putin-101.html | wayback=20141208215955 | text=}}, http://www.focus.de/politik/ausland/eu-sanktionen-zwingen-zum-umdenken-die-neue-russland-achse-schmiedet-putin-gerade-einen-zweiten-ost-block_id_4339361.html <br /> http://www.handelsblatt.com/politik/international/wladimir-putin-wir-haben-den-hoehepunkt-der-krise-ueberwunden/11645098.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402010714/http://www.handelsblatt.com/politik/international/wladimir-putin-wir-haben-den-hoehepunkt-der-krise-ueberwunden/11645098.html |date=2. 4. 2017 }} „Wir haben den Höhepunkt der Krise überwunden“, Handelsblatt, 16. April 2015 (auch hier Durchhalteparolen, aber nur in der Bildunterschrift)</ref> U maju 2015. godine, oko četvrtine Rusa je prema anketama novinara smatralo da je došlo do pozitivnih promjena u privredi. Spremnost da se prihvate ograničenja "spoljnog neprijatelja" odbijena je.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/putin-entlaesst-landwirtschaftsminister-nikolai-fjodorow-13552947.html ''Putin entlässt Landwirtschaftsminister''], FAZ, 22. April 2015</ref> Putin je u ljeto 2015. napravio lične izmjene kojima se nastojao distancirati (prema riječima Leonida Berschidskog, bivšeg prvog urednika novina ''Vedomosti'') "od stvorene oligarhije". Prioriteti između Putina i njegovih drugova više se nisu podudarali sa [[Pripajanje Krima Ruskoj Federaciji|pripajanjem Krima Ruskoj Federaciji]] i novom globalnom ulogom Rusije kojoj su težili, napisao je direktor Moskovske fondacije Carnegie.<ref>[http://www.bloomberg.com/view/articles/2016-08-03/putin-is-culling-his-inner-circle Putin Is Culling His Inner Circle], Bloomberg, 3. August 2016</ref> [[Vladimir Ivanovič Jakunjin]] koji je bio Putinov bliski povjerenik otišao je iz javne kancelarije.<ref>[https://www.bloomberg.com/view/articles/2015-08-18/putin-may-be-tiring-of-his-cronies Putin May Be Tiring of His Cronies], Bloomberg, 18. August 2015</ref> U augustu 2016. Putinov šef tužilaštva [[Sergej Ivanov]] prešao je na daleko manje uticajan položaj kao Specijalni predstavnik za očuvanje prirode i transport. Više visokih radnih mjesta preuzeli su mlađi predstavnici ruskih obavještajnih agencija.<ref>[http://www.zeit.de/politik/ausland/2016-08/russland-wladimir-putin-sergej-iwanow-entlassung ZEIT ONLINE, AP, dpa, ft: „Putin entlässt überraschend Kreml-Verwaltungschef“]. Die Zeit online vom 12. August 2016</ref> Moć se prebacila sa [[Birokratija|birokratije]] na predsjednika. U ljeto 2016. godine, smijenjena su četiri regionalna guvernera, četiri okružna guvernera i jedan direktor carinskog organa.<ref>[http://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2016/08/08/652063-novaya-nomenklatura-brezhneva-stalinu Neue Nomenklatur: von Stalin bis Breschnew], Wedomosti, 7. August 2016</ref><ref>[http://www.rferl.org/content/the-kremlins-game-of-thrones/27915431.html The Kremlin’s Game Of Thrones], FRE/RL, 12. August 2016</ref> Stvaranje Nacionalne garde u aprilu 2016. također je doprinijelo daljnjoj preraspodjeli vlasti u predsjedništvu. Prema mišljenju ruskog političkog naučnika [[Gleb Pavlovski|Gleba Pavlovskog]] "demonstracija moći",<ref>[http://www.ecfr.eu/article/commentary_changing_of_the_guard_putins_law_enforcement_reforms_6084 Changing of the guard: Putin’s law enforcement reforms] European Council of Foreign Relations; Kommentar, 11. April 2016</ref><ref>{{Webarchive|text=Putin’s Personal Army: Analysts on Russia’s National Guard |url=http://www.themoscowtimes.com/article/564986.html |wayback=20160512014903}}, The Moscow Times, 7. April 2016 im Internetarchiv</ref> te "disciplinsko tijelo" protiv moguċih nelojalnih osoba iz svog okruženja dovelo je da je Fabijan Thunemann imenovao poželjne političke kandidate.<ref>[https://www.nzz.ch/feuilleton/die-macht-der-tyrannen-ist-immer-bedroht-ld.1382343 Selbst Putin fürchtet sich], NZZ, 7. Mai 2018, Seite</ref> Većina autokrata je oborena socijalnim a ne vojnim udarima. U vezi sa pisanjem u Vedomostima, stvaranje Nacionalne garde, neposredno podređene predsjedniku, proglašeno je kao odgovor na pojavu novog "unutrašnjeg neprijatelja".<ref>[http://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2016/04/06/636562-ministerstvo-vragov Ministerium für innere Feinde], Wedomosti, 6. April 2016</ref> ====Vanjska politika==== [[Datoteka:Celebrating Victory Day and the 70th anniversary of Sevastopol’s liberation (2493-19).jpg|thumb|250px|lijevo|Putin tokom posjete [[Sevastopolj]]u, Krim 9. maja 2014. godine, povodom 70. godišnjice oslobođenja ovog grada od nacističke Njemačke.]] Već u aprilu 2013. ruski dopisnik lista Die Zeit je napisao: {{Citat|"Za sada je Rusija završila sa Zapadom. Politika zbližavanja sa Evropom, koja je tokom 1990-ih bila progonjena na Zapadu i Istoku - iako bez predrasuda - odavno je zaboravljena."}}<ref>Johannes Voswinkel: [http://www.zeit.de/2013/15/werte-russland-aussenpolitik Vom Westen nichts lernen? – Auf der Suche nach den Werten der russischen Außenpolitik] – DZ Nr. 15/2013 vom 14. April 2013</ref> Prema analizi grupe autora Die Zeit-a u novembru 2014. godine, Putin je težio tome da brani cijlu vlast i da proširi sferu utjecaja Rusije.<ref>[http://www.zeit.de/2014/48/russland-europa-wladimir-putin-macht/komplettansicht ''Putins großer Plan.''] auf: ''zeit.de'', 20. November 2014. (Wie Russland von der Ostsee bis zur Adria seine Macht ausbaut)</ref> Od novembra 2013. godine, događaji na [[euromajdan]]u u [[Ukrajina|Ukrajini]] povećali su napetosti sa Zapadom, nakon čega je uslijedila kriza oko [[Pripajanje Krima Ruskoj Federaciji|pripajanja Krima Ruskoj Federaciji]] i [[rat u istočnoj Ukrajini]] od 2014. godine. Angela Merkel je govorila o silama koje "zanemaruju snagu zakona" i nazvala je "ilegalno pripajanje" Krima "starim razmišljanjem o sferama utjecaja, sa kojim se gazi međunarodno pravo."<ref>[http://www.zeit.de/politik/deutschland/2014-11/angela-merkel-rede-sydney-wortlaut ''Rede von Bundeskanzlerin Merkel im Wortlaut.''] In: ''Die Zeit.'' 17. November 2014.</ref> Prvi put nakon Drugog Svjetskog Rata, pod Putinom 2014. godine, "evropska država je pripojila teritoriju suverene susjedne države kršeći međunarodno pravo".<ref>Andreas Kappeler: ''Kleine Geschichte der Ukraine.'' Beck, München 2014, {{ISBN|978-3-406-67019-0}}, S. 355.</ref> Također, zbog sankcija koje su nametnute Rusiji, rublja je naglo pala krajem 2014. godine, a Putin je okrivio strane zemlje za pad cijena nafte.<ref>[http://www.deutschlandfunk.de/nachrichten-sendungen.264.de.html?drn:date=2014-12-18&drn:time=20%3A00 20-Uhr-Nachrichten des Deutschlandfunks vom 18. Dezember 2014, ''Putin macht Ausland für Wirtschaftskrise mitverantwortlich''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409133916/https://www.deutschlandfunk.de/nachrichten-sendungen.264.de.html%3Fdrn:date%3D2014-12-18%26drn:time%3D20:00 |date=9. 4. 2019 }}, abgerufen am 18. Dezember 2014.</ref> Na svojoj godišnjoj konferenciji za štampu 2014. godine, on je iznio brojne tvrdnje protiv Zapada, kao i veliki događaj krajem 2014. godine.<ref>Friedrich Schmidt: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/wladimir-putin-zauberer-eigener-art-13329871.html ''Zauberer eigener Art''] – FAZ.net 18. Dezember 2014</ref><ref>dpa/Reuters/Bloomberg: [http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/wladimir-putin-verteidigt-vorgehen-in-ukraine-krise-13328965.html ''Putin: Wir schützen unser Recht auf Existenz''] FAZ, 4. August 2015, abgerufen am 4. August 2015</ref><ref>offizielle Seite des Präsidenten der russischen Föderation: [http://eng.kremlin.ru/news/23449 ''New Year reception at the Kremlin''] 26. Dezember 2014</ref> [[Datoteka:Vladimir Putin and Barack Obama (2015-09-29) 01.jpg|thumb|250px|desno|Putin se sastaje s američkim predsjednikom [[Barack Obama|Barackom Obamom]] u New Yorku, 29. septembar 2015.]] Pod vodstvom Putina, Kremlj podržava krajnje desničarske i desničarske populističke stranke u zemljama Zapadne i Istočne Evrope. U septembru 2014. godine, ruska banka u vlasništvu Putinovog povjerenika odobrila je [[Nacionalni front (Francuska)|Nacionalnom frontu]] kredit od 9,4 miliona eura.<ref>Michaela Wiegel: [https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/europa/wladimir-putins-vertrauter-finanziert-front-national-13283387.html ''Russischer Kredit an Le Pen: Putin-Vertrauter finanziert Front National'']. In: ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'', 24. November 2014.</ref> Kremlj je tražio podršku od Nationalnog fronta šest mjeseci prije referenduma o Krimu u martu 2014. godine i obećao novčanu naknadu.<ref>{{cite web|url=http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/04/02/fn-des-hackers-russes-devoilent-des-echanges-au-kremlin_4608660_4355770.html|title=Financement du FN: des hackers russes dévoilent des échanges au Kremlin|work=Le Monde|date=2. 4. 2015|language=fr|access-date=4. 4. 2015}}</ref> Putin je pozvao [[Marine Le Pen]] i druge predstavnike desničarskih evropskih stranaka u Moskvu da posmatraju referendum o Krimu odatle. Nacionalni front, [[Slobodarska stranka Austrije]] (Freiheitliche Partei Österreichs - FPÖ) i britanska [[Stranka za nezavisnost Ujedinjenog Kraljevstva]] (UKIP) nazvali su pripajanje Krima Rusiji legitimnim.<ref>{{cite web | url= http://www.worldaffairsjournal.org/article/strange-bedfellows-putin-and-europe%E2%80%99s-far-right | title= Strange Bedfellows: Putin and Europe’s Far Right | author= Alina Polyakova | publisher= World Affairs Institute | date= 2014 | access-date= 23. 11. 2016 | language= en | archive-url= https://web.archive.org/web/20161130081534/http://www.worldaffairsjournal.org/article/strange-bedfellows-putin-and-europe%E2%80%99s-far-right/ | archive-date=30. 11. 2016 }}</ref> U martu 2015. na poziv Putinove bliske saradničke stranke [[Rodina (stranka)|Rodine]] predstavnici grčke desničarske stranke [[Zlatna zora (Grčka)|Zlatne zore]] (Chrysi Avgi), [[Britanska nacionalna partija|Britanske nacionalne partije]] i njemačkog [[Nacionaldemokratska stranka Njemačke|Nacionaldemokratske stranke Njemačke]] (NPD) sastali su se u Rusiji kako bi razgovarali o očuvanju "tradicionalnih vrijednosti", kao što su porodica i hrišćanstvo.<ref>[http://www.zeit.de/politik/ausland/2015-03/russland-rechtsparteien-npd-udo-voigt ''St. Petersburg: Russland heißt Europas Rechtsextreme willkommen'']. In: ''Zeit Online'', 22. März 2015.</ref> Pored toga, Kremlj održava kontakte sa partijom [[Jobbik]] u Mađarskoj, [[Slovačka nacionalna stranka|Slovačkoj nacionalnoj stranci]] i [[Ataka (stranka)|Ataka]] u Bugarskoj. Podrška desničarskih ekstremističkih snaga u državama EU ima za cilj da oslabi Evropsku uniju, koja se želi suprotstaviti Putinovoj "euroazijskoj uniji" pod vodstvom Rusije.<ref>Luke Harding: [https://www.theguardian.com/commentisfree/2014/dec/08/russia-europe-right-putin-front-national-eu ''We should beware Russia’s links with Europe’s right'']. In: ''The Guardian'', 8. Dezember 2014.<br />Rudolf Balmer, Klaus-Helge Donath, Ralf Leonhard: [http://www.taz.de/!5042541/ ''Europas Rechtspopulisten und Russland: Zusammen gegen die EU'']. In: ''die tageszeitung'', 11. Mai 2014.<br />Hendrik Loven, Sabina Wolf, Katharina Kraft: {{Webarchive | url=http://www.br.de/fernsehen/das-erste/sendungen/report-muenchen/videos-und-manuskripte/putins-netzwerk100.html | wayback=20151201113528 | text=''Putins Netzwerk in Europa: Wie Moskau rechte Parteien sponsert und unterwandert''}}. In: ''[[report München]]'', 24. Februar 2015.</ref> [[Antiamerikanizam]] i negativan stav prema Evropskoj uniji i njenim vrijednostima dijele Putin i predstavnici desničarskih stranaka. Putinov kulturni [[konzervativizam]], koji se manifestuje u donošenju zakona protiv "homoseksualne propagande", također se susreće sa odobravanjem u desničarskim populističkim krugovima. Le Pen je pohvalila Putina što se nije predao "međunarodnom homoseksualnom lobiju", opisujući Putina kao branioca "hrišćanske baštine evropske civilizacije".<ref>Michaele Wiegel: [http://www.faz.net/aktuell/politik/front-national-mit-putin-die-christliche-zivilisation-retten-12953533.html ''Front National: Mit Putin die christliche Zivilisation retten'']. In: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'', 22. Mai 2014.<br/>Alina Polyakova: [http://www.worldaffairsjournal.org/article/strange-bedfellows-putin-and-europe%E2%80%99s-far-right ''Strange Bedfellows: Putin and Europe’s Far Right''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130081534/http://www.worldaffairsjournal.org/article/strange-bedfellows-putin-and-europe%E2%80%99s-far-right/ |date=30. 11. 2016 }}. In: ''World Affairs'', September/Oktober 2014.<br />Jean Batou: ''Putin, the War in Ukraine, and the Far Right''. In: ''New Politics''. 15, Nr. 3, Sommer 2015, S. 62–67.<br />Daniel Wechlin: [http://www.nzz.ch/der-flirt-des-kremls-mit-europas-rechten-1.18317558 ''Rechtspopulisten: Der Flirt des Kremls mit Europas Rechten'']. In: ''Neue Zürcher Zeitung'', 7. Juni 2014.</ref> Rusija je 2014. suspendovana iz grupe [[G8]] kao rezultat [[Pripajanje Krima Ruskoj Federaciji|aneksije Krima]].<ref>[http://edition.cnn.com/2014/03/24/politics/obama-europe-trip/ U.S., other powers kick Russia out of G8], CNN</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/russia-temporarily-kicked-out-of-g8-club-of-rich-countries-2014-3 |title=Russia Temporarily Kicked Out of G8 Club of Rich Countries |website=Business Insider |date=18. 6. 2013 |access-date=25. 3. 2014}}</ref> Međutim, u junu 2015. Putin je rekao da Rusija nema namjeru napasti [[NATO]].<ref>"[http://www.nydailynews.com/news/world/insane-person-fear-russian-aggresion-putin-article-1.2249511 Russian President Vladimir Putin says 'only an insane person' would fear Russian attack on NATO]". ''[[Daily News (New York)|Daily News]]''. 7. 6. 2015.</ref> Putin je 5. novembra 2014. branio Hitler-Staljinov pakt ([[Pakt Ribbentrop-Molotov]] mladim naučnicima i nastavnicima historije i kritikovao Poljsku.<ref>[http://www.sueddeutsche.de/politik/zweiter-weltkrieg-putin-verteidigt-stalins-pakt-mit-hitler-1.2209854-2 Oliver Das Gupta/SZ]; [http://www.deutschlandfunk.de/das-geschichtsbild-des-kreml-putin-verteidigt-hitler-stalin.1818.de.html?dram:article_id=302596 DLF: Putin verteidigt Hitler-Stalin Pakt und Teilung Polens] (mit Link auf den offiziellen Redetext beim Kreml: [http://en.kremlin.ru/events/president/news/46951 Vladimir Putin met with young academics and history teachers at the Museum of Modern Russian History])</ref> Putin je na konferenciji za novinare u maju 2015. ponovio svoje viđenje tog historijskog događaja.<ref>[http://www.bundesregierung.de/Content/DE/Mitschrift/Pressekonferenzen/2015/05/2015-05-10-pk-merkel-putin.html Pressekonferenz von Bundeskanzlerin Merkel und Staatspräsident Putin am 10. Mai 2015 in Moskau]</ref> Prema historičaru Timothyju Snyderu, Putinova historijska objašnjenja ciljaju na podjelu Evrope.<ref>[http://www.focus.de/politik/ausland/ukraine-krise/verwirrung-in-den-koepfen-stiften-historiker-snyder-europa-ist-fuer-putin-ein-leichteres-ziel-als-die-ukraine_id_4514445.html ''„Verwirrungin den Köpfen stiften“: Historiker Snyder: „Europa ist für Putin ein leichteres Ziel als die Ukraine“''], Focus, 3. März 2015; “What began as an anti-Ukraine European propaganda campaign, has now become a propaganda campaign directed against Europe itself. Europe has proven to be a softer target than Ukraine.”</ref><ref>[http://www.n24.de/n24/Nachrichten/Politik/d/4473800/-wladimir-putin-will-europa-spalten-.html ''Frank-Walter Steinmeier zu Besuch in Kiew „Wladimir Putin will Europa spalten“''], N24, 22. März 2014</ref> Od septembra 2015. godine, ruske vojne snage daju podršku sirijskom predsjedniku [[Bašar el Asad|Bašaru el Asadu]] kao "jedinom istinskom borcu protiv terorizma ​​[[Islamska Država|Islamske Države]]." Vojna kampanja je također smatrana pokušajem da se oslobodi međunarodne izolacije zbog agresije u Ukrajini.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/sep/27/vladimir-putin-russia-military-syria-satellite Vladimir Putin bids for major world role as his forces move into Syria], The Guardian, 27. September 2015</ref> Putinov strah je bio vodič za takvu aktivnost i bio je pozvan da trpi istu sudbinu kao i drugi smijenjeni predsjednici.<ref>[http://www.interpretermag.com/putins-diplomatic-strategy-dont-offer-solutions-create-new-problems-a-disaster-for-all-moscow-analysts-say/ Putin’s Diplomatic Strategy — Don’t Offer Solutions, Create New Problems – A Disaster for All, Moscow Analysts Say] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513214501/http://www.interpretermag.com/putins-diplomatic-strategy-dont-offer-solutions-create-new-problems-a-disaster-for-all-moscow-analysts-say/ |date=13. 5. 2019 }}, Interpretermag, 28. September 2015 ; Putin is afraid of “repeating the fate of other presidents who have been overthrown.” / „use foreign expansion to mask internal collapse.“</ref> Putin je 9. novembra 2016. čestitao [[Donald Trump|Donaldu Trumpu]] na tome što je izabran za [[Spisak predsjednika Sjedinjenih Američkih Država|45.]] [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednika Sjedinjenih Američkih Država]].<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/svijet/putin-cestitao-trumpu-vjerujem-da-cemo-raditi-u-interesu-nasih-naroda-i-svjetske-zajednice/161109050|title=Putin čestitao Trumpu: Vjerujem da ćemo raditi u interesu naših naroda i svjetske zajednice|publisher=Klix.ba|access-date=9. 11. 2016}}</ref> U decembru 2016. američki obavještajni službenici (na čelu s Jamesom Clapperom) koje je citirao CBS News izjavili su da je Putin odobrio hakiranje e-pošte i cyber napade tokom [[Predsjednički izbori u Sjedinjenim Američkim Državama 2016.|američkih izbora]] protiv [[Demokratska stranka (SAD)|demokratske]] predsjedničke kandidatkinje [[Hillary Clinton]]. Glasnogovornik Putina demantirao je izvještaje.<ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/russia-election-hack-vladimir-putin-personally-involved-us-intelligence-officials-say/|title=Vladimir Putin likely gave go-ahead for U.S. cyberattack, intelligence officials say|publisher=CBS News|access-date=18. 5. 2017}}</ref> Putin je u više navrata optužio Hillary Clinton, koja je bila [[Državni sekretar Sjedinjenih Američkih Država|američka državna sekretarka]] od 2009. do 2013. godine, za miješanje u ruske unutrašnje poslove,<ref>{{cite news|last=Englund|first=Will|title=The roots of the hostility between Putin and Clinton|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/the-roots-of-the-hostility-between-putin-and-clinton/2016/07/28/85ca74ca-5402-11e6-b652-315ae5d4d4dd_story.html|newspaper=[[The Washington Post]]|date=28. 7. 2016}}</ref> a u decembru 2016. godine Clinton je optužila Putina da ima ličnu zamjerku prema njoj.<ref>[http://news.nationalpost.com/news/world/the-top-four-reasons-vladimir-putin-might-have-a-grudge-against-hillary-clinton "The top four reasons Vladimir Putin might have a grudge against Hillary Clinton"]. ''[[National Post]]''. 16. decembar 2016.</ref><ref>[http://www.politico.com/story/2016/07/clinton-putin-226153 "Why Putin hates Hillary"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108001740/http://www.politico.com/story/2016/07/clinton-putin-226153 |date=8. 1. 2017 }}. ''[[Politico]]''. 26. juli 2016.</ref> Izborom Trumpa, Putinova naklonost u SAD-u se povećala. Gallupova anketa u februaru 2017. otkrila je pozitivan stav o Putinu među 22% Amerikanaca, najveći od 2003.<ref>{{cite news|title=Putin's Image Rises in US, Mostly Among Republicans|url=http://www.gallup.com/poll/204191/putin-image-rises-mostly-among-republicans.aspx|agency=Gallup|date=21. 2. 2017}}</ref> Međutim, Putin je izjavio da su američko-ruski odnosi, koji su već na najnižem nivou od završetka [[Hladni rat|Hladnog rata]],<ref>{{cite news |title=US-Russia relations fail to improve in Trump's first year and they are likely to get worse |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/donald-trump-first-year-inauguration-anniversary-russia-vladimir-putin-relations-moscow-a8168801.html |work=The Independent |date=19. 1. 2018}}</ref> nastavili da se pogoršavaju nakon što je Trump stupio na dužnost u januaru 2017. godine.<ref>{{cite news |title=Vladimir Putin says US-Russia relations are worse since Donald Trump took office |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/donald-trump-vladimir-putin-us-russia-relations-worse-military-syria-chemical-attack-barack-obama-a7679796.html |work=The Independent |date=12. 4. 2017}}</ref> ===Četvrti predsjednički mandat 2018–danas=== [[Datoteka:Meeting with Government members2.jpg|thumb|250px|desno|Putin i novoimenovani premijer [[Mihail Mišustin]] sastaju su se sa članovima Mišustinovog kabineta, 21. januar 2020.]] Putin je na predsjedničkim izborima 2018. godine pobijedio sa više od 76% glasova.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/hr/putinova-sigurna-pobjeda-%C5%A1to-trebate-znati-o-ruskim-predsjedni%C4%8Dkim-izborima/a-43024577|title=Putinova sigurna pobjeda: Što trebate znati o ruskim predsjedničkim izborima|publisher=dw.com|access-date=18. 3. 2018}}</ref> Njegov četvrti mandat zvanično je započeo 7. maja 2018., a trajati će do 2024. godine.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/svet-44027824|title=Putin otpočeo četvrti predsednički mandat|publisher=bbc.com|access-date=7. 5. 2018}}</ref> Istog dana, Putin je pozvao [[Dmitrij Medvedev|Dmitrija Medvedeva]] da formira novu vladu.<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20180507/1520044323.html|title=Путин предложил кандидатуру Медведева на пост премьера|date=7. 5. 2018|website=РИА Новости}}</ref> Učestvovao je 15. maja 2018. u otvaranju pokreta duž dionice autoputa Krimskog mosta.<ref>{{Cite news|script-title=ru:Открытие автодорожной части Крымского моста|url=http://kremlin.ru/events/president/news/57472|work=Kremlin.ru|date=15. 5. 2018|access-date=15. 5. 2018|language=ru}}</ref> Putin je 18. maja 2018. godine potpisao uredbe o sastavu nove vlade.<ref>{{Cite news|script-title=ru:Президент подписал указы о составе нового Правительства|url=http://kremlin.ru/events/president/news/57495|work=Kremlin.ru|date=18. 5. 2018|access-date=18. 5. 2018|language=ru}}</ref> 25. maja 2018., Putin je najavio da se neće kandidirati za predsjednika 2024. godine, opravdavajući to u skladu s ruskim ustavom.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-rule-constitution-idUSKCN1IQ2H9|title=Putin says will step down as president after term expires in 2024|publisher=[[Reuters]]|access-date=25. 5. 2018}}</ref> 14. juna 2018. otvorio je [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|21. Svjetsko prvenstvo u nogometu]] koji se po prvi put održalo u Rusiji.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/putin-na-otvaranju-sp-a-vise-od-20-svjetskih-lidera-na-ceremoniji/180614019|title=Putin na otvaranju SP-a, više od 20 svjetskih lidera na ceremoniji|publisher=Klix.ba|access-date=14. 6. 2018}}</ref> U septembru 2019. godine, Putinova administracija se umiješala u rezultate ruskih regionalnih izbora širom zemlje i manipulirala njime eliminirajući sve kandidate u opoziciji. Događaj koji je imao za cilj doprinos vladajućoj stranci, pobjedi Jedinstvene Rusije, također je doprinio poticanju masovnih protesta za demokratiju, što je dovelo do velikih hapšenja i slučajeva policijske brutalnosti.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/sep/08/the-observer-view-on-russia-subversion-of-democracy|title= The Observer view on Putin's ongoing corruption of democracy|access-date=8. 9. 2019|website=The Guardian}}</ref> Dana 15. januara 2020, Dmitrij Medvedev i cijela njegova vlada dali su ostavke nakon obraćanja Putina Federalnoj skupštini. Putin je predložio glavne ustavne amandmane koji bi mogli proširiti njegovu političku moć nakon predsjedanja.<ref>{{Cite news|last1=Soldatkin|first1=Vladimir|last2=Osborn|first2=Andrew|date=15. 1. 2020|title=Putin shake-up could keep him in power past 2024 as cabinet steps aside|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-russia-putin-idUSKBN1ZE15J|access-date=24. 12. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|last1=Ilyushina|first1=Mary|last2=McKenzie|first2=Sheena|date=15. 1. 2020|title=Russian government resigns as Putin proposes reforms that could extend his grip on power|url=https://www.cnn.com/2020/01/15/europe/russian-government-resigns-vladimir-putin-reforms-intl/index.html|access-date=16. 11. 2020|website=[[CNN]]}}</ref> U isto vrijeme, u ime Putina, nastavio je vršiti svoje ovlasti sve do formiranja nove vlade.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200115/1563456719.html |script-title=ru:Правительство России уходит в отставку|date=15. 1. 2020|website=РИА Новости|language=ru|access-date=15. 1. 2020}}</ref> Predsjednik je predložio Medvedevu da zauzme novostvoreno mjesto zamjenika predsjednika Vijeća sigurnosti.<ref>[https://ria.ru/20200115/1563457145.html Путин предложил Медведеву должность зампредседателя Совбеза]</ref> Istog dana, Putin je za [[Premijer Rusije|premijera]] nominirao [[Mihail Mišustin|Mihaila Mišustina]], šefa Federalne poreske službe u zemlji. Sutradan ga je Državna duma potvrdila na to mjesto i Putinovom uredbom imenovala premijerom.<ref>{{Cite news|url=https://www.klix.ba/vijesti/svijet/duma-potvrdila-mihaila-misustina-za-novog-premijera-rusije/200116131|title=Duma potvrdila Mihaila Mišustina za novog premijera Rusije|work=Klix.ba|access-date=16. 1. 2020}}</ref> Ovo je prvi put da je premijer potvrđen bez ijednog glasa protiv. 21. januara 2020. godine, Mišustin je predstavio Putinu nacrt strukture svog kabineta. Istog dana, predsjednik je potpisao dekret o strukturi kabineta i imenovao predložene ministre.<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/62622 Указ о структуре федеральных органов исполнительной власти]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/news/62625 Подписаны указы о назначении министров Правительства Российской Федерации]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/news/62624 Назначены министры внутренних дел, иностранных дел, обороны, юстиции и глава МЧС России]</ref> ====Pandemija COVID-a 19==== [[Datoteka:Vladimir Putin in Kommunarka hospital1.jpg|thumb|250px|desno|Predsjednik Putin u posjeti pacijentima oboljelih od koronavirusa u moskovskoj bolnici 24. marta 2020.]] Putin je 15. marta 2020. godine naložio formiranje Radne grupe Državnog vijeća za suzbijanje širenja [[koronavirus]]a. Putin je za šefa Grupe imenovao gradonačelnika [[Moskva|Moskve]] Sergeja Sobjanina.<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/16/03/2020/5e6f4fc89a79476e28d165c5|title=Кремль объяснил разницу в полномочиях Собянина и Мишустина по вирусу|website=РБК|language=ru|access-date=21. 3. 2020}}</ref> Putin je 22. marta 2020., nakon telefonskog poziva sa [[Premijer Italije|italijanskim premijerom]] [[Giuseppe Conte|Giuseppeom Conteom]], dogovorio rusku vojsku da pošalje vojne medicinare, specijalna vozila za dezinfekciju i drugu medicinsku opremu u [[Italija|Italiju]], koja je bila evropska zemlja najteže pogođena [[Pandemija COVID-a 19|pandemijom COVID-a 19]].<ref>{{cite news |title=Russian army to send coronavirus help to Italy after Putin phone call |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-russia-italy/russian-army-to-send-coronavirus-help-to-italy-after-putin-phone-call-idUSKBN219081 |access-date=22. 3. 2020 |work=Reuters |date=22. 3. 2020 |language=en}}</ref> Putin je 24. marta 2020. godine posjetio bolnicu u moskovskoj Kommunarki, u kojoj se nalaze pacijenti sa koronavirusom, gdje je razgovarao s njima i ljekarima.<ref>{{cite news |title="Это космос": как Путин посетил больницу в Коммунарке |url=https://www.gazeta.ru/social/2020/03/24/13020727.shtml|access-date=24. 3. 2020 |work=[[Gazeta.ru]] |date=27. 3. 2020}}</ref> Počeo je raditi na daljinu iz svog ureda u Novo-Ogaryovu. Prema Dmitriju Peskovu, Putin svakodnevno prolazi testove na koronavirus i njegovo zdravlje nije u opasnosti.<ref>{{cite news |title=Песков сообщил о регулярных тестах Путина на коронавирус |url=https://www.interfax.ru/russia/701791 |access-date=31. 3. 2020 |work=Interfax |date=3. 4. 2020 |language=ru}}</ref><ref>{{cite news |title=Путин перешел на удаленку |url=https://www.rosbalt.ru/russia/2020/04/01/1835841.html |access-date=1. 4. 2020 |work=Росбалт |date=3. 4. 2020 |language=ru |archive-date=2. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302151916/https://www.rosbalt.ru/russia/2020/04/01/1835841.html |url-status=dead }}</ref> Predsjednik Putin je 25. marta u televizijskom obraćanju naciji najavio da će ustavni referendum od 22. aprila biti odgođen zbog koronavirusa.<ref>{{cite news|url=https://tass.ru/politika/8075213|title=Путин: дата голосования по поправкам к Конституции должна быть перенесена|agency=[[TASS]]|date=25. 3. 2020}}</ref> Dodao je da će sljedeća sedmica biti plaćeni odmor u cijeloj zemlji i pozvao Ruse da ostanu kod kuće.<ref>{{cite news|url=https://tass.com/society/1135339|title=Putin calls on Russians 'to stay home' due to coronavirus|agency=[[TASS]]|date=25. 3. 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2020/03/25/coronavirus-in-russia-the-latest-news-march-25-a69117|title=Coronavirus in Russia: The Latest News |website=[[The Moscow Times]]|date=25. 3. 2020}}</ref> Putin je također objavio listu mjera socijalne zaštite, podrške malim i srednjim preduzećima i promjene u fiskalnoj politici.<ref>{{cite web |title=Address to the Nation |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/63061 |website=President of Russia |access-date=25. 3. 2020 |date=25. 3. 2020}}</ref> Najavio je sljedeće mjere za mikropreduzeća, mala i srednja preduzeća: odgađanje plaćanja poreza (osim ruskog [[Porez na dodatu vrijednost|poreza na dodatu vrijednost]]) za narednih šest mjeseci, smanjivanje veličine doprinosa za socijalno osiguranje na pola, odlaganje doprinosa za socijalno osiguranje, odlaganje zajma otplate za narednih šest mjeseci, šestomjesečni moratorijum na novčane kazne, naplatu dugova i zahtjevi povjerilaca za bankrot preduzeća dužnika. Pored toga, novi porez na dohodak od velikih depozita uvest će se 2021. godine, a porez na inozemstvo će se povećati.<ref>{{cite news |title=Раздробят и унесут: для вкладов введут налог |url=https://www.gazeta.ru/business/2020/03/26/13023967.shtml?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.ru%2Fnews |access-date=27. 3. 2020 |work=[[Gazeta.ru]] |date=27. 3. 2020}}</ref><ref>{{cite news |title='They need to quarantine Moscow' How small businesses in Russia's capital are scrambling to stay afloat as coronavirus clobbers the economy |url=https://meduza.io/en/feature/2020/03/27/they-need-to-quarantine-moscow |access-date=27. 3. 2020 |work=[[Meduza]] |date=27. 3. 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=Bankrolling Russia's relief program Putin has proposed sweeping tax cuts to shore up vulnerable businesses as coronavirus cripples the economy, but a lot more might be needed and it's unclear who would foot the bill |url=https://meduza.io/en/feature/2020/03/26/bankrolling-russia-s-relief-program |access-date=27. 3. 2020 |work=[[Meduza]] |date=26. 3. 2020}}</ref> Putin je 2. aprila ponovo izdao adresu u kojoj je najavio produženje neradnog vremena do 30. aprila.<ref>{{cite news |title=Putin signs decree on non-working days for Russian citizens until April 30 |url=https://tass.com/politics/1139407 |access-date=2. 4. 2020 |work=[[TASS]] |date=2. 4. 2020}}</ref> Putin je borbu Rusije protiv COVID-19 usporedio s ruskom bitkom s invazijom nomada Pečenega i [[Kumani|Kume]] u stepama u 10. i 11. vijeku.<ref>{{cite news |title=Putin Sets Off Meme Storm By Comparing Medieval Invaders to Coronavirus Quarantine |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/04/09/putin-sets-off-meme-storm-by-comparing-medieval-invaders-to-coronavirus-quarantine-a69931 |work=The Moscow Times |date=8. 4. 2020 |access-date=2. 5. 2020}}</ref> U anketi Levade od 24. do 27. aprila, 48% ruskih ispitanika izjavilo je da ne odobrava Putinovo postupanje s pandemijom koronavirusa,<ref>{{cite news |title=Putin's Virus Response Earns Lower Marks Than Local Leaders': Poll |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/04/30/putins-virus-response-rated-lower-than-local-leaders-poll-a70156 |work=The Moscow Times |date=30. 4. 2020 |access-date=2. 5. 2020}}</ref> a njegova stroga izolacija i nedostatak vodstva tokom krize naširoko se komentirsalo kao znak gubitka njegove "slike moćnika".<ref>{{Cite web|title=As the Coronavirus Contagion Grows in Russia, Putin's Strongman Image Weakens|url=https://www.themoscowtimes.com/2020/05/14/as-the-coronavirus-contagion-grows-in-russia-putins-strongman-image-weakens-a70257|last=Gershkovich|first=Evan|date=14. 5. 2020|website=The Moscow Times|language=en|access-date=14. 5. 2020}}</ref><ref>{{cite news |last1=Galeotti |first1=Mark |title=Putin Withdraws From the Coronavirus Crisis in a Political Abdication |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/05/12/putin-withdraws-from-the-coronavirus-crisis-in-a-political-abdication-a70245 |work=The Moscow Times |date=12. 5. 2020}}</ref> [[Datoteka:Meeting of Russian Pobeda (Victory) Organising Committee 2019-12-11 (4).jpg|thumb|250px|desno|Putinov prvi zamjenik šefa kabineta Sergej Kirilenko (lijevo) zadužen je za rusku unutrašnju politiku.<ref>{{cite news |title=Russia's technocrat-in-chief |url=https://meduza.io/en/feature/2019/10/11/russia-s-technocrat-in-chief |work=Meduza |date=11. 10. 2019}}</ref>]] ====Ustavni referendum i amandmani==== Putin je potpisao izvršnu naredbu 3. jula 2020. o službenom uvođenju amandmana u ruski Ustav, što mu omogućava da se kandiduje za dva dodatna šestogodišnja mandata. Ove izmjene i dopune stupile su na snagu 4. jula 2020.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/svijet/rusi-poceli-glasati-na-referendumu-kako-bi-putin-ostao-na-vlasti-do-2036-godine/200626023|title=Rusi počeli glasati na referendumu kako bi Putin ostao na vlasti do 2036. godine|publisher=Klix.ba|access-date=26. 6. 2020}}</ref> Od 11. jula u [[Habarovski kraj|Habarovskom kraju]] na ruskom Dalekom istoku održavaju se protesti u znak podrške uhapšenom regionalnom guverneru Sergeju Furgalu.<ref>{{cite news |title=Anti-Putin Protests in Russia's Far East Gather Steam |url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/anti-putin-protests-russias-far-east-gather-steam |publisher=[[Voice of America]] |date=25. 7. 2020 |agency=Radio Free Europe/Radio Liberty Russia |access-date=11. 8. 2020}}</ref> Protesti u Habarovskom kraju 2020. postali su sve više anti-Putinovi.<ref>{{cite news |last=Troianovski |first=Anton |date=25. 7. 2020 |title=Protests Swell in Russia's Far East in a Stark New Challenge to Putin |url=https://www.nytimes.com/2020/07/25/world/europe/russia-protests-putin-khabarovsk.html |work=The New York Times |access-date=11. 8. 2020 |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite news |last=Odynova |first=Alexandra |date=3. 8. 2020 |title=Anti-Kremlin protests continue in Russia's far east for 24 consecutive days |url=https://www.cbsnews.com/news/anti-kremlin-protests-khabarovsk-russia-24-days/ |publisher=CBS News |location=Moscow |publication-place=New York City |access-date=11. 8. 2020}}</ref> Anketa Levade iz jula 2020. pokazala je da je 45% ispitanih Rusa podržalo proteste.<ref>{{cite web|url=https://www.levada.ru/2020/07/28/protesty-v-habarovske/|title=ПРОТЕСТЫ В ХАБАРОВСКЕ|website=Levada Center|date=28. 7. 2020}}</ref> Dana 22. decembra 2020. Putin je potpisao zakon kojim se ruskim bivšim [[Predsjednik Rusije|predsjednicima]] daje doživotni imunitet.<ref>{{Cite web|date=22. 12. 2020|title=Putin signs bill granting lifetime immunity to former Russian presidents|url=http://www.theguardian.com/world/2020/dec/22/putin-signs-bill-granting-lifetime-immunity-to-former-russian-presidents|access-date=24. 12. 2020|website=[[The Guardian]]|publication-place=Moscow}}</ref><ref>{{Cite web|date=20. 12. 2020|title=Russia's Putin signs bill giving ex-presidents lifetime immunity|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/22/russias-putin-signs-bill-giving-presidents-lifetime-immunity|access-date=24. 12. 2020|website=[[Al Jazeera]]}}</ref> Nacrt zakona daje bivšim predsjednicima i njihovim porodicama imunitet od krivičnog gonjenja za zločine počinjene tokom njihovog života. Također, prema tom zakonu, bivši predsjednici Rusije neće moći biti podvrgnuti policijskim ispitivanjima i istragama, a policiji neće biti dozvoljeno da vrši pretres njihovih domova. Prije donošenja ove odluke bivši predsjednici bili su pošteđeni krivičnog gonjenja samo za djela koja su počinili tokom trajanja mandata. Ono što je također novost u novom zakonu jeste da postoji mogućnost ukidanja imuniteta nekom bivšem predsjedniku, samo ukoliko je optužen za veleizdaju ili druga teška krivična djela. Bivšim predsjednicima će izglasavanjem novog zakona biti omogućeno da imaju mjesto u Gornjem domu Parlamenta, koje također nudi imunitet.<ref>{{cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/svijet/putin-potpisao-zakon-koji-bivsim-ruskim-predsjednicima-daje-imunitet-od-krivicnog-gonjenja/201223042|title=Putin potpisao zakon koji bivšim ruskim predsjednicima daje imunitet od krivičnog gonjenja|publisher=Klix.ba|access-date=23. 12. 2020}}</ref> ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat}} {{Wikicitat}} *{{C-SPAN|Vladimir Putin}} {{Predsjednici Ruske Federacije}} {{Osoba godine magazina "Time"}} {{DEFAULTSORT:Putin, Vladimir}} [[Kategorija:Rođeni 1952.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sankt Peterburg]] [[Kategorija:Ruski državnici]] [[Kategorija:Ruski političari]] [[Kategorija:Ruski premijeri]] lmbc9287p1uko14sy7jtl0dz9w6higj Etanol 0 20278 3848584 3779757 2026-05-22T13:08:10Z Palapa 383 3848584 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Ethanol-structure.png|150px]] | Hemijski spoj = Etanol | Druga imena = Etil-alkohol, špirit | Sumarna formula = C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH | CAS registarski broj = 64-17-5 | Kratki opis = bezbojna tekućina karakterističnog mirisa | Molarna masa = 46,07 g/mol | Agregatno stanje = tekuće | Gustoća = 0,7894 g/cm<sup>3</sup> | Tačka topljenja = −114,4&nbsp;°C | Tačka ključanja = 78,37&nbsp;°C | Pritisak pare = 58,7 hPa pri 20&nbsp;°C | Rastvorljivost = neograničena u vodi | Dipolni moment = 1,69 D (gas) }} '''Etanol''' (poznat još i kao ''etilni alkohol'', ''etil-alkohol'', ''špirit'' ili u narodu jednostavno ''[[alkohol]]'') je bezbojna, zapaljiva tekućina karakterističnog mirisa na vino i oštrog ukusa.<ref>{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Ethanol |title=Ethanol |series=PubChem |publisher=National Library of Medicine |access-date=28. 9. 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nj.gov/health/eoh/rtkweb/documents/fs/0844.pdf |title=Ethyl Alcohol |series=Hazardous Substance Fact Sheet |publisher=New Jersey Department of Health |access-date=28. 9. 2021 |url-status=live}}</ref>. Koristi se u [[Medicina|medicini]] kao sredstvo za sterilizaciju (u koncentracijama od 70-80%), kao komponenta u [[alkohol]]nim pićima (obično manje koncentracije) i kao pogonsko [[gorivo]] (obično veće koncentracije tj preko 80%). Smatra se da je etanol [[opijat]] jer izaziva ovisnost, iako je njegova konzumacija dozvoljena u gotovo svim zemljama svijeta. Međutim, upravljanje prevoznim sredstvima ([[automobil]], [[avion]] ili [[brod]]) pod uticajem alkohola uglavnom je zakonski zabranjeno. Etanol se prirodno proizvodi procesom [[Fermentacija|fermentacije]] [[šećer]]a pomoću [[Kvasac|kvasca]] ili petrokemijskim procesima kao što je hidratacija etilena. Ima medicinsku primjenu kao [[antiseptik]] i [[dezinfekciono sredstvo]]. Koristi se kao hemijski rastvarač i u sintezi organskih jedinjenja, i kao izvor goriva. Etanol se takođe može dehidrirati da bi se dobio [[etilen]], važna hemijska sirovina. Od 2006. godine svjetska proizvodnja etanola iznosila je 51 gigalitra, uglavnom iz Brazila i SAD-a.<ref name=":0">{{cite web |title=2008 World Fuel Ethanol Production |url=http://www.ethanolrfa.org/pages/statistics/#E |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002634/http://www.ethanolrfa.org/pages/statistics/#E |archive-date=24. 9. 2015 |access-date=21. 2. 2011 |publisher=Renewable Fuels Association |location=Ellisville, Missouri}}</ref> == Hemijska struktura == Etanol (formula: C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH) spada u n-alkanole. Izveden je iz [[alkan]]a [[etan]]a (C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>) u kojem je jedan atom [[vodik]]a zamijenjen hidroksilnom funkcionalnom grupom (OH). Zbog toga je imenu '''etan''' dodan sufiks '''-ol''' u skladu sa nomenklaturom [[IUPAC]]. Naziv '''etanol''' se koristi konkrentno za ovaj hemijski spoj, dok se '''alkohol''' može odnositi na cjelokupnu grupu hemijskih spojeva '''[[alkohol]]a''' u koju spadaju, između ostalih, [[metanol]], [[propanol]], [[butanol]] i mnogi drugi. ==Upotreba== Etanol ima široku primjenu i to u sljedećim oblastima: * Medicina ** Antiseptic ** Protuotrov ** Medicinski rastvarač ** Farmakologiji * Rekreacijski * Gorivo ** Motorno gorivo ** Raketno gorivo ** Grijanje i kuhanje domaćinstva * Sirovina * Rastvarač * Tečnost na niskim temperaturama == Historija == Prvi put čisti etanol je dobio [[Iran|perzijski]] liječnik, naučnik, filozof i pisac [[Abu Bekr Muhammed Ibn Zekerijja al-Razi]] putem [[destilacija|destilacije]] vina. Nazvao ga je '''Al-Kuhl''' ('''cijelo'''). Ukazao je na sterilizirajuće i dezinfekcijske osobine alkohola i upotrebljavao ga u medicinske svrhe. U [[arapski jezik|arapskom jeziku]] الكحل‎ '''al-kuhl''' se doslovno koristio kao naziv za šminku (za oči) i prah ([[antimon]]a), a koristio se kao otapalo.<ref>{{cite book|last=Multhauf|first=Robert P.|title=The Origins of Chemistry|url=https://archive.org/details/originsofchemist0000robe|publisher=Oldbourne|year=1966|isbn=9782881245947|location=London|author-link=Robert P. Multhauf}} p. 205; [[OED]]; [[etymonline.com]]</ref> Kasnije je ovaj naziv došao u [[Evropa|Evropu]] preko [[Španija|Španije]] tokom arapskog osvajanja. U španskom jeziku riječ '''alcohol''' الكحول‎ se prvobitno koristila za fini, suhi prah, koji su upotrebljavali alhemičari. Naziv etanol nastao je kao rezultat rezolucije o imenovanju alkohola i fenola koja je usvojena na Međunarodnoj konferenciji o hemijskoj nomenklaturi koja je održana u aprilu 1892. godine u [[Ženeva|Ženevi]], u [[Švicarska|Švicarskoj]].<ref>For a report on the 1892 International Conference on Chemical Nomenclature, see: * {{cite journal|last=Armstrong|first=Henry|year=1892|title=The International Conference on Chemical Nomenclature|url={{google books |plainurl=y |id=LHkCAAAAIAAJ|page=56}}|journal=Nature|volume=46|issue=1177|pages=56–59|bibcode=1892Natur..46...56A|doi=10.1038/046056c0|name-list-style=vanc|doi-access=free}} * Armstrong's report is reprinted with the resolutions in English in: {{cite journal|last=Armstrong|first=Henry|year=1892|title=The International Conference on Chemical Nomenclature|url={{google books |plainurl=y |id=RogMAQAAIAAJ|page=398}}|journal=The Journal of Analytical and Applied Chemistry|volume=6|issue=1177|pages=390–400 (398)|bibcode=1892Natur..46...56A|doi=10.1038/046056c0|quote=The alcohols and the phenols will be called after the name of the hydrocarbon from which they are derived, terminated with the suffix ''ol'' (ex. pentanol, pentynol, etc.)|name-list-style=vanc|doi-access=free}}</ref> == Alkohol u ishrani == Alkohol se može pronaći prirodno u zrelom [[voće|voću]] kao proizvod alkoholnog vrenja voćnog [[šećer]]a. Količine alkohola u različitim proizvodima (u volumenskom udjelu): * kruh/hljeb: do 0,3 % * sok od [[jabuka|jabuke]]: do 0,4 % * bezalkoholno pivo: do 0,5 % * sok od [[grožđe|grožđa]]: do 0,6 % * zrela [[banana]]: do 1 % * [[kefir]]: do 1 % * [[pivo]] ** svijetlo pivo: 1-2,5 % ** puno pivo: 3-5 % ** jako pivo: 6-12 % * [[vino]]: uglavnom od 7-14 % ** vino od meda: 5-15 % ** vino od jabuke: 5,5-7 % * [[liker]]: 15-75 %, većinom ispod 30 % * [[špirit]]: od 30-80 %, većinom oko 40 % == Tehnička primjena == Najzanimljivija tehnička primjena je kao pogonsko gorivo. Postoji nekoliko klasa goriva koje sadrže etanol: * E5 sadrži 5% etanola i 95% benzina. Ima oktansku vrijednost od RON95 oktana. Koristi se bez ikakvih izmjena na benzinskim automobilima. * E85 sadrži 85% etanola, 14% benzina i 1% aditiva koji izazivaju povraćanje. Ima oktansku vrijednost od RON104 oktana. Da bi se koristilo u automobilima potrebno je dodati motoru 40% više E85 u odnosu na benzin. Ovo se postiže stavljanjem većih brizgaljki umjesto originalnih. Radni opseg goriva je -25<sup>o</sup>C do +78<sup>o</sup>C vanjske [[Temperatura|temperature]]. Kod nas ga još nema na pumpama zbog neizgrađene infrastrukture. Cijena u EU je oko 0,7€/litri goriva, što odgovara cijeni od ca 1€/litri. Mana: veća potrošnja E85 ca 30% u odnosu na gorivo. * E96 sadrži 96% etanola i 4% vode. Ima oktansku vrijednost od RON118 oktana. Da bi se koristilo u automobilima potrebno je dodati motoru 50% više E96 u odnosu na benzin. Ovo se postiže stavljanjem većih brizgaljki umjesto originalnih. Radni opseg goriva je +13<sup>o</sup>C do +78<sup>o</sup>C vanjske temperature, dakle zimi je potrebno predzagrijavanje i vazduha i goriva te se u praksi koristi samo kao ljetno gorivo. Ima odlična rashladna svojstva, bolji stepen iskorištenja i čistije izduvne gasove u odnosu na benzin. Cijena u EU je oko 5€/litar. Mana: veća potrošnja od ca 40% u odnosu na gorivo te je akcioni radius automobila kraći. Etanol kvaliteta E96 se može dobiti na više načina i to: * [[Destilacija|Destilacijom]] i [[Fermentacija|fermentacijom]] voća, povrća i biološkog otpada (neefikasno i skupo). Ovaj proces je u narodu dobro poznat kao tradicionalno pečenje rakije tj prepečenice. * Ekstrakcijom iz zemnog gasa [[metan]]a CH<sub>4</sub> (industrijska primjena korištena niz godina). * Sintezom ugljen dioksida i hidrogenskog gasa uz pomoć MoS<sub>2</sub> ili sličnog katalizatora. :'''2CO<sub>2</sub>+6H<sub>2</sub>=C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH''' Ovaj proces se vrši na temperaturama preko 255<sup>o</sup>C. == Također pogledajte == * [[Etenol]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.alkohol-lexikon.de Leksikon alkohola (njem.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012233350/http://www.alkohol-lexikon.de/ |date=12. 10. 2007 }} * [http://www.seilnacht.tuttlingen.com/Chemie/ch_ethol.htm Uticaj etanola na ljudsko tijelo] * [https://web.archive.org/web/20071016165719/http://issct.intnet.mu/cpabs.htm Etanol kao izvor energije] ==Reference== {{Refspisak}} {{Javna infrastruktura}} {{Alkoholi}} {{Modulatori serotoninskih receptora}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Ethanol}} [[Kategorija:Goriva]] [[Kategorija:Opijati]] [[Kategorija:Ljudski metaboliti]] [[Kategorija:Teratogeni]] [[Kategorija:Alkanoli]] [[Kategorija:Primarni alkoholi]] [[Kategorija:Alkoholni rastvarači]] [[Kategorija:Dezinficijensi]] sv6hn3n1u44h90xxczognmq776aw6k0 3848585 3848584 2026-05-22T13:08:38Z Palapa 383 /* Reference */ 3848585 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski spoj | Strukturna formula = [[Datoteka:Ethanol-structure.png|150px]] | Hemijski spoj = Etanol | Druga imena = Etil-alkohol, špirit | Sumarna formula = C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH | CAS registarski broj = 64-17-5 | Kratki opis = bezbojna tekućina karakterističnog mirisa | Molarna masa = 46,07 g/mol | Agregatno stanje = tekuće | Gustoća = 0,7894 g/cm<sup>3</sup> | Tačka topljenja = −114,4&nbsp;°C | Tačka ključanja = 78,37&nbsp;°C | Pritisak pare = 58,7 hPa pri 20&nbsp;°C | Rastvorljivost = neograničena u vodi | Dipolni moment = 1,69 D (gas) }} '''Etanol''' (poznat još i kao ''etilni alkohol'', ''etil-alkohol'', ''špirit'' ili u narodu jednostavno ''[[alkohol]]'') je bezbojna, zapaljiva tekućina karakterističnog mirisa na vino i oštrog ukusa.<ref>{{cite web |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Ethanol |title=Ethanol |series=PubChem |publisher=National Library of Medicine |access-date=28. 9. 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nj.gov/health/eoh/rtkweb/documents/fs/0844.pdf |title=Ethyl Alcohol |series=Hazardous Substance Fact Sheet |publisher=New Jersey Department of Health |access-date=28. 9. 2021 |url-status=live}}</ref>. Koristi se u [[Medicina|medicini]] kao sredstvo za sterilizaciju (u koncentracijama od 70-80%), kao komponenta u [[alkohol]]nim pićima (obično manje koncentracije) i kao pogonsko [[gorivo]] (obično veće koncentracije tj preko 80%). Smatra se da je etanol [[opijat]] jer izaziva ovisnost, iako je njegova konzumacija dozvoljena u gotovo svim zemljama svijeta. Međutim, upravljanje prevoznim sredstvima ([[automobil]], [[avion]] ili [[brod]]) pod uticajem alkohola uglavnom je zakonski zabranjeno. Etanol se prirodno proizvodi procesom [[Fermentacija|fermentacije]] [[šećer]]a pomoću [[Kvasac|kvasca]] ili petrokemijskim procesima kao što je hidratacija etilena. Ima medicinsku primjenu kao [[antiseptik]] i [[dezinfekciono sredstvo]]. Koristi se kao hemijski rastvarač i u sintezi organskih jedinjenja, i kao izvor goriva. Etanol se takođe može dehidrirati da bi se dobio [[etilen]], važna hemijska sirovina. Od 2006. godine svjetska proizvodnja etanola iznosila je 51 gigalitra, uglavnom iz Brazila i SAD-a.<ref name=":0">{{cite web |title=2008 World Fuel Ethanol Production |url=http://www.ethanolrfa.org/pages/statistics/#E |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924002634/http://www.ethanolrfa.org/pages/statistics/#E |archive-date=24. 9. 2015 |access-date=21. 2. 2011 |publisher=Renewable Fuels Association |location=Ellisville, Missouri}}</ref> == Hemijska struktura == Etanol (formula: C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH) spada u n-alkanole. Izveden je iz [[alkan]]a [[etan]]a (C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>) u kojem je jedan atom [[vodik]]a zamijenjen hidroksilnom funkcionalnom grupom (OH). Zbog toga je imenu '''etan''' dodan sufiks '''-ol''' u skladu sa nomenklaturom [[IUPAC]]. Naziv '''etanol''' se koristi konkrentno za ovaj hemijski spoj, dok se '''alkohol''' može odnositi na cjelokupnu grupu hemijskih spojeva '''[[alkohol]]a''' u koju spadaju, između ostalih, [[metanol]], [[propanol]], [[butanol]] i mnogi drugi. ==Upotreba== Etanol ima široku primjenu i to u sljedećim oblastima: * Medicina ** Antiseptic ** Protuotrov ** Medicinski rastvarač ** Farmakologiji * Rekreacijski * Gorivo ** Motorno gorivo ** Raketno gorivo ** Grijanje i kuhanje domaćinstva * Sirovina * Rastvarač * Tečnost na niskim temperaturama == Historija == Prvi put čisti etanol je dobio [[Iran|perzijski]] liječnik, naučnik, filozof i pisac [[Abu Bekr Muhammed Ibn Zekerijja al-Razi]] putem [[destilacija|destilacije]] vina. Nazvao ga je '''Al-Kuhl''' ('''cijelo'''). Ukazao je na sterilizirajuće i dezinfekcijske osobine alkohola i upotrebljavao ga u medicinske svrhe. U [[arapski jezik|arapskom jeziku]] الكحل‎ '''al-kuhl''' se doslovno koristio kao naziv za šminku (za oči) i prah ([[antimon]]a), a koristio se kao otapalo.<ref>{{cite book|last=Multhauf|first=Robert P.|title=The Origins of Chemistry|url=https://archive.org/details/originsofchemist0000robe|publisher=Oldbourne|year=1966|isbn=9782881245947|location=London|author-link=Robert P. Multhauf}} p. 205; [[OED]]; [[etymonline.com]]</ref> Kasnije je ovaj naziv došao u [[Evropa|Evropu]] preko [[Španija|Španije]] tokom arapskog osvajanja. U španskom jeziku riječ '''alcohol''' الكحول‎ se prvobitno koristila za fini, suhi prah, koji su upotrebljavali alhemičari. Naziv etanol nastao je kao rezultat rezolucije o imenovanju alkohola i fenola koja je usvojena na Međunarodnoj konferenciji o hemijskoj nomenklaturi koja je održana u aprilu 1892. godine u [[Ženeva|Ženevi]], u [[Švicarska|Švicarskoj]].<ref>For a report on the 1892 International Conference on Chemical Nomenclature, see: * {{cite journal|last=Armstrong|first=Henry|year=1892|title=The International Conference on Chemical Nomenclature|url={{google books |plainurl=y |id=LHkCAAAAIAAJ|page=56}}|journal=Nature|volume=46|issue=1177|pages=56–59|bibcode=1892Natur..46...56A|doi=10.1038/046056c0|name-list-style=vanc|doi-access=free}} * Armstrong's report is reprinted with the resolutions in English in: {{cite journal|last=Armstrong|first=Henry|year=1892|title=The International Conference on Chemical Nomenclature|url={{google books |plainurl=y |id=RogMAQAAIAAJ|page=398}}|journal=The Journal of Analytical and Applied Chemistry|volume=6|issue=1177|pages=390–400 (398)|bibcode=1892Natur..46...56A|doi=10.1038/046056c0|quote=The alcohols and the phenols will be called after the name of the hydrocarbon from which they are derived, terminated with the suffix ''ol'' (ex. pentanol, pentynol, etc.)|name-list-style=vanc|doi-access=free}}</ref> == Alkohol u ishrani == Alkohol se može pronaći prirodno u zrelom [[voće|voću]] kao proizvod alkoholnog vrenja voćnog [[šećer]]a. Količine alkohola u različitim proizvodima (u volumenskom udjelu): * kruh/hljeb: do 0,3 % * sok od [[jabuka|jabuke]]: do 0,4 % * bezalkoholno pivo: do 0,5 % * sok od [[grožđe|grožđa]]: do 0,6 % * zrela [[banana]]: do 1 % * [[kefir]]: do 1 % * [[pivo]] ** svijetlo pivo: 1-2,5 % ** puno pivo: 3-5 % ** jako pivo: 6-12 % * [[vino]]: uglavnom od 7-14 % ** vino od meda: 5-15 % ** vino od jabuke: 5,5-7 % * [[liker]]: 15-75 %, većinom ispod 30 % * [[špirit]]: od 30-80 %, većinom oko 40 % == Tehnička primjena == Najzanimljivija tehnička primjena je kao pogonsko gorivo. Postoji nekoliko klasa goriva koje sadrže etanol: * E5 sadrži 5% etanola i 95% benzina. Ima oktansku vrijednost od RON95 oktana. Koristi se bez ikakvih izmjena na benzinskim automobilima. * E85 sadrži 85% etanola, 14% benzina i 1% aditiva koji izazivaju povraćanje. Ima oktansku vrijednost od RON104 oktana. Da bi se koristilo u automobilima potrebno je dodati motoru 40% više E85 u odnosu na benzin. Ovo se postiže stavljanjem većih brizgaljki umjesto originalnih. Radni opseg goriva je -25<sup>o</sup>C do +78<sup>o</sup>C vanjske [[Temperatura|temperature]]. Kod nas ga još nema na pumpama zbog neizgrađene infrastrukture. Cijena u EU je oko 0,7€/litri goriva, što odgovara cijeni od ca 1€/litri. Mana: veća potrošnja E85 ca 30% u odnosu na gorivo. * E96 sadrži 96% etanola i 4% vode. Ima oktansku vrijednost od RON118 oktana. Da bi se koristilo u automobilima potrebno je dodati motoru 50% više E96 u odnosu na benzin. Ovo se postiže stavljanjem većih brizgaljki umjesto originalnih. Radni opseg goriva je +13<sup>o</sup>C do +78<sup>o</sup>C vanjske temperature, dakle zimi je potrebno predzagrijavanje i vazduha i goriva te se u praksi koristi samo kao ljetno gorivo. Ima odlična rashladna svojstva, bolji stepen iskorištenja i čistije izduvne gasove u odnosu na benzin. Cijena u EU je oko 5€/litar. Mana: veća potrošnja od ca 40% u odnosu na gorivo te je akcioni radius automobila kraći. Etanol kvaliteta E96 se može dobiti na više načina i to: * [[Destilacija|Destilacijom]] i [[Fermentacija|fermentacijom]] voća, povrća i biološkog otpada (neefikasno i skupo). Ovaj proces je u narodu dobro poznat kao tradicionalno pečenje rakije tj prepečenice. * Ekstrakcijom iz zemnog gasa [[metan]]a CH<sub>4</sub> (industrijska primjena korištena niz godina). * Sintezom ugljen dioksida i hidrogenskog gasa uz pomoć MoS<sub>2</sub> ili sličnog katalizatora. :'''2CO<sub>2</sub>+6H<sub>2</sub>=C<sub>2</sub>H<sub>5</sub>OH''' Ovaj proces se vrši na temperaturama preko 255<sup>o</sup>C. == Također pogledajte == * [[Etenol]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.alkohol-lexikon.de Leksikon alkohola (njem.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012233350/http://www.alkohol-lexikon.de/ |date=12. 10. 2007 }} * [http://www.seilnacht.tuttlingen.com/Chemie/ch_ethol.htm Uticaj etanola na ljudsko tijelo] * [https://web.archive.org/web/20071016165719/http://issct.intnet.mu/cpabs.htm Etanol kao izvor energije] {{Javna infrastruktura}} {{Alkoholi}} {{Modulatori serotoninskih receptora}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Ethanol}} [[Kategorija:Goriva]] [[Kategorija:Opijati]] [[Kategorija:Ljudski metaboliti]] [[Kategorija:Teratogeni]] [[Kategorija:Alkanoli]] [[Kategorija:Primarni alkoholi]] [[Kategorija:Alkoholni rastvarači]] [[Kategorija:Dezinficijensi]] nxwnpvaf0udorqdo6iyfrqbn41shk80 Ulazni uređaji 0 24376 3848603 3823500 2026-05-22T14:41:00Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848603 wikitext text/x-wiki '''Ulazni uređaji''' su dio [[računarski hardver|računarskog hardvera]] koji služi za unošenje podataka i upravljačkih signala u [[informacijski sistem]], kao što su [[računar]] ili drugi elektronski uređaji za obradu informacija. Među najčešće primjere ulaznih uređaja ubrajaju se [[tastatura]], [[računarski miš|miš]], [[skener]], kamera, [[džojstik]] i [[mikrofon]].<ref>{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Input_device |title=Input device |website=Wikipedia |access-date=9. 3. 2026}}</ref> Ulazni uređaji mogu se razvrstati prema vrsti izlaza koji proizvode, poput mehaničkog kretanja, zvuka ili slike, prema tome da li je izlaz diskretan ili kontinuiran te prema broju [[stepen slobode|stepeni slobode]] koje podržavaju.<ref name="Input device">{{cite web |url=https://codedocs.org/what-is/input-device |title=Input device |website=CodeDocs |access-date=9. 3. 2026}}</ref> == Tastatura == [[Tastatura]] je [[interfejs čovjek–mašina|interfejsni uređaj]] koji se sastoji od niza tipki organiziranih u matricu. Svaka tipka može služiti za unos alfanumeričkog znaka ili za pozivanje određene funkcije računara. Za većinu korisnika tastatura predstavlja osnovni način unosa teksta.<ref>{{cite web |url=https://www.educba.com/keyboard-usage/ |title=What is Keyboard |3= |website=EDUCBA |date=21. 1. 2022 |access-date=9. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> === Tipovi === Tastature postoje u više oblika, zavisno od namjene. Standardne tastature razlikuju se po veličini, broju tipki i vrsti prekidača, dok su neke izvedbe namijenjene posebnim zadacima, kao što su brojčane tastature ili chorded tastature. U savremenim uređajima česti su i [[virtualna tastatura|virtualne]] te projekcijske tastature. U ovu grupu spadaju, između ostalog: * standardna tastatura * [[ergonomska tastatura]] * chorded tastatura * tastatura za palčeve * numerička tastatura == Pokazni uređaji == '''Pokazni uređaj''' omogućava korisniku unos prostornih podataka u računar. Najčešće se koristi za izbor elemenata na ekranu u okviru [[grafički korisnički interfejs|grafičkog korisničkog interfejsa]], bilo pomjeranjem pokazivača bilo neposrednim dodirom ekrana.<ref>{{cite web |url=https://www.computerhope.com/jargon/p/pointingd.htm |title=What is a Pointing Device? |website=Computer Hope |access-date=9. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> === Tipovi === Pokazni uređaji mogu se dijeliti: * na direktne i indirektne * na apsolutne i relativne Kod direktnog unosa prostor unosa poklapa se s prostorom prikaza, kao kod [[touchscreen]]a i svjetlosne olovke. Kod indirektnog unosa, kao kod miša ili [[trackball]]a, korisnik upravlja pokazivačem posredno.<ref name="Input device"/> Uobičajeni pokazni uređaji jesu: * [[računarski miš|miš]] * [[touchpad]] * [[touchscreen]] * [[trackball]] * [[grafički tablet]] * pokazna palica == Senzori == [[Senzor]] je ulazni uređaj koji proizvodi podatke na osnovu fizičkih svojstava okoline ili samog uređaja.<ref>{{cite web |url=https://electronicguidebook.com/are-sensors-input-or-output-devices/ |title=Are sensors input or output devices? |website=Electronic Guidebook |date=16. 5. 2020 |access-date=9. 3. 2026}}</ref> Senzori su naročito česti u [[mobilni uređaj|mobilnim uređajima]], gdje služe za otkrivanje položaja, ubrzanja, blizine i drugih parametara, ali se mogu nalaziti i u stolnim računarima. === Tipovi === * [[akcelerometar]] * [[žiroskop]] * [[magnetometar]] * senzor blizine * [[barometar]] * ultrazvučni pretvarač * [[LIDAR]] * [[termometar]] Neki senzori izrađuju se pomoću [[MEMS]]-tehnologije, što omogućava njihovu vrlo malu veličinu. == Uređaji s velikim brojem stepeni slobode == Neki ulazni uređaji omogućavaju više kontinuiranih stepeni slobode. Takvi uređaji mogu se koristiti kao pokazni uređaji, ali se češće upotrebljavaju za upravljanje pogledom, položajem ili kretanjem u trodimenzionalnim aplikacijama i sistemima [[virtualna stvarnost|virtualne stvarnosti]]. == Složeni uređaji == Pojedini ulazni uređaji objedinjuju više različitih načina unosa na jednom fizičkom uređaju. Takvi uređaji često se nazivaju '''složenim uređajima'''. Mnogi uređaji za [[videoigre]] pripadaju ovoj skupini jer kombinuju tipke, analogne kontrole i druge ulazne mehanizme. === Primjeri === * [[džojstik]] * [[gamepad]] * paddle-kontroler * upravljač za trkaće igre * [[Wii Remote]]<ref>{{cite news |last=Sanchez |first=Rick |title=Griffin PowerMate Review |url=https://www.ign.com/articles/2002/11/07/griffin-powermate-review |work=IGN |date=6. 11. 2002 |access-date=9. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite news |last=Hachman |first=Mark |title=Griffin's PowerMate is the Surface Dial dead-ringer that's trapped in Mac land |url=https://www.pcworld.com/article/406355/griffins-powermate-is-the-surface-dial-dead-ringer-thats-trapped-in-mac-land.html |work=PC World |date=12. 4. 2017 |access-date=9. 3. 2026}}</ref> == Video ulazni uređaji == Video ulazni uređaji služe za pretvaranje slika i videosignala iz vanjskog svijeta u digitalni oblik pogodan za obradu u računaru. Informacije koje prikupe mogu se pohraniti u različitim formatima, zavisno od namjene sistema. U ovu grupu ubrajaju se: * [[digitalni fotoaparat]] * digitalna videokamera * prenosivi medijski uređaj * [[veb-kamera]] * [[Kinect]] * [[skener]] * skener otisaka prstiju * čitač barkoda * [[3D skener]] * laserski daljinomjer * uređaj za praćenje pogleda == Zvučni ulazni uređaji == Zvučni ulazni uređaji služe za snimanje i prijenos zvuka u računar radi obrade, pohrane ili izvršavanja naredbi. Takvi uređaji često se koriste zajedno sa softverom za [[prepoznavanje govora]]. Najpoznatiji primjer jeste [[mikrofon]]. U ovu grupu mogu spadati: * [[mikrofon]] * [[MIDI]]-tastatura * drugi digitalni muzički instrumenti == Bušeni papir == [[Bušena kartica|Bušene kartice]] i [[bušena traka|bušene trake]] bile su često korištene kao mediji za unos podataka u 20. stoljeću. Prisustvo rupe predstavljalo je jednu vrijednost, a njen izostanak drugu; za očitavanje se koristio mehanički ili optički čitač. == Drugi tipovi == Među druge vrste ulaznih uređaja ubrajaju se: * [[prepoznavanje pokreta]] * digitalna olovka * magnetno prepoznavanje znakova napisanih tintom * uređaji tipa ''sip-and-puff'' == Također pogledajte == * [[Izlazni uređaj]] * [[Ulaz/izlaz]] * [[Periferija]] == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ulazni uredaj}} [[Kategorija:Ulazni uređaji]] [[Kategorija:Hardver]] k2wc3pd15b6wh7wkbech75wxwgi25fc Vampir 0 24671 3848651 3413749 2026-05-22T17:31:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848651 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[File:Vampiir, Aleksander Promet, EKM j 190-128 M 560.jpg|thumb|Vampiir (Aleksander Promet, 1922)]] '''Vampir''' (lampir, lampijer, [[Staroslavenski jezik|starosl.]] ''ǫpyrь'') je [[mitologija|mitološko]] biće za koje se općenito vjeruje da je oživjeli mrtvac koji noću siše krv usnulim ljudima. Prema istočnoevropskim pučkim vjerovanjima noću ustaje iz groba i ljudima siše krv sve dok ga se ne spali ili mu se srce ne probode glogovim kocem. Po predaji živi od [[čovjek|čovječije]] ili [[životinja|životinjske]] [[krv]]i, i posjeduje mnoge čarobne i nadnaravne moći. Skoro sve kulture i civilizacije posjeduju varijantu mita o krvopijnim stvorenjima ili vampirima.<ref>{{Cite web|url=https://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=f19hXxR/|title=Hrvatski jezični portal|website=hjp.znanje.hr|access-date=30. 3. 2022}}</ref><ref name="enciklopedija.hr">{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/natuknica.aspx?id=63806|title=vampir {{!}} Hrvatska enciklopedija|website=www.enciklopedija.hr|access-date=30. 3. 2022}}</ref><ref name="Bane 2010">{{Cite book|last=Bane|first=Theresa|url=https://www.worldcat.org/oclc/650823213|title=Encyclopedia of vampire mythology|date=2010|publisher=McFarland & Co., Publishers|isbn=978-0-7864-5581-2|location=Jefferson, N.C.|oclc=650823213}}</ref> Vjerovanja u vampire su zabilježena u kulturama širom svijeta; Termin vampir populariziran je u zapadnoj Evropi nakon izvještaja o masovnoj histeriji iz 18. vijeka o već postojećem narodnom vjerovanju na Balkanu i u istočnoj Evropi koje je u nekim slučajevima rezultiralo mutilacijom leševa i optuživanjem ljudi za vampirizam.<ref name="Silver 2011">{{Cite book|last=Silver|first=Alain|url=https://www.worldcat.org/oclc/567188258|title=The vampire film : from Nosferatu to True Blood|date=2011|publisher=Limelight Editions|others=James Ursini|isbn=978-0-87910-395-8|edition=4th ed., updated and expanded|location=Montclair, N.J.|oclc=567188258}}</ref> Vjerovanje u vampire neki etnolozi tumače kao izdanak davne predodžbe evropskih i izvanevropskih naroda o tome da duša može primiti oblik neke životinje, pa zato duše nekih ljudi noću oblače životinjsku kožu, otimaju duše članova svojih porodica koje potom konzumiraju na vampirskim gozbama, nakon toga žrtve venu i umiru.<ref name="enciklopedija.hr"/> U moderno doba, vampir se općenito smatra fiktivnim bićem, iako vjerovanja u vampire u raznim oblicima još uvijek postoje u nekim kulturama. == Etimologija == Riječ vampir razvila se iz praslavenske riječi *''ǫpyrŭ'' ili *''opirŭ,'' a u XVIII. je stoljeću iz južnoslavenskih jezika (prema jednima) ili pak iz polapskog ili staropoljskog (prema drugima) ušla u njemački i francuski;<ref name="enciklopedija.hr"/> U južnoslavenskim krajevima, posebice na području Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Srbije upotrebljava se i izraz ''lampir, lampijer i lepir''. U tradiciji balkanskih [[Romi|Roma]] bilježi se izraz ''lampijerović''.<ref name="Bane 2010"/> == Vjerovanja == Vjerovanje u vampire postoji već milenijumima. Kulture poput Mezopotamaca, Hebreja, starih Grka, Manipura i Rimljana imale su priče o [[demon]]ima i duhovima koji se smatraju prethodnicima modernih vampira. Uprkos pojavljivanju vampirskih stvorenja u ovim drevnim civilizacijama, vampir kakvog ga danas poznajemo skoro isključivo potiče iz jugoistočne Evrope ranog 18. vijeka kada su zabilježene i objavljene usmene tradicije mnogih etničkih grupa u ovom regionu.<ref name="Silver 2011"/> Teško je napraviti jedan konačan opis folklornog vampira, ipak postoji nekoliko elemenata zajedničkih mnogim evropskim legendama. Vampiri su obično opisani kao naduti, rumeni, ljubičasti ili tamni; ove karakteristike su se često pripisivale nedavnom ispijanju krvi. Često mrtvima za koje se sumnja da su vampiri, dok leže u pokrovu, curi krv iz usta i nosa, a lijevo oko im je otvoreno.<ref name="Barber 1988">{{Cite book|last=Barber|first=Paul|url=https://www.worldcat.org/oclc/17508995|title=Vampires, burial, and death : folklore and reality|date=1988|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-04126-8|location=New Haven|oclc=17508995}}</ref> Prema različitim vjerovanjima vampirom postaju ljudi koji su se rodili na neuobičajen način, npr. u posteljici, ljudi koji su se za života krivo zaklinjali i općenito zli ljudi, oni koji su za života bili vješci, koji su rođeni iz veze vještice i vraga, oni kojima su za života vampiri sisali krv, mrtvaci preko kojih je dok su ležali na odru preskočila ili kojima je ispod odra prošla neka životinja, najčešće mačka ili pas, mrtvaci koji su žrtve uroka. Pojavljuju se u različitim oblicima: u obliku mješine koja se valja po putu, bačve koja se valja po dvorištu, plasta sijena koji se kreće, ili u obliku neke životinje, npr. konja, psa, kvočke s pilićima, ili životinje netipičnog ponašanja, npr. zeca koji se ne plaši, magarca koji ne reve. Misteriozna ubistva pripisuju se vampirima. Kada se za nekoga pokojnika sumnja da se povampirio, organizira se njegovo "ubijanje": otvara se grob, a truplo se probada glogovim kocem. U daljoj prošlosti u tom su sudjelovali i svećenici.<ref name="enciklopedija.hr"/> U Bosni, Crnoj Gori i Srbiji postoji vjerovanje da će se prva osoba koja umre od neke epidemije ili kuge podići iz groba u obličju lampira. Prema istim predanjima lampir leži nepokretan u svom grobu preko dana, a navečer posjećuje one koje je poznavao u životu i napada ih, ispijajući krv kroz malenu rupu koju zubima pravi na prsima svojih žrtava. Lampir izgleda identično kako je izgledao za života osim što mu je koža crvenkasta i njegovo tijelo se čini blago nadutim, što se bolje uočava nakon što se nahrani. Jedina fizička promjena jeste sedam oštrih zuba u njegovim ustima. Onaj koji preživi napad lampira će i sam postati lampir. Ako neko želi postati lampir to čini jedenjem mesa osobe koja je pogubljena. Kako bi se lampir uništio, potrebno je po danu iskopati njegovo tijelo i spaliti ga. U tradiciji balkanskih Roma postoji vjerovanje u ''lampijerovića'', koji je dijete ljudske žene i vampira. Rađa se kao prirodni neprijatelj vampira.<ref name="Bane 2010"/> == U savremeno doba == U savremenoj popularnoj fikciji, vampir se obično prikazuje kao uglađeni, harizmatični zlikovac.<ref name="Barber 1988"/> Takva fikcija je započela poezijom iz 18. vijeka i nastavila se sa kratkim pričama iz 19. vijeka, od kojih je prva i najuticajnija bila "Vampir" Džona Polidorija (1819) sa vampirom lordom Ruthvenom.<ref>{{Cite journal|last=Jøn|first=A. Asbjørn|date=4. 11. 2001|title=From Nosferatu to Von Carstein: Shifts in the Portrayal of Vampires|url=https://journals.kvasirpublishing.com/af/article/view/158|journal=Australian Folklore|language=en|volume=16|issue=0|issn=0819-0852|access-date=30. 3. 2022|archive-date=18. 6. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618150013/https://journals.kvasirpublishing.com/af/article/view/158|url-status=dead}}</ref> Podvizi lorda Ruthvena dalje su istraženi u nizu vampirskih predstava u kojima je on bio antiheroj. Tema vampira nastavila se u serijskim publikacijama kao što je ''Varney the Vampire'' (1847) i kulminirala je u najpoznatijem vampirskom romanu u historiji: [[Drakula|Drakuli]] Brama Stokera, objavljenom 1897.<ref>{{Cite book|last=Christopher.|first=Frayling,|url=http://worldcat.org/oclc/1038121070|title=Vampyres : Lord Byron to Count Dracula|date=1992|publisher=Faber|isbn=0-571-16311-4|oclc=1038121070}}</ref> Vremenom, neki atributi koji se sada smatraju integralnim postali su ugrađeni u vampirov profil: očnjaci i ranjivost na sunčevu svjetlost pojavili su se tokom 19. vijeka zahvaljujući vampiru Varneyu i grofu Drakuli i njihovim upečatljivim zubima, te grofu Orloku iz Murnauovog filma [[Nosferatu]] (1922) koji se plaši dnevne svjetlosti. Plašt se pojavio u scenskim produkcijama 1920-ih, s visokim ovratnikom koji je uveo dramaturg Hamilton Deane kako bi pomogao Drakuli da 'nestane' na sceni.<ref>{{Cite book|last=Skal|first=David J.|url=https://www.worldcat.org/oclc/31528374|title=The monster show : a cultural history of horror|date=1994|publisher=Penguin Books|isbn=0-14-024002-0|location=New York, N.Y., U.S.A.|oclc=31528374}}</ref> Iako nije često eksplicitno dokumentirano u folkloru, besmrtnost vampira je jedan atribut koji se uveliko pojavljuje u filmu i književnosti.<ref>{{Cite book|last=Matthew.|first=Bunson,|url=http://worldcat.org/oclc/45990727|title=The vampire encyclopedia|date=2001|publisher=Random House International|isbn=0-517-16206-7|oclc=45990727}}</ref> Uprkos općem nevjerovanju u postojanje vampira, prijavljuju se povremena viđenja vampira i sličnih bića širom svijeta. Društva za lov na vampire i dalje postoje.<ref>{{Cite book|last=Cohen|first=Daniel|url=https://www.worldcat.org/oclc/8474196|title=The encyclopedia of monsters|date=1982|publisher=Dodd, Mead|isbn=0-396-08102-9|location=New York|oclc=8474196}}</ref> Zabilježeni su slučajevi poput onog u srbijanskom selu Zarožju gdje mještani i danas strahuju od povratka stogodišnjeg vampira Save Savanovića.<ref>{{Cite web|url=https://www.24sata.hr/news/debeli-srpski-vampir-pio-je-krv-99-godina-mjestani-se-jos-boje-337816|title=Debeli srpski vampir pio je krv 99 godina, mještani se još boje|website=www.24sata.hr|language=hr|access-date=30. 3. 2022}}</ref> == Vampiri u popularnoj kulturi == * [[Spisak filmova o vampirima]] * [[Spisak knjiga o vampirima]] == Referemce == {{Commonscat|Vampires}} {{Refspisak}} {{Slavenska mitologija}} [[Kategorija:Mitologija]] mhfsj8evr2vb6e696lsae0cbz269l0p Janez Janša 0 28840 3848718 3846288 2026-05-23T02:15:25Z KWiki 9400 3848718 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Janez Janša |slika = Janez Janša, EPP, 2025 (cropped).jpg |redoslijed = [[Premijer Slovenije]] |vrijeme_na_vlasti = 22. maj 2026 – |prethodnik = [[Robert Golob]] |nasljednik = |vrijeme_na_vlasti2 = 3. mart 2020 – 1. juni 2022. |prethodnik2 = Marjan Šarec |nasljednik2 = [[Robert Golob]] |vrijeme_na_vlasti3 = 10. februar 2012 – 20. mart 2013. |prethodnik3 = [[Borut Pahor]] |nasljednik3 = Alenka Bratušek |vrijeme_na_vlasti4 = 3. decembar 2004 – 21. novembar 2008. |prethodnik4 = Anton Rop |nasljednik4 = Borut Pahor |datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|09|17}} |mjesto_rođenja = [[Grosuplje]], FNRJ |nacionalnost = |politička_stranka = [[Slovenska demokratska stranka]] |supruga = Silva Predalič <br> Urška Bačovnik <small>(2009–trenutno)</small> |djeca = 4 |obrazovanje = [[Univerzitet u Ljubljani]] |vjera = |potpis = |web_stranica = }} '''Ivan Janša''' (rođen 17. septembra 1958, [[Ljubljana]]), kršten i najpoznatiji kao '''Janez Janša''', [[Slovenija|slovenski]] je [[političar]], ratni veteran Slovenske vojske 1991. i aktualni [[premijer Slovenije]]. == Biografija == Političku karijeru počeo je 1980-ih kao novinar i disident tokom komunističkog režima u bivšoj [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji]]. Bio je aktivan u novinskim i intelektualnim krugovima koji su se borili za političke slobode i demokratske reforme. Nakon osamostaljenja [[Slovenija|Slovenije]] 1991. postao je jedan od ključnih vođa u novoj državi. Služio je kao ministar odbrane i kasnije kao ministar vanjskih poslova u različitim slovenskim vladama. U međuvremenu, 1993, osnovao je [[Slovenska demokratska stranka|Slovensku demokratsku stranku]] (SDS), konzervativnu stranku koja je postala jedna od najvažnijih političkih snaga u Sloveniji. Janša je bio glavni lider stranke i sudjelovao je u više parlamentarnih izbora. Bio je izabran za predsjednika slovenske vlade četiri puta: 2004, 2012, 2020. i 2026. Tokom mandata suočavao se s različitim izazovima, uključujući privrednu krizu, reforme, borbu protiv korupcije, pandemiju uzrokovanu koronavirusom. Diplomirao je 1982. na Fakultetu društvenih nauka Univerziteta u Ljubljani iz područja odbrambenih nauka, što je bilo u skladu s njegovom kasnijom karijerom u vojsci i politici. Njegova politika često je bila usmjerena na očuvanje nacionalne suverenosti, snažniju ulogu države u privredii jačanje slovenskog identiteta, ali je često bila i predmet kontroverzi, a njegove odluke i stajališta izazivali su podjele u slovenskom društvu. Ostao je važan politički lider u Sloveniji s dugogodišnjom političkom karijerom i nastavlja djelovati kao jedan od ključnih aktera u slovenskoj politici.<ref>{{Cite web|url=https://biografija.net/janez-jansa/|title=Biografija Janeza Janše|access-date=22. 7. 2023|archive-date=22. 7. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722004122/https://biografija.net/janez-jansa/|url-status=dead}}</ref> == Politička karijera == === 1980-e === Nakon diplomiranja, Janša je postao pripravnik u tadašnjem Republičkom sekretarijatu za odbranu, gdje je položio svoj stručni ispit. Krajem 1982. godine, je imenovan za predsjednika Komiteta za osnovnu narodnu odbranu i socijalnu samopomoć unutar okvira bivše omladinske organizacije (SSOS). Njegovo iznošenje kritičkog stava o uslovima unutar Jugoslovenske narodne armije, koji su označeni kao kontrarevolucionarni, označava početak Janševe opozicije. Nakon toga, Janša i njegovi saradnici bili su pod strogim nadzorom od strane Državne službe za sigurnost, izloženi političkim sankcijama i ograničenjima, te im je onemogućeno javno djelovanje. Politička ograničenja koja su nametnuta Janezu Janši prožimala su sve aspekte njegovog života, te je tako izgubio mogućnost zapošljavanja u državnim institucijama ili kompanijama. Između 1985. i 1986. godine, odbijen je u 250 slučajeva kada je aplicirao za javno oglašene pozicije za koje je bio potpuno kvalificiran. U tom periodu, Janez Janša postao je politički aktivan u novo nastajućim pacifističkim i ekološkim pokretima, koje su vlasti smatrale "društveno poremećenim". Zarađivao je pišući računarske programe i obavljajući povremene "visokogorske" poslove zajedno s prijateljima iz planinarskog kluba. Krajem 1986. godine, Janša postaje sekretar mjesečnika "Časopis za kritiko znanosti", koji je izdavala studentska organizacija Univerziteta u Ljubljani, a koji je počeo obrađivati teme koje su tada bile smatrane politički nepoželjnim. Godine 1987. došlo je do djelomične liberalizacije uredničkog odbora Mladine, glavnog izdanja SSOS-a, što je omogućilo Janši da piše i objavljuje kritičke komentare i priloge na teme kao što su demokratija i nacionalni suverenitet. U proljeće 1987. godine, Janez Janša i Igor Omerza osnovali su malu računarsku kompaniju pod nazivom MikroAda, koja se uskoro pretvorila u vrstu tehničke službe za novonastale političke alternative i društvene pokrete. Tu je tajno pripremljen i dnevnik Stane Kavčiča, bivšeg predsjednika vlade Slovenske republike koji je 1972. godine odstranjen s funkcije od strane komunističkih vlasti zbog previše liberalnih stavova (urednici Janez Janša i Igor Bavčar). Dnevnik je objavljen 1988. godine i izazvao veliki interes - prvo izdanje rasprodano je u roku od nekoliko sati. Na isti način, u aprilu 1988. godine na MikroAdi pripremljen je i radni papir za Ustav Slovenije, koji su napisali slovenski pisci, pravnici i sociolozi. Radni papir je oštro osuđen od strane predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Slovenije, Milana Kučana, i visokih zvaničnika Jugoslovenske narodne armije. Ipak, radni papir u cijelosti je poslužio kao osnova za sadašnji Ustav Slovenije, usvojen 1991. godine. Rano ujutro 31. maja 1988. godine, Janez Janša je uhapšen od strane agenata Državne službe za sigurnost. Takođe su uhapšeni zastavnik [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] [[Ivan Borštner]], novinar [[David Tasić]] i urednik [[Franci Zavrl]]. Tako je započelo poznato suđenje Četvorici, koje je bilo suđenje od strane komunističke nomenklature protiv novonastale opozicije i izazvalo snažan odgovor slovenske javnosti. Počeli su se pojavljivati zahtjevi za promjenom u višestranačku demokratiju, što je bio jedan od glavnih poluga procesa nezavisnosti Slovenije. Mase demonstracija u Ljubljani i upis desetina hiljada građana u novoformirani Odbor za zaštitu ljudskih prava karakterizirali su ono što je postalo poznato kao Slovensko proljeće. Na suđenju održanom zatvorenog vrata, tokom kojeg optuženi nisu imali pravo na pravnu zastupljenost, Janša je osuđen na 18 mjeseci zatvora. Nakon što je presuda postala pravomoćna u maju 1989. godine, Janša je ponovno uhapšen od strane komunističkih vlast i poslan na izdržavanje kazne u zatvoru maksimalne sigurnosti u Dobu pri Mirni; tek nakon javnog negodovanja Janša je prebačen u otvoreni zatvor u Igu. Na tim demonstracijama pročitana je Majsk deklaracija 1989. godine - deklaracija u kojoj je opozicija zahtijevala demokratsku i suverenu Sloveniju i poštovanje ljudskih prava. Zbog ogromnog javnog pritiska, Janša je pušten iz zatvora tokom ljeta 1989. godine nakon što je odslužio trećinu svoje kazne. Nakon izlaska iz zatvora, Janša je postao glavni urednik opozicijskog tjednika Demokracija, gdje je ostao do maja 1990. godine. Demokracija je postala neslužbeni glas ujedinjene opozicije poznate kao Demos.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Počeci njegove karijere|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 1990–2000. === [[Datoteka:Igor Bavčar in Janez Janša.jpg|mini|Igor Bavčar i Janša (1991)]] U maju 1990. Janša je postao ministar odbrane. Igrao je ključnu ulogu u stvaranju sposobnog odbrambenog sistema koji je omogućio zemlji da se u junu 1991. suprotstavi agresiji jugoslovenske vojske s relativno malo gubitaka i konačno proglasi potpunu nezavisnost, preko Manevrske strukture narodne odbrane i transformacije Teritorijalne odbrane u prave Slovenske Oružane Snage. Dužnost ministra odbrane obavljao je do 1994; tokom četverogodišnje vladavine on i njegovi saradnici formirali su vojnu strukturu koja je omogućila Sloveniji da potpiše Program partnerstva za mir s NATO-om. Kao ministar odbrane, Janša je imao ključnu ulogu u uključivanju Slovenskih oružanih snaga u druge međunarodne mehanizme kolektivne sigurnosti te je uspostavio parlamentarnu kontrolu nad vojskom kao osnovni demokratski standard. Godine 1993. predložio je osnivanje Saveza veterana rata za Sloveniju, koji obuhvata patriote koji su aktivno pružali otpor jugoslavenskoj dominaciji i agresiji između 1990. i 1991. U martu 1994., Narodna skupština Republike Slovenije, na zahtjev premijera dr. [[Janez Drnovšek|Janeza Drnovšeka]], razrešila je Janeza Janšu dužnosti Ministra odbrane. Razlog dat za smjenu bio je navodni prekoračaj vojnog sektora u civilnom okruženju. Skoro godinu dana kasnije, Državno tužilaštvo i Parlamentarni odbor za zakonodavstvo i pravna pitanja donijeli su jednoglasnu odluku da su vojne vlasti postupale u skladu sa slovenskim zakonom. Tokom rasprave o razrješenju Janše s pozicije ministra odbrane, hiljade njegovih pristalica demonstriralo je ispred zgrade parlamenta zahtijevajući vladavinu prava i okončanje korupcije u državnoj službi.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Janez Janša - Ministar odbrane Slovenije|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> U proljeće 1992. Janša se pridružio Socijaldemokratskoj stranci Slovenije pod vodstvom dr. Jožeta Pučnika. Na izborima 1992. godine, Janez Janša je ponovno izabran za zastupnika, a u maju 1993. godine izabran je za predsjednika Socijaldemokratske stranke Slovenije na trećem stranačkom kongresu. Janez Janša je ponovno izabran za predsjednika Socijaldemokratske stranke na stranačkim kongresima održanim 1995., 1999., 2001. i 2005. godine. Godine 1996. ponovo je izabran za zastupnika, a Socijaldemokratska stranka postala je vodeća opozicijska stranka u Sloveniji. Od januara 1997. do jula 1998. također je bio šef slovenske parlamentarne delegacije u Sjevernoatlantskoj skupštini (NAA). Od juna do oktobra 2000. obavljao je dužnost ministra odbrane u vladi kojom je predsjedavao Andrej Bajuk. Tokom tog perioda on i njegovi saradnici izradili su rezoluciju o nacionalnoj strategiji bezbjednosti Republike Slovenije, najvažniji strateški dokument u oblasti odbrane, a na njegov prijedlog, Vlada je također usvojila Doktrinu odbrane Republike Slovenije. [[Datoteka:Flickr - europeanpeoplesparty - Fillon-Molterer-Jansa.jpg|mini]] Tokom svog mandata, Ministarstvo odbrane realno je procijenilo sprovođenje osnovnih programa razvoja odbrambenih snaga za period od 1994. do 2003. te usvojilo plan za njihovu djelomičnu restrukturiranost, koja je trebala biti završena između 2000. i 2003; pripadnicima Slovenskih oružanih snaga također je bilo omogućeno pravo na duhovnu brigu. U vrijeme kada je Janez Janša bio Ministar odbrane, Slovenija je pripremila svoj drugi akcioni plan za punopravno članstvo u [[NATO]]-u i bila je prva među zemljama kandidatima koja je dostavila zahtjev Lordu Robertsonu, tadašnjem generalnom sekretaru NATO-a u Briselu. Na izborima za Narodnu skupštinu održanim u oktobru 2000. godine, Janez Janša je izabran za zastupnika Narodne skupštine po treći put, a Socijaldemokratska stranka postala je druga najveća politička stranka u Sloveniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Predsjednik SDS-a|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 2004. === Dana 9. novembra 2004. Janša, nominirani kandidat za mandat da formira novu slovensku vladu, izabran je za predsjednika Vlade Republike Slovenije sa 57 glasova. 3. decembra 2004. nova Vlada je položila zakletvu u Narodnoj skupštini Republike Slovenije i sastala se pod vodstvom Janeza Janše za svoju konstitutivnu sjednicu tog istog dana. Vlada Republike Slovenije, koju vodi Janez Janša, sastoji se od sljedećih koalicijskih partnera: [[Slovenska demokratska stranka]], [[Nova Slovenija - Krščanska ljudska stranka]], [[Slovenska ljudska stranka]] i [[Demokratska stranka umirovljenika Slovenije]]. 19. novembra 2007. Narodna skupština Republike Slovenije održala je glasanje povjerenja koje je zatražio premijer Janez Janša u vezi predstojećeg slovenskog predsjedavanja [[Vijeće Europske unije|Vijećem Europske unije]] i potvrdila mandat Vladi. [[Datoteka:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Summit 15 December 2005 (21).jpg|mini|Janez Janša na EPP samitu]] Neki od glavnih postignuća Vlade Republike Slovenije od decembra 2004. do decembra 2007. godine su i mjere koje su direktno uticale na živote građana Republike Slovenije, donoseći izuzetan ekonomski uspjeh, veći stepen zaposlenosti i najnižu stopu nezaposlenosti do tada. Većina mjera definiranih u Okviru ekonomskih i socijalnih reformi za povećanje blagostanja u Sloveniji i poboljšanje standarda života su implementirane, što Sloveniju svrstava među najuspješnije države članice [[Evropska unija|EU]] u postizanju ciljeva Lisabonske strategije. Vlada je regulirala poreze i uklonila niz administrativnih prepreka na modern način koji je međunarodno usporediv i društveno održiv. Uvedene su mjere za smanjenje tereta na ekonomiju i povećanje konkurentnosti na domaćim i stranim tržištima. Tokom Janez Janšinog mandata, [[Slovenija|Republika Slovenija]] postala je prepoznatljiv i uspješan član Europske unije: 1. januara 2007. godine usvojila je jedinstvenu [[Euro|europsku valutu]]; 22. decembra 2007. godine eliminirala je unutarnje granice i pridružila se [[Šengenska zona|Schengenskom području]]; a 1. januara postala je prva nova država članica koja je preuzela predsjedavanje EU. U svojstvu premijera, Janez Janša je posjetio Sjedinjene Američke Države, Kinu, Rusiju, Francusku, Veliku Britaniju, Saudijsku Arabiju, Kuvajt, Irak, Tursku, Italiju, Austriju, Hrvatsku, Estoniju, Litvaniju, Latviju, Poljsku, Češku Republiku, Slovačku, Mađarsku, Vatikan, Portugal, Nizozemsku, Bosnu i Hercegovinu, Ukrajinu, bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju i Luksemburg. Nacionalni izbori u septembru 2008. doveli su slovensku političku situaciju do nove dimenzije. Tri tjedna prije izbora, u saradnji s finskim novinarom Magnusom Berglundom, tadašnja opozicija (i sadašnja vlada) pokrenula je optužbe za korupciju protiv tadašnjeg premijera Janeza Janše. Lažne tvrdnje da je Janša primio mito od finske kompanije imale su svoje posljedice - Socijaldemokratska stranka pobijedila je sa uskim postotkom razlike. Slučaj je kasnije detaljno objašnjen u članku »''Slučaj Janša-Patria (ili potjera): Izazov za kriminologiju medija''« uglednog finskog stručnjaka dr. Johana Bäckmana (izvanrednog profesora sociologije na Univerzitetu u Helsinkiju i izvanrednog profesora kriminologije na Univerzitetu u Turku). Europska narodna stranka jednoglasno je osudila slučaj u svojoj rezoluciji o Sloveniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Prvi premijerski mandat|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 2008. === [[Datoteka:Dmitry Medvedev in Khanty-Mansiysk 26-27 June 2008-4.jpg|mini|Janez Janša i tadašnji predsjednik [[Rusija|Ruske Federacije]], [[Dmitrij Medvedev]] (2008.godina)]] Na sljedećim parlamentarnim izborima održanim 21. septembra 2008. godine, vladajuća koalicija izgubila je većinu u parlamentu, a Janšina vlada je zamijenjena vladom koalicije koju su vodili Socijaldemokrati.<ref>{{Cite web|url=https://mondo.ba/Info/Region/a26113/Borut-Pahor-novi-slovenacki-premijer.html|title=Borut Pahor novi slovenački premijer}}</ref> === 2011. === Na prevremenim parlamentarnim izborima održanim u decembru 2011. godine, SDS je postala druga najjača politička snaga. Janši je uspjelo formirati centar-desnu koaliciju s četiri manje stranke, a ponovno je postao premijer.<ref>{{Cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/slovenski-premijer-pahor-ostao-bez-vecine-jansa-trazi-izbore-278602|title=Janša traži izbore}}</ref> === 2013. === Godine 2013. Janša je optužen za korupciju u poznatom slučaju nazvanom "Patria afera". Izgubio je premijersku poziciju nakon što je izgubio povjerenje u parlamentu.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2015/12/2/afera-patria-zvanicno-otisla-u-sudsku-zastaru|title=AFERA PATRIA}}</ref> === 2014–2020. === Janša je ostao u političkoj areni kao oporbeni lider. SDS je sudjelovala u parlamentarnim izborima i ostvarivala značajan politički utjecaj.<ref>{{Cite web|url=https://mondo.ba/Info/Region/a493738/Slovenci-glasali-za-Stranku-Mire-Cerara.html|title=Slovenci glasali za Stranku Mire Cerara}}</ref> === 2020-e === [[Datoteka:Janez Janša in Brussels 26.jpg|mini|Janez Janša i predsjednik [[Francuska|Francuske]] [[Emmanuel Macron]] na samitu u Briselu 2021.]] Nakon ostavke premijera Marjana Šareca u januaru 2020. godine, Janši je uspjelo formirati koaliciju od četiri stranke i postati premijer po treći put. Nakon izbijanja pandemije uzrokovane [[koronavirus]]om, Janez Janša je postao predmetom kritike zbog represivnih mjera koje je uveo.<ref>{{Cite web|url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/jansa-eu-priprema-blokadu-zracnog-prometa-zbog-nove-varijante-korone/2321244.aspx|title=Janša: EU priprema blokadu zračnog prometa zbog nove varijante korone}}</ref> Na [[Parlamentarni izbori u Sloveniji 2022.|Parlamentarim izborima]] održanim 24. aprila 2022. godine, Janez Janša je osvojio 27 mandata u Parlamentu Slovenije, što nije bilo dovoljno da produži premijerski mandat koji je osvojio dr. [[Robert Golob]] sa osvojenim 41 mandatom i time je posato novi Premijer Slovenije. == Privatni život == On je otac četvero djece, Žana, Nike, Črtomira i Jakoba. U slobodno vrijeme igra nogomet i golf, uživa u skijanju i snoubordingu, ali najviše uživa u planinarenju u slovenskim planinama, gdje je također upoznao svoju suprugu, doktoricu Uršku Bačkovnik. ==Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{Commonscat-inline|Janez Janša}} {{Premijeri Slovenije}} {{Predsjednici Vijeća Evrope}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Janša, Janez}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Ljubljana]] [[Kategorija:Slovenski političari]] [[Kategorija:Slovenski premijeri]] hbx7fzzy1jf3hvdzm65vp1q55j8f9yv 3848734 3848718 2026-05-23T07:00:13Z AnToni 2325 /* Privatni život */ najviše uživa? 3848734 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Janez Janša |slika = Janez Janša, EPP, 2025 (cropped).jpg |redoslijed = [[Premijer Slovenije]] |vrijeme_na_vlasti = 22. maj 2026 – |prethodnik = [[Robert Golob]] |nasljednik = |vrijeme_na_vlasti2 = 3. mart 2020 – 1. juni 2022. |prethodnik2 = Marjan Šarec |nasljednik2 = [[Robert Golob]] |vrijeme_na_vlasti3 = 10. februar 2012 – 20. mart 2013. |prethodnik3 = [[Borut Pahor]] |nasljednik3 = Alenka Bratušek |vrijeme_na_vlasti4 = 3. decembar 2004 – 21. novembar 2008. |prethodnik4 = Anton Rop |nasljednik4 = Borut Pahor |datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|09|17}} |mjesto_rođenja = [[Grosuplje]], FNRJ |nacionalnost = |politička_stranka = [[Slovenska demokratska stranka]] |supruga = Silva Predalič <br> Urška Bačovnik <small>(2009–trenutno)</small> |djeca = 4 |obrazovanje = [[Univerzitet u Ljubljani]] |vjera = |potpis = |web_stranica = }} '''Ivan Janša''' (rođen 17. septembra 1958, [[Ljubljana]]), kršten i najpoznatiji kao '''Janez Janša''', [[Slovenija|slovenski]] je [[političar]], ratni veteran Slovenske vojske 1991. i aktualni [[premijer Slovenije]]. == Biografija == Političku karijeru počeo je 1980-ih kao novinar i disident tokom komunističkog režima u bivšoj [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji]]. Bio je aktivan u novinskim i intelektualnim krugovima koji su se borili za političke slobode i demokratske reforme. Nakon osamostaljenja [[Slovenija|Slovenije]] 1991. postao je jedan od ključnih vođa u novoj državi. Služio je kao ministar odbrane i kasnije kao ministar vanjskih poslova u različitim slovenskim vladama. U međuvremenu, 1993, osnovao je [[Slovenska demokratska stranka|Slovensku demokratsku stranku]] (SDS), konzervativnu stranku koja je postala jedna od najvažnijih političkih snaga u Sloveniji. Janša je bio glavni lider stranke i sudjelovao je u više parlamentarnih izbora. Bio je izabran za predsjednika slovenske vlade četiri puta: 2004, 2012, 2020. i 2026. Tokom mandata suočavao se s različitim izazovima, uključujući privrednu krizu, reforme, borbu protiv korupcije, pandemiju uzrokovanu koronavirusom. Diplomirao je 1982. na Fakultetu društvenih nauka Univerziteta u Ljubljani iz područja odbrambenih nauka, što je bilo u skladu s njegovom kasnijom karijerom u vojsci i politici. Njegova politika često je bila usmjerena na očuvanje nacionalne suverenosti, snažniju ulogu države u privredii jačanje slovenskog identiteta, ali je često bila i predmet kontroverzi, a njegove odluke i stajališta izazivali su podjele u slovenskom društvu. Ostao je važan politički lider u Sloveniji s dugogodišnjom političkom karijerom i nastavlja djelovati kao jedan od ključnih aktera u slovenskoj politici.<ref>{{Cite web|url=https://biografija.net/janez-jansa/|title=Biografija Janeza Janše|access-date=22. 7. 2023|archive-date=22. 7. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722004122/https://biografija.net/janez-jansa/|url-status=dead}}</ref> == Politička karijera == === 1980-e === Nakon diplomiranja, Janša je postao pripravnik u tadašnjem Republičkom sekretarijatu za odbranu, gdje je položio svoj stručni ispit. Krajem 1982. godine, je imenovan za predsjednika Komiteta za osnovnu narodnu odbranu i socijalnu samopomoć unutar okvira bivše omladinske organizacije (SSOS). Njegovo iznošenje kritičkog stava o uslovima unutar Jugoslovenske narodne armije, koji su označeni kao kontrarevolucionarni, označava početak Janševe opozicije. Nakon toga, Janša i njegovi saradnici bili su pod strogim nadzorom od strane Državne službe za sigurnost, izloženi političkim sankcijama i ograničenjima, te im je onemogućeno javno djelovanje. Politička ograničenja koja su nametnuta Janezu Janši prožimala su sve aspekte njegovog života, te je tako izgubio mogućnost zapošljavanja u državnim institucijama ili kompanijama. Između 1985. i 1986. godine, odbijen je u 250 slučajeva kada je aplicirao za javno oglašene pozicije za koje je bio potpuno kvalificiran. U tom periodu, Janez Janša postao je politički aktivan u novo nastajućim pacifističkim i ekološkim pokretima, koje su vlasti smatrale "društveno poremećenim". Zarađivao je pišući računarske programe i obavljajući povremene "visokogorske" poslove zajedno s prijateljima iz planinarskog kluba. Krajem 1986. godine, Janša postaje sekretar mjesečnika "Časopis za kritiko znanosti", koji je izdavala studentska organizacija Univerziteta u Ljubljani, a koji je počeo obrađivati teme koje su tada bile smatrane politički nepoželjnim. Godine 1987. došlo je do djelomične liberalizacije uredničkog odbora Mladine, glavnog izdanja SSOS-a, što je omogućilo Janši da piše i objavljuje kritičke komentare i priloge na teme kao što su demokratija i nacionalni suverenitet. U proljeće 1987. godine, Janez Janša i Igor Omerza osnovali su malu računarsku kompaniju pod nazivom MikroAda, koja se uskoro pretvorila u vrstu tehničke službe za novonastale političke alternative i društvene pokrete. Tu je tajno pripremljen i dnevnik Stane Kavčiča, bivšeg predsjednika vlade Slovenske republike koji je 1972. godine odstranjen s funkcije od strane komunističkih vlasti zbog previše liberalnih stavova (urednici Janez Janša i Igor Bavčar). Dnevnik je objavljen 1988. godine i izazvao veliki interes - prvo izdanje rasprodano je u roku od nekoliko sati. Na isti način, u aprilu 1988. godine na MikroAdi pripremljen je i radni papir za Ustav Slovenije, koji su napisali slovenski pisci, pravnici i sociolozi. Radni papir je oštro osuđen od strane predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Slovenije, Milana Kučana, i visokih zvaničnika Jugoslovenske narodne armije. Ipak, radni papir u cijelosti je poslužio kao osnova za sadašnji Ustav Slovenije, usvojen 1991. godine. Rano ujutro 31. maja 1988. godine, Janez Janša je uhapšen od strane agenata Državne službe za sigurnost. Takođe su uhapšeni zastavnik [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] [[Ivan Borštner]], novinar [[David Tasić]] i urednik [[Franci Zavrl]]. Tako je započelo poznato suđenje Četvorici, koje je bilo suđenje od strane komunističke nomenklature protiv novonastale opozicije i izazvalo snažan odgovor slovenske javnosti. Počeli su se pojavljivati zahtjevi za promjenom u višestranačku demokratiju, što je bio jedan od glavnih poluga procesa nezavisnosti Slovenije. Mase demonstracija u Ljubljani i upis desetina hiljada građana u novoformirani Odbor za zaštitu ljudskih prava karakterizirali su ono što je postalo poznato kao Slovensko proljeće. Na suđenju održanom zatvorenog vrata, tokom kojeg optuženi nisu imali pravo na pravnu zastupljenost, Janša je osuđen na 18 mjeseci zatvora. Nakon što je presuda postala pravomoćna u maju 1989. godine, Janša je ponovno uhapšen od strane komunističkih vlast i poslan na izdržavanje kazne u zatvoru maksimalne sigurnosti u Dobu pri Mirni; tek nakon javnog negodovanja Janša je prebačen u otvoreni zatvor u Igu. Na tim demonstracijama pročitana je Majsk deklaracija 1989. godine - deklaracija u kojoj je opozicija zahtijevala demokratsku i suverenu Sloveniju i poštovanje ljudskih prava. Zbog ogromnog javnog pritiska, Janša je pušten iz zatvora tokom ljeta 1989. godine nakon što je odslužio trećinu svoje kazne. Nakon izlaska iz zatvora, Janša je postao glavni urednik opozicijskog tjednika Demokracija, gdje je ostao do maja 1990. godine. Demokracija je postala neslužbeni glas ujedinjene opozicije poznate kao Demos.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Počeci njegove karijere|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 1990–2000. === [[Datoteka:Igor Bavčar in Janez Janša.jpg|mini|Igor Bavčar i Janša (1991)]] U maju 1990. Janša je postao ministar odbrane. Igrao je ključnu ulogu u stvaranju sposobnog odbrambenog sistema koji je omogućio zemlji da se u junu 1991. suprotstavi agresiji jugoslovenske vojske s relativno malo gubitaka i konačno proglasi potpunu nezavisnost, preko Manevrske strukture narodne odbrane i transformacije Teritorijalne odbrane u prave Slovenske Oružane Snage. Dužnost ministra odbrane obavljao je do 1994; tokom četverogodišnje vladavine on i njegovi saradnici formirali su vojnu strukturu koja je omogućila Sloveniji da potpiše Program partnerstva za mir s NATO-om. Kao ministar odbrane, Janša je imao ključnu ulogu u uključivanju Slovenskih oružanih snaga u druge međunarodne mehanizme kolektivne sigurnosti te je uspostavio parlamentarnu kontrolu nad vojskom kao osnovni demokratski standard. Godine 1993. predložio je osnivanje Saveza veterana rata za Sloveniju, koji obuhvata patriote koji su aktivno pružali otpor jugoslavenskoj dominaciji i agresiji između 1990. i 1991. U martu 1994., Narodna skupština Republike Slovenije, na zahtjev premijera dr. [[Janez Drnovšek|Janeza Drnovšeka]], razrešila je Janeza Janšu dužnosti Ministra odbrane. Razlog dat za smjenu bio je navodni prekoračaj vojnog sektora u civilnom okruženju. Skoro godinu dana kasnije, Državno tužilaštvo i Parlamentarni odbor za zakonodavstvo i pravna pitanja donijeli su jednoglasnu odluku da su vojne vlasti postupale u skladu sa slovenskim zakonom. Tokom rasprave o razrješenju Janše s pozicije ministra odbrane, hiljade njegovih pristalica demonstriralo je ispred zgrade parlamenta zahtijevajući vladavinu prava i okončanje korupcije u državnoj službi.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Janez Janša - Ministar odbrane Slovenije|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> U proljeće 1992. Janša se pridružio Socijaldemokratskoj stranci Slovenije pod vodstvom dr. Jožeta Pučnika. Na izborima 1992. godine, Janez Janša je ponovno izabran za zastupnika, a u maju 1993. godine izabran je za predsjednika Socijaldemokratske stranke Slovenije na trećem stranačkom kongresu. Janez Janša je ponovno izabran za predsjednika Socijaldemokratske stranke na stranačkim kongresima održanim 1995., 1999., 2001. i 2005. godine. Godine 1996. ponovo je izabran za zastupnika, a Socijaldemokratska stranka postala je vodeća opozicijska stranka u Sloveniji. Od januara 1997. do jula 1998. također je bio šef slovenske parlamentarne delegacije u Sjevernoatlantskoj skupštini (NAA). Od juna do oktobra 2000. obavljao je dužnost ministra odbrane u vladi kojom je predsjedavao Andrej Bajuk. Tokom tog perioda on i njegovi saradnici izradili su rezoluciju o nacionalnoj strategiji bezbjednosti Republike Slovenije, najvažniji strateški dokument u oblasti odbrane, a na njegov prijedlog, Vlada je također usvojila Doktrinu odbrane Republike Slovenije. [[Datoteka:Flickr - europeanpeoplesparty - Fillon-Molterer-Jansa.jpg|mini]] Tokom svog mandata, Ministarstvo odbrane realno je procijenilo sprovođenje osnovnih programa razvoja odbrambenih snaga za period od 1994. do 2003. te usvojilo plan za njihovu djelomičnu restrukturiranost, koja je trebala biti završena između 2000. i 2003; pripadnicima Slovenskih oružanih snaga također je bilo omogućeno pravo na duhovnu brigu. U vrijeme kada je Janez Janša bio Ministar odbrane, Slovenija je pripremila svoj drugi akcioni plan za punopravno članstvo u [[NATO]]-u i bila je prva među zemljama kandidatima koja je dostavila zahtjev Lordu Robertsonu, tadašnjem generalnom sekretaru NATO-a u Briselu. Na izborima za Narodnu skupštinu održanim u oktobru 2000. godine, Janez Janša je izabran za zastupnika Narodne skupštine po treći put, a Socijaldemokratska stranka postala je druga najveća politička stranka u Sloveniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Predsjednik SDS-a|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 2004. === Dana 9. novembra 2004. Janša, nominirani kandidat za mandat da formira novu slovensku vladu, izabran je za predsjednika Vlade Republike Slovenije sa 57 glasova. 3. decembra 2004. nova Vlada je položila zakletvu u Narodnoj skupštini Republike Slovenije i sastala se pod vodstvom Janeza Janše za svoju konstitutivnu sjednicu tog istog dana. Vlada Republike Slovenije, koju vodi Janez Janša, sastoji se od sljedećih koalicijskih partnera: [[Slovenska demokratska stranka]], [[Nova Slovenija - Krščanska ljudska stranka]], [[Slovenska ljudska stranka]] i [[Demokratska stranka umirovljenika Slovenije]]. 19. novembra 2007. Narodna skupština Republike Slovenije održala je glasanje povjerenja koje je zatražio premijer Janez Janša u vezi predstojećeg slovenskog predsjedavanja [[Vijeće Europske unije|Vijećem Europske unije]] i potvrdila mandat Vladi. [[Datoteka:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Summit 15 December 2005 (21).jpg|mini|Janez Janša na EPP samitu]] Neki od glavnih postignuća Vlade Republike Slovenije od decembra 2004. do decembra 2007. godine su i mjere koje su direktno uticale na živote građana Republike Slovenije, donoseći izuzetan ekonomski uspjeh, veći stepen zaposlenosti i najnižu stopu nezaposlenosti do tada. Većina mjera definiranih u Okviru ekonomskih i socijalnih reformi za povećanje blagostanja u Sloveniji i poboljšanje standarda života su implementirane, što Sloveniju svrstava među najuspješnije države članice [[Evropska unija|EU]] u postizanju ciljeva Lisabonske strategije. Vlada je regulirala poreze i uklonila niz administrativnih prepreka na modern način koji je međunarodno usporediv i društveno održiv. Uvedene su mjere za smanjenje tereta na ekonomiju i povećanje konkurentnosti na domaćim i stranim tržištima. Tokom Janez Janšinog mandata, [[Slovenija|Republika Slovenija]] postala je prepoznatljiv i uspješan član Europske unije: 1. januara 2007. godine usvojila je jedinstvenu [[Euro|europsku valutu]]; 22. decembra 2007. godine eliminirala je unutarnje granice i pridružila se [[Šengenska zona|Schengenskom području]]; a 1. januara postala je prva nova država članica koja je preuzela predsjedavanje EU. U svojstvu premijera, Janez Janša je posjetio Sjedinjene Američke Države, Kinu, Rusiju, Francusku, Veliku Britaniju, Saudijsku Arabiju, Kuvajt, Irak, Tursku, Italiju, Austriju, Hrvatsku, Estoniju, Litvaniju, Latviju, Poljsku, Češku Republiku, Slovačku, Mađarsku, Vatikan, Portugal, Nizozemsku, Bosnu i Hercegovinu, Ukrajinu, bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju i Luksemburg. Nacionalni izbori u septembru 2008. doveli su slovensku političku situaciju do nove dimenzije. Tri tjedna prije izbora, u saradnji s finskim novinarom Magnusom Berglundom, tadašnja opozicija (i sadašnja vlada) pokrenula je optužbe za korupciju protiv tadašnjeg premijera Janeza Janše. Lažne tvrdnje da je Janša primio mito od finske kompanije imale su svoje posljedice - Socijaldemokratska stranka pobijedila je sa uskim postotkom razlike. Slučaj je kasnije detaljno objašnjen u članku »''Slučaj Janša-Patria (ili potjera): Izazov za kriminologiju medija''« uglednog finskog stručnjaka dr. Johana Bäckmana (izvanrednog profesora sociologije na Univerzitetu u Helsinkiju i izvanrednog profesora kriminologije na Univerzitetu u Turku). Europska narodna stranka jednoglasno je osudila slučaj u svojoj rezoluciji o Sloveniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Prvi premijerski mandat|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 2008. === [[Datoteka:Dmitry Medvedev in Khanty-Mansiysk 26-27 June 2008-4.jpg|mini|Janez Janša i tadašnji predsjednik [[Rusija|Ruske Federacije]], [[Dmitrij Medvedev]] (2008.godina)]] Na sljedećim parlamentarnim izborima održanim 21. septembra 2008. godine, vladajuća koalicija izgubila je većinu u parlamentu, a Janšina vlada je zamijenjena vladom koalicije koju su vodili Socijaldemokrati.<ref>{{Cite web|url=https://mondo.ba/Info/Region/a26113/Borut-Pahor-novi-slovenacki-premijer.html|title=Borut Pahor novi slovenački premijer}}</ref> === 2011. === Na prevremenim parlamentarnim izborima održanim u decembru 2011. godine, SDS je postala druga najjača politička snaga. Janši je uspjelo formirati centar-desnu koaliciju s četiri manje stranke, a ponovno je postao premijer.<ref>{{Cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/slovenski-premijer-pahor-ostao-bez-vecine-jansa-trazi-izbore-278602|title=Janša traži izbore}}</ref> === 2013. === Godine 2013. Janša je optužen za korupciju u poznatom slučaju nazvanom "Patria afera". Izgubio je premijersku poziciju nakon što je izgubio povjerenje u parlamentu.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2015/12/2/afera-patria-zvanicno-otisla-u-sudsku-zastaru|title=AFERA PATRIA}}</ref> === 2014–2020. === Janša je ostao u političkoj areni kao oporbeni lider. SDS je sudjelovala u parlamentarnim izborima i ostvarivala značajan politički utjecaj.<ref>{{Cite web|url=https://mondo.ba/Info/Region/a493738/Slovenci-glasali-za-Stranku-Mire-Cerara.html|title=Slovenci glasali za Stranku Mire Cerara}}</ref> === 2020-e === [[Datoteka:Janez Janša in Brussels 26.jpg|mini|Janez Janša i predsjednik [[Francuska|Francuske]] [[Emmanuel Macron]] na samitu u Briselu 2021.]] Nakon ostavke premijera Marjana Šareca u januaru 2020. godine, Janši je uspjelo formirati koaliciju od četiri stranke i postati premijer po treći put. Nakon izbijanja pandemije uzrokovane [[koronavirus]]om, Janez Janša je postao predmetom kritike zbog represivnih mjera koje je uveo.<ref>{{Cite web|url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/jansa-eu-priprema-blokadu-zracnog-prometa-zbog-nove-varijante-korone/2321244.aspx|title=Janša: EU priprema blokadu zračnog prometa zbog nove varijante korone}}</ref> Na [[Parlamentarni izbori u Sloveniji 2022.|Parlamentarim izborima]] održanim 24. aprila 2022. godine, Janez Janša je osvojio 27 mandata u Parlamentu Slovenije, što nije bilo dovoljno da produži premijerski mandat koji je osvojio dr. [[Robert Golob]] sa osvojenim 41 mandatom i time je posato novi Premijer Slovenije. == Privatni život == Otac je četvero djece: Žana, Nike, Črtomira i Jakoba. U slobodno vrijeme igra nogomet i golf, bavi se skijanjem i snoubordingom i planinarenjem u slovenskim planinama, gdje je upoznao svoju suprugu, doktoricu Uršku Bačkovnik. ==Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{Commonscat-inline|Janez Janša}} {{Premijeri Slovenije}} {{Predsjednici Vijeća Evrope}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Janša, Janez}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Ljubljana]] [[Kategorija:Slovenski političari]] [[Kategorija:Slovenski premijeri]] ixgymyb1ls54pztg8ljhcoaak7w95sq 3848735 3848734 2026-05-23T07:01:16Z AnToni 2325 /* Privatni život */ 3848735 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Janez Janša |slika = Janez Janša, EPP, 2025 (cropped).jpg |redoslijed = [[Premijer Slovenije]] |vrijeme_na_vlasti = 22. maj 2026 – |prethodnik = [[Robert Golob]] |nasljednik = |vrijeme_na_vlasti2 = 3. mart 2020 – 1. juni 2022. |prethodnik2 = Marjan Šarec |nasljednik2 = [[Robert Golob]] |vrijeme_na_vlasti3 = 10. februar 2012 – 20. mart 2013. |prethodnik3 = [[Borut Pahor]] |nasljednik3 = Alenka Bratušek |vrijeme_na_vlasti4 = 3. decembar 2004 – 21. novembar 2008. |prethodnik4 = Anton Rop |nasljednik4 = Borut Pahor |datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|09|17}} |mjesto_rođenja = [[Grosuplje]], FNRJ |nacionalnost = |politička_stranka = [[Slovenska demokratska stranka]] |supruga = Silva Predalič <br> Urška Bačovnik <small>(2009–trenutno)</small> |djeca = 4 |obrazovanje = [[Univerzitet u Ljubljani]] |vjera = |potpis = |web_stranica = }} '''Ivan Janša''' (rođen 17. septembra 1958, [[Ljubljana]]), kršten i najpoznatiji kao '''Janez Janša''', [[Slovenija|slovenski]] je [[političar]], ratni veteran Slovenske vojske 1991. i aktualni [[premijer Slovenije]]. == Biografija == Političku karijeru počeo je 1980-ih kao novinar i disident tokom komunističkog režima u bivšoj [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji]]. Bio je aktivan u novinskim i intelektualnim krugovima koji su se borili za političke slobode i demokratske reforme. Nakon osamostaljenja [[Slovenija|Slovenije]] 1991. postao je jedan od ključnih vođa u novoj državi. Služio je kao ministar odbrane i kasnije kao ministar vanjskih poslova u različitim slovenskim vladama. U međuvremenu, 1993, osnovao je [[Slovenska demokratska stranka|Slovensku demokratsku stranku]] (SDS), konzervativnu stranku koja je postala jedna od najvažnijih političkih snaga u Sloveniji. Janša je bio glavni lider stranke i sudjelovao je u više parlamentarnih izbora. Bio je izabran za predsjednika slovenske vlade četiri puta: 2004, 2012, 2020. i 2026. Tokom mandata suočavao se s različitim izazovima, uključujući privrednu krizu, reforme, borbu protiv korupcije, pandemiju uzrokovanu koronavirusom. Diplomirao je 1982. na Fakultetu društvenih nauka Univerziteta u Ljubljani iz područja odbrambenih nauka, što je bilo u skladu s njegovom kasnijom karijerom u vojsci i politici. Njegova politika često je bila usmjerena na očuvanje nacionalne suverenosti, snažniju ulogu države u privredii jačanje slovenskog identiteta, ali je često bila i predmet kontroverzi, a njegove odluke i stajališta izazivali su podjele u slovenskom društvu. Ostao je važan politički lider u Sloveniji s dugogodišnjom političkom karijerom i nastavlja djelovati kao jedan od ključnih aktera u slovenskoj politici.<ref>{{Cite web|url=https://biografija.net/janez-jansa/|title=Biografija Janeza Janše|access-date=22. 7. 2023|archive-date=22. 7. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722004122/https://biografija.net/janez-jansa/|url-status=dead}}</ref> == Politička karijera == === 1980-e === Nakon diplomiranja, Janša je postao pripravnik u tadašnjem Republičkom sekretarijatu za odbranu, gdje je položio svoj stručni ispit. Krajem 1982. godine, je imenovan za predsjednika Komiteta za osnovnu narodnu odbranu i socijalnu samopomoć unutar okvira bivše omladinske organizacije (SSOS). Njegovo iznošenje kritičkog stava o uslovima unutar Jugoslovenske narodne armije, koji su označeni kao kontrarevolucionarni, označava početak Janševe opozicije. Nakon toga, Janša i njegovi saradnici bili su pod strogim nadzorom od strane Državne službe za sigurnost, izloženi političkim sankcijama i ograničenjima, te im je onemogućeno javno djelovanje. Politička ograničenja koja su nametnuta Janezu Janši prožimala su sve aspekte njegovog života, te je tako izgubio mogućnost zapošljavanja u državnim institucijama ili kompanijama. Između 1985. i 1986. godine, odbijen je u 250 slučajeva kada je aplicirao za javno oglašene pozicije za koje je bio potpuno kvalificiran. U tom periodu, Janez Janša postao je politički aktivan u novo nastajućim pacifističkim i ekološkim pokretima, koje su vlasti smatrale "društveno poremećenim". Zarađivao je pišući računarske programe i obavljajući povremene "visokogorske" poslove zajedno s prijateljima iz planinarskog kluba. Krajem 1986. godine, Janša postaje sekretar mjesečnika "Časopis za kritiko znanosti", koji je izdavala studentska organizacija Univerziteta u Ljubljani, a koji je počeo obrađivati teme koje su tada bile smatrane politički nepoželjnim. Godine 1987. došlo je do djelomične liberalizacije uredničkog odbora Mladine, glavnog izdanja SSOS-a, što je omogućilo Janši da piše i objavljuje kritičke komentare i priloge na teme kao što su demokratija i nacionalni suverenitet. U proljeće 1987. godine, Janez Janša i Igor Omerza osnovali su malu računarsku kompaniju pod nazivom MikroAda, koja se uskoro pretvorila u vrstu tehničke službe za novonastale političke alternative i društvene pokrete. Tu je tajno pripremljen i dnevnik Stane Kavčiča, bivšeg predsjednika vlade Slovenske republike koji je 1972. godine odstranjen s funkcije od strane komunističkih vlasti zbog previše liberalnih stavova (urednici Janez Janša i Igor Bavčar). Dnevnik je objavljen 1988. godine i izazvao veliki interes - prvo izdanje rasprodano je u roku od nekoliko sati. Na isti način, u aprilu 1988. godine na MikroAdi pripremljen je i radni papir za Ustav Slovenije, koji su napisali slovenski pisci, pravnici i sociolozi. Radni papir je oštro osuđen od strane predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Slovenije, Milana Kučana, i visokih zvaničnika Jugoslovenske narodne armije. Ipak, radni papir u cijelosti je poslužio kao osnova za sadašnji Ustav Slovenije, usvojen 1991. godine. Rano ujutro 31. maja 1988. godine, Janez Janša je uhapšen od strane agenata Državne službe za sigurnost. Takođe su uhapšeni zastavnik [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] [[Ivan Borštner]], novinar [[David Tasić]] i urednik [[Franci Zavrl]]. Tako je započelo poznato suđenje Četvorici, koje je bilo suđenje od strane komunističke nomenklature protiv novonastale opozicije i izazvalo snažan odgovor slovenske javnosti. Počeli su se pojavljivati zahtjevi za promjenom u višestranačku demokratiju, što je bio jedan od glavnih poluga procesa nezavisnosti Slovenije. Mase demonstracija u Ljubljani i upis desetina hiljada građana u novoformirani Odbor za zaštitu ljudskih prava karakterizirali su ono što je postalo poznato kao Slovensko proljeće. Na suđenju održanom zatvorenog vrata, tokom kojeg optuženi nisu imali pravo na pravnu zastupljenost, Janša je osuđen na 18 mjeseci zatvora. Nakon što je presuda postala pravomoćna u maju 1989. godine, Janša je ponovno uhapšen od strane komunističkih vlast i poslan na izdržavanje kazne u zatvoru maksimalne sigurnosti u Dobu pri Mirni; tek nakon javnog negodovanja Janša je prebačen u otvoreni zatvor u Igu. Na tim demonstracijama pročitana je Majsk deklaracija 1989. godine - deklaracija u kojoj je opozicija zahtijevala demokratsku i suverenu Sloveniju i poštovanje ljudskih prava. Zbog ogromnog javnog pritiska, Janša je pušten iz zatvora tokom ljeta 1989. godine nakon što je odslužio trećinu svoje kazne. Nakon izlaska iz zatvora, Janša je postao glavni urednik opozicijskog tjednika Demokracija, gdje je ostao do maja 1990. godine. Demokracija je postala neslužbeni glas ujedinjene opozicije poznate kao Demos.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Počeci njegove karijere|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 1990–2000. === [[Datoteka:Igor Bavčar in Janez Janša.jpg|mini|Igor Bavčar i Janša (1991)]] U maju 1990. Janša je postao ministar odbrane. Igrao je ključnu ulogu u stvaranju sposobnog odbrambenog sistema koji je omogućio zemlji da se u junu 1991. suprotstavi agresiji jugoslovenske vojske s relativno malo gubitaka i konačno proglasi potpunu nezavisnost, preko Manevrske strukture narodne odbrane i transformacije Teritorijalne odbrane u prave Slovenske Oružane Snage. Dužnost ministra odbrane obavljao je do 1994; tokom četverogodišnje vladavine on i njegovi saradnici formirali su vojnu strukturu koja je omogućila Sloveniji da potpiše Program partnerstva za mir s NATO-om. Kao ministar odbrane, Janša je imao ključnu ulogu u uključivanju Slovenskih oružanih snaga u druge međunarodne mehanizme kolektivne sigurnosti te je uspostavio parlamentarnu kontrolu nad vojskom kao osnovni demokratski standard. Godine 1993. predložio je osnivanje Saveza veterana rata za Sloveniju, koji obuhvata patriote koji su aktivno pružali otpor jugoslavenskoj dominaciji i agresiji između 1990. i 1991. U martu 1994., Narodna skupština Republike Slovenije, na zahtjev premijera dr. [[Janez Drnovšek|Janeza Drnovšeka]], razrešila je Janeza Janšu dužnosti Ministra odbrane. Razlog dat za smjenu bio je navodni prekoračaj vojnog sektora u civilnom okruženju. Skoro godinu dana kasnije, Državno tužilaštvo i Parlamentarni odbor za zakonodavstvo i pravna pitanja donijeli su jednoglasnu odluku da su vojne vlasti postupale u skladu sa slovenskim zakonom. Tokom rasprave o razrješenju Janše s pozicije ministra odbrane, hiljade njegovih pristalica demonstriralo je ispred zgrade parlamenta zahtijevajući vladavinu prava i okončanje korupcije u državnoj službi.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Janez Janša - Ministar odbrane Slovenije|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> U proljeće 1992. Janša se pridružio Socijaldemokratskoj stranci Slovenije pod vodstvom dr. Jožeta Pučnika. Na izborima 1992. godine, Janez Janša je ponovno izabran za zastupnika, a u maju 1993. godine izabran je za predsjednika Socijaldemokratske stranke Slovenije na trećem stranačkom kongresu. Janez Janša je ponovno izabran za predsjednika Socijaldemokratske stranke na stranačkim kongresima održanim 1995., 1999., 2001. i 2005. godine. Godine 1996. ponovo je izabran za zastupnika, a Socijaldemokratska stranka postala je vodeća opozicijska stranka u Sloveniji. Od januara 1997. do jula 1998. također je bio šef slovenske parlamentarne delegacije u Sjevernoatlantskoj skupštini (NAA). Od juna do oktobra 2000. obavljao je dužnost ministra odbrane u vladi kojom je predsjedavao Andrej Bajuk. Tokom tog perioda on i njegovi saradnici izradili su rezoluciju o nacionalnoj strategiji bezbjednosti Republike Slovenije, najvažniji strateški dokument u oblasti odbrane, a na njegov prijedlog, Vlada je također usvojila Doktrinu odbrane Republike Slovenije. [[Datoteka:Flickr - europeanpeoplesparty - Fillon-Molterer-Jansa.jpg|mini]] Tokom svog mandata, Ministarstvo odbrane realno je procijenilo sprovođenje osnovnih programa razvoja odbrambenih snaga za period od 1994. do 2003. te usvojilo plan za njihovu djelomičnu restrukturiranost, koja je trebala biti završena između 2000. i 2003; pripadnicima Slovenskih oružanih snaga također je bilo omogućeno pravo na duhovnu brigu. U vrijeme kada je Janez Janša bio Ministar odbrane, Slovenija je pripremila svoj drugi akcioni plan za punopravno članstvo u [[NATO]]-u i bila je prva među zemljama kandidatima koja je dostavila zahtjev Lordu Robertsonu, tadašnjem generalnom sekretaru NATO-a u Briselu. Na izborima za Narodnu skupštinu održanim u oktobru 2000. godine, Janez Janša je izabran za zastupnika Narodne skupštine po treći put, a Socijaldemokratska stranka postala je druga najveća politička stranka u Sloveniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Predsjednik SDS-a|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 2004. === Dana 9. novembra 2004. Janša, nominirani kandidat za mandat da formira novu slovensku vladu, izabran je za predsjednika Vlade Republike Slovenije sa 57 glasova. 3. decembra 2004. nova Vlada je položila zakletvu u Narodnoj skupštini Republike Slovenije i sastala se pod vodstvom Janeza Janše za svoju konstitutivnu sjednicu tog istog dana. Vlada Republike Slovenije, koju vodi Janez Janša, sastoji se od sljedećih koalicijskih partnera: [[Slovenska demokratska stranka]], [[Nova Slovenija - Krščanska ljudska stranka]], [[Slovenska ljudska stranka]] i [[Demokratska stranka umirovljenika Slovenije]]. 19. novembra 2007. Narodna skupština Republike Slovenije održala je glasanje povjerenja koje je zatražio premijer Janez Janša u vezi predstojećeg slovenskog predsjedavanja [[Vijeće Europske unije|Vijećem Europske unije]] i potvrdila mandat Vladi. [[Datoteka:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Summit 15 December 2005 (21).jpg|mini|Janez Janša na EPP samitu]] Neki od glavnih postignuća Vlade Republike Slovenije od decembra 2004. do decembra 2007. godine su i mjere koje su direktno uticale na živote građana Republike Slovenije, donoseći izuzetan ekonomski uspjeh, veći stepen zaposlenosti i najnižu stopu nezaposlenosti do tada. Većina mjera definiranih u Okviru ekonomskih i socijalnih reformi za povećanje blagostanja u Sloveniji i poboljšanje standarda života su implementirane, što Sloveniju svrstava među najuspješnije države članice [[Evropska unija|EU]] u postizanju ciljeva Lisabonske strategije. Vlada je regulirala poreze i uklonila niz administrativnih prepreka na modern način koji je međunarodno usporediv i društveno održiv. Uvedene su mjere za smanjenje tereta na ekonomiju i povećanje konkurentnosti na domaćim i stranim tržištima. Tokom Janez Janšinog mandata, [[Slovenija|Republika Slovenija]] postala je prepoznatljiv i uspješan član Europske unije: 1. januara 2007. godine usvojila je jedinstvenu [[Euro|europsku valutu]]; 22. decembra 2007. godine eliminirala je unutarnje granice i pridružila se [[Šengenska zona|Schengenskom području]]; a 1. januara postala je prva nova država članica koja je preuzela predsjedavanje EU. U svojstvu premijera, Janez Janša je posjetio Sjedinjene Američke Države, Kinu, Rusiju, Francusku, Veliku Britaniju, Saudijsku Arabiju, Kuvajt, Irak, Tursku, Italiju, Austriju, Hrvatsku, Estoniju, Litvaniju, Latviju, Poljsku, Češku Republiku, Slovačku, Mađarsku, Vatikan, Portugal, Nizozemsku, Bosnu i Hercegovinu, Ukrajinu, bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju i Luksemburg. Nacionalni izbori u septembru 2008. doveli su slovensku političku situaciju do nove dimenzije. Tri tjedna prije izbora, u saradnji s finskim novinarom Magnusom Berglundom, tadašnja opozicija (i sadašnja vlada) pokrenula je optužbe za korupciju protiv tadašnjeg premijera Janeza Janše. Lažne tvrdnje da je Janša primio mito od finske kompanije imale su svoje posljedice - Socijaldemokratska stranka pobijedila je sa uskim postotkom razlike. Slučaj je kasnije detaljno objašnjen u članku »''Slučaj Janša-Patria (ili potjera): Izazov za kriminologiju medija''« uglednog finskog stručnjaka dr. Johana Bäckmana (izvanrednog profesora sociologije na Univerzitetu u Helsinkiju i izvanrednog profesora kriminologije na Univerzitetu u Turku). Europska narodna stranka jednoglasno je osudila slučaj u svojoj rezoluciji o Sloveniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Prvi premijerski mandat|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 2008. === [[Datoteka:Dmitry Medvedev in Khanty-Mansiysk 26-27 June 2008-4.jpg|mini|Janez Janša i tadašnji predsjednik [[Rusija|Ruske Federacije]], [[Dmitrij Medvedev]] (2008.godina)]] Na sljedećim parlamentarnim izborima održanim 21. septembra 2008. godine, vladajuća koalicija izgubila je većinu u parlamentu, a Janšina vlada je zamijenjena vladom koalicije koju su vodili Socijaldemokrati.<ref>{{Cite web|url=https://mondo.ba/Info/Region/a26113/Borut-Pahor-novi-slovenacki-premijer.html|title=Borut Pahor novi slovenački premijer}}</ref> === 2011. === Na prevremenim parlamentarnim izborima održanim u decembru 2011. godine, SDS je postala druga najjača politička snaga. Janši je uspjelo formirati centar-desnu koaliciju s četiri manje stranke, a ponovno je postao premijer.<ref>{{Cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/slovenski-premijer-pahor-ostao-bez-vecine-jansa-trazi-izbore-278602|title=Janša traži izbore}}</ref> === 2013. === Godine 2013. Janša je optužen za korupciju u poznatom slučaju nazvanom "Patria afera". Izgubio je premijersku poziciju nakon što je izgubio povjerenje u parlamentu.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2015/12/2/afera-patria-zvanicno-otisla-u-sudsku-zastaru|title=AFERA PATRIA}}</ref> === 2014–2020. === Janša je ostao u političkoj areni kao oporbeni lider. SDS je sudjelovala u parlamentarnim izborima i ostvarivala značajan politički utjecaj.<ref>{{Cite web|url=https://mondo.ba/Info/Region/a493738/Slovenci-glasali-za-Stranku-Mire-Cerara.html|title=Slovenci glasali za Stranku Mire Cerara}}</ref> === 2020-e === [[Datoteka:Janez Janša in Brussels 26.jpg|mini|Janez Janša i predsjednik [[Francuska|Francuske]] [[Emmanuel Macron]] na samitu u Briselu 2021.]] Nakon ostavke premijera Marjana Šareca u januaru 2020. godine, Janši je uspjelo formirati koaliciju od četiri stranke i postati premijer po treći put. Nakon izbijanja pandemije uzrokovane [[koronavirus]]om, Janez Janša je postao predmetom kritike zbog represivnih mjera koje je uveo.<ref>{{Cite web|url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/jansa-eu-priprema-blokadu-zracnog-prometa-zbog-nove-varijante-korone/2321244.aspx|title=Janša: EU priprema blokadu zračnog prometa zbog nove varijante korone}}</ref> Na [[Parlamentarni izbori u Sloveniji 2022.|Parlamentarim izborima]] održanim 24. aprila 2022. godine, Janez Janša je osvojio 27 mandata u Parlamentu Slovenije, što nije bilo dovoljno da produži premijerski mandat koji je osvojio [[Robert Golob]] sa osvojenim 41 mandatom i time je posato novi Premijer Slovenije. == Privatni život == Otac je četvero djece: Žana, Nike, Črtomira i Jakoba. U slobodno vrijeme igra nogomet i golf, bavi se skijanjem i snoubordingom, planinarenjem u slovenskim planinama, gdje je upoznao svoju suprugu, doktoricu Uršku Bačkovnik. ==Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{Commonscat-inline|Janez Janša}} {{Premijeri Slovenije}} {{Predsjednici Vijeća Evrope}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Janša, Janez}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Ljubljana]] [[Kategorija:Slovenski političari]] [[Kategorija:Slovenski premijeri]] dlzl0viss85xtj1qmbqq3p9sw1u6ky6 Mirko Pejanović 0 28983 3848686 3830836 2026-05-22T21:26:19Z Mhare 481 3848686 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mirko Pejanović | slika = | opis_slike = | datum_rođenja = 1946. | mjesto_rođenja = [[Matijevići (Kladanj)|Matijevići]], [[Kladanj]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | polje = Politologija, [[sociologija]] | institucija = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|FPN Sarajevo]] | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]] | poznat_po = Član ratnog [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva RBiH]], profesor emeritus i akademik | nagrade = [[Šestoaprilska nagrada grada Sarajeva]] (2020) i Nagrada za životno djelo IFIMES (2023) | potpis = }} '''Mirko Pejanović''' (rođen 1946) je bosanskohercegovački politolog i sociolog, univerzitetski profesor emeritus i redovni član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH). Bio je član ratnog [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]] tokom rata u Bosni i Hercegovini. == Rani život i obrazovanje == Mirko Pejanović je rođen 1946. godine u selu [[Matijevići (Kladanj)|Matijevići]], u općini [[Kladanj]]. Osnovno obrazovanje završio je u Stuparima, a Učiteljsku školu u [[Tuzla|Tuzli]] 1965. godine. Visoko obrazovanje stekao je na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] Univerziteta u Sarajevu, gdje je diplomirao 1972. godine na Odsjeku za sociologiju i stekao zvanje diplomiranog sociologa. Postdiplomske studije završio je 1979. godine stjecanjem zvanja magistra političkih nauka. Doktorsku disertaciju pod nazivom ''Delegatsko odlučivanje u skupštinama društveno-političkih zajednica'' odbranio je 1988. godine na istom fakultetu, čime je stekao naučni stepen doktora političkih nauka.<ref name="pejanovic-1988-doktorat">{{cite thesis | last = Pejanović | first = Mirko | date = 1988 | title = Delegatsko odlučivanje u skupštinama društveno-političkih zajednica | type = Doktorska disertacija | location = Sarajevo | publisher = Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu }}</ref><ref name="anubih">{{cite web | url = https://www.anubih.ba/akademik-mirko-pejanovic/ | title = Akademik Mirko Pejanović | website = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | publisher = ANUBiH | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref><ref name="cv-pfk">{{cite web | url = https://pfk.edu.ba/v2/images/cv/mirko.pejanovic.bhs.pdf | title = Biografija: Mirko Pejanović | website = Pravni fakultet Univerziteta u Travniku | publisher = PFK | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> == Akademska karijera == Mirko Pejanović je bio redovni profesor na Odsjeku za politologiju [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakulteta političkih nauka]], gdje je predavao predmete iz oblasti lokalne i regionalne samouprave, evropskih integracija, javne uprave u Bosni i Hercegovini, te participacije građana u odlučivanju o javnim poslovima u lokalnoj zajednici.<ref name="cv-pfk" /> Od 2007. do 2012. godine obavljao je dužnost dekana Fakulteta političkih nauka, a bio je i prorektor i član Upravnog odbora [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]]. Od decembra 2014. godine nosilac je počasnog zvanja ''profesor emeritus''.<ref name="anubih" /> U periodu od 1998. do 2014. godine rukovodio je Centrom za razvoj lokalne i regionalne samouprave pri Fakultetu političkih nauka. Od 2012. godine učestvuje u izvođenju nastave na doktorskom studiju Fakulteta političkih nauka, predajući predmete Političko predstavljanje, Demokratija u lokalnim zajednicama i Evropski regionalizam. Bio je voditelj više naučno-istraživačkih projekata, a rezultati istraživanja objavljeni su u studijama Fakulteta političkih nauka, među kojima su: ''Euroregije i Bosna i Hercegovina'' (2006), ''Opštine/Općine u Bosni i Hercegovini: demografske, socijalne, ekonomske i političke činjenice'' (2006) i ''Razvoj političkog pluralizma u Sloveniji i Bosni i Hercegovini'' (2006). == Političko djelovanje == Na prvim višestranačkim izborima u Bosni i Hercegovini 1990. bio je kandidat [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista Bosne i Hercegovine]] za člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine.<ref name="anubih" /> Od juna 1992. do septembra 1996. godine bio je član ratnog Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine. U tom svojstvu učestvovao je u radu najviših organa vlasti te je bio član državne delegacije za pregovore o postizanju mirovnog rješenja na Mirovnoj konferenciji u Ženevi, koja je trajala od 1992. do sredine 1994.<ref name="anubih" /> Kao član državnog vrha, Pejanović je bio predmetom kritika zbog zakašnjele reakcije i političke odgovornosti ratnog Predsjedništva RBiH u vezi sa zločinima nad srpskim civilima u opkoljenom Sarajevu, sa posebnim akcentom na ubistva na jami Kazani. Istraživanja i svjedočenja ukazuju da su Pejanović i ostali članovi Predsjedništva mjesecima dobijali izvještaje o nezakonitim hapšenjima, torturama i ubistvima koje su sprovodili pripadnici 10. brdske brigade Armije RBiH pod komandom Mušana Topalovića Cace, prije nego što je državni vrh u oktobru 1993. godine konačno naredio vojno-policijsku operaciju "Trebević 2" kako bi se zaustavio rad ovih odmetnutih jedinica.<ref name="moll-kazani-2015">{{cite book | last = Moll | first = Nicolas | date = 2015 | title = "Sarajevska najpoznatija javna tajna": Suočavanje sa Cacom, Kazanima i zločinima nad Srbima u opkoljenom Sarajevu, od rata do 2015. godine | location = Sarajevo | publisher = Friedrich Ebert Stiftung | isbn = 978-9958-884-43-6 | url = https://collections.fes.de/publikationen/ident/fes/12972 | language = bs }}</ref> Godine 1994. bio je jedan od osnivača Srpskog građanskog vijeća (SGV), čiji je predsjednik bio u periodu od 1994. do 2010. godine. Organizacija je djelovala s ciljem okupljanja Srba koji podržavaju suverenitet i teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine.<ref name="anubih" /> Na općim izborima 2010. godine izabran je za poslanika u Predstavničkom domu Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine kao kandidat Socijaldemokratske partije Bosne i Hercegovine, za mandatni period 2010–2014. godine.<ref name="anubih" /> == Članstva u organizacijama i tijelima == Akademik Pejanović je aktivan član brojnih naučnih i društvenih institucija: * Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine: Za dopisnog člana ANUBiH izabran je 2012, a za redovnog člana 2018. godine. Od 2021. godine obavlja funkciju potpredsjednika Akademije.<ref name="anubih" /> * Asocijacije nezavisnih intelektualaca "Krug 99": Dugogodišnji je član "Krug 99" u Sarajevu, gdje aktivno učestvuje u sesijama i tribinama posvećenim društveno-političkim pitanjima Bosne i Hercegovine.<ref name="krug99-clanovi">{{cite web | url = https://www.krug99.ba/registrovani-clanovi/ | title = Registrovani članovi asocijacije | last = | first = | date = | website = krug99.ba | publisher = Asocijacija nezavisnih intelektualaca Krug 99 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Internacionalna liga humanista: Član Vijeća od 2000. godine. * Časopis Pregled: Član redakcije od 2004. godine. == Izabrana bibliografija == Slijedi izbor objavljenih knjiga i studija: * Pejanović, M. (2021). ''Državnost Bosne i Hercegovine u XX i XXI stoljeću''. Sarajevo: University Press.<ref name="pejanovic-drzavnost-monografija">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | date = 2021 | title = Državnost Bosne i Hercegovine u XX i XXI stoljeću | location = Sarajevo | publisher = University Press | isbn = 9789958673825 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. i dr. (2020). ''Sarajevo grad i regija u vremenu i prostoru – studija''. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref name="anubih-sarajevo-2020">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | last2 = Domazet | first2 = Anto | last3 = Osmanković | first3 = Jasmina | last4 = Sadiković | first4 = Elmir | date = 2020 | title = Sarajevo grad i regija u vremenu i prostoru - studija | series = Posebna izdanja, Knjiga CLXXXIV, Odjeljenje društvenih nauka, Knjiga 12 | location = Sarajevo | publisher = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | url = https://bastina.anubih.ba/server/api/core/bitstreams/45402da4-acfc-4097-b7f3-1385e8beaef6/content | language = bs | access-date = 24. februar 2026 }}</ref> * Demirović, M., Kregar, J., Pejanović, M., Findrik, N. i Bešlagić, J. (2012). ''Pravo lokalne i regionalne samouprave''. Bihać: Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću.<ref name="demirovic-et-al-2012">{{cite book | last1 = Demirović | first1 = Mujo | last2 = Kregar | first2 = Josip | last3 = Pejanović | first3 = Mirko | last4 = Findrik | first4 = Nikola | last5 = Bešlagić | first5 = Jasmina | date = 2012 | title = Pravo lokalne i regionalne samouprave | location = Bihać | publisher = Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću | isbn = 978-9958-9269-9-0 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2015). ''Država Bosna i Hercegovina i demokratija''. Sarajevo: University Press/Magistrat.<ref name="najetovic-review-2015">{{cite journal | last1 = Najetović | first1 = Džemal | date = 2015 | title = Prikaz knjige: Mirko Pejanović, Država Bosna i Hercegovina i demokratija | journal = Gračanički glasnik | volume = 20 | issue = 40 | pages = 162–164 | url = https://www.gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2015/11/gg40_14.pdf | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. i Sadiković, E. (2010). ''Lokalna i regionalna samouprava u Bosni i Hercegovini''. Sarajevo/Zagreb: Šahinpašić.<ref name="pejanovic-sadikovic-2010">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | last2 = Sadiković | first2 = Elmir | date = 2010 | title = Lokalna i regionalna samouprava u Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo/Zagreb | publisher = Šahinpašić | isbn = 978-9958-41-395-7 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2010). ''Ogledi o državnosti i političkom razvoju Bosne i Hercegovine: studije, članci, intervjui''. Sarajevo/Zagreb: Šahinpašić.<ref name="pejanovic-2010-ogledi">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2010 | title = Ogledi o državnosti i političkom razvoju Bosne i Hercegovine: studije, članci, intervjui | location = Sarajevo/Zagreb | publisher = Šahinpašić | isbn = 978-9958-41-396-4 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2007). ''The political development of Bosnia and Herzegovina in the post-Dayton period''. Sarajevo: Šahinpašić.<ref name="pejanovic-2007-english">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2007 | title = The political development of Bosnia and Herzegovina in the post-Dayton period | location = Sarajevo | publisher = Šahinpašić | isbn = 978-9958-41-210-3 | language = en }}</ref><ref name="mujkic-review-2007">{{cite journal | last1 = Mujkić | first1 = Asim | date = 2007 | title = Perspektive političkog razvoja Bosne i Hercegovine (Prikaz knjige: Mirko Pejanović, The Political Development of Bosnia and Herzegovina in the Post-Dayton Period) | journal = Pregled | volume = 48 | issue = 3-4 | pages = 315–319 | url = https://pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/download/492/504/1467 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Osmanković, J. i Pejanović, M. (2006). ''Euroregije i Bosna i Hercegovina''. Sarajevo: Fakultet političkih nauka, Centar za lokalnu i regionalnu samoupravu.<ref name="osmankovic-pejanovic-2006">{{cite book | last1 = Osmanković | first1 = Jasmina | last2 = Pejanović | first2 = Mirko | date = 2006 | title = Euroregije i Bosna i Hercegovina | location = Sarajevo | publisher = Fakultet političkih nauka, Centar za lokalnu i regionalnu samoupravu | isbn = 978-9958-598-06-7 | language = bs }}</ref> * Fink Hafner, D. i Pejanović, M. (2006). ''Razvoj političkog pluralizma u Sloveniji i Bosni i Hercegovini: istraživačka studija''. Sarajevo: Fakultet političkih nauka.<ref name="stojarova-review">{{cite journal | last1 = Stojarová | first1 = Věra | date = 2008 | title = Review: Razvoj političkog pluralizma u Sloveniji i Bosni i Hercegovini | journal = Central European Political Studies Review | volume = 10 | issue = 1 | pages = 68–69 | url = https://journals.muni.cz/cepsr/article/view/4409/6112 | access-date = 24. februar 2026 | language = en }}</ref> * Pejanović, M. i dr. (2006). ''Opštine/Općine u Bosni i Hercegovini: demografske, socijalne, ekonomske i političke činjenice''. Sarajevo: Promocult; Fakultet političkih nauka, Centar za razvoj lokalne i regionalne samouprave.<ref name="pejanovic-et-al-2006-opstine">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | last2 = Zlokapa | first2 = Zdravko | last3 = Zolić | first3 = Hasan | last4 = Arnautović | first4 = Suad | date = 2006 | title = Opštine/Općine u Bosni i Hercegovini: demografske, socijalne, ekonomske i političke činjenice | location = Sarajevo | publisher = Promocult; Fakultet političkih nauka, Centar za razvoj lokalne i regionalne samouprave | isbn = 9958-9319-8-2 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2005). ''Politički razvitak Bosne i Hercegovine u postdejtonskom periodu''. Sarajevo: Šahinpašić.<ref name="pejanovic-2005">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2005 | title = Politički razvitak Bosne i Hercegovine u postdejtonskom periodu | location = Sarajevo | publisher = Šahinpašić | isbn = 9958-41-148-2 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2004). ''Through Bosnian Eyes: The Political Memoir of a Bosnian Serb''. West Lafayette: Purdue University Press.<ref name="pejanovic-2004-memoir">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2004 | title = Through Bosnian Eyes: The Political Memoir of a Bosnian Serb | location = West Lafayette, Indiana | publisher = Purdue University Press | isbn = 978-1557533593 | language = en }}</ref> * Pejanović, M. (2002). ''Through Bosnian eyes: The political memoirs of a Bosnian Serb''. Sarajevo: Šahinpašić.<ref name="pejanovic-2002-memoir-ba">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2002 | title = Through Bosnian eyes: the political memoirs of a Bosnian Serb | location = Sarajevo | publisher = Šahinpašić | isbn = 9958-41-058-3 | language = en }}</ref> * Pejanović, M. (1999). ''Bosansko pitanje i Srbi u Bosni i Hercegovini''. Sarajevo: Bosanska knjiga.<ref name="pejanovic-1999-srbi">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | date = 1999 | title = Bosansko pitanje i Srbi u Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo | publisher = Bosanska knjiga | isbn = 9958-20-063-5 | language = bs }}</ref> * Ibrahimagić, O., Trnka, K. i Pejanović, M. (1989). ''Marksizam i socijalističko samoupravljanje: udžbenik za II razred srednjeg usmjerenog obrazovanja''. Sarajevo: Svjetlost.<ref name="ibrahimagic-trnka-pejanovic-1989">{{cite book | last1 = Ibrahimagić | first1 = Omer | last2 = Trnka | first2 = Kasim | last3 = Pejanović | first3 = Mirko | date = 1989 | title = Marksizam i socijalističko samoupravljanje: udžbenik za II razred srednjeg usmjerenog obrazovanja | location = Sarajevo | publisher = Svjetlost }}</ref> * Pejanović, M. (1997). ''Sadašnjost i politička budućnost Bosne i Hercegovine''. Sarajevo: Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca.<ref name="pejanovic-1997-buducnost">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | date = 1997 | title = Sadašnjost i politička budućnost Bosne i Hercegovine | location = Sarajevo | publisher = Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca | isbn = 9958-47-001-2 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (1995). ''Amerika i mirovno rješenje za Bosnu i Hercegovinu''. Sarajevo: Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca.<ref name="pejanovic-1995-amerika">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 1995 | title = Amerika i mirovno rješenje za Bosnu i Hercegovinu | location = Sarajevo | publisher = Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (1987). ''Savez komunista u samoupravnom razvoju društva''. Sarajevo: Oslobođenje.<ref name="pejanovic-1987">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 1987 | title = Savez komunista u samoupravnom razvoju društva | location = Sarajevo | publisher = Oslobođenje }}</ref> * Pejanović, M. (1986). ''Društveno organizovanje i uloga omladine u političkom sistemu''. Sarajevo: Centar društvenih aktivnosti RK SSO BiH.<ref name="pejanovic-1986">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | date = 1986 | title = Društveno organizovanje i uloga omladine u političkom sistemu | location = Sarajevo | publisher = Centar društvenih aktivnosti RK SSO BiH }}</ref> * Pejanović, M. (1981). ''Delegacije i delegatska tijela: ustavno konstituisanje u SR Bosni i Hercegovini''. Sarajevo: Službeni list SR BiH; Svjetlost; Republički zavod za javnu upravu<ref name="pejanovic-1981">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | date = 1981 | title = Delegacije i delegatska tijela: ustavno konstituisanje u SR Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo | publisher = Službeni list SR BiH: Svjetlost: Republički zavod za javnu upravu }}</ref> == Naučni članci (izbor) == Slijedi izbor naučnih radova objavljenih u časopisima i zbornicima radova: * Sadiković, E. i Pejanović, M. (2022). ''Savremene teorije i prakse participativne demokratije u lokalnim zajednicama''. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref name="sadikovic-pejanovic-2022">{{cite conference | last1 = Sadiković | first1 = Elmir | last2 = Pejanović | first2 = Mirko | date = 2022 | title = Savremene teorije i prakse participativne demokratije u lokalnim zajednicama | conference = Participacija građana/građanki u odlučivanju o javnim poslovima u jedinicama lokalne samouprave u Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo | publisher = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | doi = 10.5644/PI2022.205.01 | url = https://www.researchgate.net/publication/366491755_SAVREMENE_TEORIJE_I_PRAKSE_PARTICIPATIVNE_DEMOKRATIJE_U_LOKALNIM_ZAJEDNICAMA | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2022). ''Ustavno-pravni položaj Grada Sarajeva u postdejtonskom periodu s osvrtom na mogućnost reforme nadležnosti i teritorijalne organizacije''. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref name="pejanovic-sarajevo-ustav-2022">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2022 | title = Ustavno-pravni položaj Grada Sarajeva u postdejtonskom periodu s osvrtom na mogućnost reforme nadležnosti i teritorijalne organizacije | book-title = Političko-pravni i zakonski položaj Grada Sarajeva u sistemu lokalne samouprave u Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo | publisher = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | pages = 17–28 | doi = 10.5644/PI2022.204.02 | url = https://doi.org/10.5644/PI2022.204.02 | language = bs }}</ref> * Sadiković, E. i Pejanović, M. (2022). ''Analiza rezultata provedenog empirijskog istraživanja u okviru projekta: Ustavnopravni i zakonski položaj Grada Sarajeva: mogućnosti reforme nadležnosti i teritorijalne organizacije''. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref name="sadikovic-pejanovic-2022-sarajevo">{{cite book | last1 = Sadiković | first1 = Elmir | last2 = Pejanović | first2 = Mirko | date = 2022 | title = Analiza rezultata provedenog empirijskog istraživanja u okviru projekta: Ustavnopravni i zakonski položaj Grada Sarajeva: mogućnosti reforme nadležnosti i teritorijalne organizacije | book-title = Političko-pravni i zakonski položaj Grada Sarajeva u sistemu lokalne samouprave u Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo | publisher = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | pages = 177–196 | doi = 10.5644/PI2022.204.15 | url = https://doi.org/10.5644/PI2022.204.15 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M., Osmanković, J., Domazet, A. i Sadiković, E. (2019). ''Sarajevo – grad i regija u vremenu i prostoru''. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref name="anubih-sarajevo-2019">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | last2 = Osmanković | first2 = Jasmina | last3 = Domazet | first3 = Anto | last4 = Sadiković | first4 = Elmir | date = 2019 | title = Sarajevo – grad i regija u vremenu i prostoru | location = Sarajevo | publisher = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | isbn = 9789926410391 | doi = 10.5644/PI2019.178.00 | url = https://www.researchgate.net/publication/355032361 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2014). ''Pretpostavke za ubrzanje procesa integracije Bosne i Hercegovine u Evropsku uniju''. ''Pregled: časopis za društvena pitanja''.<ref name="pejanovic-pregled-2014-eu">{{cite journal | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2014 | title = Pretpostavke za ubrzanje procesa integracije Bosne i Hercegovine u Evropsku uniju | journal = Pregled: časopis za društvena pitanja | publisher = Univerzitet u Sarajevu | volume = 55 | issue = 1 | pages = 11–26 | url = https://pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/view/1069/1111 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2014). ''Snažna demokratska država – uslov sigurnosti''. ''Pregled: časopis za društvena pitanja''.<ref name="pejanovic-pregled-2014">{{cite journal | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2014 | title = Snažna demokratska država - uslov sigurnosti | journal = Pregled: časopis za društvena pitanja | publisher = Univerzitet u Sarajevu | volume = 55 | issue = 2 | pages = 11–26 | url = https://pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/view/336/343 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2013). ''Bosna i Hercegovina od ZAVNOBiH-a do Daytonskog sporazuma: kontinuitet izgradnje državnosti u XX stoljeću''. ''Historijska traganja''.<ref name="pejanovic-traganja-2013">{{cite journal | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2013 | title = Bosna i Hercegovina od ZAVNOBiH-a do Daytonskog sporazuma: kontinuitet izgradnje državnosti u XX stoljeću | journal = Historijska traganja | publisher = Institut za historiju, Sarajevo | issue = 12 | pages = 241–266 | url = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=106604 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2012). ''Društveno-istorijski značaj referenduma iz 1992. godine za razvoj državnosti Bosne i Hercegovine''. ''Pregled: časopis za društvena pitanja''.<ref name="pejanovic-pregled-2012">{{cite journal | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2012 | title = Društveno-istorijski značaj referenduma iz 1992. godine za razvoj državnosti Bosne i Hercegovine | journal = Pregled: časopis za društvena pitanja | publisher = Univerzitet u Sarajevu | volume = 53 | issue = 1 | pages = 11–28 | url = https://pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/view/621/632 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> == Nagrade == * Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva (2020), dodijeljena za doprinos u oblasti naučnog i društvenog rada.<ref name="sestoaprilska-2020">{{cite web | url = https://www.sarajevo.ba/bs/article/7355/gradsko-vijece-grada-sarajeva-usvojilo-odluku-o-dodjeli-priznanja-sestoaprilske-nagrade-grada-sarajeva-2020 | title = Gradsko vijeće Grada Sarajeva usvojilo Odluku o dodjeli priznanja „Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva“ u 2020. godini | date = 4. mart 2020 | website = sarajevo.ba | publisher = Grad Sarajevo | access-date = 25. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Nagrada za životno djelo (''Lifetime Achievement Award''), Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES), Ljubljana (2023).<ref name="ifimes-nagrada">{{cite web | url = https://www.ifimes.org/en/press-releases/academician-mirko-pejanovic-recipient-of-the-lifetime-achievement-award/5232?page=2 | title = Academician Mirko Pejanović recipient of the Lifetime Achievement Award | date = 9. novembar 2023 | website = ifimes.org | publisher = International Institute for Middle-East and Balkan Studies (IFIMES) | access-date = 24. februar 2026 | language = en }}</ref> * Plaketa za doprinos miru i humanizmu, Internacionalna liga humanista. == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ibn-sina.net/wp-content/uploads/2016/06/263-276.pdf Mirko Pejanović: „Država Bosna i Hercegovina i vjerske zajednice“] – Naučni rad objavljen u časopisu ''Znakovi vremena'' (PDF format) * [http://www.youtube.com/watch?v=yc0a0sFaZuc Gostovanje akademika Mirka Pejanovića u emisiji "Vijesti u 7" (Hayat TV)] – Razgovor o 30 godina Dejtonskog sporazuma * [https://stav.ba/vijest/akademik-mirko-pejanovic-generacije-nakon-izetbegovica-ne-pokazuju-strpljivost-i-borbu-za-interese-drzave-poput-njega/35330 Intervju s akademikom Mirkom Pejanovićem o državi i političkom liderstvu], ''Stav.ba'' (2024) {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Pejanović, Mirko}} [[Kategorija:Biografije, Kladanj]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Političari Socijaldemokratske partije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Rođeni 1946.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] k1ehi2tkm6fz1qw479kal1jplnk3opa 3848699 3848686 2026-05-22T23:25:46Z Mhare 481 [[Kategorija:Srpski političari iz Bosne i Hercegovine]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848699 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mirko Pejanović | slika = | opis_slike = | datum_rođenja = 1946. | mjesto_rođenja = [[Matijevići (Kladanj)|Matijevići]], [[Kladanj]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | polje = Politologija, [[sociologija]] | institucija = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|FPN Sarajevo]] | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]] | poznat_po = Član ratnog [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva RBiH]], profesor emeritus i akademik | nagrade = [[Šestoaprilska nagrada grada Sarajeva]] (2020) i Nagrada za životno djelo IFIMES (2023) | potpis = }} '''Mirko Pejanović''' (rođen 1946) je bosanskohercegovački politolog i sociolog, univerzitetski profesor emeritus i redovni član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH). Bio je član ratnog [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine]] tokom rata u Bosni i Hercegovini. == Rani život i obrazovanje == Mirko Pejanović je rođen 1946. godine u selu [[Matijevići (Kladanj)|Matijevići]], u općini [[Kladanj]]. Osnovno obrazovanje završio je u Stuparima, a Učiteljsku školu u [[Tuzla|Tuzli]] 1965. godine. Visoko obrazovanje stekao je na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] Univerziteta u Sarajevu, gdje je diplomirao 1972. godine na Odsjeku za sociologiju i stekao zvanje diplomiranog sociologa. Postdiplomske studije završio je 1979. godine stjecanjem zvanja magistra političkih nauka. Doktorsku disertaciju pod nazivom ''Delegatsko odlučivanje u skupštinama društveno-političkih zajednica'' odbranio je 1988. godine na istom fakultetu, čime je stekao naučni stepen doktora političkih nauka.<ref name="pejanovic-1988-doktorat">{{cite thesis | last = Pejanović | first = Mirko | date = 1988 | title = Delegatsko odlučivanje u skupštinama društveno-političkih zajednica | type = Doktorska disertacija | location = Sarajevo | publisher = Fakultet političkih nauka Univerziteta u Sarajevu }}</ref><ref name="anubih">{{cite web | url = https://www.anubih.ba/akademik-mirko-pejanovic/ | title = Akademik Mirko Pejanović | website = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | publisher = ANUBiH | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref><ref name="cv-pfk">{{cite web | url = https://pfk.edu.ba/v2/images/cv/mirko.pejanovic.bhs.pdf | title = Biografija: Mirko Pejanović | website = Pravni fakultet Univerziteta u Travniku | publisher = PFK | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> == Akademska karijera == Mirko Pejanović je bio redovni profesor na Odsjeku za politologiju [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakulteta političkih nauka]], gdje je predavao predmete iz oblasti lokalne i regionalne samouprave, evropskih integracija, javne uprave u Bosni i Hercegovini, te participacije građana u odlučivanju o javnim poslovima u lokalnoj zajednici.<ref name="cv-pfk" /> Od 2007. do 2012. godine obavljao je dužnost dekana Fakulteta političkih nauka, a bio je i prorektor i član Upravnog odbora [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]]. Od decembra 2014. godine nosilac je počasnog zvanja ''profesor emeritus''.<ref name="anubih" /> U periodu od 1998. do 2014. godine rukovodio je Centrom za razvoj lokalne i regionalne samouprave pri Fakultetu političkih nauka. Od 2012. godine učestvuje u izvođenju nastave na doktorskom studiju Fakulteta političkih nauka, predajući predmete Političko predstavljanje, Demokratija u lokalnim zajednicama i Evropski regionalizam. Bio je voditelj više naučno-istraživačkih projekata, a rezultati istraživanja objavljeni su u studijama Fakulteta političkih nauka, među kojima su: ''Euroregije i Bosna i Hercegovina'' (2006), ''Opštine/Općine u Bosni i Hercegovini: demografske, socijalne, ekonomske i političke činjenice'' (2006) i ''Razvoj političkog pluralizma u Sloveniji i Bosni i Hercegovini'' (2006). == Političko djelovanje == Na prvim višestranačkim izborima u Bosni i Hercegovini 1990. bio je kandidat [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista Bosne i Hercegovine]] za člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine.<ref name="anubih" /> Od juna 1992. do septembra 1996. godine bio je član ratnog Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine. U tom svojstvu učestvovao je u radu najviših organa vlasti te je bio član državne delegacije za pregovore o postizanju mirovnog rješenja na Mirovnoj konferenciji u Ženevi, koja je trajala od 1992. do sredine 1994.<ref name="anubih" /> Kao član državnog vrha, Pejanović je bio predmetom kritika zbog zakašnjele reakcije i političke odgovornosti ratnog Predsjedništva RBiH u vezi sa zločinima nad srpskim civilima u opkoljenom Sarajevu, sa posebnim akcentom na ubistva na jami Kazani. Istraživanja i svjedočenja ukazuju da su Pejanović i ostali članovi Predsjedništva mjesecima dobijali izvještaje o nezakonitim hapšenjima, torturama i ubistvima koje su sprovodili pripadnici 10. brdske brigade Armije RBiH pod komandom Mušana Topalovića Cace, prije nego što je državni vrh u oktobru 1993. godine konačno naredio vojno-policijsku operaciju "Trebević 2" kako bi se zaustavio rad ovih odmetnutih jedinica.<ref name="moll-kazani-2015">{{cite book | last = Moll | first = Nicolas | date = 2015 | title = "Sarajevska najpoznatija javna tajna": Suočavanje sa Cacom, Kazanima i zločinima nad Srbima u opkoljenom Sarajevu, od rata do 2015. godine | location = Sarajevo | publisher = Friedrich Ebert Stiftung | isbn = 978-9958-884-43-6 | url = https://collections.fes.de/publikationen/ident/fes/12972 | language = bs }}</ref> Godine 1994. bio je jedan od osnivača Srpskog građanskog vijeća (SGV), čiji je predsjednik bio u periodu od 1994. do 2010. godine. Organizacija je djelovala s ciljem okupljanja Srba koji podržavaju suverenitet i teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine.<ref name="anubih" /> Na općim izborima 2010. godine izabran je za poslanika u Predstavničkom domu Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine kao kandidat Socijaldemokratske partije Bosne i Hercegovine, za mandatni period 2010–2014. godine.<ref name="anubih" /> == Članstva u organizacijama i tijelima == Akademik Pejanović je aktivan član brojnih naučnih i društvenih institucija: * Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine: Za dopisnog člana ANUBiH izabran je 2012, a za redovnog člana 2018. godine. Od 2021. godine obavlja funkciju potpredsjednika Akademije.<ref name="anubih" /> * Asocijacije nezavisnih intelektualaca "Krug 99": Dugogodišnji je član "Krug 99" u Sarajevu, gdje aktivno učestvuje u sesijama i tribinama posvećenim društveno-političkim pitanjima Bosne i Hercegovine.<ref name="krug99-clanovi">{{cite web | url = https://www.krug99.ba/registrovani-clanovi/ | title = Registrovani članovi asocijacije | last = | first = | date = | website = krug99.ba | publisher = Asocijacija nezavisnih intelektualaca Krug 99 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Internacionalna liga humanista: Član Vijeća od 2000. godine. * Časopis Pregled: Član redakcije od 2004. godine. == Izabrana bibliografija == Slijedi izbor objavljenih knjiga i studija: * Pejanović, M. (2021). ''Državnost Bosne i Hercegovine u XX i XXI stoljeću''. Sarajevo: University Press.<ref name="pejanovic-drzavnost-monografija">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | date = 2021 | title = Državnost Bosne i Hercegovine u XX i XXI stoljeću | location = Sarajevo | publisher = University Press | isbn = 9789958673825 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. i dr. (2020). ''Sarajevo grad i regija u vremenu i prostoru – studija''. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref name="anubih-sarajevo-2020">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | last2 = Domazet | first2 = Anto | last3 = Osmanković | first3 = Jasmina | last4 = Sadiković | first4 = Elmir | date = 2020 | title = Sarajevo grad i regija u vremenu i prostoru - studija | series = Posebna izdanja, Knjiga CLXXXIV, Odjeljenje društvenih nauka, Knjiga 12 | location = Sarajevo | publisher = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | url = https://bastina.anubih.ba/server/api/core/bitstreams/45402da4-acfc-4097-b7f3-1385e8beaef6/content | language = bs | access-date = 24. februar 2026 }}</ref> * Demirović, M., Kregar, J., Pejanović, M., Findrik, N. i Bešlagić, J. (2012). ''Pravo lokalne i regionalne samouprave''. Bihać: Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću.<ref name="demirovic-et-al-2012">{{cite book | last1 = Demirović | first1 = Mujo | last2 = Kregar | first2 = Josip | last3 = Pejanović | first3 = Mirko | last4 = Findrik | first4 = Nikola | last5 = Bešlagić | first5 = Jasmina | date = 2012 | title = Pravo lokalne i regionalne samouprave | location = Bihać | publisher = Pravni fakultet Univerziteta u Bihaću | isbn = 978-9958-9269-9-0 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2015). ''Država Bosna i Hercegovina i demokratija''. Sarajevo: University Press/Magistrat.<ref name="najetovic-review-2015">{{cite journal | last1 = Najetović | first1 = Džemal | date = 2015 | title = Prikaz knjige: Mirko Pejanović, Država Bosna i Hercegovina i demokratija | journal = Gračanički glasnik | volume = 20 | issue = 40 | pages = 162–164 | url = https://www.gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2015/11/gg40_14.pdf | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. i Sadiković, E. (2010). ''Lokalna i regionalna samouprava u Bosni i Hercegovini''. Sarajevo/Zagreb: Šahinpašić.<ref name="pejanovic-sadikovic-2010">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | last2 = Sadiković | first2 = Elmir | date = 2010 | title = Lokalna i regionalna samouprava u Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo/Zagreb | publisher = Šahinpašić | isbn = 978-9958-41-395-7 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2010). ''Ogledi o državnosti i političkom razvoju Bosne i Hercegovine: studije, članci, intervjui''. Sarajevo/Zagreb: Šahinpašić.<ref name="pejanovic-2010-ogledi">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2010 | title = Ogledi o državnosti i političkom razvoju Bosne i Hercegovine: studije, članci, intervjui | location = Sarajevo/Zagreb | publisher = Šahinpašić | isbn = 978-9958-41-396-4 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2007). ''The political development of Bosnia and Herzegovina in the post-Dayton period''. Sarajevo: Šahinpašić.<ref name="pejanovic-2007-english">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2007 | title = The political development of Bosnia and Herzegovina in the post-Dayton period | location = Sarajevo | publisher = Šahinpašić | isbn = 978-9958-41-210-3 | language = en }}</ref><ref name="mujkic-review-2007">{{cite journal | last1 = Mujkić | first1 = Asim | date = 2007 | title = Perspektive političkog razvoja Bosne i Hercegovine (Prikaz knjige: Mirko Pejanović, The Political Development of Bosnia and Herzegovina in the Post-Dayton Period) | journal = Pregled | volume = 48 | issue = 3-4 | pages = 315–319 | url = https://pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/download/492/504/1467 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Osmanković, J. i Pejanović, M. (2006). ''Euroregije i Bosna i Hercegovina''. Sarajevo: Fakultet političkih nauka, Centar za lokalnu i regionalnu samoupravu.<ref name="osmankovic-pejanovic-2006">{{cite book | last1 = Osmanković | first1 = Jasmina | last2 = Pejanović | first2 = Mirko | date = 2006 | title = Euroregije i Bosna i Hercegovina | location = Sarajevo | publisher = Fakultet političkih nauka, Centar za lokalnu i regionalnu samoupravu | isbn = 978-9958-598-06-7 | language = bs }}</ref> * Fink Hafner, D. i Pejanović, M. (2006). ''Razvoj političkog pluralizma u Sloveniji i Bosni i Hercegovini: istraživačka studija''. Sarajevo: Fakultet političkih nauka.<ref name="stojarova-review">{{cite journal | last1 = Stojarová | first1 = Věra | date = 2008 | title = Review: Razvoj političkog pluralizma u Sloveniji i Bosni i Hercegovini | journal = Central European Political Studies Review | volume = 10 | issue = 1 | pages = 68–69 | url = https://journals.muni.cz/cepsr/article/view/4409/6112 | access-date = 24. februar 2026 | language = en }}</ref> * Pejanović, M. i dr. (2006). ''Opštine/Općine u Bosni i Hercegovini: demografske, socijalne, ekonomske i političke činjenice''. Sarajevo: Promocult; Fakultet političkih nauka, Centar za razvoj lokalne i regionalne samouprave.<ref name="pejanovic-et-al-2006-opstine">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | last2 = Zlokapa | first2 = Zdravko | last3 = Zolić | first3 = Hasan | last4 = Arnautović | first4 = Suad | date = 2006 | title = Opštine/Općine u Bosni i Hercegovini: demografske, socijalne, ekonomske i političke činjenice | location = Sarajevo | publisher = Promocult; Fakultet političkih nauka, Centar za razvoj lokalne i regionalne samouprave | isbn = 9958-9319-8-2 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2005). ''Politički razvitak Bosne i Hercegovine u postdejtonskom periodu''. Sarajevo: Šahinpašić.<ref name="pejanovic-2005">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2005 | title = Politički razvitak Bosne i Hercegovine u postdejtonskom periodu | location = Sarajevo | publisher = Šahinpašić | isbn = 9958-41-148-2 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2004). ''Through Bosnian Eyes: The Political Memoir of a Bosnian Serb''. West Lafayette: Purdue University Press.<ref name="pejanovic-2004-memoir">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2004 | title = Through Bosnian Eyes: The Political Memoir of a Bosnian Serb | location = West Lafayette, Indiana | publisher = Purdue University Press | isbn = 978-1557533593 | language = en }}</ref> * Pejanović, M. (2002). ''Through Bosnian eyes: The political memoirs of a Bosnian Serb''. Sarajevo: Šahinpašić.<ref name="pejanovic-2002-memoir-ba">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2002 | title = Through Bosnian eyes: the political memoirs of a Bosnian Serb | location = Sarajevo | publisher = Šahinpašić | isbn = 9958-41-058-3 | language = en }}</ref> * Pejanović, M. (1999). ''Bosansko pitanje i Srbi u Bosni i Hercegovini''. Sarajevo: Bosanska knjiga.<ref name="pejanovic-1999-srbi">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | date = 1999 | title = Bosansko pitanje i Srbi u Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo | publisher = Bosanska knjiga | isbn = 9958-20-063-5 | language = bs }}</ref> * Ibrahimagić, O., Trnka, K. i Pejanović, M. (1989). ''Marksizam i socijalističko samoupravljanje: udžbenik za II razred srednjeg usmjerenog obrazovanja''. Sarajevo: Svjetlost.<ref name="ibrahimagic-trnka-pejanovic-1989">{{cite book | last1 = Ibrahimagić | first1 = Omer | last2 = Trnka | first2 = Kasim | last3 = Pejanović | first3 = Mirko | date = 1989 | title = Marksizam i socijalističko samoupravljanje: udžbenik za II razred srednjeg usmjerenog obrazovanja | location = Sarajevo | publisher = Svjetlost }}</ref> * Pejanović, M. (1997). ''Sadašnjost i politička budućnost Bosne i Hercegovine''. Sarajevo: Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca.<ref name="pejanovic-1997-buducnost">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | date = 1997 | title = Sadašnjost i politička budućnost Bosne i Hercegovine | location = Sarajevo | publisher = Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca | isbn = 9958-47-001-2 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (1995). ''Amerika i mirovno rješenje za Bosnu i Hercegovinu''. Sarajevo: Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca.<ref name="pejanovic-1995-amerika">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 1995 | title = Amerika i mirovno rješenje za Bosnu i Hercegovinu | location = Sarajevo | publisher = Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (1987). ''Savez komunista u samoupravnom razvoju društva''. Sarajevo: Oslobođenje.<ref name="pejanovic-1987">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 1987 | title = Savez komunista u samoupravnom razvoju društva | location = Sarajevo | publisher = Oslobođenje }}</ref> * Pejanović, M. (1986). ''Društveno organizovanje i uloga omladine u političkom sistemu''. Sarajevo: Centar društvenih aktivnosti RK SSO BiH.<ref name="pejanovic-1986">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | date = 1986 | title = Društveno organizovanje i uloga omladine u političkom sistemu | location = Sarajevo | publisher = Centar društvenih aktivnosti RK SSO BiH }}</ref> * Pejanović, M. (1981). ''Delegacije i delegatska tijela: ustavno konstituisanje u SR Bosni i Hercegovini''. Sarajevo: Službeni list SR BiH; Svjetlost; Republički zavod za javnu upravu<ref name="pejanovic-1981">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | date = 1981 | title = Delegacije i delegatska tijela: ustavno konstituisanje u SR Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo | publisher = Službeni list SR BiH: Svjetlost: Republički zavod za javnu upravu }}</ref> == Naučni članci (izbor) == Slijedi izbor naučnih radova objavljenih u časopisima i zbornicima radova: * Sadiković, E. i Pejanović, M. (2022). ''Savremene teorije i prakse participativne demokratije u lokalnim zajednicama''. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref name="sadikovic-pejanovic-2022">{{cite conference | last1 = Sadiković | first1 = Elmir | last2 = Pejanović | first2 = Mirko | date = 2022 | title = Savremene teorije i prakse participativne demokratije u lokalnim zajednicama | conference = Participacija građana/građanki u odlučivanju o javnim poslovima u jedinicama lokalne samouprave u Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo | publisher = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | doi = 10.5644/PI2022.205.01 | url = https://www.researchgate.net/publication/366491755_SAVREMENE_TEORIJE_I_PRAKSE_PARTICIPATIVNE_DEMOKRATIJE_U_LOKALNIM_ZAJEDNICAMA | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2022). ''Ustavno-pravni položaj Grada Sarajeva u postdejtonskom periodu s osvrtom na mogućnost reforme nadležnosti i teritorijalne organizacije''. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref name="pejanovic-sarajevo-ustav-2022">{{cite book | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2022 | title = Ustavno-pravni položaj Grada Sarajeva u postdejtonskom periodu s osvrtom na mogućnost reforme nadležnosti i teritorijalne organizacije | book-title = Političko-pravni i zakonski položaj Grada Sarajeva u sistemu lokalne samouprave u Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo | publisher = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | pages = 17–28 | doi = 10.5644/PI2022.204.02 | url = https://doi.org/10.5644/PI2022.204.02 | language = bs }}</ref> * Sadiković, E. i Pejanović, M. (2022). ''Analiza rezultata provedenog empirijskog istraživanja u okviru projekta: Ustavnopravni i zakonski položaj Grada Sarajeva: mogućnosti reforme nadležnosti i teritorijalne organizacije''. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref name="sadikovic-pejanovic-2022-sarajevo">{{cite book | last1 = Sadiković | first1 = Elmir | last2 = Pejanović | first2 = Mirko | date = 2022 | title = Analiza rezultata provedenog empirijskog istraživanja u okviru projekta: Ustavnopravni i zakonski položaj Grada Sarajeva: mogućnosti reforme nadležnosti i teritorijalne organizacije | book-title = Političko-pravni i zakonski položaj Grada Sarajeva u sistemu lokalne samouprave u Bosni i Hercegovini | location = Sarajevo | publisher = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | pages = 177–196 | doi = 10.5644/PI2022.204.15 | url = https://doi.org/10.5644/PI2022.204.15 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M., Osmanković, J., Domazet, A. i Sadiković, E. (2019). ''Sarajevo – grad i regija u vremenu i prostoru''. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref name="anubih-sarajevo-2019">{{cite book | last1 = Pejanović | first1 = Mirko | last2 = Osmanković | first2 = Jasmina | last3 = Domazet | first3 = Anto | last4 = Sadiković | first4 = Elmir | date = 2019 | title = Sarajevo – grad i regija u vremenu i prostoru | location = Sarajevo | publisher = Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine | isbn = 9789926410391 | doi = 10.5644/PI2019.178.00 | url = https://www.researchgate.net/publication/355032361 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2014). ''Pretpostavke za ubrzanje procesa integracije Bosne i Hercegovine u Evropsku uniju''. ''Pregled: časopis za društvena pitanja''.<ref name="pejanovic-pregled-2014-eu">{{cite journal | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2014 | title = Pretpostavke za ubrzanje procesa integracije Bosne i Hercegovine u Evropsku uniju | journal = Pregled: časopis za društvena pitanja | publisher = Univerzitet u Sarajevu | volume = 55 | issue = 1 | pages = 11–26 | url = https://pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/view/1069/1111 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2014). ''Snažna demokratska država – uslov sigurnosti''. ''Pregled: časopis za društvena pitanja''.<ref name="pejanovic-pregled-2014">{{cite journal | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2014 | title = Snažna demokratska država - uslov sigurnosti | journal = Pregled: časopis za društvena pitanja | publisher = Univerzitet u Sarajevu | volume = 55 | issue = 2 | pages = 11–26 | url = https://pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/view/336/343 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2013). ''Bosna i Hercegovina od ZAVNOBiH-a do Daytonskog sporazuma: kontinuitet izgradnje državnosti u XX stoljeću''. ''Historijska traganja''.<ref name="pejanovic-traganja-2013">{{cite journal | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2013 | title = Bosna i Hercegovina od ZAVNOBiH-a do Daytonskog sporazuma: kontinuitet izgradnje državnosti u XX stoljeću | journal = Historijska traganja | publisher = Institut za historiju, Sarajevo | issue = 12 | pages = 241–266 | url = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=106604 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Pejanović, M. (2012). ''Društveno-istorijski značaj referenduma iz 1992. godine za razvoj državnosti Bosne i Hercegovine''. ''Pregled: časopis za društvena pitanja''.<ref name="pejanovic-pregled-2012">{{cite journal | last = Pejanović | first = Mirko | date = 2012 | title = Društveno-istorijski značaj referenduma iz 1992. godine za razvoj državnosti Bosne i Hercegovine | journal = Pregled: časopis za društvena pitanja | publisher = Univerzitet u Sarajevu | volume = 53 | issue = 1 | pages = 11–28 | url = https://pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/view/621/632 | access-date = 24. februar 2026 | language = bs }}</ref> == Nagrade == * Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva (2020), dodijeljena za doprinos u oblasti naučnog i društvenog rada.<ref name="sestoaprilska-2020">{{cite web | url = https://www.sarajevo.ba/bs/article/7355/gradsko-vijece-grada-sarajeva-usvojilo-odluku-o-dodjeli-priznanja-sestoaprilske-nagrade-grada-sarajeva-2020 | title = Gradsko vijeće Grada Sarajeva usvojilo Odluku o dodjeli priznanja „Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva“ u 2020. godini | date = 4. mart 2020 | website = sarajevo.ba | publisher = Grad Sarajevo | access-date = 25. februar 2026 | language = bs }}</ref> * Nagrada za životno djelo (''Lifetime Achievement Award''), Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES), Ljubljana (2023).<ref name="ifimes-nagrada">{{cite web | url = https://www.ifimes.org/en/press-releases/academician-mirko-pejanovic-recipient-of-the-lifetime-achievement-award/5232?page=2 | title = Academician Mirko Pejanović recipient of the Lifetime Achievement Award | date = 9. novembar 2023 | website = ifimes.org | publisher = International Institute for Middle-East and Balkan Studies (IFIMES) | access-date = 24. februar 2026 | language = en }}</ref> * Plaketa za doprinos miru i humanizmu, Internacionalna liga humanista. == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ibn-sina.net/wp-content/uploads/2016/06/263-276.pdf Mirko Pejanović: „Država Bosna i Hercegovina i vjerske zajednice“] – Naučni rad objavljen u časopisu ''Znakovi vremena'' (PDF format) * [http://www.youtube.com/watch?v=yc0a0sFaZuc Gostovanje akademika Mirka Pejanovića u emisiji "Vijesti u 7" (Hayat TV)] – Razgovor o 30 godina Dejtonskog sporazuma * [https://stav.ba/vijest/akademik-mirko-pejanovic-generacije-nakon-izetbegovica-ne-pokazuju-strpljivost-i-borbu-za-interese-drzave-poput-njega/35330 Intervju s akademikom Mirkom Pejanovićem o državi i političkom liderstvu], ''Stav.ba'' (2024) {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Pejanović, Mirko}} [[Kategorija:Biografije, Kladanj]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Političari Socijaldemokratske partije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Rođeni 1946.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Srpski političari iz Bosne i Hercegovine]] em059akbedgtngwjyptcr0krqhpso68 Sven Alkalaj 0 41273 3848698 3842054 2026-05-22T23:22:01Z Mhare 481 3848698 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Sven Alkalaj | slika = Sven Alkalaj (cropped).jpg | redoslijed = Ambasador [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]] | vrijeme_na_vlasti = 30. juni 2023 – | prethodnik = [[Bojan Vujić]] | nasljednik = | vrijeme_na_vlasti2 = 23. juni 1994 – 14. juni 2000. | prethodnik2 = ''Funkcija osnovana'' | nasljednik2 = [[Igor Davidović]] | redoslijed3 = Stalni predstavnik [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] pri [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenim nacijama]] | vrijeme_na_vlasti3 = 5. Juli 2019. – 30. Juni 2023. | prethodnik3 = [[Ivica Dronjić]] | nasljednik3 = [[Zlatko Lagumdžija]] | redoslijed4 = [[Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine|Ministar vanjskih poslova]] | vrijeme_na_vlasti4 = 11. januar 2007 – 12. januar 2012. | prethodnik4 = [[Mladen Ivanić]] | nasljednik4 = Zlatko Lagumdžija | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1948|11|11}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | nacionalnost = | etnicitet = | politička_stranka = [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] | supruga = | djeca = | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]] | vjera = [[Judaizam]] | potpis = | web_stranica = }} '''Sven Alkalaj''' (rođen 11. novembra 1948) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[političar]], aktuelni ambasador Bosne i Hercegovine u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]] i bivši [[Ministarstvo vanjskih poslova Bosne i Hercegovine|Ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine]]. ==Biografija== Rođen je 11. novembra 1948. u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Alkalajev otac je [[Sefardi|sefardski]] [[Jevreji|jevrej]], a majka [[Hrvati|Hrvatica]].<ref name="nacional">{{Cite news|title=Ministar VP neće glasati na izborima u Hrvatskoj|publisher=[[Nacional (weekly)|Nacional]]|date=5. 11. 2007|url=http://arhiva.nacional.hr/clanak/39587/ministar-vp-nece-glasati-na-izborima-u-hrvatskoj|access-date=18. 12. 2016}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rose|first=Jasmina|title=Bosni je potrebna EU i Amerika|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=30. 6. 2009|url=http://www.dw.de/bosni-je-potrebna-eu-i-amerika/a-4443843|access-date=4. 7. 2013}}</ref> Alkalaj su bosanska jevrejska porodica, koja se naselila u Sarajevu prije više od 500 godina kada su pobjegli od španske inkvizicije.<ref name="ct"/> Odgajan je kao Jevrej.<ref name="ct">{{Cite news|last=Franklin|first=Stephen|title=Jews, Muslims Come Together For Bosnia|publisher=Chicago Tribune|date=8. 4. 1995|url=https://www.chicagotribune.com/1995/04/08/jews-muslims-come-together-for-bosnia/|access-date=4. 7. 2013}}</ref><ref>{{Cite news|last=Perelman|first=Marc|title=Divided Bosnia Puts Forward a Jewish Face|publisher=[[The Forward]]|date=10. 10. 2007|url=http://forward.com/articles/11798/divided-bosnia-puts-forward-a-jewish-face-|access-date=4. 7. 2013}}</ref> Na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]] studirao je [[mašinstvo]] do 1974, a 1987. magistrirao je ekonomiju i međunarodne odnose na istom univerzitetu.<ref name="bhembassy-bio">{{Cite web|title=Biography: Ambassador Sven Alkalaj, PhD|url=https://www.bhembassy.org/documents/Biografija%20Sven%20Alkalaj%20-%20ambasador%20eng.pdf|website=Embassy of Bosnia and Herzegovina, Washington, D.C.|access-date=23. 5. 2026}}</ref> Od 1975. do 1985. radio je kao komercijalni direktor francusko-jugoslavenskog zajedničkog preduzeća "Petrolinvest" u Sarajevu.<ref name="bhembassy-bio"/> Od 1985. do 1988. bio je regionalni direktor [[Energoinvest|Energoinvesta]] za [[Bliski istok]] i [[Daleki istok]], a zatim je od 1988. do 1993. radio kao direktor predstavništva te kompanije u [[Bangkok|Bangkoku]].<ref name="washdiplomat">{{Cite news|last=Luxner|first=Larry|title=Sven Alkalaj: Despite internal strife, Bosnia still dreams of EU accession|url=https://washdiplomat.com/sven-alkalaj-despite-internal-strife-bosnia-still-dreams-of-eu-accession/|work=The Washington Diplomat|date=16. 4. 2026|access-date=23. 5. 2026}}</ref> Od 1993. do 2000. bio je ambasador Bosne i Hercegovine u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], a od 2000. do 2004. ambasador pri [[Organizacija američkih država|Organizaciji američkih država]].<ref name="bhembassy-bio"/><ref name="istinomjer">{{Cite web|title=Sven Alkalaj|url=https://istinomjer.ba/akter/sven-alkalaj/|website=Istinomjer|date=2. 6. 2011|access-date=23. 5. 2026}}</ref> Kao ambasador u [[Washington, D.C.|Washingtonu]] nastojao je pridobiti podršku Sjedinjenih Američkih Država tokom rata.<ref name="washdiplomat"/> Bio i jedini član [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|Vijeća Ministara BiH]] iz reda Ostalih.<ref name="istinomjer"/> Obavljao je dužnost ambasadora Bosne i Hercegovine u [[Washington D.C.|Washington]]u, [[SAD]], u periodu od 1994. do 2000. Od 2004. do 2007. godine je ambasador BiH u [[Belgija|Kraljevini Belgiji]].<ref name="bhembassy-bio"/><ref name="istinomjer"/> Član je [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|Stranke za Bosnu i Hercegovinu]].<ref name="istinomjer"/> Od februara 2007. do 2012. obavljao je dužnost ministra vanjskih poslova Bosne i Hercegovine.<ref name="bhembassy-bio"/><ref name="unece-appoint">{{Cite web|title=Secretary-General appoints Sven Alkalaj of Bosnia and Herzegovina UNECE head|url=https://unece.org/press/secretary-general-appoints-sven-alkalaj-bosnia-and-herzegovina-unece-head|website=United Nations Economic Commission for Europe|date=8. 3. 2012|access-date=23. 5. 2026}}</ref> Kao ministar vanjskih poslova 2007. predstavljao je Bosnu i Hercegovinu na konferenciji islamskih zemalja u [[Islamabad|Islamabadu]]. Tom prilikom, u skladu s politikom Bosne i Hercegovine, odbio je poziv iranskog kolege da posjeti [[Teheran]] i nije prisustvovao susretu ministara vanjskih poslova muslimanskih zemalja s predsjednikom [[Iran|Irana]] [[Mahmud Ahmedinežad|Mahmudom Ahmadinežadom]] tokom njegovog boravka na zasjedanju Generalne skupštine Ujedinjenih nacija u [[New York|New Yorku]].<ref name="forward">{{Cite news|last=Perelman|first=Marc|title=Divided Bosnia Puts Forward a Jewish Face|publisher=[[The Forward]]|date=10. 10. 2007|url=http://forward.com/articles/11798/divided-bosnia-puts-forward-a-jewish-face-|access-date=4. 7. 2013}}</ref> Godine 2007. Alkalaj je kao ministar vanjskih poslova posjetio [[Izrael]].<ref name="forward"/> Generalni sekretar Ujedinjenih nacija [[Ban Ki-moon]] imenovao ga je 2012. za izvršnog sekretara Ekonomske komisije Ujedinjenih nacija za Evropu.<ref name="unece-appoint"/> Od 2019. do 2023. bio je ambasador Bosne i Hercegovine pri [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenim nacijama]].<ref name="bhembassy-bio"/><ref name="un-photo">{{Cite web|title=New Permanent Representative of Bosnia and Herzegovina to United Nations Presents Credentials|url=https://media.un.org/photo/en/asset/oun7/oun744115|website=UN Photo|date=5. 7. 2019|access-date=23. 5. 2026}}</ref> Dana 5. jula 2019. godine, član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Željko Komšić]] imenovao je Alkalaja za stalnog predstavnika [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] pri [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenim nacijama]] u [[New York]]u.<ref name="un-photo"/><ref name="bhembassy-bio"/> Aktivno govori [[Engleski jezik|engleski]] i [[francuski jezik]] i otac je dvoje djece.<ref name="nacional"/> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Sven Alkalaj}} {{DEFAULTSORT:Alkalaj, Sven}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Ambasadori Bosne i Hercegovine‎]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački ministri vanjskih poslova]] [[Kategorija:Političari Stranke za Bosnu i Hercegovinu]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Jevreji u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rođeni 1948.]] [[Kategorija:Političari Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] 9z534phzue4tad02jit05ocy0c8who1 Šablon:Infokutija softver 10 46275 3848560 3848553 2026-05-22T11:59:03Z Mhare 481 test 3848560 wikitext text/x-wiki {{Infokutija | tijeloklasa = vevent | tijelostil = {{{tijelostil|}}} | iznad = {{#if:{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | iznadklasa = summary | oznakastil = white-space: nowrap; | slika = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | sizedefault=300x64px | maxsize=300x64px | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} }} | tekst = {{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | slika2 = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Snimak ekrana|titlestyle=text-align:left|contentstyle=text-align:center}}}}}}{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{snimak_ekrana|}}}|size={{{veličina_snimka_ekrana|}}}|sizedefault=300x0px|maxsize=300x0px|alt={{{alt_snimka_ekrana|}}}|title={{{tekst|}}}}} | tekst2 = {{{tekst|}}}{{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden end}}}}}} | oznaka1 = Drugi nazivi | podaci1 = {{{drugi_nazivi|{{{other_names|}}}}}} | oznaka2 = Originalni autor(i) | podaci2 = {{{autor|{{{author|}}}}}} | oznaka3 = [[Programer]](i) | podaci3 = {{{programer|{{{developer|}}}}}} | oznaka4 = Prvo izdanje | podaci4 = {{#if:{{{prvo_izdanje|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{prvo_izdanje}}}}} | {{#if:{{{released|}}}|{{#time:j. F Y.|{{{released}}}}}}} }} | redstil5 = display: none; | podaci5 = {{#ifeq:{{lc:{{{izgled_verzija|{{{ver layout|pojednostavljeno}}}}}}}}|naslagano | {{Infokutija softver/naslagano | {{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | {{{obustavljeno|{{{discontinued|ne}}}}}} | {{{najnovija stabilna verzija|{{{najnovija_stabilna_verzija|{{{latest release version|{{{latest_release_version|}}}}}}}}}}}} | {{#if:{{{datum najnovije stabilne verzije|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{datum najnovije stabilne verzije}}}}} | {{#if:{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije}}}}} | {{#if:{{{latest release date|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{latest release date}}}}} | {{#if:{{{latest_release_date|}}}|{{#time:j. F Y.|{{{latest_release_date}}}}}}} }} }} }} | {{{najnovija probna verzija|{{{najnovija_probna_verzija|{{{latest preview version|{{{latest_preview_version|}}}}}}}}}}}} | {{#if:{{{datum najnovije probne verzije|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{datum najnovije probne verzije}}}}} | {{#if:{{{datum_najnovije_probne_verzije|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{datum_najnovije_probne_verzije}}}}} | {{#if:{{{latest preview date|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{latest preview date}}}}} | {{#if:{{{latest_preview_date|}}}|{{#time:j. F Y.|{{{latest_preview_date}}}}}}} }} }} }} }} | {{Infokutija softver/pojednostavljeno | {{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | {{{obustavljeno|{{{discontinued|ne}}}}}} | {{{najnovija stabilna verzija|{{{najnovija_stabilna_verzija|{{{latest release version|{{{latest_release_version|}}}}}}}}}}}} | {{#if:{{{datum najnovije stabilne verzije|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{datum najnovije stabilne verzije}}}}} | {{#if:{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije}}}}} | {{#if:{{{latest release date|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{latest release date}}}}} | {{#if:{{{latest_release_date|}}}|{{#time:j. F Y.|{{{latest_release_date}}}}}}} }} }} }} | {{{najnovija probna verzija|{{{najnovija_probna_verzija|{{{latest preview version|{{{latest_preview_version|}}}}}}}}}}}} | {{#if:{{{datum najnovije probne verzije|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{datum najnovije probne verzije}}}}} | {{#if:{{{datum_najnovije_probne_verzije|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{datum_najnovije_probne_verzije}}}}} | {{#if:{{{latest preview date|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{latest preview date}}}}} | {{#if:{{{latest_preview_date|}}}|{{#time:j. F Y.|{{{latest_preview_date}}}}}}} }} }} }} }} }} | oznaka6 = Razvojno stanje | podaci6 = {{{status|{{{stanje|{{{razvojno_stanje|}}}}}}}}} | oznaka7 = Programski jezik | podaci7 = {{{programski_jezik|{{{programski_jezici|{{{programming language|{{{programming_language|}}}}}}}}}}}} | oznaka8 = [[Middleware]] | podaci8 = {{{middleware|}}} | oznaka9 = [[Softverski pogon|Pogon]]{{#if:{{{pogoni|{{{engines|}}}}}}|i}} | podaci9 = {{#if:{{{pogoni|}}} | {{{pogoni}}} | {{#if:{{{engines|}}} | {{{engines}}} | {{#if:{{{pogon|}}} | {{{pogon}}} | {{#if:{{{engine|}}} | {{{engine}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none | | {{#if:{{{qid|}}} | {{#property:P408|from={{{qid}}}}} | {{#property:P408}} }} }} }} }} }} }} | oznaka10 = [[Operativni sistem]] | podaci10 = {{{operativni_sistem|{{{operating system|{{{operating_system|}}}}}}}}} | oznaka11 = Platforma | podaci11 = {{{platforma|{{{platform|}}}}}} | oznaka12 = Uključeno u | podaci12 = {{{uključeno_u|{{{included with|}}}}}} | oznaka13 = Prethodnik | podaci13 = {{{prethodnik|{{{replaces|}}}}}} | oznaka14 = Nasljednik | podaci14 = {{{nasljednik|{{{replaced_by|}}}}}} | oznaka15 = Naziv usluge | podaci15 = {{{naziv_usluge|{{{service_name|}}}}}} | oznaka16 = Veličina | podaci16 = {{{veličina|{{{size|}}}}}} | oznaka17 = [[Tehnički standard|Standard]](i) | podaci17 = {{{standard|}}} | oznaka18 = Dostupno na | podaci18 = {{#if:{{{broj_jezika|}}} | {{{broj_jezika}}} {{plural:{{{broj_jezika}}}|jeziku|jezika}} | {{#if:{{{language count|}}} | {{{language count}}} {{plural:{{{language count}}}|jeziku|jezika}} | {{{jezici|{{{language|}}}}}} }} }}{{{fusnota_o_jezicima|{{{language footnote|}}}}}} | podaci19 = {{#if:{{{broj_jezika|{{{language count|}}}}}} | {{#if:{{{jezici|{{{language|}}}}}} | {{hidden begin|toggle=left|title=Spisak jezika|titlestyle=background-color: transparent; color: inherit;}}{{{jezici|{{{language}}}}}}{{hidden end}} }} }} | oznaka20 = Vrsta | podaci20 = {{{žanr|{{{vrsta|{{{genre|}}}}}}}}} | oznaka21 = [[Softverska licenca|Licenca]] | podaci21 = {{{licenca|{{{license|{{{licence|}}}}}}}}} | oznaka22 = Rang na [[Alexa Internet|Alexi]] | podaci22 = {{#if:{{{alexa|}}}|{{nowrap|{{{alexa|}}}}}}} | oznaka23 = Veb-sajt | podaci23 = {{#if:{{{veb-sajt|}}} | {{#switch:{{{veb-sajt}}}|sakrij=|hide=|#default={{{veb-sajt}}}}} | {{#if:{{{website|}}} | {{#switch:{{{website}}}|sakrij=|hide=|#default={{{website}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none | | {{#if:{{{qid|}}} | {{#if:{{#property:P856|from={{{qid}}}}}|{{URL|{{#property:P856|from={{{qid}}}}}}}}} | {{#if:{{#property:P856}}|{{URL|{{#property:P856}}}}}} }} }} }} }} | oznaka24 = Centralna arhiva | podaci24 = {{#if:{{{centralna_arhiva|}}} | {{{centralna_arhiva}}} | {{#if:{{{centralna arhiva|}}} | {{{centralna arhiva}}} | {{#if:{{{repo|}}} | {{{repo}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none | | {{#if:{{{qid|}}} | {{#if:{{#property:P1324|from={{{qid}}}}}|{{URL|{{#property:P1324|from={{{qid}}}}}}}}} | {{#if:{{#property:P1324}}|{{URL|{{#property:P1324}}}}}} }} }} }} }} }} | oznaka25 = Ažurirano | podaci25 = {{#if:{{{ažurirano|}}} | {{#time:j. F Y.|{{{ažurirano}}}}} | {{#if:{{{AsOf|}}}|{{#time:j. F Y.|{{{AsOf}}}}}}} }} | podaci99 = {{{modul|{{{module|}}}}}} }} <noinclude> {{dokumentacija}} </noinclude> cexqm2n559yl12oqz7f5uk9dte19wkt 3848561 3848560 2026-05-22T12:01:51Z Mhare 481 3848561 wikitext text/x-wiki {{Infokutija | tijeloklasa = vevent | tijelostil = {{{tijelostil|}}} | iznad = {{#if:{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | iznadklasa = summary | oznakastil = white-space: nowrap; | slika = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | sizedefault=300x64px | maxsize=300x64px | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} }} | tekst = {{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | slika2 = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Snimak ekrana|titlestyle=text-align:left|contentstyle=text-align:center}}}}}}{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{snimak_ekrana|}}}|size={{{veličina_snimka_ekrana|}}}|sizedefault=300x0px|maxsize=300x0px|alt={{{alt_snimka_ekrana|}}}|title={{{tekst|}}}}} | tekst2 = {{{tekst|}}}{{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden end}}}}}} | oznaka1 = Drugi nazivi | podaci1 = {{{drugi_nazivi|{{{other_names|}}}}}} | oznaka2 = Originalni autor(i) | podaci2 = {{{autor|{{{author|}}}}}} | oznaka3 = [[Programer]](i) | podaci3 = {{#if:{{{programer|{{{developer|}}}}}} | {{{programer|{{{developer}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P178|from={{{qid}}}}}|{{#property:P178}}}}}} }} | oznaka4 = Prvo izdanje | podaci4 = {{#if:{{{prvo_izdanje|{{{released|}}}}}} | {{{prvo_izdanje|{{{released}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P577|from={{{qid}}}}}|{{#property:P577}}}}}} }} | redstil5 = display: none; | podaci5 = {{#ifeq:{{lc:{{{izgled_verzija|{{{ver layout|pojednostavljeno}}}}}}}}|naslagano |{{Infokutija softver/naslagano |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|{{{discontinued|ne}}}}}} |{{{najnovija stabilna verzija | {{{najnovija_stabilna_verzija|{{{latest release version|{{{latest_release_version|}}}}}}}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|{{{latest release date|{{{latest_release_date|}}}}}}}}}}}} |{{{najnovija probna verzija | {{{najnovija_probna_verzija|{{{latest preview version|{{{latest_preview_version|}}}}}}}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije | {{{datum_najnovije_probne_verzije|{{{latest preview date|{{{latest_preview_date|}}}}}}}}}}}} }} |{{Infokutija softver/pojednostavljeno |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|{{{discontinued|ne}}}}}} |{{{najnovija stabilna verzija | {{{najnovija_stabilna_verzija|{{{latest release version|{{{latest_release_version|}}}}}}}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|{{{latest release date|{{{latest_release_date|}}}}}}}}}}}} |{{{najnovija probna verzija | {{{najnovija_probna_verzija|{{{latest preview version|{{{latest_preview_version|}}}}}}}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije | {{{datum_najnovije_probne_verzije|{{{latest preview date|{{{latest_preview_date|}}}}}}}}}}}} }} }} | oznaka6 = Centralna arhiva | podaci6 = {{#if:{{{centralna_arhiva|{{{centralna arhiva|{{{repo|}}}}}}}}} | {{{centralna_arhiva|{{{centralna arhiva|{{{repo}}}}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none | | {{#if:{{{qid|}}} | {{#if:{{#property:P1324|from={{{qid}}}}}|{{URL|{{#property:P1324|from={{{qid}}}}}}}}} | {{#if:{{#property:P1324}}|{{URL|{{#property:P1324}}}}}} }} }} }} | oznaka7 = Razvojno stanje | podaci7 = {{{status|{{{stanje|{{{razvojno_stanje|}}}}}}}}} | oznaka8 = Programski jezik | podaci8 = {{#if:{{{programski_jezik|{{{programski_jezici|{{{programming language|{{{programming_language|}}}}}}}}}}}} | {{{programski_jezik|{{{programski_jezici|{{{programming language|{{{programming_language}}}}}}}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P277|from={{{qid}}}}}|{{#property:P277}}}}}} }} | oznaka9 = [[Middleware]] | podaci9 = {{{middleware|}}} | oznaka10 = [[Softverski pogon|Pogon]]{{#if:{{{pogoni|{{{engines|}}}}}}|i}} | podaci10 = {{#if:{{{pogoni|{{{engines|}}}}}} | {{{pogoni|{{{engines}}}}}} | {{#if:{{{pogon|{{{engine|}}}}}} | {{{pogon|{{{engine}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P408|from={{{qid}}}}}|{{#property:P408}}}}}} }} }} | oznaka11 = [[Operativni sistem]] | podaci11 = {{#if:{{{operativni_sistem|{{{operating system|{{{operating_system|}}}}}}}}} | {{{operativni_sistem|{{{operating system|{{{operating_system}}}}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P306|from={{{qid}}}}}|{{#property:P306}}}}}} }} | oznaka12 = Platforma | podaci12 = {{#if:{{{platforma|{{{platform|}}}}}} | {{{platforma|{{{platform}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P400|from={{{qid}}}}}|{{#property:P400}}}}}} }} | oznaka13 = Uključeno u | podaci13 = {{{uključeno_u|{{{included with|}}}}}} | oznaka14 = Prethodnik | podaci14 = {{{prethodnik|{{{replaces|}}}}}} | oznaka15 = Nasljednik | podaci15 = {{{nasljednik|{{{replaced_by|}}}}}} | oznaka16 = Naziv usluge | podaci16 = {{{naziv_usluge|{{{service_name|}}}}}} | oznaka17 = Veličina | podaci17 = {{{veličina|{{{size|}}}}}} | oznaka18 = [[Tehnički standard|Standard]](i) | podaci18 = {{{standard|}}} | oznaka19 = Dostupno na | podaci19 = {{#if:{{{broj_jezika|{{{language count|}}}}}}|{{{broj_jezika|{{{language count}}}}}} {{plural:{{{broj_jezika|{{{language count}}}}}}|jeziku|jezika}}|{{{jezici|{{{language|}}}}}}}}{{{fusnota_o_jezicima|{{{language footnote|}}}}}} | podaci20 = {{#if:{{{broj_jezika|{{{language count|}}}}}}|{{#if:{{{jezici|{{{language|}}}}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Spisak jezika|titlestyle=background-color: transparent;}}{{{jezici|{{{language}}}}}}{{hidden end}}}}}} | oznaka21 = Vrsta | podaci21 = {{{žanr|{{{vrsta|{{{genre|}}}}}}}}} | oznaka22 = [[Softverska licenca|Licenca]] | podaci22 = {{#if:{{{licenca|{{{license|{{{licence|}}}}}}}}} | {{{licenca|{{{license|{{{licence}}}}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P275|from={{{qid}}}}}|{{#property:P275}}}}}} }} | oznaka23 = Rang na [[Alexa Internet|Alexi]] | podaci23 = {{#if:{{{alexa|}}}|{{nowrap|{{{alexa|}}}}}}} | oznaka24 = Veb-sajt | podaci24 = {{#if:{{{veb-sajt|{{{website|}}}}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{#switch:{{{veb-sajt|{{{website}}}}}}|sakrij=|hide=|#default={{{veb-sajt|{{{website}}}}}}}} | {{#if:{{{qid|}}} | {{#if:{{#property:P856|from={{{qid}}}}}|{{URL|{{#property:P856|from={{{qid}}}}}}}}} | {{#if:{{#property:P856}}|{{URL|{{#property:P856}}}}}} }} }} | oznaka25 = Ažurirano | podaci25 = {{{ažurirano|{{{AsOf|}}}}}} | podaci99 = {{{modul|{{{module|}}}}}} }}<noinclude> {{dokumentacija}} </noinclude> 134g4uu4gn6a1sj470ovn2mt9vb79me 3848562 3848561 2026-05-22T12:04:50Z Mhare 481 3848562 wikitext text/x-wiki {{Infokutija | tijeloklasa = vevent | tijelostil = {{{tijelostil|}}} | iznad = {{#if:{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | iznadklasa = summary | oznakastil = white-space: nowrap; | slika = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | sizedefault=300x64px | maxsize=300x64px | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} }} | tekst = {{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | slika2 = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Snimak ekrana|titlestyle=text-align:left|contentstyle=text-align:center}}}}}}{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{snimak_ekrana|}}}|size={{{veličina_snimka_ekrana|}}}|sizedefault=300x0px|maxsize=300x0px|alt={{{alt_snimka_ekrana|}}}|title={{{tekst|}}}}} | tekst2 = {{{tekst|}}}{{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden end}}}}}} | oznaka1 = Drugi nazivi | podaci1 = {{{drugi_nazivi|{{{other_names|}}}}}} | oznaka2 = Originalni autor(i) | podaci2 = {{{autor|{{{author|}}}}}} | oznaka3 = [[Programer]](i) | podaci3 = {{#if:{{{programer|{{{developer|}}}}}} | {{{programer|{{{developer}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P178|from={{{qid}}}}}|{{#property:P178}}}}}} }} | oznaka4 = Prvo izdanje | podaci4 = {{#if:{{{prvo_izdanje|{{{released|}}}}}} | {{{prvo_izdanje|{{{released}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P577|from={{{qid}}}}}|{{#property:P577}}}}}} }} | redstil5 = display: none; | podaci5 = {{#ifeq:{{lc:{{{izgled_verzija|{{{ver layout|pojednostavljeno}}}}}}}}|naslagano |{{Infokutija softver/naslagano |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|{{{discontinued|ne}}}}}} |{{{najnovija stabilna verzija|{{{najnovija_stabilna_verzija|{{{latest release version|{{{latest_release_version|{{#invoke:SoftverVerzija|stabilna|qid={{{qid|}}}}}}}}}}}}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|{{{latest release date|{{{latest_release_date|{{#invoke:SoftverVerzija|datumStabilne|qid={{{qid|}}}}}}}}}}}}}}}}} |{{{najnovija probna verzija|{{{najnovija_probna_verzija|{{{latest preview version|{{{latest_preview_version|{{#invoke:SoftverVerzija|probna|qid={{{qid|}}}}}}}}}}}}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije|{{{datum_najnovije_probne_verzije|{{{latest preview date|{{{latest_preview_date|{{#invoke:SoftverVerzija|datumProbne|qid={{{qid|}}}}}}}}}}}}}}}}} }} |{{Infokutija softver/pojednostavljeno |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|{{{discontinued|ne}}}}}} |{{{najnovija stabilna verzija|{{{najnovija_stabilna_verzija|{{{latest release version|{{{latest_release_version|{{#invoke:SoftverVerzija|stabilna|qid={{{qid|}}}}}}}}}}}}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|{{{latest release date|{{{latest_release_date|{{#invoke:SoftverVerzija|datumStabilne|qid={{{qid|}}}}}}}}}}}}}}}}} |{{{najnovija probna verzija|{{{najnovija_probna_verzija|{{{latest preview version|{{{latest_preview_version|{{#invoke:SoftverVerzija|probna|qid={{{qid|}}}}}}}}}}}}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije|{{{datum_najnovije_probne_verzije|{{{latest preview date|{{{latest_preview_date|{{#invoke:SoftverVerzija|datumProbne|qid={{{qid|}}}}}}}}}}}}}}}}} }} }} | oznaka6 = Centralna arhiva | podaci6 = {{#if:{{{centralna_arhiva|{{{centralna arhiva|{{{repo|}}}}}}}}} | {{{centralna_arhiva|{{{centralna arhiva|{{{repo}}}}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none | | {{#if:{{{qid|}}} | {{#if:{{#property:P1324|from={{{qid}}}}}|{{URL|{{#property:P1324|from={{{qid}}}}}}}}} | {{#if:{{#property:P1324}}|{{URL|{{#property:P1324}}}}}} }} }} }} | oznaka7 = Razvojno stanje | podaci7 = {{{status|{{{stanje|{{{razvojno_stanje|}}}}}}}}} | oznaka8 = Programski jezik | podaci8 = {{#if:{{{programski_jezik|{{{programski_jezici|{{{programming language|{{{programming_language|}}}}}}}}}}}} | {{{programski_jezik|{{{programski_jezici|{{{programming language|{{{programming_language}}}}}}}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P277|from={{{qid}}}}}|{{#property:P277}}}}}} }} | oznaka9 = [[Middleware]] | podaci9 = {{{middleware|}}} | oznaka10 = [[Softverski pogon|Pogon]]{{#if:{{{pogoni|{{{engines|}}}}}}|i}} | podaci10 = {{#if:{{{pogoni|{{{engines|}}}}}} | {{{pogoni|{{{engines}}}}}} | {{#if:{{{pogon|{{{engine|}}}}}} | {{{pogon|{{{engine}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P408|from={{{qid}}}}}|{{#property:P408}}}}}} }} }} | oznaka11 = [[Operativni sistem]] | podaci11 = {{#if:{{{operativni_sistem|{{{operating system|{{{operating_system|}}}}}}}}} | {{{operativni_sistem|{{{operating system|{{{operating_system}}}}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P306|from={{{qid}}}}}|{{#property:P306}}}}}} }} | oznaka12 = Platforma | podaci12 = {{#if:{{{platforma|{{{platform|}}}}}} | {{{platforma|{{{platform}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P400|from={{{qid}}}}}|{{#property:P400}}}}}} }} | oznaka13 = Uključeno u | podaci13 = {{{uključeno_u|{{{included with|}}}}}} | oznaka14 = Prethodnik | podaci14 = {{{prethodnik|{{{replaces|}}}}}} | oznaka15 = Nasljednik | podaci15 = {{{nasljednik|{{{replaced_by|}}}}}} | oznaka16 = Naziv usluge | podaci16 = {{{naziv_usluge|{{{service_name|}}}}}} | oznaka17 = Veličina | podaci17 = {{{veličina|{{{size|}}}}}} | oznaka18 = [[Tehnički standard|Standard]](i) | podaci18 = {{{standard|}}} | oznaka19 = Dostupno na | podaci19 = {{#if:{{{broj_jezika|{{{language count|}}}}}}|{{{broj_jezika|{{{language count}}}}}} {{plural:{{{broj_jezika|{{{language count}}}}}}|jeziku|jezika}}|{{{jezici|{{{language|}}}}}}}}{{{fusnota_o_jezicima|{{{language footnote|}}}}}} | podaci20 = {{#if:{{{broj_jezika|{{{language count|}}}}}}|{{#if:{{{jezici|{{{language|}}}}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Spisak jezika|titlestyle=background-color: transparent;}}{{{jezici|{{{language}}}}}}{{hidden end}}}}}} | oznaka21 = Vrsta | podaci21 = {{{žanr|{{{vrsta|{{{genre|}}}}}}}}} | oznaka22 = [[Softverska licenca|Licenca]] | podaci22 = {{#if:{{{licenca|{{{license|{{{licence|}}}}}}}}} | {{{licenca|{{{license|{{{licence}}}}}}}}} | {{#ifeq:{{{qid|}}}|none||{{#if:{{{qid|}}}|{{#property:P275|from={{{qid}}}}}|{{#property:P275}}}}}} }} | oznaka23 = Rang na [[Alexa Internet|Alexi]] | podaci23 = {{#if:{{{alexa|}}}|{{nowrap|{{{alexa|}}}}}}} | oznaka24 = Veb-sajt | podaci24 = {{#if:{{{veb-sajt|{{{website|}}}}}}{{#ifeq:{{{qid|}}}|none|-}} | {{#switch:{{{veb-sajt|{{{website}}}}}}|sakrij=|hide=|#default={{{veb-sajt|{{{website}}}}}}}} | {{#if:{{{qid|}}} | {{#if:{{#property:P856|from={{{qid}}}}}|{{URL|{{#property:P856|from={{{qid}}}}}}}}} | {{#if:{{#property:P856}}|{{URL|{{#property:P856}}}}}} }} }} | oznaka25 = Ažurirano | podaci25 = {{{ažurirano|{{{AsOf|}}}}}} | podaci99 = {{{modul|{{{module|}}}}}} }}<noinclude> {{dokumentacija}} </noinclude> t3md1qaq6dke73pf78raq0rdpsvejc1 3848563 3848562 2026-05-22T12:04:58Z Mhare 481 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/Mhare|Mhare]] ([[User talk:Mhare|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:Srđan|Srđan]] 3226596 wikitext text/x-wiki {{Infokutija | tijeloklasa = vevent | tijelostil = {{{tijelostil|}}} | iznad = {{#if:{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|}}}}}}}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | iznadklasa = summary | oznakastil = white-space: nowrap; | slika = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | sizedefault=300x64px | maxsize=300x64px | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} | {{#invoke:InfoboxImage | InfoboxImage | image={{{logo|}}} | title={{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | size={{{veličina_logoa|{{{veličina_loga|}}}}}} | alt={{{alt_logoa|{{{alt_loga|}}}}}} }} }} | tekst = {{{tekst_logoa|{{{tekst_loga|}}}}}} | slika2 = {{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Snimak ekrana|titlestyle=text-align:left|contentstyle=text-align:center}}}}}}{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{snimak_ekrana|}}}|size={{{veličina_snimka_ekrana|}}}|sizedefault=300x0px|maxsize=300x0px|alt={{{alt_snimka_ekrana|}}}|title={{{tekst|}}}}} | tekst2 = {{{tekst|}}}{{#if:{{{snimak_ekrana|}}}|{{#if:{{{sklopivo|}}}|{{hidden end}}}}}} | oznaka1 = Originalni autor(i) | podaci1 = {{{autor|}}} | oznaka2 = [[Programer]](i) | podaci2 = {{{programer|}}} | oznaka3 = Prvo izdanje | podaci3 = {{{prvo_izdanje|}}} | redstil4 = display: none; | podaci4 = {{#ifeq:{{lc:{{{izgled_verzija|pojednostavljeno}}}}}|naslagano |{{Infokutija softver/naslagano |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|ne}}} |{{{najnovija stabilna verzija | {{{najnovija_stabilna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|}}}}}} |{{{najnovija probna verzija | {{{najnovija_probna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije | {{{datum_najnovije_probne_verzije|}}}}}} }} |{{Infokutija softver/pojednostavljeno |{{{naslov|{{{naziv|{{{ime|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} |{{{obustavljeno|ne}}} |{{{najnovija stabilna verzija | {{{najnovija_stabilna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije stabilne verzije|{{{datum_najnovije_stabilne_verzije|}}}}}} |{{{najnovija probna verzija | {{{najnovija_probna_verzija|}}}}}} |{{{datum najnovije probne verzije | {{{datum_najnovije_probne_verzije|}}}}}} }} }} | oznaka5 = Centralna arhiva | podaci5 = {{#if:{{{centralna_arhiva|}}} |{{{centralna_arhiva|}}} |{{#if: {{#property:P1324}} | {{#ifeq:{{#invoke:String|find|source={{#property:P1324}}|target=, |plain=true}}|0 |{{URL|{{#property:P1324}}}} |{{#property:P1324}} }} }} }} | oznaka6 = Razvojno stanje | podaci6 = {{{status|{{{stanje|{{{razvojno_stanje|}}}}}}}}} | oznaka7 = Programski jezik | podaci7 = {{{programski_jezik|{{{programski_jezici|}}}}}} | oznaka8 = [[Operativni sistem]] | podaci8 = {{{operativni_sistem|}}} | oznaka9 = Platforma | podaci9 = {{{platforma|}}} | oznaka10 = Veličina | podaci10 = {{{veličina|}}} | oznaka11 = [[Tehnički standard|Standard]](i) | podaci11 = {{{standard|}}} | oznaka12 = Dostupno na | podaci12 = {{#if:{{{broj_jezika|}}}|{{{broj_jezika}}} {{plural:{{{broj_jezika}}}|jeziku|jezika}}|{{{jezici|}}}}}{{{fusnota_o_jezicima|}}} | podaci13 = {{#if:{{{broj_jezika|}}}|{{#if:{{{jezici|}}}|{{hidden begin|toggle=left|title=Spisak jezika|titlestyle=background-color: transparent;}}{{{jezici|}}}{{hidden end}}}}}} | oznaka14 = Vrsta | podaci14 = {{{žanr|{{{vrsta|}}}}}} | oznaka15 = [[Softverska licenca|Licenca]] | podaci15 = {{{licenca|}}} | oznaka16 = Rang na [[Alexa Internet|Alexi]] | podaci16 = {{#if:{{{alexa|}}}|{{nowrap|{{{alexa|}}}}}}} | oznaka17 = Veb-sajt | podaci17 = {{#if:{{{veb-sajt|}}} |{{#ifeq:{{{veb-sajt|}}}|sakrij||{{{veb-sajt|}}} }} |{{#if:{{#property:P856}} |{{URL|{{#property:P856}}}}| }} }} | oznaka18 = Ažurirano | podaci18 = {{{ažurirano|}}} }}<noinclude> {{dokumentacija}} </noinclude> dcsqtg9ohxog7ovl9ndgus7ibwghwge Zastava Malezije 0 66215 3848729 3837102 2026-05-23T04:49:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848729 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zastava|slika=Flag of Malaysia.svg|naslov=Zastava Malezije|proporcije=1:2|usvojena=1963.}} '''Zastava Malezije''', poznata i kao ''Jalur Gemilang''<ref>{{Cite web|title=MyGOV - The Government of Malaysia's Official Portal|url=https://www.malaysia.gov.my/portal/content/138|website=www.malaysia.gov.my|access-date=31. 1. 2026|archive-date=4. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304105731/https://www.malaysia.gov.my/portal/content/138|url-status=dead}}</ref> (Pruge ponosa), sadrži 14 uzastopnih crvenih i bijelih pruga sa plavim kvadratom u gornjem lijevom uglu sa [[polumjesec i zvijezda|polumjesecom i 14-krakom zvijezdom]], poznatoj kao Bintang Persekutuan (Federalna zvijezda). Četrnaest pruga jednake širine predstavljaju jednak status 13 malezijskih država i federalne vlade, a 14 krakova na zvijezdi jedinstvo između tih entiteta. Polumjesec predstavlja [[Islam]], službenu religiju zemlje, žuta boja je kraljevska boja vladara Malaya, a plava simbolizira jedinstvo stanovnika [[Malezija|Malezije]].<ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/flags/malaysia|title=Flags, Symbols, & Currencies of Malaysia|date=2021-02-24|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=2026-04-24}}</ref> == Također pogledajte == * [[Grb Malezije]] {{Commonscat|Flags of Malaysia}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Zastave Azije}} {{Malezija po temama}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zastave država|Malezija]] [[Kategorija:Malezija]] q6gm1opl82ea58k56ktr8wl4f6kk7th Apiologija 0 75379 3848589 3847618 2026-05-22T13:18:33Z Palapa 383 /* Reference */ 3848589 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Bees1.jpg|mini|desno|300px|Pčele]] '''Apiologija''' ({{Jez-grc|μέλιττα}}, ''api'' = pčela; ''logos'' = nauka) ili '''melitologija''' jest grana [[entomologija|entomologije]] koja proučava [[Pčela|pčele]]. Obuhvata vrste u kladu ''[[Anthophila]]'' unutar natporodice ''[[Apoidea]]'', koja ima više od 20.000 vrsta,<ref>{{Cite web|url=http://pestworldforkids.org/pest-guide/bees/|title=Bees – Facts About Bees – Types of Bees – PestWorldforKids.org |website= pestworldforkids.org |access-date= 26. 4. 2016|language=en}}</ref> uključujući [[Bumbari|bumbare]] i [[Medonosna pčela|medonosne pčele]]. Podoblast apiologije je '''apikologija''', koja se bavi ekologijom pčela. == Također pogledajte == * [[Entomologija]] * [[Medonosna pčela]] * [[Pčela]] * [[Pčelarstvo]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite journal|last=Nesbit|first=Miles Liam|last2=Montauban|first2=Cecilia|last3=Windram|first3=Francis|last4=Pérez|first4=Miguel Santiago Bailey|last5=Hughes|first5=William O. H.|last6=Goulson|first6=Dave|last7=Gill|first7=Richard J.|last8=Graystock|first8=Peter|date=2026-03-10|title=Mapping global bee research with traits and plant-pollinator interaction networks|url=https://www.nature.com/articles/s41598-026-41830-7|journal=Scientific Reports|language=en|volume=16|issue=1|pages=12844|doi=10.1038/s41598-026-41830-7|issn=2045-2322}} {{Entomologija}} {{Zoologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pčelarstvo]] [[Kategorija:Entomologija]] [[Kategorija:Grane entomologije]] 08sc6a9roxoxend4ead8jd8n3vtwgo3 Gotika 0 79819 3848720 3800149 2026-05-23T02:34:55Z Oursana 57405 /* Podjela i opće karakteristike umjetnosti gotike */ -+Ghent Altarpiece (closed, after restoration).jpg 3848720 wikitext text/x-wiki '''Gotika''' je umjetničko razdoblje koje je trajalo približno 300 godina, a odnosi se na doba kasnog [[srednji vijek|srednjeg vijeka]] tokom 13. i 14. vijeka. Javlja se u [[Francuska|Francuskoj]] još sredinom 12. vijeka, a njen glavni oblik izražavanja ogledao se prvenstveno u sakralnoj [[Arhitektura|arhitekturi]]. Gotika je bila isključivo sakralna umjetnost, koja je dala opipljivu težinu rastućoj moći [[Vatikan|Crkve u Rimu]]. Ovo ne samo da je inspirisalo javnost, nego i njegove sekularne vođe, uspostavljajući tako čvrstu vezu između [[Religija|religije]] i [[umjetnost]]i, što je bio jedan od temelja [[Slikarstvo rane renesanse|Italijanske renesanse]]. <ref name="visual-arts-cork">{{cite web|url=http://www.visual-arts-cork.com/history-of-art/gothic.htm#gothic|title=Gotska umjetnost, historija i karakteristike|work=visual-arts-cork.com|access-date=16. 8. 2015}}</ref> Iako je imala svoj prepoznatljivi stil, gotska arhitektura je na mnogo načina bila zasnovana na ranijem stilu poznatom pod imenom [[romanika]].<ref>{{cite web|url=http://www.scholastic.com/browse/article.jsp?id=3753903|title=Gotika (od sredine 12. vijeka do 16. vijeka)|work=scholastic.com|access-date=1. 9. 2015|archive-date=13. 3. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313064604/http://www.scholastic.com/browse/article.jsp?id=3753903|url-status=dead}}</ref> == Historijske prekretnice u gotskoj umjetnosti == Da bi se razumjela gotska umjetnost mora se uzeti u obzir historijsko, kulturno i društveno okruženje koje je oblikovalo. 12. vijek je bilo vrijeme evropskog širenja uz veliki priraštaj stanovništva, poboljšanja u [[Poljoprivreda|poljoprivrednoj]] proizvodnji i [[Trgovina|trgovini]] koji su ojačali ekonomiju na evropskom kontinentu. Hodočašća i [[krstaški ratovi]] proširili su [[Evropa|evropski]] i [[Hrišćanstvo|hrišćanski]] utjecaj tokom ovog vremenskog perioda. U [[Španija|Španiji]], hrišćani su istjerali [[Mauri|Maure]], a [[Nijemci]] su počeli da se šire na istok. U 12. vijeku desile su se i monastičke reforme, a novi gradovi su se razvijali postajući kulturni i akademski centri. Gradske škole u [[katedrala]]ma zamijenile su manastire kao centre učenja. [[Feudalizam|Feudalni sistem]] zamijenjen je sve većim prihvatanjem moći kralja. Francuska, gdje je ovaj proces bio najsnažniji bila je kolijevka gotske umjetnosti. Do 13. vijeka institucija [[Monarhija|monarhije]] je bila čvrsto uspostavljena. Bio je to vijek [[Luj IX, kralj Francuske|Luja IX, kralja Francuske]], [[Edvard I, kralj Engleske|Edvarda I, kralja Engleske]], [[Fridrik II, car Svetog rimskog carstva|Fridrika II, cara Svetog rimskog carstva]] i [[Alfonso 10. od Kastilje|Alfonsa 10. od Kastilje]]. 13. vijek je također bilo vrijeme ekonomskog prosperiteta. duhovni život je uglavnom bio oblikovan razvojem gradova i pojavom novih vjerskih redova kao što su [[Franjevci]] i [[Dominikanci]]. Oni su utjecali kako na obične ljude tako i na [[Kultura|kulturu]] i [[umjetnost]]. [[Datoteka:Tommaso - Summa theologica, 1596 - 4593718.tif|thumb|200px|lijevo|Najpoznatije djelo Tome Akvinskog "''Summa theologica''", "predstavlja jedan od klasika u historiji zapadne filozofije i jedno od najutjecajnijih djela u zapadnoj literaturi."]] <ref>Ross, James F., "Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'' (ca. 1273), Christian Wisdom Explained Philosophically", in ''The Classics of Western Philosophy: A Reader's Guide'', (eds.) Jorge J. E. Gracia, Gregory M. Reichberg, Bernard N. Schumacher (Oxford: Blackwell Publishing, 2003), str. 165. [http://books.google.ca/books?id=6jAcwGItzssC&lpg=PA165&ots=MXldxkl9sr&dq=james%20f%20ross%20philosopher&pg=PA165#v=onepage&q&f=false]</ref> Tokom ovog vijeka univerziteti postaju središta učenja, a dvije glavne struje postaju preovladavajuće i to one od [[Franjo Asiški|Franje Asiškog]] i [[Toma Akvinski|Tome Akvinskog]]. Remek-djelo "[[Summa Theologica (Toma Akvinski)|Summa Theologica]]" u okviru kojeg se nalaze i "''Rasprave''" Tome Akvinskog je [[Filozofija|filozofsko]] djelo u kojem je sumirana intelektualna aktivnost tog vremena. 13. vijek se smatra periodom najvećeg srednjovjekovnog sjaja, a do kraja ovog vijeka ekonomski razvoj je dostigao svoj vrhunac. U 14. vijeku evropsko društvo ušlo je u krizu uz padove u poljoprivrednoj proizvodnji, trgovini i ekonomiji. Velike [[Epidemija|epidemije]] se šire, a posebno [[kuga]] iz 1348 - 1349. godine. Najveća politička kriza 14. vijeka bila je nakon izbijanja [[Stogodišnji rat|stogodišnjeg rata]] između [[Engleska|Engleske]] i Francuske. Tokom ovog istog vijeka desili su se sukobi u samoj [[Katolička crkva|Katoličkoj crkvi]], kao i sukobi između crkve i države. Privremeno preseljenje Svete stolice iz Rima u [[Avignon]] u Francuskoj kao i [[Zapadni raskol]] u kojem je nekoliko crkvenih dostojanstvenika smatralo sebe pravim papom, uzrokujući politički i duhovni nemir. Kao odgovor na ovo stanje pojavljuju se novi vjerski pokreti. Još jedna reakcija na ovu krizu bila je i gomilanje političke moći u rukama nekolicine vladara. U isto vrijeme počeo je da nastaje i [[kapitalizam]]. Ovaj ekonomski sistem je njegovao nove ideje, kao što je vizija svijeta zasnovanog na kritičkoj misli i ličnim ostvarenjima. Ovakvim načinom razmišljanja ljudi su obnovili svoju snagu i optimizam idući protiv vrijednosti uspostavljenih od strane crkve. Oni su proizveli nereligijsku kulturu ostvarivši napretke u [[Nauka|naučnim]] otkrićima. Ove nove vrijednosti bile su pretočene u umjetničke oblike tokom prvih talasa [[Renesansa|renesanse]].<ref name="The Key to Gothic Art">Prof. Jose Bracons-"''The Key to Gothic Art''", Prvo izdanje 1988. godine, od strane Editorial Planeta, Španija, {{ISBN|0-9225-2051-6}}, str. 7-11, 11-14, 17, 18-24, 33, 37-42</ref> == Podjela i opće karakteristike umjetnosti gotike == [[Datoteka:Lamgods open.jpg|thumb|500px|Gentski oltar (otvoren), dimenzije 3.5m x 4.6m, ulje na drvetu. Oltar-poliptih sa 20 ploča.]]<!-- measurements slightly different in Pacht --> [[Datoteka:Ghent Altarpiece (closed, after restoration).jpg|thumb|340px|Gentski oltar (zatvoren), Hubert van Eyck i [[Jan van Eyck]], 1432. godine, Gent, Belgija.]] Pojam "Gotski stil" odnosi se na stil u evropskoj arhitekturi, skulpturi (i manje u umjetnosti) koji je povezivao [[Srednji vijek|srednjovjekovnu]] [[Romanika|romaničku umjetnost]] i ranu [[Renesansa|renesansu]]. Ovaj umjetnički period je podijeljen na: Ranu gotiku (od 1150. n. e. - 1250. n. e.), Visoku gotiku (od 1250. n. e. - 1375. n. e.) i Međunarodnu gotiku (od 1375. n. e. - 1450. n. e.). Bila je to prvenstveno javni oblik [[Hrišćanski|hrišćanske]] umjetnosti, koja je u početku doživjela procvat u [[Francuska|Francuskoj]] i okolini u periodu od 1150. n. e. - 1250. n. e., a zatim se proširila po cijeloj [[Sjeverna Evropa|Sjevernoj Evropi]]. Najbolji primjeri ove vrste umjetnosti su velike [[Goti|gotske]] [[Katedrala|katedrale]] u sjevernoj Francuskoj.<ref name="visual-arts-cork"/> Historičari umjetnosti ustanovili su da je tokom ranog gotskog perioda u [[Italija|Italiji]] došlo do arhitektonskih rješenja koja su se oslanjala na tradicije potpuno nezavisne od onih koje su se razvijale tada u Francuskoj. Ovo se posebno odnosi na prostorne koncepte iz rimske [[Antika|antike]] i ovaj proces nije se desio iz čistog ignorisanja gotskih modela iz [[Sjeverna Evropa|Sjeverne Evrope]], nego iz svjesnog napora u cilju istraživanja italijanske prošlosti. Franjevačke i [[Dominikanci|dominikanske]] crkve su utrle put sa zemaljskom težinom i čvrstoćom suprotnom u odnosu na "bestežinski" (transcendentalni) osjećaj francuske gotike. U Italiji je čak postojala polemika i [[skepticizam]] u odnosu na gotsku arhitekturu. Poznati arhitekta, slikar i teoretičar umjetnosti [[Giorgio Vasari]] iz 16. vijeka povodom građevina u sjevernoevropskom stilu koje kao da su napravljene od papira, a ne od kamena ili [[mramor]]a izjavio je: {{Citat|Ovaj prokleti stil ([[Italijanski jezik|ital]]. ''maledizione di fabbriche'') je bila nevolja za italijansku arhitekturu. Takva djela su sasvim jasno različita u ukrasima i proporciji od antičke i moderne umjetnosti i trebala bi se zvati germanska umjetnost. Ta vrsta umjetnosti došla je od [[Goti|Gota]] koji su nakon uništavanja građevina [[Klasična arhitektura|klasičnog svijeta]] krenuli da grade njihova vlastita germanska djela (ital. ''lavoro tedesco'').}} [[Normani]] na [[Sicilija|Siciliji]] su već krajem 11. vijeka preuzeli prelomljene [[Luk (arhitektura)|lukove]] iz [[Islamska arhitektura|Islamske arhitekture]], u isto vrijeme kad su se počeli koristiti rebrasti svodovi u [[Lombardija|Lombardiji]].<ref name="Gotska arhitektura, skulptura i slikarstvo">"Gotska arhitektura, skulptura i slikarstvo," u izdanju Könemann Verlagsgesellschaft mbH, Boner Straße 126, D-50968 Köln, objavljeno 1998. godine, {{ISBN|3-8290-1741-3}}, str. 58-59, 242</ref> [[Giotto di Bondone|Giotto]] je bio prvi veliki individualni gotski majstor i ujedno uzor slikarima nadolazeće [[renesansa|renesanse]]. Isprva, stil francuskih gotskih [[katedrala]] do kraja 14. vijeka razvio se u mnogo svjetovniji umjetnički smjer poznat pod nazivom internacionalna ili [[međunarodna gotika]]. Ovaj stil bio je popularan sve do kasnog 15. vijeka, nakon čega ga je zamijenila [[renesansa]]. Vremensko trajanje gotike razlikuje se u određenim područjima. Naprimjer, dok se u [[Italija|Italiji]] već od 14. vijeka javljaju ideje [[humanizam|humanizma]] i individualizma svojstvenih ranoj renesansi, počevši od [[Francesco Petrarca|Petrarke]], u [[Engleska|Engleskoj]] gotika traje i do 17. vijeka. U [[Španija|Španiji]], gotika se isprepliće s [[Mauri|islamskom maurskom]] umjetnošću. Osim u arhitekturi, gotska [[umjetnost]] bila je najprisutnija u [[Skulptura|skulpturi]], [[vitraž|vitrajima]], [[freska]]ma, [[štafelaj]]nom slikarstvu i u [[Iluminacija|iluminiranim rukopisima]]. [[Datoteka:Notre Dame buttress.jpg|mini|lijevoo|200px|Kako bi smanjili debljinu zidova, a u isto vrijeme sacuvali stabilnost građevine, korišteni su kontrafori (podupirači), koji su isto imali oblik prelomljenog luka, što dokazuje da je to bila jedna od glavnih karakteristika gotike.]] Gotsku umjetnost karakterizira velika narativnost, kroz sve vidove umjetnosti "priča se priča", bilo da se radi o vjerskim motivima ili o svjetovnijoj tematici. Religijski prizori često su obuhvatali i prizore iz prirode, poput [[alegorija]], prikaza mjeseci, [[zodijak]]alnih znakova, sezonskih [[Poljoprivreda|poljoprivrednih]] radova i drugih sličnih tema. Svjetovna umjetnost jačala je pod utjecajem razvoja gradova, trgovine i ekonomije, što je omogućilo bogatijem sloju da naručuje izradu zavjetnih skulptura ili iluminiranih rukopisa. Razvoj [[književnost]]i također je utjecao na nove svjetovne motive u likovnoj umjetnosti. Tokom ranog gotskog perioda umjetnik nije bio smatran jednako važnim kao zanatlija. Srednjovjekovno društvo više je cijenilo tehničke nego kreativne sposobnosti. Od umjetnika nije se očekivalo da razvija umjetničke teorije ili nove modele u slikarstvu. U većini slučajeva od umjetnika se očekivalo samo da obradi standardne figure i likove i da radi po uputstvima ljudi za koje se smatralo da su na "višem" kulturnom nivou. [[Datoteka:Cathédrale Notre-Dame de Paris - 09.jpg|mini|lijevo|200px|Karakteristika objekata gotike: slomljeni luk.]] Uloga umjetnika je postepeno rasla, tako da su neki od njih počeli potpisivati djela koja su uradili. Kao i ostali zanatski cehovi tokom Srednjeg vijeka i umjetnici su počeli da se udružuju u bratstva i umjetničke cehove. Ovi novoosnovani [[ceh]]ovi okupljali su i evidentirali umjetnike, zahvaljujući čemu danas znamo imena brojnih gotskih majstora. Kako su se gradovi razvijali tokom gotskog perioda, umjetnici i zanatlije okupljali su se u urbanim sredinama gdje je bila sve veća potražnja za njihovim vještinama. Međutim, tokom perioda od 13. pa do 15. vijeka, većina umjetnika nije ostajala na jednom mjestu. Slikari i radnici sa dragocjenim metalima su nastavili da rade u studijima i radionicama, dok su arhitekte, skulptori i majstori [[Freska|fresko]] slikarstva bili u stalnom pokretu. Tokom ovog perioda, umjetnici su počeli da se specijalizuju i razvijaju prepoznatljive pojedinačne stilove. Većina umjetnika je radila za novčanu nagradu, a umjetničke narudžbe uglavnom su dolazile od strane kraljevskih porodica, [[Plemstvo|plemstva]] i Crkve. Ove narudžbe su obično zahtijevale najveću umjetničku vještinu, a naručioci su ovo vidjeli kao najbolji način pokazivanja njihove veličine putem luksuza koji su mogli priuštiti da kupe. Veoma važna osobina tokom ovog umjetničkog perioda je bila i ta da veličina samog umjetničkog djela nije igrala veliku ulogu. Čak šta više, manja važnost je pridavana velikim, monumentalnim djelima u odnosu na mala slikarska djela, nakit i djela sa dragocjenim metalima. <ref name="The Key to Gothic Art"/> == Arhitektura == {{Glavni|Gotička arhitektura}} [[Datoteka:Saint-Denis - Basilique Saint-Denis et l'abbaye -1.JPG|thumb|250px|desno|[[Bazilika Saint Denis]] smatra se prvom građevinom gotičkog stila.]] [[Datoteka:Cathédrale Notre-Dame de Paris - 12.jpg|mini|200px|desno|Zapadna fasada [[Notre-Dame de Paris|katedrale ''Notre-Dame'']] u [[Pariz]]u, remek-djelo koje predstavlja dobar primjer prve faze u gotskoj arhitekturi.]] Nemoguće je dati jedinstvenu definiciju gotske arhitekture u cijeloj Evropi, zbog toga što je sam stil imao mnoge različite elemente. Glavni element u gotskoj katedrali je rebrasti križni [[svod]] koji je bio zasnovan na veoma starom dizajnu korištenom u romanesknim zgradama poput katedrale u Durhamu (Engleska) i crkvi Saint-Étienne u gradu Caen, Francuska. Katedrale su bile dizajnirane na 4 nivoa: na dnu je bio brod, iznad je bila galerija, iznad galerije je bio triforij, a iznad sva tri je bilo bazilično okno sa prozorima kroz koje je ulazila svjetlost. Stupovi i unutrašnje osovine uz [[Apsida|apsidu]] i [[transept]] su također veoma važni elementi u gotskoj katedrali. Ima oblik krsta na čijoj zapadnoj strani se nalaze dvije visoke kule koje su često bile krunisane tornjevima. Katedrala kombinuje najveći dio elemenata koji će postati zaštitni znaci ove vrste arhitekture.<ref name="The Key to Gothic Art"/> Gotska arhitektura je započela u sjevernoj francuskoj provinciji ''Ile-de-France,'' odakle se širila po drugim dijelovima te zemlje. Glavni religijski centar u tom području je bila opatija Saint Denis. Tu se nalazio grob sveca, tu su se ukopavali francuski kraljevi, a bilo je i mjesto gdje su se čuvali kraljevski amblemi i nakit. Godine [[1122]]. [[Suger od Saint-Denisa|Suger]] je postao opat posvetivši se jačanju francuske monarhije. On je također dao da se započne sa obnovom opatijskih zgrada u Saint Denisu. Nova opatijska crkva u [[Bazilika Saint-Denis|Saint Denis]]u je bila posvećena [[1140]]. godine i smatra se prvom građevinom gotskog stila. Glavni arhitektonski elementi u ovim rekonstrukcijama su bili krovovi ili svodovi u obliku prelomljenih lukova. Ovi elementi su uzeti iz romaneskne arhitekture iz prethodnih vijekova, ali su kombinovani na novi način i to prema teorijama koje je opat Suger ponudio u svojim spisima. Ovaj novi arhitektonski stil razvijen u Saint Denisu će postati polazna tačka cjelokupnoj gotskoj arhitekturi, a svi naredni građevinski projekti poduzeti u francuskoj monarhiji koristiće ovaj model.<ref name="The Key to Gothic Art"/> [[Datoteka:Chartres_Cathedral.jpg|thumb|200px|desno|[[Katedrala u Chartres]]u predstavlja visoki standard u gotičkoj arhitekturi.]] Nakon katedrale Saint Denis izgrađena je [[katedrala u Chartres]]u koja je postavila visoki gotički standard u crkvenoj arhitekturi. Zapadni portal Chatresa uokviren je skulpturama burgundskih majstora, koje su ujedno označile razdoblje zrele ili klasične gotike u harmoničnom spajanju arhitekture i skulpture. Katedrala u Reimsu je bila pokušaj da se nadmaši sjaj i luksuz katedrale u Chartresu uz daljnju razradu građevinskog plana i korištenja lokalnog arhitektonskog iskustva. Reims je bilo i mjesto gdje su biskupi krunisali francuske kraljeve. Obje navedene katedrale predstavljale su uzor pri izgradnji budućih katedrala.<ref name="Gotska arhitektura, skulptura i slikarstvo"/> [[Datoteka:856MilanoDuomo.JPG|thumb|200px|lijevo|[[Milanska katedrala]] je druga po veličini od svih srednjovjekovnih katedrala. Napravljena je sva od bijelog mramora, a mnogi vodeći evropski arhitekti tog vremena su pomagali oko njenog dizajna. Bogati ukrasi čine ovu katedralu veoma različitom u odnosu na arhitekturu južnije u Italiji.<ref name="The Key to Gothic Art"/> ]] Iako nije bilo [[Cisterciti|cistercijanskih]] ili [[Franjevci|franjevačkih]] stilova u gotskoj arhitekturi, utjecaj ovih religijskih zajednica je bio veoma jak. Franjevci su imali veliki utjecaj na gotsku umjetnost i to posebno u Italiji. Cistercijanski red je preko svog vodećeg čovjeka svetog Bernarda od Clairvauxa i njegovih nasljednika uveo strogost i jednostavnost prilikom izgradnje novih katedrala. Oni su bili aktivni u planiranju izgradnje kraljevskih građevina od [[Španija|Španije]] do [[Istočna Evropa|Istočne Evrope]]. Nereligijska arhitektura u to vrijeme je također bila veoma važna, iako je ova vrsta građevina bila manje važan predstavnik gotskog stila u odnosu na sakralne objekte. Najprepoznatljivije nereligijske građevine su bile palate ili [[Aristokratija|aristokratska]] mjesta stanovanja, ili utvrđeni dvorci. U okviru [[Venecijanska gotska arhitektura|venecijanske gotske arhitekture]] tu je i jedan od poznatih primjera raskošne aistokratske palate, [[Duždeva palata]] u [[Venecija|Veneciji]].<ref name="The Key to Gothic Art"/> Ranija romanička crkvena arhitektura bila je obilježena širokim plohama, zbijenošću i masivnošću. Nasuprot tome, gotska arhitektura teži visini, prozračnim formama i "nedokučivom prostoru." Arhitektonski elementi poput rebrastog križnog svoda, prelomljenih lukova i snažnih kontrafora, naglašavaju visinu građevina. Važnu ulogu u gotskom prostoru imaju visoki prozori, koji ispunjavaju prostor crkve svjetlošću. Graditelji gotskih katedrala također su koristili bogatstvo obojene svjetlosti putem vitraja, čime crkveni prostor gubi težinu i postaje transcendentalan. Rana gotika obuhvata razdoblje 12. i početka 13. vijeka a obilježena je jasnoćom, čistoćom i disciplinom arhitektonskih okvira, koji se još oslanjaju na romaničku tradiciju. U zreloj gotici dolazi do postupne dominacije skulpture u odnosu prema arhitekturi. Kasna gotika od 14. vijeka nadalje, donosi gubitak ravnoteže u odnosu konstrukcije i dekoracije. Obilježena je pretrpanošću ukrasima, pojavljuju se ukrasi u obliku plamena ("plamena gotika"), cvjetova ("cvjetna gotika") i sl. [[Venecija]] tokom 15. vijeka je primjer italijanske cvjetne gotike, zasnovane na romaničkoj arhitekturi koja je "razbijena" mnoštvom ukrasa, detalja, kao i zvjezdastim i mrežastim svodovima. == Slikarstvo == {{Glavni|Gotičko slikarstvo}} [[Datoteka:Chartres - cathédrale - rosace nord.jpg|mini|alt=A cartoon centipede reads books and types on a laptop.|[[Vitraj|Vitraž]] južnog portala, katedrala Notre-Dame u Chartresu.]] Gotičko slikarstvo i arhitektura međusobno su se prožimali. [[Vitraj|Vitraži]] su umjetnicima pružali priliku da široke otvore na zidovima ispune svjetlošću, bojom i pričom. Od zidnog slikarstva ostali su nam samo pojedini tragovi na vitražima gdje se otkrivaju teme iz ''[[Stari zavjet|Starog zavjeta]]'', ''Posljednjeg suda'' i ''Života Djevice Marije''. Kod [[Iluminacija|iluminiranih rukopisa]] približno 1200. godine počeo je da se pojavljuje veoma prepoznatljiv [[Bizantijski iluminirani rukopisi|bizantijski utjecaj]]. Bio je u znaku "tečnog" stila koji je davao osjećaj vitalnosti u odnosu na scene koje su bile prikazane. Tokom 13. vijeka iluminirani rukopisi su postali sve više važni, a škole i univerziteti u katedralama su zahtijevali sve više knjiga. Ove knjige nisu se više pisale u manastirima, nego u posebnim pisarnicama otvorenim u rastućim [[Evropa|evropskim]] gradovima. [[Plemstvo]] je također zahtijevalo drugačije knjige od onih pravljenih tokom [[Romanika|romanesknog]] perioda. Mnoge knjige iz gotičkog perioda bile su zbirke psalma (psaltiri), a služile su za privatnu molitvu. Pariz je postao središte za pravljenje izuzetno lijepih iluminiranih knjiga većinom pravljenih za francuske monarhe. [[Datoteka:Assisis Basilica superiore.jpg|thumb|200px|lijevo|[[Brod (arhitektura)|Brod]] u gornjem dijelu [[Bazilika svetog Franje Asiškog|Bazilike svetog Franje Asiškog]] sa primjerima zidnog slikarstva.]] Gotičko zidno slikarstvo se razvilo u [[Južna Evropa|južnoj Evropi]], a tokom razvoja ovog stila Italijani su počeli tražiti načine da kombinuju gotičku arhitekturu i zidno slikarstvo. Slikanjem likova u okviru arhitektonske cjeline italijanski slikari su počeli da rade prve vježbe iz [[Perspektiva (likovna umjetnost)|perspektive]]. Ovo je dovelo do veće jasnoće u slikarstvu i bilo je veliki korak naprijed ka realističnom slikarstvu. Slikarsko ukrašavanje visokog oltara u [[Bazilika svetog Franje Asiškog|bazilici svetog Franje Asiškog]] predstavlja primjer kombinovanja slikarstva i arhitekture. Slike na zidovima obogaćuju cijelu baziliku i stvaraju intimni odnos sa arhitektonskim okruženjem. Pretpostavlja se da ih je [[Giotto di Bondone]] naslikao, koji je bio i upravitelj arhitektonskih radova u samoj bazilici. Smatra se da su djela Giottoa i njegovih sljedbenika bila na ivici gotičke umjetnosti ili da su čak rani primjeri [[Slikarstvo renesanse|renesansnog slikarstva]]. Bili su ispred svog vremena, ali definitivno pripadaju periodu gotičke umjetnosti. Razvijanjem perspektive koju su izumili italijanski slikari stvorili su viziju svijeta oličenu u [[Renesansa|renesansi]]. Italijanski slikar [[Duccio di Buoninsegna]] je bio jednako važan sa svojim novim slikarskim izrazom korištenim u bazilici u Asisiju slikajući na panelima. Francuski dvor zadržao je vlastite umjetničke vrijednosti u slikarstvu, istovremeno posuđujući elemente iz italijanskog slikarstva.<ref name="The Key to Gothic Art"/> == Skulptura == {{Glavni|Gotička skulptura}} [[Datoteka:Paris Notre-Dame west facade - Portail du Jugement Dernier.jpg|thumb|250px|lijevo|Gotička vrata na zapadnoj fasadi [[Notre-Dame (Pariz)|Notre-Dame katedrale]] sa scenom Sudnjeg dana i likovima svetaca.]] Nakon romaničkog presedana, mnoštvo uklesanih figura koje su naglašavale [[Dogma|dogme]] i crkvena vjerovanja krasile su velike portale francuskih gotičkih katedrala. Gotičke skulpture iz 12. i početka 13. vijeka bile su pretežno arhitektonske po karakteru.<ref>{{cite web|url=http://autocww.colorado.edu/~flc/E64ContentFiles/PeriodsAndStyles/Gothic.html|title=Gotska umjetnost i arhitektura|work=autocww.colorado.edu|access-date=10. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027034010/http://autocww.colorado.edu/~flc/E64ContentFiles/PeriodsAndStyles/Gothic.html|archive-date=27. 10. 2015|url-status=dead}}</ref> Skulpture rađene u ovom stilu su se prvo pojavile na fasadama velikih katedrala u sjevernoj francuskoj provinciji "''Ile-de-France.''" Na romanesknim vratima skulpture su bile strogo ograničene na dekorativne arhitektonske elemente [[zabat]] (timpanon) i lintel. Na gotskim vratima [[Skulptura|skulpture]] su igrale važnu ulogu u cjelokupnom arhitektonskom dizajnu što je bio još jedan razvoj u gotskom stilu koji je počeo u katedrali Saint Denis. Kad je opat Suger dao da se započne sa radom na fasadi njegove nove opatije, u njegovom dizajnu su bili uključeni likovi kraljevske porodice kao i likovi svetaca. Kraljevi, kraljice i likovi iz [[Stari zavjet|Starog zavjeta]] su bili grupisani zajedno, a što će postati poznato kao Kraljevska vrata. Time se očito željelo poboljšati ugled kralja dajući mu veću auru kraljevskog dostojanstva. U [[Katedrala Saint Denis|katedrali Saint Denis]] statue u obliku [[stub]]ova sa skoro slobodnostojećim portretnim kipovima uklesanim na njima pojavili su se po prvi put. Sa njihovom pojavom veliki kipovi su počeli da dobijaju na važnosti kao dio arhitekture građevine. Statue više nisu bile samo dodatak građevini nego više kao njen skulpturni nastavak. Ovo novo jedinstvo arhitekture i skulpture je bilo početna tačka u razvoju velikih gotskih vrata. [[Datoteka:Chartres2006 076.jpg|thumb|desno|uspravno|200px|Gotički kipovi na ''kraljevskom [[portal]]u.'']] Na svim gotičkim vratima u katedralama izgrađenim poslije Saint Denisa korištena je njena struktura i model kako su sveci predstavljeni. Njena veličina leži u jasnoći sa kojom su prikazane razne teme. Skulpture na gotičkim vratima su prefinjenije od onih na romanesknim katedralama. Figure su manje i življe, a obrisi oblika ljudskog tijela se mogu primijetiti ispod odjeće kipova uz stvarne izraze kao što su prepoznatljivi osmijeh koji se pojavljivao na licima kipova. Tema [[Sudnji dan|Sudnjeg dana]] je bila često korištena u središnjem dijelu [[zabat]]a (timpanona) iznad gotičkih vrata. Scena prikazuje patnju, ali i trijumf [[Hrist]]a iz [[Evanđelje po Mateju|Evanđelja po Mateju]]. Predstava Hrista može zauzimati središnji stub gotičkih vrata, iako je ovaj prostor rezervisan za lik [[Djevica Marija|Djevice Marije]] čiji kult je bio jedna od karakteristika gotičke umjetnosti. U početku su na okvirovima gotičkih vrata bile prikazane krunisane figure po čemu su i dobile ime "kraljevska vrata." One su bile postepeno zamijenjene likovima apostola i svetaca. <ref name="The Key to Gothic Art"/> == Također pogledajte == * [[Goti]] * [[Bosna i Hercegovina u Gotskom kraljevstvu]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Gothic art}} * [http://www.all-art.org/history194_gothic_contents.html ''Gothic Art'' - History of Art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318144821/http://www.all-art.org/history194_gothic_contents.html |date=18. 3. 2009 }} {{Simboli jezika|en|engleski}} == Reference == {{refspisak}} {{Zapadnaumjetnost}} [[Kategorija:Umjetnost]] [[Kategorija:Arhitektura]] [[Kategorija:Historija umjetnosti]] [[Kategorija:Umjetnost Zapada]] [[Kategorija:Gotika]] 0v1wc8y6v0pjoaadbzz4jzmb64m19p2 Čečenija 0 79900 3848765 3844695 2026-05-23T10:11:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848765 wikitext text/x-wiki {{Infokutija teritorija | izvorno_ime = Чеченская Республика<br />Нохчийн Республика | zvanično_ime = Čečenska Republika | ime_genitiv = Čečenije | zastava = Flag of Chechen Republic since 2004.svg | grb = Coat of Arms of Chechnya (2020-).svg | mapa = Map of Russia - Chechen Republic (2008-03).svg | nalazi_se_u_sastavu = {{ZD|RUS}} [[Rusija]] | upravni_oblik = [[Ruske republike|Republika]] | službeni_jezik = [[ruski jezik|ruski]], [[čečenski jezik|čečenski]] | glavni_grad = [[Grozni]] | vladar = [[Ramzan Kadyrov]] (Rus. Рамза́н Ахма́дович Кады́ров) | titula_vladara = Predsjednik | površina = 17300 | stanovnika = 1269095 | godina_popisa = 2010 | pozivni_broj = | web = chechnya.gov.ru | komentar = |}} '''Čečenija''' ({{jez-ce|Нохчийчоь, Noxçiyçö}}), službeno '''Čečenska Republika''' je [[Ruski federalni subjekti|republika]] u sklopu [[Rusija|Ruske Federacije]]. Nalazi se na sjeveru [[Kavkaz]]a, na najjužnijem dijelu [[Istočna Evropa|Istočne Evrope]], u blizini geografske granice između Evrope i Azije i oko 100 [[Kilometar|km]] od [[Kaspijsko jezero|Kaspijskog jezera]]. [[Glavni grad|Glavni]] i najveći grad Republike je [[Grozni]]. Prostire se na površini 17.300&nbsp;km<sup>2</sup> a prema popisu iz 2010. u Čečeniji je živjelo ima 1.268.989 stanovnika. Graniči se sa [[Stavropoljski kraj|Stavropoljskim krajem]] na sjeverozapadu, [[Dagestan]]om na sjeveroistoku i istoku, [[Gruzija|Gruzijom]] na jugu i [[Ingušetija|Ingušetijom]] i [[Sjeverna Osetija|Sjevernom Osetijom]] na zapadu. Nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]]-a 1991, [[Čečensko-Ingušetska ASSR]] biva podijeljena na [[Ingušetija|Republiku Ingušetiju]] i [[Čečenska Republika Ičkerija|Čečensku Republiku Ičkeriju]] koja proglašava nezavisnost. Nakon toga je uslijedio [[Prvi čečenski rat]] sa Rusijom kad je Čečenija posjedovala [[de facto]] nezavisnost. Nakon toga je uslijedio [[Drugi čečenski rat]], nakon čega je Rusija preuzela kontrolu nad teritorijom. Od tada postoje tendencije za borbom za nezavisnost, dešavaju se i sporadične borbe u planinama i na jugu republike. Godine 2006. bivši predsjednik Čečenije [[Alu Alkhanov]] je predložio mjenjanje naziva republike u ''Nokčiin'' (''Noxçiyn''), što je transkripcija naziva na čečenskom jeziku. == Geografija == [[Datoteka:Шаройский район.jpg|thumb|Planine u području Šaroija]] [[Datoteka:Kezenoy-lake.jpg|thumb|right|[[Jezero Kezenojam]]]] Sa položajem u istočnom dijelu Sjevernog Kavkaza, Čečenija je okružena uglavnom ruskim federalnim subjektima. Na zapadu graniči sa [[Sjeverna Osetija-Alanija|Sjevernom Osetijom-Alanijom]] i [[Ingušetija|Ingušetijom]], na sjeveru sa [[Stavropoljski kraj|Stavropoljskim krajem]], na istoku sa [[Dagestan]]om i na jugu sa [[Gruzija|Gruzijom]] što čini i jedinu vanjsku granicu Čečenije. * Površina: 17.300&nbsp;km<sup>2</sup> * Granice: **''unutrašnje'': ***Dagestan (SI) ***Ingušetija (Z) ***Sjeverna Osetija-Alanija (Z) ***Stavropoljski kraj (SZ) **''vanjske'': ***Gruzija ([[Kahetija]] i [[Мcheta-Mtijanetija]]) (J) '''Rijeke:''' *[[Terek]] *[[Sunzha]] *[[Argun (rijeka, Kavkaz)|Argun]] === Veći gradovi=== Gradovi sa preko 20.000 stanovnika su: *[[Grozni]] (glavni grad) *[[Shali]] *[[Urus-Martan]] *[[Gudermes]] *[[Argun (grad)|Argun]] == Administrativna podjela == {{Glavni|Administrativna podjela Čečenije}} Čečenija kao ruski federalni subjekt je administrativno podijeljena na administrativne jedinice nižeg nivoa. Republika se dijeli na: distrikte kojih je ukupno 15, gradove kojih je 5 pri čemu je glavni grad Grozni podijeljen na gradske distrikte (ukupno 4 distrikta) kao i na urbana i ruralna naselja kojih je 3 odnosno 213 respektivno. Osim togu, u Čečeniji postoji još i 324 ruralna naseljena lokaliteta kao i 27 nenaseljenih lokaliteta. == Stanovništvo == === Demografija === Prema preliminarnim rezultatima popisa iz 2010. godine, broj stanovnika republike je bio 1.269.095 <ref>Федеральная служба государственной статистики (Federal State Statistics Service) (2011). "Предварительные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года (Preliminary results of the 2010 All-Russian Population Census)" (in Russian). Всероссийская перепись населения 2010 года (All-Russia Population Census of 2010). Federal State Statistics Service. Retrieved 2011-04-25.</ref>, što je primjetno više od 1.103.686 stanovnika, broja zabilježenog popisom 2002. godine. Dalje, prema popisu iz 2002. etnički [[Čečeni]] su brojali 1.031.647 (93,5% ukupne populacije). Druge etničke grupe su uključivale [[Rusi|Ruse]] (40.645 ili 3,7%), Kumykse (8,883 ili 0,8%), Inguše (2.914 or 0,3%) kao i nekoliko manjih grupa, svaka sa učešćem u ukupnoj populaciji manjim od 0,5%. [[Prirodni priraštaj|Stopa nataliteta]] je bila 25,41 u 2004. (25,7 u Achkhoi Martanu, 19,8 u Groznom, 17,5 u Kurchaloi, 28,3 u Urus Martanu i 11,1 u Vedenou). Prema izvještaju Čečenskog državnog komiteta za [[Statistika|statistiku]] populacija ove zemlje je narasla na 1,205 miliona u januaru 2006.<ref>{{Cite web |url=http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/KHII-7BR2LM?OpenDocument |title=Chechnya – The week in brief: 4–11 Feb, 2008 |access-date=1. 11. 2011 |archive-date=12. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080912172212/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/KHII-7BR2LM?OpenDocument |url-status=dead }}</ref> === Jezik === {{Glavni|Čečenski jezik}} Prema [[Ustav Rusije|Ustavu Rusije]] svi federalni subjekti nivoa republike imaju pravo na dodatni službeni jezik pored ruskog jezika koji je službeni u čitavoj državi. Tako je u Čečeniji pored ruskog i [[čečenski jezik]] službeni jezik.<ref>Ustav Rusije, član 10.1</ref> Čečenski jezik je dio [[Sjeveroistočnokavkaski jezici|sjeveroistočnokavkaske grupe jezika]] kojim govori oko 1,4 miliona govornika, uglavnom stanovnika Čečenije.<ref name="čečenski jezik">{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/18/language/che/index.html|title=Čečenski jezik na Ethnologue|access-date= 24. 8. 2018}}</ref> Postoji veliki broj dijalekata čečenskog jezika: Akiš, Čantiš, Čebarloiš, Malkiš i drugi a koji se klasificiraju na osnovu geografskog položaja unutar Čečenije. Sa [[Inguški jezik|inguškim jezikom]], sa kojim postoji veliki stepen međusobne razumljivosti i zajedničkog rječnika, formira vajnahski podogranak jezika. === Religija === [[Datoteka:Achmat-Kadyrow-Mosche, Grosny 2.jpg|thumb|[[Džamija Ahmeda Kadirova]] u Groznom]] [[Islam]] je dominantna religija u Čečeniji a u samom gradu Groznom 95% stanovnika se izjasnilo kao pripadnici islama. Čečeni su [[Sunitski islam|sunitski muslimani]] a islam su prihvatili u periodu od 16. do 19. vijeka. Uglavnom slijede [[Šafijski mezheb|šafijski]] i [[hanefijski mezheb]] ali s obzirom da šafijski mezheb ima dužu tradiciju najveći broj čečena slijedi ovaj mezheb. Nekada jaka ruska manjina u Čečeniji, uglavnom Terečki Kozaci, danas čine manji dio stanovništva sa oko 25.000 pripadnika u 2012. godini i pretežno su pripadnici Ruske pravoslavne crkve. 19. januara 2015. godine, 12 dana nakon napada na redakciju lista Charlie Hebdo zbog objavljivanja uvredljivih karikatura [[Poslanici u islamu|poslanika]] [[Muhammed]]a u Groznom je održan marš protiv objavljivanja karikatura poslanika Muhammeda. Ministarstvo unutrašnjih poslova Čečenije izvijestilo je da je u protestu učestvovalo više od milion ljudi, a prema izvorima kavkaskog online magazina ''Кавказский узел'' na protestu je učestvovalo između 350.000 i 500.000 ljudi. == Također pogledajte == * [[Potres u Čečeniji 2008.]] == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Chechnya}} * [http://chechnya.gov.ru/ Zvanična stranica vlade Čečenske republike] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030807164429/http://chechnya.gov.ru/ |date=7. 8. 2003 }} {{stub-geog}} {{Administrativna podjela Rusije}} {{Države i regioni Kavkaza}} [[Kategorija:Republike u Rusiji]] [[Kategorija:Čečenija| ]] [[Kategorija:Sjevernokavkaski federalni okrug]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1993.]] 0smc8gjtl7txtak70727ecvkb6esa2s U nedogled (album) 0 84851 3848597 2763109 2026-05-22T14:00:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848597 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Siroče|23|02|2012}} {|align="right" border="0" cellspacing="2" |- |style="background:#ccccff;"|Naziv: |style="background:#ccccff;"|'''u nedogled''' |- |style="background:#ccccff;"|Izvođač: |style="background:#ccccff;"|'''Darkwood Dub''' |- |style="background:#f2f2f4;"|Vrsta izdanja: |Album |- |style="background:#f2f2f4;" align="left"|Medij: |Kaseta, CD |- |style="background:#f2f2f4;"|Jezik: |Srpski |- |style="background:#f2f2f4;"|Pismo: |Srpska latinica |- |valign="top" style="background:#f2f2f4;"|Mjesta snimanja: |Studio „Do-Re-Mi“ 1-12<br\> i Studio „6“ 13 |- |valign="top" style="background:#f2f2f4;"|Vrijeme snimanja: |Septembar-oktobar 1994.<br\> i jun 1995. |- |valign="top" style="background:#f2f2f4;"|Snimatelji: |Peđa Pejić<br\> i Sale Stamenković 1-12,<br\> Zoran Marinković 13 |- |style="background:#f2f2f4;"|Produkcija: |Darkwood Dub |- |valign="top" style="background:#f2f2f4;"|Postprodukcija: |Studio „Ge“,<br\> Ing. Goran Vukojčić,<br\> B.M. Boško, Vladimir Jerić Vlidi, Bojan Drobac Bambi (Darkwood Dub) |- |style="background:#f2f2f4;"|Mastering: |Slonče i Darkwood Dub |- |style="background:#f2f2f4;"|Muzika: |Darkwood Dub: Vladimir Jerić Vlidi - Jera, Bojan Drobac - Bambi, Milorad Ristić - Miki, Miladin Radivojević. Lav Bratuša |- |style="background:#f2f2f4;"|Tekst: |Dejan Vučetić |- |style="background:#f2f2f4;"|Dizajn: |Miloš Ilić |- |style="background:#f2f2f4;"|Izdavač: |Radio B92 |- |style="background:#f2f2f4;"|Država izdanja: |SRJ |} ==Lista pjesama== A strana: *1. U nedogled *2. Treći vavilon *3. Sudar *4. Hej! Gringo! *5. Kolotečina *6. Chromy *7. Čigra *8. Karavan osećanja *9. Moa *10 Antena *11. U novoj epizodi *12. Imamo situaciju *12 Filadelfija *13 Petit Dejeuner ==Gosti na albumu== Dule Petrović - [[saksofon]] B3, [[kontrabas]] s gudalom A5, 75's - B3 i B5, Lee Scratch Perry - [[vokal]] A4, Vladimir Živanović Svirac - B7 ==Izdavač== Radio B92, Makedonska 22/5, 11000 Beograd<br\> Tel 011/324 9292, Fax 011/324 8075<br\> Prodaja i distribucija: Marketing B92, Makedonska 34/3, 11000 Beograd<br\> Tel 011/322 2699, 322 2315<br\> Fax 011/322 8051<br\> web site http://www.opennet.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031023173441/http://www2.opennet.org/ |date=23. 10. 2003 }} [[Kategorija:Albumi Darkwood Duba]] 8oqfii52f0er5c6ls0i1o38f9m6aa1u Šansona 0 91055 3848783 3500673 2026-05-23T11:33:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848783 wikitext text/x-wiki '''Šansona''' ([[Francuski jezik|franc]]. chanson) je naziv za francusku umjetničku [[pjesma|pjesmu]] koja potiče iz [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] i [[Renesansa|Renesanse]]. Šansone prije [[1500]]. godine su očuvane uglavnom u velikim zbirkama rukopisa pod nazivom ''Chansonniers''. Osoba koja pjeva šansonu naziva se '''šansonjer'''.<ref name="britannica">{{cite web|url=http://www.britannica.com/art/chanson |title=Šansona|work=britannica.com|access-date=9. 7. 2015}}</ref> [[Francuska]] se smatra velikim kulturnim središtem i ništa bolje ne otkriva ovu tvrdnju od nastanka i razvoja ove posebne francuske muzičke tradicije pod nazivom šansona. Od prelijepih balada [[Edith Piaf]], do skandaloznih i bizarnih djela Serge Gainsbourga, pa sve do prekrasnih oda Parizu od [[Yves Montand]]a, Francuska je proizvela neke od najboljih lirski nadahnutih muzičkih djela do danas, pružajući odiseju kroz barove i kafiće Pariza. <ref>{{cite web|url=http://theculturetrip.com/europe/france/articles/les-belles-chansons-fran-aises-classic-french-chanson-songs-/|title=Francuske šansone|work=theculturetrip.com|access-date=9. 7. 2015|archive-date=23. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150423211006/http://theculturetrip.com/europe/france/articles/les-belles-chansons-fran-aises-classic-french-chanson-songs-/|url-status=dead}}</ref> == Rane šansone == Šansona datira još iz [[12. vijek]]a kad su monofonske šansone dostigle svoju najveću popularnost u izvođenju predstavnika poetske škole iz sjeverne Francuske ("trouvères"). Tokom [[13. vijek]]a one su se i dalje mogle naći u obliku stihova pjesama pod nazivom ''Lais'' iz sredine [[14. vijek]]a [[kompozitor]]a i [[pjesnik]]a Guillaume de Machauta od kojih su ostale samo [[Melodija|melodije]]. Monofonske šansone pokazuju razvoj zamršenih muzičko-poetskih oblika proizišlih iz pjesama ranijih muzičara prije "trouvèresa" i trubadura. Ovi muzičko-poetski oblici su na kraju pojednostavljeni te postaju tzv. "stalni oblici" ("formes fixes") u pratnji šansone. U pratnji šansone za solo glas sa pisanim dijelovima za jedan ili više pratećih muzičkih instrumenata preovladavaju francuska pjesma od Guillaume de Machauta do Haynea van Ghizeghema i Antoine Busnoisa krajem [[15. vijek]]a. Skoro sve šansone sa muzičkom pratnjom pridržavaju se jednog od tri ustaljena oblika ("formes fixes"): baladi, [[rondo]]u (rondeau), ili virelai. Stil je istančan, a pjesme su očigledno napisane za dvorsku publiku sa visokim umjetničkim težnjama i prefinjenim ukusom. Glavna tema u pjesmama su dvorske ljubavi. Šansone za vokalni ansambl su imale nekoliko prethodnica. Šansone komponovane za pjevački duet ili [[trio]] su se pojavile oko [[1460]]. godine. Tekstualno višesložne šansone su bile istovremeno izvođene od strane dva ili više pjevača koji su pjevali različite tekstove. Do kraja [[15. vijek]]a kompozitori počinju da u komponovanju traže novu vrstu teksture u šansoni. Rad flamanskog kompozitora [[Josquin des Prez]]a pokazuje postepene promjene u stilu šansone s četiri glasa koji pjevaju isti tekst uz ponekad melodične imitacije, ali i u [[Homofonija (muzika)|homofonijskom]] (akordskom) stilu. U narednom vijeku četvoroglasni stil prelazi na stil pjevanja sa pet i šest glasova. Iako se "stalni oblici" ("formes fixes") pjevanja iz prethodna dva vijeka više nisu koristili, formalna kontrola i standardni obrasci za pjevanje šansona ih razlikuju od [[italija]]nskih [[madrigal]]a tih godina. Tek kasnije u djelima Adriaana Willaerta i Jacquesa Arcadelta (obojica također pisali madrigale) stilovi počinju da se spajaju kao formalni oblik šansone. Ovaj oblik šansone postaje manje strogo oslonjen na uravnotežene fraze i ponavljanje materijala, nego je više određen melodijskim imitacijama kao osnovom njene strukture.<ref name="britannica" /> == Kasnije šansone == U kasnim godinama 16. vijeka dolazi do savršenstva polifonih (višedjelnih, obično isprepletenih melodijskim linijama) šansona u djelima [[Orlando di Lasso|Orlanda di Lassoa]]. U ovom više homofonijskom stilu se pokušavalo podudariti riječi sa muzikom u izmjerenom "antičkom" (francuski - à l’antique) stihu koji je bio predložen od strane članova "La Pléiade" (francuskog društva koje je tražilo povratak na klasičnu poeziju i muziku) najbolje predstavljen u djelima Claude Le Jeunea. Nakon [[1600]]. godine šansone ustupaju mjesto novoj vrsti pjesme za solo glas uz pratnju [[Lutnja|lutnje]] (francuski "air de cour").<ref name="britannica" /> == Klasične šansone od 1890. - 1960. godine == Od [[19. vijek]]a francuske šansone su razvile međunarodni ugled kao pop i kabare pjesme. Za razliku od [[Opera|operskih]] [[arija]] i opereta, šansone su bile u osnovi nezavisne od pozorišnih aktova i nije se nužno pjevalo operskim stilom, a obično nisu imale [[hor]]. Iako je tradicija književne šansone sve više prelazila u sferu različitih klubova i društava, kafića i raznolikih koncertnih događaja kao prostorima koji postaju sve važniji - što je posljedica činjenice da je [[pozorište]] izgubilo [[monopol]] na javne nastupe. Ovo je bila vrsta zabave za radnike i prve pretežno malograđanske, a kasnije buržoaske publike prvih kafića koji su se pojavili od [[1830te|1830-ih]] kao nasljednica Goguette chantants na najprometnijim dijelovima [[Pariz]]a. Ovo je slijedilo fantastične, kafe-koncerte u sjeveroistočnim naseljima, Montmartre i Latinskoj četvrti, u okruzima u kojima je živjela radnička klasa. Godine [[1880]]. Rodolphe Salis otvara u Montmartre okrugu u Parizu noćni kabare "Crna mačka" ([[Francuski jezik|fr]].Le Chat Noir) gdje dolazi do okupljanja ljubitelja [[književnost]]i i [[umjetnost]]i. [[Datoteka:Moulin Rouge 1912.jpg|thumb|250px|lijevo|Moulin Rouge [[1900]]. godine.]] Nakon toga dolazi do otvaranja više mesta za zabavu kao što su [[Moulin Rouge]], ''Folies Bergeres'' i do danas čuvenu koncertnu dvoranu [[Olympia (koncertna dvorana)|Olympia]]. Zajedno s prvim kino dvoranama bili su konkurencija kafićima gdje su izvođeni koncerti koje će i potisnuti na kraju. Uspjeh kafića gdje su izvođeni ovi koncerti je doveo do nastanka velikog broja šansona. One su vrlo često bile izložene [[Cenzura|cenzuri]]. [[Datoteka:Paris Olympia 1913.jpg|thumb|250px|desno|Fasada koncertne dvorane Olympia 1913. godine.]] Među zabranjenim pjesmama su bile brojne pjesme koje su bile kritičke prema društvenom sistemu kao i [[Anarhizam|anarhističke]] šansone. U njima su kritikovane društvene nepravde i ismijavan je život [[Buržoazija|buržoazije]]. Prema procjenama savremenika [[1880te|1880-ih]] napisano je blizu 300.000 pjesama samo u Parizu.<ref>Eva Kimminich:"Erstickte Lieder"). Stauffenburg, Tübingen 1998, {{ISBN|978-3-86057-081-4}}; str. 54-62, 227, 256</ref> U to vrijeme glavna uporišta gdje su se izvodile šansone su bili kafići i kabarei u pariskom Montmartru, a posebno "Chat Noir" i "Moulin Rouge". Do početka [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] Montmartre je bio središte [[Hedonizam|hedonističke]], a ponekad i razuzdane zabave. Izvođaći šansona su bili pod snažnim uticajem pripadnika umjetničkog pokreta pod nazivom [[naturalizam]]. Priznate zvijezde pariske realistične šansone su bile: Aristide Bruant, Damie iz [[1920te|1920-ih]] i Fréhel. Više ruralna šansona sa tradicionalnim vrijednostima je predstavljena od strane bretonskog pjevača Théodore Botrela. Njegova pjesma "La Paimpolaise" je bila jedna od najpopularnijih s početka [[20. vijek]]a. Najuspješniji šansonjer u ovom vijeku je bio Félix Mayol. Ostale popularne klasične šansone iz ovog vremena su bile:"Je te veux" od [[Eric Satie]]a iz [[1897]]. godine, zatim "Mon anisette" od Andrée Turcya iz [[1925]]. godine, antiratna pjesma "La butte rouge" iz [[1923]]. godine i izuzetna pjesma od pjevačice [[Fréhel]] pod nazivom "La java bleue" iz [[1939]]. godine. Dalji razvoj francuske šansone je bio pod jakim utjecajem nakon pojave [[jazz]]a. Šansona se pokazala posebno uspješnom u izvedbi malih muzičkih sastava. Izuzetan šansonjer iz [[1930te|1930-ih]] bio je Charles Trenet, koji je privremeno imao pratnju jazz gitariste [[Django Reinhardt|Djanga Reinhardta]].<ref name="vive">[http://www.sonomagazin.de/download/SONOplus_610.pdf ''Vive la Chanson''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819204303/http://www.sonomagazin.de/download/SONOplus_610.pdf |date=19. 8. 2014 }}, Dorin Popa, Sono Plus, Decembar 2010/Januar 2011 (PDF; 2,0&nbsp;MB)</ref> Pod jakim utjecajem [[Swing (muzika)|Swing]]a i Jazza je bio i Jean Sablon, koji je bio mnogo tražen šansonjer iz 1930-ih. Ostali poznati umjetnici ovog muzičkog pravca su bili zabavljači, pjevači, plesači i glumci [[Maurice Chevalier]] i [[Tino Rossi]]. Njihova ozbiljna konkurentkinja je bila plesačica i pjevačica [[Josephine Baker]] porijeklom iz [[St. Louis]]a [[SAD]] koja se preselila u Francusku [[1927]]. godine. Posebno značajna za dalji razvoj ovog žanra je bila [[Édith Piaf]], koja je slično kao i Charles Trenet svoj prvi uspjeh postigla u kasnim 1930-im proslavivši se u pariskom "''Théâtre de l'ABC''." Svoj proboj je postigla s tekstopiscem šansona Raymondom Assom koji je pisao tekstove za druge poznate šansonjere kao što je muzičko-dvoranska pjevačica Marie Dubas. [[1950te|1950-ih]] Édith Piaf je bila ne samo nadostižna kao zvijezda šansone, nego je i kao kolega, a dijelom i kao privremeni partner promovisala karijere tada novih talenata kao što su: Yves Montand, [[Gilbert Becaud]] i [[Georges Moustaki]]. <ref>[http://www.chanson-realiste.com/ ''Éditorial de la chanson réaliste''], Website chanson-réaliste.com, pristupljeno 27. februara 2011. godine</ref> Kao važan izvor nadahnuća za pjesme nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] pokazao se filozofski i književni pravac [[egzistencijalizam]]. Pisac, jazz trubač i šansonjer Boris Vian, poznanik pisca [[Jean-Paul Sartre]]a, je također napisao tekstove i za druge umjetnike. Njegova najpoznatija pjesma je "''Le dezerter''." I iz ličnog okruženja Sartrea došla je [[Juliette Greco]] - pjevačica, čiji su tekstovi smatrani politički i intelektualno zahtjevnim, ali suprotno od Edith Piaf njena popularnost je značajno pala. Šansone iz [[1950te|1950-ih]] bile su također prefinjene i inovativne (u suštini pjevane samo uz pratnju [[Gitara|gitare]]), a posebno se ističu pjesme [[Georges Brassens]]a i [[Belgija|belgijskog]] pjevača [[Jacques Brel]]a. Dok se Brassens pridržavao svojih ljevičarskih političkih stavova i putem redovnih nastupa na događajima [[Anarhizam|anarhista]], dotle je Jaques Brel uobličavao svoje pjesme u više [[Nihilizam|nihilističku]], opšte društvenu kritiku.<ref>Der Spiegel,članak br. 46170029, naslov "Herz im Hals," br. 14, datum 31. mart 1965. godine</ref> Drugi predstavnici moderne šansone u 1950-im bili su [[Gilbert Becaud]] (pjesme "''Monsieur 100.000 volti''" i najpoznatiji hit: "''Natalie''"), [[Georges Moustaki]], poznati američki zabavljači kao što su [[Frank Sinatra]] i [[Dean Martin]], zatim [[Charles Aznavour]] i pjevači Henri Salvador, Leo Ferré, Marcel Mouloudji, Dalida, Brigitte Fontaine i Barbara. Važno mjesto na francuskoj šansonjerskoj sceni [[1954]]. godine postala je za olimpijadu obnovljena pariska Muzička dvorana koju je [[1888]]. godine izgradio Joseph Oller, osnivač [[Moulin Rouge]]a. == Stilska raznovrsnost od 1960. - 1990. godine == [[Datoteka:Johnny Hallyday (1965) by Erling Mandelmann.jpg|thumb|200px|lijevo|Johnny Hallyday tokom nastupa [[1965]]. godine.]] Talas [[Rock and roll]] muzike je stigao u Francusku relativno kasno. Do [[1960]]. godine Jazz je bio najvažniji anglo-saksonski muzički uvoz. To je ujedno bila i muzika koja je popularisala neke filmove [[Francuski novi talas|"''Fancuskog novog talasa''"]] (franc. Nouvelle Vague). U osvit [[Beat]] muzike, nova generacija izvođača šansone je došla u središte pažnje. "''Yéyé''" - talas (izveden iz ''Yeah, Yeah '' od [[The Beatles]]a) je bio muzički snažno orijentisan na muziku britanskih grupa kao što su The Beatles, [[The Kinks]] i [[The Rolling Stones]], kao i kretanjima u [[Swing]] muzici iz 1960-ih. Kao pjevač i izvođač [[Johnny Halliday]] je bio pod jakim uticajem rock and roll muzike, a bio je i kao neka vrsta francuskog oponašatelja grupe The Rolling Stones. Među onima koji su slijedili isti ovaj primjer bili su: Jacques Dutronc, Michel Polnareff, [[Joe Dassin]] i Julien Clerc. Poznati pjevači iz ove decenije su bili: Françoise Hardy, France Gall i [[Sylvie Vartan]].<ref name="musicline">{{cite web|url=http://www.musicline.de/de/genre/lexikon/Pop/French+Pop|title=Leksikon muzičkih žanrova|work=musicline.de|access-date=12. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506205458/http://www.musicline.de/de/genre/lexikon/Pop/French+Pop|archive-date=6. 5. 2012|url-status=dead}}</ref> Ostali izvođači iz "''Yéyé''" perioda poput Zouzou ili Adele su pali u zaborav. Međutim, ponovo su bili otkriveni početkom [[21. vijek]]a nakon ponovnog objavljivanja "''Retrowelle''" (retro) zbirki sa francuskom pop muzikom iz 1960-ih. Kao pandan [[Anglosaksonci|anglosaksonskoj]] folk muzici oličenoj u muzici [[Joan Baez]] i ostalih izvođača, pojavljuje se Anne Vanderlove sa svojim tihim i [[Melanholija|melanholičnim]] pjesmama. Vodeći put za dalji razvoj šansone je tekstopisac i izvođač [[Serge Gainsbourg]]. Gainsbourg je s jedne strane bio svestran muzičar, a s druge strane bio je i nadareni provokator. Skandal je izbio nakon snimanja pjesme [[Je t'aime ... moi non plus]] prvobitna izvedena [[1967]]. godine sa [[Brigitte Bardot]], a dvije godine kasnije izvedena sa [[Jane Birkin]]. Ova pjesma je predstavljala nasilnu kritiku i bojkot iz prkosa s kraja 1960-ih i ostvarila je u to vrijeme veliki međunarodni uspjeh.<ref>{{cite web|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-45520871.html|title=Pjesma jedne zemlje|work=spiegel.de|access-date=13. 9. 2015}}</ref> [[Datoteka:Serge Gainsbourg par Claude Truong-Ngoc 1981.jpg|thumb|200px|lijevo|Serge Gainsbourg, pisac nekoliko veoma popularnih šansona na slici iz 1981. godine.]] 1960-ih i [[1970te|1970-ih]] granice između šansone i [[Pop muzika|pop muzike]] su bile sve više i više zamagljene. Takmičenje za [[Eurosong|Euroviziju]], koje je bilo pod snažnim uticajem muzičkih naslova sa francuskog govornog područja do duboko u 1970-im, promovisalo je ovaj razvoj. Između ostalog tu je bio France Gall, pobjednik Eurovizije iz [[1965]]. godine sa pjesmom Sergea Gainsbourga "Voštana figura, lutka grijeha" (franc. Poupée de Cire, poupée de sin). Sa ovom pjesmom izgledalo je kao da je zajedno sa drugim umjetnicima Gainsbourg pokušavao da gradi mostove na anglosaksonskom i Njemačkom pop tržištu. Drugi umjetnici kao što su [[Salvatore Adamo]] ili [[Mireille Mathieu]] razvijali su svoje karijere u više pravaca praveći za sebe imena pop umjetnika. Poseban slučaj je [[Petula Clark]], koja je bila poznata prvo u Francuskoj, te je kasnije bila uspješna, posebno na engleskom govornom području i međunarodnom pop tržištu. Šansonjerska scena 1970-ih i [[1980]]. godine je sve više bivala određena međunarodnim muzičkim stilovima. Nasuprot tome, utjecaj koji su francuske šansone imale 1950-ih i 1960-ih, u 1970-im bio je primjetan zaokret ka [[Disko muzika|disko muzici]] za englesko govorno područje kao što je slučaj kod pjevačice Sheila iz kasnim 1970-ih godina. [[Claude François]] je bio još jedan uspješan pjevač koji je izvodio verzije popularnih pop pjesama. Ostali izvođači tom periodu poput Nicoletta koja je pjevala pjesmu "''Mamy Blue''", te [[Daniel Balavoine]] i [[Michelle Torr]] koji su režirali svoje produkcije na međunarodnom pop tržištu. Nasuprot događajima iz maja [[1968]]. godine koji su utjecali na Bernarda Lavilliersa. On se pridružio tradiciji kritičkih pjesama sa muzičkim utjecajima iz [[Karibi|Kariba]] u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]] i rock elementima. Ostali umjetnici koji su dalje kultivisali tradiciju društveno kritične šansone, bili su pariski umjetnik, kompozitor i autor Renaud rodom iz [[Alžir]]a, pjevačica [[Patrick Bruel]]. Važni izvođači francuske šansone iz 1970-ih godina, bili su posebno Julien Clerc i Michel Berger. Clerc, oženjen glumicom [[Miou-Miou]], bio je poznat kao autor francuske verzije mjuzikla "''Kosa''" i imao je veliki broj hitova 1970-ih. Berger je pisao hitove za Johnny Hallidaya 1960-ih, te za [[Véronique Sanson]] i Françoise Hardya. On je [[1978]]. godine napisao francusku rock operu [[Star Mania (rock opera)|Starmania]].<ref name="musicline"/> == Reference == {{reference}} [[Kategorija:Muzika u Francuskoj]] [[Kategorija:Muzički žanrovi]] d8kzjzdquhon6rvoo5738tojm4x90tf Ubiti pticu rugalicu 0 96555 3848598 3521864 2026-05-22T14:05:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848598 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Infokutija knjiga | naziv = ''Ubiti pticu rugalicu'' | naziv_originala = ''To Kill a Mockingbird'' | prijevod = | slika = To Kill a Mockingbird.JPG | opis_slike = Korice prvog izdanja knjige | autor = [[Harper Lee]] | ilustrator = | dizajn korica = | država = [[SAD]] | jezik = engleski | žanr = [[drama]] | vrsta_djela = | izdavač = J. B. Lippincott & Co. | vrijeme i mjesto nastanka = | datum_izdanja = [[11. juli|11. jula]] [[1960]]. | vrsta_korica = tvrde | broj_stranica = 384 | pripovjedač = | gledište = | vrijeme_radnje = | mjesto_radnje = | glavni_lik = | vrhunac = | teme = | isbn = [[Posebno:BookSources/9780446310789|9780446310789]] }} '''''Ubiti pticu rugalicu''''' ({{jez-en|To Kill a Mockingbird}}) roman je [[SAD|američke]] spisateljice [[Harper Lee]] objavljen [[1960]]. Roman je odmah doživio veliki uspjeh, dobivši [[Pulitzerova nagrada|Pulitzerovu nagradu]], te je postao dio američke moderne literature. Radnja se labavo temelji na spisateljičinim zapažanjima o svojoj porodici i susjedima, kao i na događaju koji se je odigrao u blizini njenog rodnog grada [[1936]], kad je imala 10 godina. Roman je čuven po svojoj toplini i humoru, uprkos tome što se bavi ozbiljnim temama o silovanju i rasnoj diskriminaciji. Lik oca u romanu, Atticusa Fincha, kasnije je poslužio kao moralni vodič mnogim čitateljima i uzor integriteta advokatima. Jedan kritičar objašnjava utjecaj romana na sljedeći način: "U 20. stoljeću, Ubiti pticu rugalicu je najčitanija knjiga s rasnom tematikom u Americi, a njen protagonist, Atticus Finch predstavlja najtrajniju izmišljenu sliku rasnog junaštva."<ref name="crespino">{{cite journal|last1=Crespino|first1=Joseph|title=The Strange Career of Atticus Finch|journal=Southern Cultures|date=2000|volume=6|issue=2|pages=9–30|doi=10.1353/scu.2000.0030}}</ref> Teme ovog južnogotičkog, ''[[Bildungsromana]]'', su rasna nepravda i uništenje nevinosti. Ispitivači su uočili da Lee također govori o društvenim slojevima, hrabrosti, suosjećanju i društvenim ulogama žena na američkom Jugu. Knjiga se nalazi na spisku lektire po mnogim školama u [[SAD]]-u jer ima pouke koje naglašavaju toleranciju i osuđuju nepravdu. Uprkos svojim temama, javljale su se i grupe koje su nastojale ukloniti roman iz školskih učionica zbog navodno spornih rasnih epiteta. Reakcije na roman značajno zavise od izdavača recenzija. S obzirom na veliki broj prodanih primjeraka i na njegovu prisutnost u obrazovanju, roman je relativno rijetko bio predmetom književne analize. Autorica [[Mary McDonough Murphy]], koja je prikupila dojmove nekoliko autora i javnih ličnosti o romanu, nazvala je ''Pticu rugalicu'' "začuđujućim fenomenom".<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2010/0707/Scout-Atticus-Boo|title=Scout, Atticus & Boo|work=The Christian Science Monitor|access-date=16. 7. 2015|date=7. 7. 2010|first=Yvonne|last=Zipp|archive-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924054700/http://www.csmonitor.com/Books/Book-Reviews/2010/0707/Scout-Atticus-Boo|url-status=dead}}</ref> Godine 2006. britanski knjižničari rangirali su roman iznad Biblije kao jednu od "knjiga koju svaki odrastao čovjek mora pročitati prije smrti".<ref>{{cite web|url=http://books.guardian.co.uk/news/articles/0,,1721526,00.html|title=Harper Lee tops librarians' must-read list|work=the Guardian|access-date=16. 7. 2015|date=2. 3. 2006|last=Pauli|first=Michelle}}</ref> Adaptirana je u Oscarom [[Ubiti pticu rugalicu (film)|nagrađivani film]] 1962, koji je režirao [[Robert Mulligan]], a scenario je napisao Horton Foote. Od 1990. predstava zasnovana na romanu izvodi se svake godine u Leeinom rodnom gradu, [[Monroeville]], [[Alabama]]. Ovo joj je bio jedini objavljeni roman sve do 14. jula 2015. kad je objavljena knjiga ''Go Set a Watchman''. Lee je nastavila pratiti utjecaj svoje knjige iako je od 1964. odbila bilo kakav publicitet za sebe ili za roman. == Također pogledajte == * [[Ubiti pticu rugalicu (film)|''Ubiti pticu rugalicu'' (film)]] ==Reference== {{reflist}} == Vanjski linkovi == * [http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Article.jsp?id=h-1140 ''Ubiti pticu rugalicu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618031455/http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Article.jsp?id=h-1140 |date=18. 6. 2013 }} na stranici [https://web.archive.org/web/20080917153754/http://www.encyclopediaofalabama.org/face/Home.jsp ''Enciklopedije Alabame''] [[Kategorija:Američka književnost]] 7uszrkmtm8861qltv9i4q2uo3l6904p Veliki hadronski sudarač 0 121443 3848665 3713737 2026-05-22T19:51:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848665 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Large Hadron Collider at CERN map.svg|mini|desno|250px|Mapa Velikog hadronskog sudarača (LHC) u CERN-u]] Veliki hadronski sudarač (engleski:The '''Large Hadron Collider''' ('''LHC''')) je ubrzivač fizičkih čestica sa najvećom snagom, u svijetu.<ref name="TheLHC">{{Cite web|url=https://home.cern/topics/large-hadron-collider|title=The Large Hadron Collider|date=28 June 2023|publisher=CERN}}</ref><ref name="Harman">{{Cite journal|last=Joel Achenbach|date=March 2012|title=The God Particle|url=http://ngm.nationalgeographic.com/2008/03/god-particle/achenbach-text|journal=[[National Geographic Magazine]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225104327/http://ngm.nationalgeographic.com/2008/03/god-particle/achenbach-text|archive-date=25 February 2008|access-date=25 February 2008}}</ref> LHC leži u tunelu kružnog oblika, obima 27 km, 175 metara pod zemljom ispod [[Francuska|francusko]]-švicarske granice, nedaleko od Ženeve, [[Švicarska]]. LHC je sagrađen od strane Evropske organizacije za atomska istraživanja (engleski: the European Organization for Nuclear Research ([[CERN]])),<ref>{{Cite news|first=Roger|last=Highfield|date=16 September 2008|title=Large Hadron Collider: Thirteen ways to change the world|url=https://www.telegraph.co.uk/science/large-hadron-collider/3351899/Large-Hadron-Collider-thirteen-ways-to-change-the-world.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090924011335/http://www.telegraph.co.uk/science/large-hadron-collider/3351899/Large-Hadron-Collider-thirteen-ways-to-change-the-world.html|archive-date=24 September 2009|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=10 October 2008|location=London}}</ref> sa namjerom različitih testiranja u oblasti fizike visokih energija, uključujući i postajanje hipotetskog [[Higgsov bozon|higgsovog bozona]] i velike porodice novih čestica predviđenih teorijom supesimetrije. Utemeljen je i izgrađen u saradnji više od 10 000 naučnika iz preko 100 zemalja kao i stotina univerziteta i laboratorija. Udarač ima četiri tačke ukrštanja na kojima se sudaraju ubrzane čestice. Devet detektora,<ref name="FactsFiguresAnoutLHC">{{Cite web|url=https://home.cern/resources/faqs/facts-and-figures-about-lhc|title=Facts and figures about the LHC|publisher=CERN|access-date=17 April 2023}}</ref> od kojih je svaki dizajniran da detektuje različite pojave, postavljeno je oko tačaka prelaza. LHC prvenstveno sudara zrake protona, ali također može ubrzati zrake teških [[Ion|iona]], kao što su [[Olovo|sudari]] olovo-olovo i sudari [[proton]] -olovo.<ref>{{Cite web|url=https://home.cern/news/news/accelerators/time-lead-collisions-lhc|title=Time for lead collisions in the LHC|date=2023-10-07|website=CERN|language=en|access-date=2023-10-10}}{{Mrtav link}}</ref> Cilj LHC-a je omogućiti fizičarima da testiraju predviđanja različitih teorija [[Fizika elementarnih čestica|fizike čestica]], uključujući mjerenje svojstava [[Higgsov bozon|Higgsovog bozona]],<ref>{{Cite web|url=http://public.web.cern.ch/public/en/Science/Higgs-en.html|title=Missing Higgs|year=2008|publisher=CERN|access-date=10 October 2008|archive-date=18. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218020035/http://public.web.cern.ch/public/en/science/higgs-en.html|url-status=dead}}</ref> traženje velike porodice novih čestica predviđenih [[Supersimetrija|supersimetričnim teorijama]],<ref>{{Cite web|url=http://public.web.cern.ch/public/en/Science/Superforce-en.html|title=Towards a superforce|year=2008|publisher=CERN|access-date=10 October 2008|archive-date=18. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218015509/http://public.web.cern.ch/public/en/science/Superforce-en.html|url-status=dead}}</ref> i proučavanje drugih [[Spisak neriješenih problema u fizici|neriješenih pitanja iz fizike čestica]]. Podaci koje je proizveo LHC, kao i simulacija vezana za LHC, procijenjeni su na 200 [[Bajt|petabajta]] godišnje.<ref name="wwlhccg">{{Cite web|url=http://wlcg.web.cern.ch/|title=Welcome to the Worldwide LHC Computing Grid|website=Worldwide LHC Computing Grid|publisher=CERN|access-date=13 May 2017}}</ref> [[LHC računarska mreža|LHC Computing Grid]]<ref name="citesciences">{{Cite web|url=http://www.cite-sciences.fr/francais/ala_cite/science_actualites/sitesactu/question_actu.php?langue=fr&id_article=16043|title=grille de production : les petits pc du lhc|publisher=Cite-sciences.fr|access-date=22 May 2011|archive-date=2. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102060654/http://www.cite-sciences.fr/francais/ala_cite/science_actualites/sitesactu/question_actu.php?langue=fr&id_article=16043|url-status=dead}}</ref> je konstruisan kao dio LHC dizajna, kako bi obradio ogromne količine podataka koje se očekuju za njegove kolizije. To je međunarodni kolaborativni projekat koji se sastoji od [[Računarska mreža|računarske mrežne]] infrastrukture koja u početku povezuje 140 računarskih centara u 35 zemalja. Dizajnirao ga je [[CERN]] za rukovanje značajnom količinom podataka proizvedenih LHC eksperimentima,<ref name="gridabout">{{Cite web|url=http://wlcg-public.web.cern.ch/about|title=About|website=Worldwide LHC Computing Grid|publisher=CERN|access-date=13 May 2017}}</ref> uključujući privatne kablovske veze sa optičkim vlaknima i postojeće brze dijelove javnog [[Internet|Interneta]] kako bi se omogućio prijenos podataka od CERN-a do akademskih institucija širom svijeta. LHC Computing Grid se sastoji od globalnih federacija širom Evrope, Azije i Pacifika i Amerike <ref name="wwlhccg2">{{Cite web|url=http://wlcg.web.cern.ch/|title=Welcome to the Worldwide LHC Computing Grid|website=Worldwide LHC Computing Grid|publisher=CERN|access-date=13 May 2017}}</ref> [[Datoteka:LHC_quadrupole_magnets.jpg|mini|Superprovodni [[Kvadrupolni magnet|kvadrupolni elektromagneti]] se koriste za usmjeravanje snopa do četiri tačke ukrštanja, gdje se odvija interakcija između ubrzanih protona.]] == Također pogledajte == * [[Bose–Einsteinova statistika]] {{Commonscat|Large Hadron Collider}} == Reference == {{Refspisak}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Veliki hadronski sudarač]] [[Kategorija:Međunarodni naučni eksperimenti]] [[Kategorija:Laboratorije u Francuskoj]] [[Kategorija:Laboratorije u Švicarskoj]] [[Kategorija:Postrojenja CERN-a]] 8n8maz1x7sxy93po4q7nxn92zgse516 Impotencija 0 129744 3848770 3379175 2026-05-23T10:35:22Z Genetičar 181151 3848770 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime = Impotencija | sinonimi = [[Erektilna disfunkcija]], [[erekcijska disfunkcija]] | slika =Erectile dysfunction.jpg | opis_slike= Presjek mlohavog [[penis]]a. | specijalnost = [[Urologija]], [[seksualna medicina]], [[andrologija]], [[neurologija]] | simptomi = Nemogućnost postizanja ili održavanja [[erekcija]] | komplikacije =Mogući bračni ili partnerski problemi | pojava =Bilo koja [[životna dob]] nakon [[pobubertet]]a | trajanje =Varijabilno ili hroničnoo | uzroci = Nizak nivo [[testosterona]], određeni [[lijekovi na recept]], neurogeni poremećaji | rizici = [[Kardiovaskularne bolesti]], [[dijabetes]], [[pušenje]], [[Stres|stres]], [[mentalni poremećaji]], [[starenje]], prehrana bogata [[zasićene masti|zasićenim mastima]], bolest bubrega | dijagnoza = Zavisi od toga da li je psihološka ili fiziološka; odsustvo nevoljnih erekcija ukazuje na fiziološku | diferencijalna_dijagnoza = [[Hipogonadizam]], [[prolaktinom]] | prevencija = Adekvatna [[fizička vježba|vježba]] | liječenje = [[Penis pumpa]], [[savjetovanje]] (psihološki tretman) | lijek = [[Sildenafil]], [[Tadalafil]], [[Vardenafil]] | prognoza = | frekvencija =Direktno je povezana sa starošću muškarca i značajno raste nakon 40. godine života. Podaci pokazuju da otprilike 1/10 muškaraca na svijetu ima stalne ili povremene probleme s erekcijom. Učestalost i izraženost problema drastično variraju u zavisnosti od godina: kod mlađih od 40 godina, problem pogađa oko 5% muškaraca | smrtnost = | alt = }} '''Impotencija''' ili '''erektivna disfunkcija''' je u najopštijem smislu nesposobnost, nemoć u duhovnom, stvaralačkom, ili nekom drugom smislu. U užem smislu, [[Poremećaji seksualnog nagona|spolnu nemoć]] odlikuje nemogućnost razvijanja ili održavanja erekcije [[penis]]a kod [[muškarac|muškaraca]] za obavljanje [[Spolni čin|spolnog čina]] usljed organskih ili [[psihologija|psiholoških uzroka]]. Impotencija može imati [[Psihologija|psihološke]] posljedice, jer može biti vezana za poteškoće u ljubavnoj vezi između žene i muškarca, a može utjecati i na [[samopouzdanje]]. Fizički uzrok impotencije može se utvrditi u oko 80% slučajeva. Oni uključuju [[Kardiovaskularna bolest|kardiovaskularne bolesti]], [[Šećerna bolest|šećernu bolest]], neurološke probleme poput praćenja [[Prostatektomija|prostatektomije]], [[Hipogonadizam|hipogonadizma]] i [[nuspojava]] prilikom upotrebe lijekova. Psihološka impotencija je mjesto gdje prestaje erekcija ili penetracija zbog misli ili osjećaja; to se dešava nešto rjeđe, u otprilike 10% slučajeva. Kod liječenja psihološke impotencije dobija se snažan odgovor na liječenje [[placebo]]m. Izraz erektilna disfunkcija ne upotrebljava se za druge poremećaje erekcije, kao što je [[prijapizam]]. Liječenjem se objedinjuje rješavanje osnovnih uzroka impotencije, promjene životnog stila i rješavanje psihosocijalnih problema. U mnogim slučajevima može se pokušati [[Farmakologija|farmakološka]] terapija [[Inhibitor PDE5|inhibitorom PDE5]], poput [[sildenafil]]a. U nekim slučajevima liječenje može uključivati ​​ubacivanje [[prostaglandin]]skih peleta u [[Mokraćna cijev|mokraćnu cijev]], ubrizgavanje relaksansa glatkih mišića i vazodilatatora u penis, protetski penis, pumpu za penis ili rekonstruktivnu vaskularnu operaciju.<ref>{{cite journal |authors=Montague DK, Jarow JP, Broderick GA, Dmochowski RR, Heaton JP, Lue TF, Milbank AJ, Nehra A, Sharlip ID | title = Chapter 1: The management of erectile dysfunction: an AUA update |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-07_174_1/page/230 | journal = J. Urol. | volume = 174 | issue = 1 | pages = 230–39 | date = July 2005 | pmid = 15947645 | doi = 10.1097/01.ju.0000164463.19239.19 }}</ref> To je najčešći seksualni problem kod muškaraca.<ref>Cunningham GR, Rosen RC. Overview of male sexual dysfunction. In: UpToDate, Martin KA (Ed), UpToDate, Waltham, MA, 2018.</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20090206233555/http://psihoterapija.rs/impotencija.html „Korak” o impotenciji] * [http://www.psychologytoday.com/conditions/sexarousal.html „Psihologija danas” o impotenciji]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Erectile_dysfunction Erektivna disfunkcija] {{Commonscat|Erectile dysfunction}} {{Mentalni i poremećaji ponašanja}} {{Muške bolesti karlice i genitalija}} {{Spol}} {{Authority control}} [[Kategorija:Muški reprodktivni orgni]] [[Kategorija: Poremećaji penisa]] [[Kategorija: Seksualnost]] [[Kategorija: Penis]] [[Kategorija: Muško zdravlje]] [[Kategorija: Uticaji duhana na zdravlje]] [[Kategorija:Čovjek]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Urologija]] [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategirija:Medicina]] [[Kategorija:Psihijatrijske dijagnoze]] kj297x202xoqkksgo71x9ryklqkserj 3848773 3848770 2026-05-23T10:42:00Z Genetičar 181151 3848773 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime = Impotencija | sinonimi = Erektilna disfunkcija, erekcijska disfunkcija | slika =Erectile dysfunction.jpg | opis_slike= Presjek mlohavog [[penis]]a. | specijalnost = [[Urologija]], [[seksualna medicina]], [[andrologija]], [[neurologija]] | simptomi = Nemogućnost postizanja ili održavanja [[erekcija]] | komplikacije =Mogući bračni ili partnerski problemi | pojava =Bilo koja [[životna dob]] nakon [[pobubertet]]a | trajanje =Varijabilno ili hroničnoo | uzroci = Nizak nivo [[testosterona]], određeni [[lijekovi na recept]], neurogeni poremećaji | rizici = [[Kardiovaskularne bolesti]], [[dijabetes]], [[pušenje]], [[Stres|stres]], [[mentalni poremećaji]], [[starenje]], prehrana bogata [[zasićene masti|zasićenim mastima]], bolest bubrega | dijagnoza = Zavisi od toga da li je psihološka ili fiziološka; odsustvo nevoljnih erekcija ukazuje na fiziološku | diferencijalna_dijagnoza = [[Hipogonadizam]], [[prolaktinom]] | prevencija = Adekvatna [[fizička vježba|vježba]] | liječenje = [[Penis pumpa]], [[savjetovanje]] (psihološki tretman) | lijek = [[Sildenafil]], [[Tadalafil]], [[Vardenafil]] | prognoza = | frekvencija =Direktno je povezana sa starošću muškarca i značajno raste nakon 40. godine života. Podaci pokazuju da otprilike 1/10 muškaraca na svijetu ima stalne ili povremene probleme s erekcijom. Učestalost i izraženost problema drastično variraju u zavisnosti od godina: kod mlađih od 40 godina, problem pogađa oko 5% muškaraca | smrtnost = | alt = }} '''Impotencija''' ili '''erektivna disfunkcija''' je u najopštijem smislu nesposobnost, nemoć u duhovnom, stvaralačkom, ili nekom drugom smislu. U užem smislu, [[Poremećaji seksualnog nagona|spolnu nemoć]] odlikuje nemogućnost razvijanja ili održavanja erekcije [[penis]]a kod [[muškarac|muškaraca]] za obavljanje [[Spolni čin|spolnog čina]] usljed organskih ili [[psihologija|psiholoških uzroka]]. Impotencija može imati [[Psihologija|psihološke]] posljedice, jer može biti vezana za poteškoće u ljubavnoj vezi između žene i muškarca, a može utjecati i na [[samopouzdanje]]. Fizički uzrok impotencije može se utvrditi u oko 80% slučajeva. Oni uključuju [[Kardiovaskularna bolest|kardiovaskularne bolesti]], [[Šećerna bolest|šećernu bolest]], neurološke probleme poput praćenja [[Prostatektomija|prostatektomije]], [[Hipogonadizam|hipogonadizma]] i [[nuspojava]] prilikom upotrebe lijekova. Psihološka impotencija je mjesto gdje prestaje erekcija ili penetracija zbog misli ili osjećaja; to se dešava nešto rjeđe, u otprilike 10% slučajeva. Kod liječenja psihološke impotencije dobija se snažan odgovor na liječenje [[placebo]]m. Izraz erektilna disfunkcija ne upotrebljava se za druge poremećaje erekcije, kao što je [[prijapizam]]. Liječenjem se objedinjuje rješavanje osnovnih uzroka impotencije, promjene životnog stila i rješavanje psihosocijalnih problema. U mnogim slučajevima može se pokušati [[Farmakologija|farmakološka]] terapija [[Inhibitor PDE5|inhibitorom PDE5]], poput [[sildenafil]]a. U nekim slučajevima liječenje može uključivati ​​ubacivanje [[prostaglandin]]skih peleta u [[Mokraćna cijev|mokraćnu cijev]], ubrizgavanje relaksansa glatkih mišića i vazodilatatora u penis, protetski penis, pumpu za penis ili rekonstruktivnu vaskularnu operaciju.<ref>{{cite journal |authors=Montague DK, Jarow JP, Broderick GA, Dmochowski RR, Heaton JP, Lue TF, Milbank AJ, Nehra A, Sharlip ID | title = Chapter 1: The management of erectile dysfunction: an AUA update |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-07_174_1/page/230 | journal = J. Urol. | volume = 174 | issue = 1 | pages = 230–39 | date = July 2005 | pmid = 15947645 | doi = 10.1097/01.ju.0000164463.19239.19 }}</ref> To je najčešći seksualni problem kod muškaraca.<ref>Cunningham GR, Rosen RC. Overview of male sexual dysfunction. In: UpToDate, Martin KA (Ed), UpToDate, Waltham, MA, 2018.</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20090206233555/http://psihoterapija.rs/impotencija.html „Korak” o impotenciji] * [http://www.psychologytoday.com/conditions/sexarousal.html „Psihologija danas” o impotenciji]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Erectile_dysfunction Erektivna disfunkcija] {{Commonscat|Erectile dysfunction}} {{Mentalni i poremećaji ponašanja}} {{Muške bolesti karlice i genitalija}} {{Spol}} {{Authority control}} [[Kategorija:Muški reprodktivni orgni]] [[Kategorija: Poremećaji penisa]] [[Kategorija: Seksualnost]] [[Kategorija: Penis]] [[Kategorija: Muško zdravlje]] [[Kategorija: Uticaji duhana na zdravlje]] [[Kategorija:Čovjek]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Urologija]] [[Kategorija:Psihologija]] [[Kategirija:Medicina]] [[Kategorija:Psihijatrijske dijagnoze]] mfedkrspj0uoddgmrs3kvxp7vxol1w5 Milan Mladenović 0 137683 3848663 3641551 2026-05-22T18:50:35Z Arnel 102555 /* Katarina II */ 3848663 wikitext text/x-wiki '''Milan Mladenović''' (21. septembar 1958, [[Zagreb]] - 5. novembar 1994, [[Beograd]]) je bio jedan od najpopularnijih [[SFRJ|jugoslavenskih]] [[Rock muzika|rock]] muzičara, pjevač i gitarista grupe [[Ekatarina Velika]]. == Biografija== Milan Mladenović je rođen 21. septembra 1958. godine u [[Zagreb]]u, [[Hrvatska]]. Otac mu je bio vojno lice. U šestoj godini se sa porodicom seli u [[Sarajevo]], gdje živi i školuje se narednih nekoliko godina. Porodica Mladenović se 1970. godine seli u [[Beograd]]. Najpoznatiji je kao pjevač i gitarista beogradske rock grupe [[Ekatarina Velika]] (EKV). Rođen u [[Zagreb]]u, živio u [[Sarajevo|Sarajevu]] i [[Beograd]]u, Milan Mladenović predstavlja prototip pravog jugoslavenskog muzičara. [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Raspad zemlje]] mu je izuzetno teško pao.<ref name="pljuga.com">{{Cite web |url=http://pljuga.com/2011/12/21/ekatarina-velika-beograd/ |title=Arhivirana kopija |access-date=27. 2. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128114616/http://pljuga.com/2011/12/21/ekatarina-velika-beograd/ |archive-date=28. 11. 2012 |url-status=dead }}</ref> ==Karijera== ===Limunovo drvo=== Zajedno sa školskim drugom iz 11. [[beograd]]ske gimnazije, Dragomirom Mihailovićem Gagijem, Milan osniva svoj prvi bend "Limunovo drvo". Sviraju na gitarijadama u [[Žarkovo|Žarkovu]] i [[Železnik]]u, u Bloku 45, u beogradskom Domu omladine, a održali su i dva samostalna koncerta u SKC-u. Poznatije numere Limunovog drveta bile su: „Da li se sećate?”, „Sedmi krug”, „Oko moje glave”, „Limunovljevo drvo”, „Ne veruj” i „Gubitaš”.<ref name="pljuga.com"/> ===Šarlo Akrobata=== Nakon prvog iskustva, Milan i društvo postaju aktivno uključeni u novi muzički pravac - [[novi talas]]. Zajedno sa Gagijem, Dušanom Kojićem - Kojom i Ivanom Vdovićem - Vidom, Milan Milan 1980. godine osniva svoj prvi značajniji sastav - [[Šarlo Akrobata]]. Prvi nastup su imali aprila 1980. godine u SKC-u, kao predgrupa tada izuzetno popularnim [[Jugoslavija|jugoslavenskim]] [[Punk muzika|punkerima]] - [[Pankrti]] iz [[Slovenija|Slovenije]]. Nekoliko pjesama grupe [[Punk muzika|Šarlo Akrobata]]: "Niko kao ja", "Ona se budi", "Oko moje glave", "Mali čovek", vrlo brzo izlaze na kultnoj kompilaciji "[[Punk muzika|Paket aranžman]]", a [[1981]]. godine izdaju prvi ali i jedini album benda - "Bistriji ili tuplji čovek biva kad". Ovaj album se smatra najvažnijim albumom [[Jugoslavija|jugoslovenskog]] [[novi talas|novog talasa]]. [[Jugoslavija|Šarlo Akrobata]] se ubrzo nakon toga raspada zbog umjetničkih nesuglasica između Milana i Koje.<ref name="pljuga.com"/> ===Katarina II=== Krajem 1981. godine, Milan sa Gagijem formira novi bend [[Katarina II]]. Tokom [[1982]]. priključuju im se [[Margita Stefanović|Margita Stefanović Magi]] na klaviru, a 1983. godine i basista [[Bojan Pečar]] te bubnjar [[Šarlo akrobata|Šarla akrobate]] - [[Ivan Vdović|Ivan Vdović Vd]]. Grupa izdaje album „Katarina II“ [[1984]]. godine, a na njemu se nalaze čuvene pjesme "Aut", "Jesen", "Radostan dan", "Treba da se čisti", "Ja znam"... Većinu tekstova na debi ploči potpisuje Milan Mladenović.<ref name="pljuga.com"/> ===Ekatarina Velika (EKV)=== Kada Gagi dolazi u sukob sa zakonom i po povratku iz zatvora saznaje da više nije član grupe, uskraćuje grupi pravo da se i dalje zove "[[Katarina II]]". Nastaje "[[Ekatarina Velika]]" i dobija novog bubnjara [[Ivan Fece|Ivana Fecea Firčija]]. Svoj prvi album pod novim imenom izdaju [[1985]]. godine i nailaze na povoljne kritike. Godine [[1986]]. godine albumom "S vetrom uz lice" iskaču u sami vrh jugoslovenske [[rock]] scene gdje, izdajući još nekoliko uspješna albuma suvereno ostaju sve do Milanove smrti.<ref name="pljuga.com"/> ===Saradnja=== Osim [[Ekatarina Velika|EKV]]-a, talenat koji vrišti iz Milana Mladenovića, omogućava mu i produciranje albuma grupa "Gustaf i njegovi dobri duhovi" i "Fit".<ref name="pljuga.com"/> ===Filmovi i teatar=== Milan Mladenović se zajedno sa ostalim članovima [[Ekatarina Velika|Ekatarine]] [[1985]]. godine pojavljuje u filmu [[Goran Marković|Gorana Markovića]] "[[Tajvanska kanasta]]", a godinu kasnije i u filmu [[Darko Bajić|Darka Bajića]] "[[Crna Marija]]" gdje čak igra glavnu ulogu i za koju radi pjesmu "Bus Station". Krajem osamdesetih godina [[20. vijek]]a Milan piše muziku za jednu pozorišnu predstavu na kojoj još rade i [[Vlatko Stefanovski]], [[Đorđe Erić]], [[Zoran Petrović]] i drugi.<ref name="pljuga.com"/> ===Rimtutituki=== Tokom rata na teritoriji [[Bivša Jugoslavija|bivše Jugoslavije]], [[1992]]. godine zajedno sa članovima grupa [[Partibrejkers]] i [[Električni orgazam]], Milan kreira aktivistički projekat "[[Rimtutituki]]". Muzička aktivnost je koncentrisana na antiratnu [[propaganda|propagandu]]. Njihov najpoznatiji singl "Slušaj 'vamo!" s ključnim refrenom "Mir, brate, mir" je promovisan koncertom na kamionu koji je kružio ulicama [[Beograd]]a. U vrijeme opsade [[Dubrovnik]]a, Milan poziva publiku da minutom šutnje odaju počast žrtvama bombardovanja u [[Dubrovnik]]u. Kada je projekat "[[Rimtutituki]]" trebao gostovati u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] tokom [[rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Milan je iz protesta otkazao nastup zato što je tada srušena najstarija i najpoznatija banjalučka džamija [[Ferhadija]] iz [[1579]]. godine.<ref name="pljuga.com"/> ===Angel's Breath=== U ljeto [[1994]]. godine Milan putuje u [[Brazil]] gdje sa dugogodišnjim prijateljem [[Mitar Subotić|Mitrom Subotićem - Subom]] i nekoliko brazilskih muzičara snima album "Angel’s Breath" (Dah anđela). To je bila "neka vrsta psihodeličnog samba-roka s balkanskim uticajem". Nakon toga Milan odlazi u [[Pariz]] gdje radi spot za pjesmu "Crv".<ref name="pljuga.com"/> ===Smrt=== [[Datoteka:Grob M. Mladenovića.jpg|thumb|Grob Milana Mladenovića]] U [[august]]u [[1994]]. godine, nakon nastupa [[Ekatarina Velika|Ekatarine Velike]] na festivalu u [[Budva|Budvi]], Milan je prebačen u bolnicu. Prije nego je album "Angel’s Breath" objavljen, Milan Mladenović umire od [[rak]]a [[pankreas]]a, [[5. novembar|5. novembra]] [[1994]]. godine u [[Beograd]]u. Sahranjen je na Novom groblju u [[Beograd]]u, na parceli 114, grob 523B.<ref name="pljuga.com"/> ===Priznanje=== Tri ulice u gradovima bivših jugoslovenskih republika nose ime Milana Mladenovića. Najprije jedna ulica u [[Zemun Polje|Zemun Polju]] [[2004]]. godine, od decembra [[2007]]. godine u [[Zabjel]]u, predgrađu [[Podgorica|Podgorice]], a u oktobru [[2012]]. godine Mladenovićevu ulicu dobija i [[Zagreb]].<ref name="pljuga.com"/> Građani Sarajeva, ljubitelji lika i djela frontmena benda Ekatarina Velika, Milana Mladenovića, pokrenuli su 20. septembra 2013. inicijativu da glavni grad BiH dobije ulicu koja će nositi njegovo ime.<ref>[http://www.slobodnaevropa.org/content/news/25112160.html Peticija da Milan Mladenović dobije ulicu u Sarajevu]</ref> == Diskografija == === Šarlo akrobata === * [[Paket aranžman]] [Razni izvođači] (Jugoton, [[1981]].) * [[Bistriji ili tuplji čovek biva kad...]] (Jugoton, [[1981]].) === Katarina II === * [[Katarina II (album)|Katarina II]] [[1984]]. === Ekatarina Velika === * [[Ekatarina Velika (album)|Ekatarina Velika]] [[1985]]. * [[S' vetrom uz lice]] [[1986]]. * [[Ljubav EKV|Ljubav]] [[1987]]. * [[Samo par godina za nas]] [[1989]]. * [[Dum dum]] [[1991]]. * [[Neko nas posmatra]] [[1993]]. === Rimtutituki === * „[[Slušaj 'vamo]]“ ([[Radio B92]], [[1992]].) === Angel's Breath === * [[Angel's Breath]] / Imago Records, ([[1994]]) == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20130316041345/http://www.akordi.rs/arhiv/ekv/ekv3.htm Milanov intervju iz 1990. godine] * [https://web.archive.org/web/20130301031300/http://www.akordi.rs/arhiv/ekv/ekv1.htm Posljednji Milanov intervju] {{commonscat|Milan Mladenović}} == Reference == <references> </references> {{DEFAULTSORT:Mladenović, Milan}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Umrli 1994.]] [[Kategorija:Biografije, Zagreb]] [[Kategorija:Srbijanski muzičari]] [[Kategorija:Srbijanski pjevači]] [[Kategorija:Gitaristi]] [[Kategorija:Jugoslavenski muzičari]] [[Kategorija:Jugoslavenski pjevači]] ae2akzsltjhay0pawcb7dbouesh6uks SC Braga 0 137732 3848602 3522090 2026-05-22T14:39:38Z Makenzis 98619 3848602 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #FF0000 | Ime kluba = '''SC Braga''' | Puno ime = Sporting Clube de Braga | Grb = | Nadimak = | Osnovan = [[1921.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Braga]]<br>[[Portugal]] | Boje = {{colorbox|red}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Portugala|FPF]] | Konfederacija = | Liga = [[Primeira Liga]] | Stadion = [[Stadion Municipal de Braga|Municipal de Braga]]<ref>{{Cite web |url=http://www.stadiumguide.com/municipaldebraga/ |title=Municipal de Braga |work=stadiumguide.com|access-date= 11. 6. 2018}}</ref> | Kapacitet = 30.286 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Menadžer = | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 4. mjesto | Prethodna sezona = [[Primeira Liga 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [https://scbraga.pt/ sporting.pt] | uzorak_lr1 = _braga1718h | uzorak_t1 = _braga1718h | uzorak_dr1 = _braga1718h | uzorak_š1 = _braga1718h | uzorak_č1 = _braga1718h | lijeva ruka1 = FFFFFF | tijelo1 = FFFFFF | desna ruka1 = FFFFFF | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = FF0000 | uzorak_lr2 = _braga1718h | uzorak_t2 = _braga1718a | uzorak_dr2 = _braga1718h | uzorak_š2 = _white_thinsides | uzorak_č2 = _braga1718a | lijeva ruka2 = FFFFFF | tijelo2 = FFFFFF | desna ruka2 = FFFFFF | šorc2 = FF0000 | čarape2 = FFFFFF | }} '''Sporting Clube de Braga''' je profesionalni nogometni klub iz [[Braga|Brage]], [[Portugal]]. Takmiči se u [[Primeira Liga]], prvom rangu portugalskog nogometa. == Historija == Klub je osnovan 19. januara 1921. godine. Prvobitno je bio poznat kao ''Arsenal do Minho''. Nikada nije bio prvak Portugala. u sezoni 2009/10. osvaja drugo mjesto. Dva puta je bio pobjednik nacionalnog kupa. U sezoni 2010/11. je igrao finale [[UEFA Evropska liga|Evropske lige]] protiv [[FC Porto|Porta]]. Poražen je sa 1-0. == Uspjesi == *'''[[Primeira Liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 2009/10. *'''[[Kup Portugala u nogometu|Kup Portugala]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 1965/66, 2015/16. *'''[[Superkup Portugala u nogometu|Superkup Portugala]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (3)''': 1982, 1998, 2016. *'''[[UEFA Evropska liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 2010/11. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [https://scbraga.pt/ Službena stranica] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Portugalu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1921.]] 19b99f4ds8awl4548fgzppyhmb58wjq Zločinački umovi 0 139106 3848737 3843074 2026-05-23T07:30:42Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848737 wikitext text/x-wiki {{Istaknuti članak}} {{Infokutija TV-emisija | ime = Zločinački umovi | slika = Criminal-Minds.svg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Naslovni kadar | originalni_naslov = Criminal Minds | žanr = [[Dramska serija|Drama]] <br/> [[Policijski žanr|Policijski]] <br/> [[Triler]] <br/> [[Akcijski film|Akcija]] | format = | autor = [[Jeff Davis (scenarist)|Jeff Davis]] | bazirano_na = | razvoj = | pisac = | scenarij = | priča = | režiser = | glumci = [[Mandy Patinkin]] <br/> [[Thomas Gibson]] <br/> [[Lola Glaudini]] <br/> [[Shemar Moore]] <br/> [[Matthew Gray Gubler]] <br/> [[A. J. Cook (glumica)|A. J. Cook]] <br/> [[Kirsten Vangsness]] <br/> [[Paget Brewster]] <br/> [[Joe Mantegna]] <br/> [[Rachel Nichols]] <br/> [[Jeanne Tripplehorn]] <br/> [[Jennifer Love Hewitt]] <br/> [[Aisha Tyler]] <br/> [[Adam Rodriguez]] <br/> [[Damon Gupton]] <br/> [[Daniel Henney]] | kompozitor_muzičke_teme = | uvodna_tema = | završna_tema = | kompozitori = | država = [[SAD]] | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] | broj_sezona = 18 | broj_epizoda = 354 | spisak_epizoda = Spisak epizoda "Zločinačkih umova" | izvršni_producenti = [[Mark Gordon]] <br/> [[Jeff Davis (scenarist)|Jeff Davis]] <br/> [[Edward Allen Bernero]] <br/> [[Deborah Spera]] <br/> [[Chris Mundy]] <br/> [[Simon Mirren]] <br/> [[Erica Messer]] <br/> [[Janine Sherman Barrois]] <br/> [[Breen Frazier]] <br/> [[Harry Bring]] <br/> [[Glenn Kershaw]] | producenti = | montaža = | lokacija = | kinematografija = | kamerman = | trajanje = 42 minute | produkcijska_kompanija = {{ubl|[[Mark Gordon|The Mark Gordon Company]] <br/> [[Entertainment One]] <br/> [[ABC Studios|Touchstone Television]] <br/> (sezone 1–2) <br/> [[ABC Studios]]<br/>(sezone 3–15) <br/> [[Paramount Television (originalni)|Paramount Network Television]] (sezona 1) <br/> [[CBS Paramount Network Television]] (sezone 2–4) <br/> [[CBS Television Studios]] (sezone 5–15)}} | distributer = [[CBS Television Distribution]] (SAD) <br/> [[Disney Media Distribution]] (svijet) | kanal = [[CBS]] | format_slike = [[1080i]] ([[16:9]] [[HDTV]]) | format_tona = [[Dolby Digital|Dolby Digital 5.1]] | prvo_emitiranje = 22. 9. 2005 | zadnje_emitiranje = 19. 2. 2020. | prethodno = | sljedeće = ''[[Zločinački umovi: Ponašanje sumnjivaca]]'' <br/> ''[[Zločinački umovi: Preko granice]]'' | povezano = | web_stranica = http://www.cbs.com/primetime/criminal_minds | naslov_web_stranice = Službena stranica | web_stranica_produkcije = | naslov_web_stranica_produkcije = | imdb = 0452046 }} '''''Zločinački umovi''''' ({{jez-en|Criminal Minds}}) [[SAD|američka]] je kriminalistička [[televizijska serija|TV-serija]] koja prati rad [[FBI]]-eve [[Jedinica za analizu ponašanja|Jedinice za analizu ponašanja]] – JAP ({{jez-en|Behavioral Analysis Unit – BAU}}), čije je sjedište u [[Quantico (Virginia)|Quantiku]] ([[Virginia]]). Emitirana je od 2005. do 2020. i snimljeno je 15 sezona.<ref>{{cite web|url= https://deadline.com/2019/01/criminal-minds-end-15th-final-season-cbs-canceled-renewed-1202532632/ |title= 'Criminal Minds' To End Run With 10-Episode 15th & Final Season On CBS |author= Nellie Andreeva |date= 11. 1. 2019 |work= Deadline Hollywood |access-date= 14. 1. 2019}}</ref><ref>{{cite web |url= https://deadline.com/2019/11/cbs-winter-schedule-midseason-criminal-minds-final-season-15-premiere-ncis-new-orleans-new-time-slot-survivor-season-40-undercover-boss-tommy-fbi-most-wanted-macgyver-premiere-date-1202782646/ |title= CBS Sets Winter Schedule: 'Criminal Minds' Returns To Original Slot For Final Season, 'NCIS: New Orleans' Moves to Sunday |author= Nellie Andreeva |date= 11. 11. 2019 |work= Deadline Hollywood |access-date= 11. 11. 2019}}</ref> Od drugih serija slične vrste razlikuje se po tome što se više fokusira na kriminalca nego na sam zločin. Seriju su producirali [[Mark Gordon|The Mark Gordon Company]] u asocijaciji sa [[CBS Television Studios]] i [[ABC Studios]]. Originalni naziv bio je ''Quantico'' i pilot-epizoda snimljena je u [[Vancouver]]u. U [[scenarij]]u za ''Quantico'' Gideonovo prezime bilo je Donovan. Serija je stekla pohvale kritičara za karakterizaciju, tempo, atmosferu, glumu, režiju i scenarij. Postala je hit za CBS kad je riječ o rejtingu i redovno je bila jedna od najgledanijih serija te mreže tokom 15 godina emitiranja. Njen uspjeh doveo je do razvoja dvije ''[[spin-off]]'' serije i [[videoigra|videoigre]] zasnovane na seriji.<ref>{{cite web |url= http://www.criminalmindsgame.com |title= Blog o igri ''Criminal Minds'' |date= 1. 11. 2011 |access-date= 10. 5. 2013 |archive-date= 3. 3. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160303193004/http://www.criminalmindsgame.com/ |url-status= dead }}</ref><ref name="products">{{cite web |url= http://games.ign.com/articles/104/1041583p1.html |title= CBS Consumer Products Announces Eight New Video Games Based on Popular TV Shows |publisher= [[CBS Interactive]] |date= 29. 10. 2009 |access-date= 3. 1. 2011 |archive-date= 15. 12. 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101215032915/http://games.ign.com/articles/104/1041583p1.html |url-status= dead }}</ref><ref name="shavemagazine">{{cite web |url=http://www.shavemagazine.com/entertainment/Interview-Thomas-Gibson |title=Interview: Thomas Gibson |publisher=ShaveMagazine.com |access-date=10. 5. 2012 |archive-date=21. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721151920/http://www.shavemagazine.com/entertainment/Interview-Thomas-Gibson |url-status=dead }}</ref> == Pozadina == [[Datoteka:Criminal Minds scene (Season 6).jpg|mini|lijevo|200px|Scena sa snimanja iz [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 6|šeste sezone]]]] Serija je u početku bila fokusirana na Jasona Gideona ([[Mandy Patinkin]]), Aarona "Hotcha" Hotchnera ([[Thomas Gibson]]) i ostatak JAP-a, koji su u prvoj sezoni još činili Elle Greenaway ([[Lola Glaudini]]), Derek Morgan ([[Shemar Moore]]), Spencer Reid ([[Matthew Gray Gubler]]), Jennifer Jareau ili "JJ" ([[A. J. Cook (glumica)|A. J. Cook]]) i Penelope Garcia ([[Kirsten Vangsness]]). U drugoj sezoni Greenaway napušta ekipu nakon šeste epizode ([[The Boogeyman (Zločinački umovi)|"The Boogeyman"]]), a nju je od devete epizode ([[The Last Word (Zločinački umovi)|"The Last Word"]]) zamijenila Emily Prentiss ([[Paget Brewster]]), što je iznenadilo i Gideona i Hotchnera. Početkom treće sezone ekipu napušta i Gideon, nakon druge epizode ([[In Name and Blood (Zločinački umovi)|"In Name and Blood"]]). Od šeste epizode ([[About Face (Zločinački umovi)|"About Face"]]) zamijenio ga je David Rossi ([[Joe Mantegna]]), osnivač JAP-a, koji se vratio nakon što se neko vrijeme bio povukao zbog pisanja knjiga. Prije početka šeste sezone objavljeno je da će Brewsterina uloga biti reducirana tokom sezone, a da će ugovor s Cook biti okončan;<ref>{{cite web |author= Nellie Andreeva |title='Criminal Minds' update: Paget Brewster inks new deal & A.J. Cook wraps character |url= https://deadline.com/2010/06/criminal-minds-update-paget-brewster-inks-deal-to-go-back-a-j-cook-will-make-brief-return-49678/ |website= [[Deadline Hollywood]] |access-date= 7. 4. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190228053123/https://deadline.com/2010/06/criminal-minds-update-paget-brewster-inks-deal-to-go-back-a-j-cook-will-make-brief-return-49678/ |archive-date= 28. 2. 2019 |date= 25. 6. 2010 |url-status= live}}</ref> zamijenila ih je [[Rachel Nichols]] u ulozi [[Ashley Seaver]], kadetkinje FBI-a. Odluka da Cook i Brewster budu razriješen ugovora rezultirala je revoltom ljubitelja serije, koji su počeli potpisivati protestne peticije.<ref>{{cite web |url= https://deadline.com/2010/06/fans-co-stars-back-minds-actresses-47466/ |title= Fans And Co-Stars Back 'Minds' Actresses |author= Nellie Andreeva |website= Deadline Hollywood |access-date= 22. 10. 2016}}</ref> Posljedično, Cook i Brewster vraćene su u seriju za sedmu sezonu, a Nichols je otpuštena.<ref>{{cite web|url=https://www.deadline.com/2011/04/jj-is-back-aj-cook-inks-2-year-deal-to-return-to-criminal-minds/ |title= JJ Is Back! AJ Cook Inks 2-Year Deal To Return To 'Criminal Minds' |author= Nellie Andreeva |website= Deadline Hollywood |access-date= 8. 11. 2015}}</ref><ref name="Paget Return">{{cite web |url= http://www.tvline.com/2011/05/its-official-criminal-minds-welcomes-back-paget-brewster-bids-farewell-to-rachel-nichols/ |title= It's Official: Criminal Minds Welcomes Back Paget Brewster, Bids Farewell to Rachel Nichols |author= Nellie Andreeva |work= [[TVLine]] |access-date= 8. 11. 2015 |archive-date= 4. 1. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120104053931/http://www.tvline.com/2011/05/its-official-criminal-minds-welcomes-back-paget-brewster-bids-farewell-to-rachel-nichols/ |url-status= dead }}</ref> Brewster je potom napustila seriju nakon te sezone;<ref>{{cite web |url= https://www.deadline.com/2012/02/paget-brewster-criminal-minds-leaving-cbs-drama/ |title= Paget Brewster To Leave 'Criminal Minds' |website= Deadline Hollywood |author= Nellie Andreeva |date= 15. 2. 2012 |access-date= 15. 2. 2012}}</ref> u osmoj sezoni zamijenila ju je [[Jeanne Tripplehorn]] u ulozi [[Alex Blake (Zločinački umovi)|Alex Blake]], lingvističke stručnjakinje.<ref>{{cite web |url= http://www.digitalspy.co.uk/ustv/news/a387187/big-loves-jeanne-tripplehorn-becomes-criminal-minds-series-regular.html |title= Big Love Jeanne Tripplehorn becomes Criminal Minds series regular |work= [[Digital Spy]] |access-date= 18. 6. 2012 |archive-date= 25. 9. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150925010209/http://www.digitalspy.co.uk/ustv/news/a387187/big-loves-jeanne-tripplehorn-becomes-criminal-minds-series-regular.html |url-status= dead }}</ref> Brewster se, međutim, ipak pojavila kao gošća u jubilarnoj [[200 (Zločinački umovi)|200.]] epizodi. Nakon dvije sezone Tripplehorn je otpuštena;<ref>{{cite web |url= http://guardianlv.com/2014/08/criminal-minds-shares-details-on-alex-blakes-departure/ |title= Criminal Minds Shares Details on Alex Blake's Departure |author= Alexandria Ingham |work= Guardian Liberty Voice |access-date= 8. 11. 2015}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.tvguide.com/news/criminal-minds-finale-postmortem-exit-erica-messer-1081778/ |title= Criminal Minds Finale Postmortem: Boss on 'Emotional Exit,' Replacements and Season 10 |author= Joyce Eng |date= 15. 5. 2014 |work= [[TV Guide]] |publisher= [[NTVB Media (magazin)|NTVB Media]] [[CBS Interactive]] ([[CBS Corporation]]) (digitalna imovina)| access-date= 8. 11. 2015}}</ref> u 10. sezoni glumačkoj ekipi pridružila se [[Jennifer Love Hewitt]] u ulozi Kate Callahan.<ref>{{cite web |url= http://insidetv.ew.com/2014/07/01/jennifer-love-hewitt-criminal-minds/ |title= Jennifer Love Hewitt joins 'Criminal Minds' as series regular |work= [[Entertainment Weekly]] |access-date= 8. 11. 2015 |archive-date= 14. 1. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150114091313/http://insidetv.ew.com/2014/07/01/jennifer-love-hewitt-criminal-minds/ |url-status= dead }}</ref> Tokom te sezone producenti su "ubili" lik Gideona van ekrana; izvršna producentica [[Erica Messer]] rekla je da je ta odluka donesena jer je postalo jasno da se Patinkin neće vratiti u seriju, ali da bi Gideon mogao biti prikazan u prisjećanjima ako bi se ikad vratio. Cook i Hewitt bile su na pauzi od snimanja zbog svojih trudnoća nakon završetka produkcije 10. sezone; [[Aisha Tyler]], koja glumi [[Tara Lewis (Zločinački umovi)|dr. Taru Lewis]], pridružila se seriji na početku 11. sezone u epizodnoj ulozi iako se pojavila u većini epizoda. Cook se vratila nakon sedme epizode te sezone,<ref name="JLH&AJ">{{cite web |author= Sarah Huggins |date= 7. 5. 2015 |url= http://www.zap2it.com/blogs/criminal_minds_season_11_aj_cook_pregnancy_interview-2015-05 |title= How 'Criminal Minds' Season 11 will handle A.J. Cook's pregnancy |work= [[Zap2it]] |access-date= 28. 6. 2015 |archive-date= 19. 6. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150619092001/http://www.zap2it.com/blogs/criminal_minds_season_11_aj_cook_pregnancy_interview-2015-05 |url-status= dead }}</ref> ali se Hewitt nije vratila.<ref name="JLH">{{cite web|url= https://www.ew.com/article/2015/05/06/jennifer-love-hewitt-exits-criminal-minds-season11|title= Jennifer Love Hewitt not returning for 'Criminal Minds' season 11|work= Entertainment Weekly|access-date= 8. 11. 2015|archive-date= 20. 9. 2023|archive-url= https://web.archive.org/web/20230920133328/https://ew.com/article/2015/05/06/jennifer-love-hewitt-exits-criminal-minds-season11/|url-status= dead}}</ref> Moore je napustio seriju pri kraju iste sezone; razmatrao je da to uradi u 10. sezoni, kad mu je istekao prethodni ugovor, ali su ga uvjerili da ostane kako bi se njegovom liku omogućio odgovarajući oproštaj.<ref name="shemarleaves">{{cite web |url= https://www.tvguide.com/news/shemar-moore-leaves-criminal-minds-interview/ |title= Shemar Moore on His Criminal Minds Exit: "I'm Proud of the Way Things Ended for Derek Morgan" |work= TV Guide |publisher= NTVB Media CBS Interactive (CBS Corporation) (digitalna imovina) |author= Joyce Eng |date= 23. 3. 2016 |access-date= 24. 3. 2016}}</ref><ref name="shemarsorginalplan">{{cite web |url= http://tvline.com/2016/03/23/shemar-moore-criminal-minds-leaving-season-11-derek-exits/ |title= Criminal Minds: Shemar Moore Hails the 'Exclamation Point' on Derek's 'Hero Ride,' Says 'I Left It All on the Field' |work= TVLine |author= Matt Webb Mitovich |date= 23. 3. 2016 |access-date= 24. 3. 2016}}</ref> Messer je rekla da je prvobitno bilo planirano da Moore snimi šest epizoda, ali je odlučeno da se to produži na prvih 18 jer se šest "nije činilo dovoljnim".<ref>{{cite web |url= https://www.tvguide.com/news/criminals-minds-shemar-moore-leaves-derek-morgan-erica-messer/ |title= Criminal Minds Boss on Shemar Moore's Exit: "There Is No Replacing Derek Morgan" |work= TV Guide |publisher= NTVB Media CBS Interactive (CBS Corporation) (digitalna imovina) |author= Joyce Eng |date= 24. 3. 2016 |access-date= 24. 3. 2016}}</ref> Sedmicu nakon Mooreovog odlaska Brewster se drugi put pojavila kao specijalna gošća; u 12. sezoni još je jednom postala članica glavne postave.<ref>{{cite news |url= http://www.cnn.com/2016/08/30/entertainment/paget-brewster-returning-criminal-minds/index.html |title= Paget Brewster is once again a series regular on 'Criminal Minds' |author= Sandra Gonzalez |date= 31. 8. 2016 |work= [[CNN News]] |access-date= 2. 10. 2016 |publisher= [[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news |url= https://deadline.com/2016/07/criminal-minds-paget-brewster-return-season-12-1201790307/ |title= 'Criminal Minds': Paget Brewster To Return For Arc In Season 12 |author= Nellie Andreeva |date= 21. 7. 2016 |access-date= 22. 7. 2016 |website= Deadline Hollywood}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.tvguide.com/news/paget-brewster-criminal-minds-return-season12/?ftag=TVG_Facebook |title= Paget Brewster Is Returning to Criminal Minds in Season 12 |author= Joyce Eng |date= 21. 7. 2016 |work= TV Guide |access-date= 22. 7. 2016 |publisher=NTVB Media CBS Interactive]] (CBS Corporation) (digitalna imovina)}}</ref><ref name="Paget1203">{{Cite tweet |author= Harry Bring |user= LLPOS |number=760321320806526977 |title= Well, look who joined us for the table read on 1203! |date= 2. 8. 2016 |access-date= 2. 8. 2016}}</ref> Moorea je u 12. sezoni zamijenio [[Adam Rodriguez]] u ulozi Lukea Alveza, agenta iz Jedinice za hvatanje bjegunaca.<ref name="Time Inc">{{cite web |author= James Hibberd |title= Criminal Minds adds Adam Rodriguez as series regular |url= https://www.ew.com/article/2016/06/08/criminal-minds-adam-rodriguez |work= Entertainment Weekly |access-date= 15. 7. 2016 |archive-date= 8. 6. 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230608094550/https://ew.com/article/2016/06/08/criminal-minds-adam-rodriguez/ |url-status= dead }}</ref> Tyler je također promovirana u glavnu postavu od te sezone.<ref name="AishaS12Regular">{{cite web |url= http://tvline.com/2016/08/10/criminal-minds-aisha-tyler-series-regular-season-12/ |title= Criminal Minds: Aisha Tyler Promoted to Series Regular for Season 12 |author= Matt Webb Mitovich |work= TVLine |date= 10. 8. 2016 |access-date= 10. 8. 2016}}</ref> Nakon toga Gibson je suspendiran, a kasnije je dobio otkaz zbog sukoba s jednim od producenata na setu; njegov lik Hotchner izbačen je iz serije.<ref name="TGSuspended">{{cite web |url= https://deadline.com/2016/08/thomas-gibson-suspended-criminal-minds-on-set-altercation-1201801975/ |title= Thomas Gibson Suspended From 'Criminal Minds' Over On-Set Altercation |website= Deadline Hollywood |date= 11. 8. 2016 |access-date= 11. 8. 2016 |author= Nellie Andreeva}}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/thomas-gibson-fired-cbs-criminal-919150 |title= Thomas Gibson Fired From CBS' 'Criminal Minds' |access-date= 12. 8. 2016 |work= [[The Hollywood Reporter]] |author= Lesley Goldberg |date= 12. 8. 2016}}</ref> Gibsona je zamijenio [[Damon Gupton]] u ulozi Stephen Walker, iskusni profiler iz Programa za analizu (kontraobavještajnog odsjeka FBI-a), koji je u JAP donio svoje vještine u hvatanju špijuna.<ref name="DamonGupton">{{cite web |url= http://tvline.com/2016/09/30/criminal-minds-season-12-damon-gupton-series-regular/ |title= Criminal Minds: New Series Regular Cast in Wake of Thomas Gibson's Exit |author= Matt Webb Mitovich |date= 30. 9. 2016 |access-date= 30. 9. 2016 |work= TVLine |archive-date= 1. 10. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161001062723/http://tvline.com/2016/09/30/criminal-minds-season-12-damon-gupton-series-regular/ |url-status= dead }}</ref> Guptonov ugovor nije obnovljen nakon 12. sezone, a CBS je naveo da je njegov odlazak bio "dio kreativne promjene u seriji".<ref name="DamonGuptonFired">{{cite web |url= https://deadline.com/2017/06/criminal-minds-damon-gupton-exits-cbs-series-one-season-1202111448/ |title= 'Criminal Minds': Damon Gupton Leaving CBS Series After One Season |author= Nellie Andreeva |date= 11. 6. 2017 |access-date= 11. 6. 2017 |work= TVLine}}</ref> [[Daniel Henney]], koji je bio među glavnim glumcima u ''spin-offu'' ''[[Zločinački umovi: Preko granice]]'', tumačeći lik [[Matt Simmons (Zločinački umovi)|Matta Simmonsa]], pridružio se glavnoj seriji u 13. sezoni, također kao član glavne postave.<ref name="danielhenneyCM">{{cite web |url=http://tvline.com/2017/06/20/criminal-minds-season-13-daniel-henney-cast-series-regular/ |title= ''Criminal Minds'' Adds ''Beyond Borders'' ' Daniel Henney as Series Regular |work= TVLine |access-date= 20. 6. 2017}}</ref> Termin "UnSub", koji se vrlo često koristi u seriji, skraćenica je od izraza "'''un'''known '''sub'''ject", tj. "'''ne'''poznati '''sub'''jekt" u istrazi. == Likovi == === Glavni === <onlyinclude>{| class="wikitable sortable" width="100%" ! rowspan="2" | Lik !! rowspan="2" | Glumac !! rowspan="2" | Pozicija !! colspan="15" | Sezone |- ! width="5%" | [[Zločinački umovi (1. sezona)|1.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (2. sezona)|2.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (3. sezona)|3.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (4. sezona)|4.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (5. sezona)|5.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (6. sezona)|6.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (7. sezona)|7.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (8. sezona)|8.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (9. sezona)|9.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (10. sezona)|10.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (11. sezona)|11.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (12. sezona)|12.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (13. sezona)|13.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (14. sezona)|14.]] ! width="5%" | [[Zločinački umovi (15. sezona)|15.]] |- | [[Mandy Patinkin]] | [[Jason Gideon]] | Stariji nadzorni specijalni agent | colspan="3" {{CMain}}<ref name="Patinkin" group="N">[[Mandy Patinkin]] pojavio se samo u prve dvije epizode treće sezone.</ref> | colspan="6" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}}<ref name="Patinkin2" group="N">[[Ben Savage]] glumi mladog Gideona.</ref> | colspan="4" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}}<ref name="Patinkin2" group="N"/> |- <!-- PLEASE READ BEFORE EDITING Thomas Gibson i dalje je član glavne postave u 12. sezoni. --> | [[Thomas Gibson]] | [[Aaron Hotchner]] | Šef jedinice | colspan="12" {{CMain}}<ref name="Gibson" group="N">[[Thomas Gibson]] pojavio se samo u prve dvije epizode 12. sezone.</ref> | colspan="3" {{CNone}} |- | [[Lola Glaudini]] | [[Elle Greenaway]] | Nadzorna specijalna agentica | colspan="2" {{CMain}} | colspan="13" {{CNone}} |- | [[Shemar Moore]] | [[Derek Morgan (Zločinački umovi)|Derek Morgan]] | Nadzorni specijalni agent | colspan="11" {{CMain}} | colspan="2" {{CGuest}} | colspan="2" {{CNone}} |- | [[Matthew Gray Gubler]] | [[Spencer Reid|Dr. Spencer Reid]] | Nadzorni specijalni agent | colspan="15" {{CMain}} |- | [[A. J. Cook (glumica)|A. J. Cook]] | [[Jennifer Jareau]] | Veza s medijima / Nadzorna specijalna agentica | colspan="5" {{CMain}} | {{CRecurring}} | colspan="9" {{CMain}} |- | [[Kirsten Vangsness]] | [[Penelope Garcia]] | Tehnička analitičarka / Veza s medijima | colspan="1" style="background: #ffd" align="center"| Također u glavnoj ulozi<!-- MOLIMO, PROČITAJTE PRIJE UREĐIVANJA: NE MIJENJAJTE STATUS KIRSTEN VANGSNESS U SEZONI 1 U "EPIZODNA". Garcia je bila epizodni lik na početku serije, ali je od polovine prve sezone potpisivana kao "Također u glavnoj ulozi", što Vangsness čini članicom redovne postave iako nije bila uključena u početnu špicu. --> | colspan="14" {{CMain}} |- | [[Paget Brewster]] | [[Emily Prentiss]] | Nadzorna specijalna agentica / Šefica jedinice | colspan="1" {{CNone}} | colspan="6" {{CMain}} | colspan="1" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}} | colspan="1" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}} | colspan="4" {{CMain}} |- | [[Joe Mantegna]] | [[David Rossi]] | Stariji nadzorni specijalni agent | colspan="2" {{CNone}} | colspan="13" {{CMain}} |- | [[Rachel Nichols]] | [[Ashley Seaver]] | FBI-kadetkinja / Specijalna agentica | colspan="5" {{CNone}} | colspan="1" {{CMain}} | colspan="9" {{CNone}} |- | [[Jeanne Tripplehorn]] | [[Alex Blake (Zločinački umovi)|Dr. Alex Blake]] | Lingvistička stručnjakinja | colspan="7" {{CNone}} | colspan="2" {{CMain}} | colspan="6" {{CNone}} |- | [[Jennifer Love Hewitt]] | [[Spisak likova u Zločinačkim umovima#Kate Callahan|Kate Callahan]] | Tajna agentica | colspan="9" {{CNone}} | colspan="1" {{CMain}} | colspan="5" {{CNone}} |- | [[Aisha Tyler]] | [[Tara Lewis (Zločinački umovi)|Dr. Tara Lewis]] | Forenzička psihologinja | colspan="10" {{CNone}} | {{CRecurring}} | colspan="4" {{CMain}} |- | [[Adam Rodriguez]] | [[Luke Alvez]] | Agent u Jedinici za hvatanje bjegunaca | colspan="11" {{CNone}} | colspan="4" {{CMain}} |- | [[Damon Gupton]] | [[Spisak likova u Zločinačkim umovima#Stephen Walker|Stephen Walker]] | Nadzorni specijalni agent | colspan="11" {{CNone}} | colspan="1" {{CMain}} | colspan="3" {{CNone}} |- | [[Daniel Henney]] | [[Matt Simmons (Zločinački umovi)|Matt Simmons]] | Agent za specijalne operacije | colspan="9" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}} | colspan="1" {{CNone}} | colspan="1" {{CGuest}} | colspan="3" {{CMain}} |} {{Reflist|group="N"}}</onlyinclude> === Članovi JAP-a === [[Datoteka:Z. umovi - slika iz 4. sezone.jpg|mini|desno|350px|Postava iz 4. sezone; slijeva: Reid, Prentiss, Morgan, Hotchner, Rossi, J. J. i Garcia.]] ; [[Jason Gideon]]: poznat je kao najbolji [[profiliranje kriminalaca|profiler]] JAP-a. Pred početak serije bio je šef tima, ali je doživio slom živaca nakon što je poslao tim od šest agenata u jedno skladište u [[Boston]]u, gdje su svi poginuli od skrivene bombe. Na početku serije vraća se na mjesto šefa tima nakon šest mjeseci medicinskog dopusta, a za to vrijeme mijenjao ga je Hotchner. Gideon ima pristup tajnim dosjeima i uradio je neke tajne analize ponašanja za [[CIA]]-u. Veoma je dobar u [[šah]]u i jedini je član tima koji uvijek može pobijediti Reida. Gideon mu je i mentor, a, iako je nepisano pravilo da članovi tima ne profiliraju jedni druge, on im često pruža moralnu podršku i ohrabrenje kad ih "stisnu" stresovi uzrokovani poslom. Nakon niza emocionalno iscrpljujućih slučajeva i ubistva njegove prijateljice Sarah u njegovoj kući od serijskog ubice u bijegu počinje osjećati da je [[Sindrom sagorijevanja|"sagorio"]] i vraća vodstvo tima Hotchneru. Posljednja kap bila je kad je Hotchner dobio dvosedmičnu neplaćenu suspenziju od Strauss – potez za koji je smatrao sebe odgovornim. Odlazi u svoju kolibu i ostavlja pismo za Reida, za koga je znao da će ga potražiti. Kad Reid dođe u kolibu, zatječe je praznu; u njoj su bili samo pismo, te Gideonova značka i pištolj. U njegovoj posljednjoj sceni vidimo ga kako konobarici u jednoj zalogajnici u [[Nevada|Nevadi]] govori da ne zna kamo je pošao ni kako će znati da je stigao na odredište, a zatim sjeda u automobil i odlazi u nepoznatom pravcu. U 10. sezoni ubio ga je sumnjivac iz jednog od njegovih prvih slučajeva, s tim da to nije prikazano na ekranu. ; [[Aaron Hotchner|Aaron "Hotch" Hotchner]]: Studirao je [[pravo]] i bivši je tužilac; prvo je bio raspoređen u FBI-ev ured u [[Seattle]]u. Jedan je od najiskusnijih agenata u JAP-u, u kojoj je služio od osnivanja jedinice. Bori se (neuspješno) da izbalansira zahtjeve svog posla i porodičnog života. Njegova supruga Haley razvela se od njega u trećoj sezoni, a u petoj ju je ubio kriminalac u bijegu poznat pod nadimkom Bostonski kosac (''The Boston Reaper''). Hotchner ubija Kosca i spašava svog sina Jacka, nakon čega odlazi na odsustvo i privremeno predaje vodstvo tima Morganu. U sedmoj sezoni počinje se viđati s Beth Clemmons ([[Bellamy Young]]), ali veza biva okončana kad Beth prihvati ponudu za posao u [[Hong Kong]]u. Nakon sukoba s producentom na setu Gibson je uklonjen iz glavne postave poslije druge epizode 12. sezone, što je objašnjeno time da je Hotchner otišao na jedan privremeni zadatak. U kasnijoj epizodi otkriveno je da su on i Jack ušli u program za zaštitu svjedoka nakon što je Jacka uhodio Peter "Mr. Scratch" Lewis, serijski ubica iz jednog ranijeg slučaja JAP-a. Nakon Lewisove smrti na početku 13. sezone Prentiss otkriva da je Hotchner odabrao da se ne vrati u JAP nego da se umjesto toga potpuno posveti roditeljskim dužnostima prema Jacku. ; [[Elle Greenaway]]: Poput Hotchnera, i ona je prvo bila raspoređena u Seattle, a zatim je došla u JAP kao stručnjakinja za [[seks]]ualne zločine. Otac joj je bio [[New York|njujorški]] policajac koji je poginuo na dužnosti. Polukubanka je i govori [[španski jezik|španski]]. Doživjela je tešku [[emocija|emocionalnu]] [[trauma|traumu]] nakon što ju je u finalu prve sezone ranio zločinac koji je sam sebe nazvao "Kraljem Ribarom" (lik iz legendi o [[kralj Arthur|kralju Arthuru]]). Odmah na početku druge sezone publika vidi da je preživjela i da se vratila na dužnost ranije nego što su to htjeli Gideon i Hotchner. Nekoliko epizoda kasnije, dok je sama iz zasjede nadgledala osumnjičenika za niz [[silovanje|silovanja]], upala je u njegovu kuću i hladnokrvno ga ubila. Lokalna policija proglasila je to samoodbranom, ali su Gideon i Hotchner doveli u pitanje njenu sposobnost kao profilera nakon tog slučaja. Uskoro je dala otkaz, predavši Hotchneru značku i pištolj, uz izjavu da to "nije priznanje krivice". ; [[Derek Morgan (Zločinački umovi)|Derek Morgan]]: Morgan je samopouzdan, uvjerljiv i često "vrelog" temperamenta. Tokom mladosti, koju je proveo u [[Chicago|Chicagu]], dolazio je u sukobe sa zakonom i čak bio zatvoren u maloljetnički popravni dom zbog delinkvencije, ali ga je spasio svećenik koji ga je uzeo pod svoju brigu, ali koji je kasnije osumnjičen za seksualno zlostavljanje djece. Morgan se zainteresirao za [[američki nogomet]] i dobio stipendiju za [[Sjeverozapadni univerzitet]]. Kasnije je služio u jedinici za deaktiviranje eksplozivnih naprava, a nakon toga i kao policajac u čikaškoj policiji. Ima crni pojas u [[Džudo|džudu]] i vodi FBI-eve kurseve samoodbrane. Hotchner ga promovira kao svoju zamjenu tokom lova na Kosca, ali je Morgan tu promociju prihvatio kao privremenu, tj. dok Kosac ne bude uhvaćen. Kad se to dogodilo, vratio je Hotchneru poziciju šefa. Ima poseban način razgovora s tehničkom analitičarkom JAP-a Penelope Garcijom. Često joj se obraća riječima "baby girl" i pomaže joj da se vrati u stan na oporavak nakon što je bila ranjena. Nakon što je vidio ubistvo detektiva Spicera (epizoda [[Our Darkest Hour (Zločinački umovi)|"Our Darkest Hour"]], [[Spisak epizoda Zločinačkih umova#Sezona 5|5x23]]) i doprinio u spašavanju njegove kćeri Ellie ([[The Longest Night (Zločinački umovi)|"The Longest Night"]], [[Spisak epizoda Zločinačkih umova#Sezona 6|6x01]]), pokazao je poseban, gotovo očinski interes za nju. Tokom šeste sezone često joj šalje poruke i pomaže joj da savlada njen [[Posttraumatski stresni poremećaj|PTSP]]. Na početku sedme sezone ("[[It Takes a Village (Zločinački umovi)|It Takes a Village]]") pokazuje krajnju mržnju prema Ianu Doyleu ([[Timothy V. Murphy]]) zbog ubistva Emily Prentiss, ali kad sazna da je njena smrt bila lažirana, ispoljava pomiješane osjećaje. U 11. sezoni oteo ga je i mučio otac Giuseppea Montola, plaćenog ubice koga je Morgan uhvatio i koji je umro u zatvoru. Uspijeva pobjeći i, kad sazna da je njegova djevojka Savannah trudna, shvata da ne želi da njegova porodica opet mora proći kroz takvu situaciju. Napušta JAP u epizodi "[[A Beautiful Disaster (Zločinački umovi)|A Beautiful Disaster]]" kako bi se brinuo za svoju sada već suprugu i tek rođenog sina. ; [[Spencer Reid]]: najmlađi član JAP-a. On je [[genije]] koji je s 12 godina završio srednju školu u [[Las Vegas]]u i ima [[doktor]]ate iz [[Matematika|matematike]], [[Hemija|hemije]] i [[Inženjerstvo|inženjerstva]], te stepen mastera iz [[Psihologija|psihologije]] i [[Sociologija|sociologije]], a u četvrtoj sezoni radi i na stjecanju stepena mastera iz [[Filozofija|filozofije]]. Otkriveno je da mu je [[kvocijent inteligencije]] 187 (veći čak i od [[Albert Einstein|Einsteinovog]]) i da ima [[eidetsko pamćenje]]. Obično ga predstavljaju kao "dr. Reid", za razliku od predstavljanja ostalih članova JAP-a ("/stariji/ nadzorni specijalni agent"). Kao što je Hotchner objasnio u [[Extreme Aggressor (Zločinački umovi)|pilot-epizodi]], svrha toga je da ljudi Reida prime s poštovanjem i da se izbjegnu predrasude zbog njegovih godina. U trećoj sezoni bio je otet i drogiran [[dilaudid]]om, pomiješanim s još nekim neimenovanim halucinogenom (epizoda [[Revelations (Zločinački umovi)|"Revelations"]]), a zločinac je imao [[poremećaj višestruke ličnosti]]: nasumično bi preuzimao ličnosti svog zlostavljačkog oca, arhanđela Rafaela ili vlastitu. Kao posljedica toga, Reid postaje [[Ovisnost|ovisan]] o dilaudidu, ali se kasnije uspio izliječiti nakon pohađanja sastanaka grupa za pomoć ovisnicima specijalno namijenjenih predstavnicima zakona. U četvrtoj sezoni počinje dovoditi u pitanje neke stvari koje mu je majka rekla o njegovom djetinjstvu i otkriva da ih je njegov otac napustio nakon što mu je majka doživjela slom živaca na mjestu zločina, s kojim je i ona imala određenu povezanost. Ona inače pati od [[Shizofrenija|shizofrenije]] i smještena je instituciju za osobe s mentalnim poteškoćama. U šestoj sezoni Reid počinje patiti od jake glavobolje i, kad ljekari ne mognu utvrditi zašto, Reid pomisli da je možda i sam u ranoj fazi shizofrenije. I on veoma teško prima Prentissinu "smrt" i, kad je otkriveno da je lažirana, postaje nepovjerljiv i prema njoj i prema JJ (koja je pomogla u lažiranju i prikrivanju). Tokom osme sezone povezuje se sa djevojkom koja je žrtva uhođenja. U epizodi "[[Zugzwang (Zločinački umovi)|Zugzwang]]" njen uhoda, za koga se ispostavilo da je također djevojka, otima je i na kraju ubija i sebe i nju, što Reida ostavi uništenog. U 11. sezoni duboko ga pogodi Morganova odluka da napusti JAP, ali pokaže razumijevanje za njegove razloge. Već u početku serije sviđala mu se JJ, s kojom je čak i izašao u četvrtoj epizodi, odvevši je na utakmicu američkog nogometa. Kako se serija razvijala, njihov odnos postao je više bratsko-sestrinski. Imao je bratski odnos s Morganom, koji ga je često spominjao kao svog "malog brata" prije odlaska iz JAP-a. Red je i kum JJ-inom sinu Henryju i Morganovom sinu Hanku. Jedan period bio je uhapšen i zatvoren dok slučaj nije razriješen i njegovo ime očišćeno. ; [[Jennifer Jareau|Jennifer "JJ" Jareau]]: u prvih pet sezona služila je kao veza s medijima i lokalnim policijama. U braku je s Williamom LaMontagneom Jr., detektivom u policiji [[New Orleans]]a i ima dva sina, Henryja (Mekhai Andersen) i Michaela (Phoenix Sky Andersen); obojicu glume sinovi A. J. Cook. U šestoj sezoni nije se vratila u stalnu postavu jer je produkcijska kompanija odlučila ne obnoviti ugovor s A. J. Cook<ref>{{cite web |author= Michael Ausiello |date= 14. 6. 2010 |url= http://insidetv.ew.com/2010/06/14/criminal-minds-drops-a-j-cook/ |title= ''Criminal Minds'' Drops A. J. Cook" |website= Ausiellofiles.ew.com |access-date= 6. 7. 2010 |archive-date= 25. 12. 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101225054054/http://insidetv.ew.com/2010/06/14/criminal-minds-drops-a-j-cook/ |url-status= dead }}</ref>, ali se pojavila u prve dvije epizode.<ref>{{cite web |url= http://insidetv.ew.com/2010/06/25/criminal-minds-cook-brewster-return/ |title= Novosti iz ''Zločinačkih umova'': Cook i Brewster se vraćaju – ali na koliko dugo? (prijevod naslova) |access-date= 5. 1. 2011 |archive-date= 12. 1. 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110112231629/http://insidetv.ew.com/2010/06/25/criminal-minds-cook-brewster-return/ |url-status= dead }}</ref> U drugoj epizodi šeste sezone primorana je prihvatiti promociju na novi posao u Pentagonu, što je bio uzrok njenog privremenog odlaska iz JAP-a. Ipak, pojavila se u finalu sezone i rekla da se vraća u JAP. Od sedme sezone radi kao legitimni profiler, a njenu dotadašnju ulogu preuzeli su Hotchner i Garcia. U jubilarnoj 200. epizodi radnja se dotiče njenog rada u Pentagonu, o kojem dotad ništa nije bilo otkriveno. Na kraju 10. sezone otkriva da očekuje drugo dijete, pa se nekoliko epizoda u 11. sezoni kolege s njom konsultiraju telefonski dok se nije vratila na teren u epizodi "Target Rich". ; [[Penelope Garcia]]: [[računar]]ska tehničarka JAP-a u njihovom sjedištu u Quantiku. Nije [[Latinska Amerika|latinskoameričkog]] porijekla, kako bi se dalo zaključiti po prezimenu: to je prezime njenog očuha. U 18. godini ostala je bez oba roditelja i otad je živjela "u polutami" kao [[haker]]ica. Pridružila se FBI-u nakon što je privukla pažnju na sebe kad je ilegalno upala u neke FBI-eve stvari; posao joj je ponuđen u zamjenu za zatvorsku kaznu. Obično pomaže timu iz svoje računarske laboratorije u Quantiku, ali im se povremeno pridruži i na terenu kada to okolnosti zahtijevaju. Ima posebnu vezu s Morganom, koju često prate komična dobacivanja, ponekad i s aluzijama seksualne prirode, kad je on pozove radi nekih informacija. Bila je na rubu smrti kad je u nju pucao kriminalac s kojim je izišla na sastanak ne znajući ko je on zapravo. U epizodi [[Compromising Positions (Zločinački umovi)|"Compromising Positions"]] (6x04) pokušava biti veza JAP-a s medijima i popuniti JJ-ino mjesto nakon njenog odlaska. Hotchner i Garcia složili su se da bi najbolje bilo podijeliti te dužnosti između članova tima. Ponovo biva oteta na kraju 13. sezone. Agent Sam Cooper (''[[Zločinački umovi: Ponašanje sumnjivaca]]'') često je zove kad njegovom timu zatrebaju njene informatičke vještine. Kuma je JJ-inom sinu Henryju i Morganovom sinu Hanku. ; [[Emily Prentiss]]: kćerka ambasadorice Elizabeth Prentiss ([[Kate Jackson]]). Nakon što Elle napusti ekipu, pojavljuje se Prentiss s papirima na osnovu kojih je dodijeljena JAP-u. U početku je implicirano da je povukla neke veze preko svoje majke kako bi upala u ekipu; međutim, kasnije se otkriva da ju je direktorica Odsjeka Erin Strauss ubacila u tim kako bi imala nadmoć nad članom tima i kako bi kasnije "potkopala" Hotchnera. Prentiss je odbila učestvovati u prljavoj igri, izjavivši da će radije dati otkaz nego pomoći Strauss. Odlučuje ostati u JAP-u. Govori nekoliko stranih jezika ([[arapski jezik|arapski]] i španski), a koristi se i [[italijanski jezik|italijanskim]]. Ipak, u epizodi [[Honor Among Thieves (Zločinački umovi)|"Honor Among Thieves"]] (2x20) otkriveno je da Prentiss više ne može razumjeti [[ruski jezik|ruski]], treći jezik koji je znala. Naizgled biva ubijena dok ju je kao taoca držao Ian Doyle u epizodi "Lauren" (6x18), ali u posljednjoj sceni te epizode otkriveno je da je preživjela i publika je vidi u [[Pariz]]u sa JJ, koja joj daje pasoše i bankovne račune radi zaštite. Na početku sedme sezone ("It Takes a Village") vraća se živa i zdrava, na veliko iznenađenje članova tima. Na kraju te sezone ("Run") odlučuje napustiti JAP nakon što prihvati ponudu za posao u [[london]]skom uredu [[Interpol]]a. Vratila se u 200. epizodi kako bi pomogla spasiti otetu JJ i ponovo u epizodi "Tribute" (11x19), kada zatraži pomoć JAP-a u hvatanju serijskog ubice koji je ubijao u [[Evropa|Evropi]] prije ubistava u SAD-u. Za Brewster je potvrđeno da će se vratiti u višeepizodnom zapletu u 12. sezoni. Nakon otpuštanja Gibsona Brewster je ponovo promovirana u redovnu postavu od treće epizode 12. sezone; kasnije je Prentiss promovirana na Hotchevu poziciju šefa jedinice. ; [[David Rossi]]: Rossi je vrlo iskusan profiler koji je nekad radio s Hotchnerom na samom početku rada JAP-a da bi kasnije otišao u prijevremenu penziju zbog pisanja knjiga i držanja predavanja o analizi ponašanja kriminalaca sve dok se dobrovoljno nije vratio u JAP nakon Gideonovog odlaska. Ispostavilo se da je imao lični razlog za povratak, a to je zaključivanje jednog starog neriješenog slučaja, u čemu mu je krišom pomogla i Garcia. Ženio se tri puta i prilično je bogat zahvaljujući uspješnoj spisateljskoj karijeri. U epizodi "From Childhood's Hour" (7x05) ponovo se povezuje s prvom suprugom, Carolyn Baker, koja ima šokantne vijesti za njega. Otkriveno je da je došla njemu zato što joj je dijagnosticiran ALS (bolest Loua Gehriga) i želi da joj pomogne u njenom samoubistvu. U sljedećoj epizodi ("Epilogue") Carolyn umire nakon što se predozira lijekovima. U epizodi je otkriveno i da je Rossi imao sina koji je umro prilikom porođaja. U epizodi "The Fallen" (8x07) saznaje se da je bio [[Marinski korpus Sjedinjenih Američkih Država|marinac]] u [[Vijetnamski rat|Vijetnamskom ratu]]. Prethodno je u finalu sedme sezone ("Hit") otkriveno da je možda u tajnoj vezi sa Strauss; to je otkriveno kada su ih Garcia i Reid vidjeli kako napuštaju hotel. Na kraju osme sezone ("The Replicator") publika vidi da cijeli tim zna za njihovu vezu. Ta epizoda bila je emotivna za Rossija jer je Strauss stradala od ruke "Replikatora". Odvedena je iz njene hotelske sobe, u kojoj su se trebali naći te večeri, drogirana i ostavljena na ulicama New York Citya dezorijentirana kako bi je našao Hotchner. U posljednjoj sceni Rossi drži govor timu o njoj u svojoj kući nakon njene sahrane. U desetoj sezoni saznaje da ima kćerku Joy sa svojom drugom suprugom Hayden Montgomery (koja mu nikad nije rekla za nju). Ubrzo uspostavlja snažnu vezu sa Joy, njenim mužem i svojim unukom, čak "odobrivši" to što joj je muž italijanskog porijekla. U 11. sezoni ponovo se povezuje s Hayden i njih dvoje odluče dati drugu šansu svojoj vezi. [[Datoteka:Criminal Minds at Paley.jpg|mini|desno|250px|Ekipa serije na diskusiji o seriji u [[Paley Centre]]u]] ; [[Alex Blake (Zločinački umovi)|Alex Blake]]: ([[Jeanne Tripplehorn]]) – FBI-eva lingvistička stručnjakinja i [[profesor]]ica na [[Univerzitet Georgetown|Univerzitetu Georgetown]] koja se pridružila JAP-u nakon Prentissinog odlaska u [[Interpol]]ov ured u [[London]]u. Prvi se put pojavljuje na početku osme sezone, [[The Silencer (Zločinački umovi)|"The Silencer"]]. Blake stvara ličnu povezanost s Reidom nakon što joj on otkrije da je počeo ljubavnu vezu sa ženom koju nikad nije upoznao. ; Jordan Todd: ([[Meta Golding]]) – Nju je JJ izabrala za svoju zamjenu dok se ona ne vrati s [[porođaj|porodiljskog]] dopusta. Jordan je prije toga služila u FBI-evoj Protivterorističkom odsjeku. Bilo je planirano da neko vrijeme prati JJ na poslu kako bi "pohvatala" potrebne stvari, ali to je potrajalo samo 1 dan jer je JJ dobila trudove i otišla da se porodi. Dobro se složila s ekipom, a čak je i platonski flertovala s Morganom. Posebno je bliska s Rossijem koji joj je davao savjete tokom rada na slučajevima. Međutim, nekoliko se puta "zakačila" sa Hotchnerom. Tokom slučaja serijskog cestovnog ubice u [[Los Angeles]]u savladale su je emocije (s kojima se, inače, i dotad teško nosila), pa je zbog toga odlučila napustiti JAP. === Sporedni likovi === ; Haley Brooks Hotchner: ([[Meredith Monroe]]) – Bila je Hotchnerova srednjoškolska ljubav, a kasnije su se vjenčali i krajem 2005. dobili sina Jacka. Brak im je u problemima jer Haley smatra da je Aaron više posvećen poslu nego porodici. Taj podzaplet nastavlja se razvijati i na kraju druge epizode treće sezone Haley odlazi od Aarona, a sa sobom je odvela i Jacka. Kasnije u sezoni poslala je Aaronu papire za razvod, koje on pristaje potpisati bez pravne borbe kako bi očuvao vezu sa sinom. Nakon toga je Haley nekoliko puta spomenuta, ali se nije pojavila do prve epizode pete sezone, kada ''Bostonski kosac'' ranjava Aarona nožem, ukravši pritom i Haleyinu adresu. Haley i Jack uskoro su pronađeni nepovrijeđeni, ali Aaron ih stavlja pod sigurnosni nadzor na sigurnoj lokaciji, namjerno ne želeći znati na kojoj, kako bi ih zaštitio. Postaje opsjednut dovođenjem Kosca pred lice pravde kako bi ponovo mogao vidjeti Haley i sina. U devetoj epizodi te sezone Kosac ubija saveznog maršala koji je bio zadužen za Haleyinu sigurnost, zatim je namamljuje u Aaronovu kuću, rekavši joj da je on zamjena i da je Aaron mrtav. Kad su se susreli u kući, uzima je na nišan i prisiljava je da telefonira Aaronu kako bi on mogao slušati ubistvo Haley i Jacka. Aaron upućuje Jacku šifrovanu poruku da se sakrije, a zatim potresnu oproštajnu poruku Haley prije nego što ju je Kosac ubio. Aaron stiže do kuće prije ostatka tima i upušta se s Koscem u borbu na život i smrt golim šakama. Uspijeva ga pretući do smrti, a zatim pronalazi Jacka živog u njegovom skrovištu. ; Dr. Diana Reid: ([[Jane Lynch]]) – Ona je Reidova majka i, poput njega, ima kvocijent inteligencije genija. Nekad je radila kao univerzitetski profesor [[književnost]]i. Međutim, pati od shizofrenije i smještena je u sanatorij u Las Vegasu, kamo ju je odveo Spencer kad je napunio 18 godina. Muž William napustio ju je prije postavljanja dijagnoze jer se nije bio u stanju nositi s njenom bolešću. Funkcionalna je kad je pod lijekovima, ali često pada u [[regresija (psihologija)|regresiju]] na njenu univerzitetsku karijeru. Mnogo je vremena provela čitajući naglas knjige Spenceru dok je on rastao i on joj svaki dan piše pisma. Ponosna je na svog sina, ali je [[paranoja|paranoidna]] u vezi s FBI-em i njegove kolege naziva [[fašizam|"fašistima"]]. Imala je važnu ulogu u dva slučaja, u prvoj i četvrtoj sezoni. U prvoj sezoni Reid osjeća krivicu zbog izbjegavanja da posjeti majku i dolazi je vidjeti u posljednjoj epizodi dok je istraživao ''NeSuba'' koji je sam sebe zvao ''Kraljem Ribarom''. Reid otkriva da njegova majka može identificirati tog čovjeka jer je nekad bio smješten u istoj ustanovi s njom. Preko nje je saznao detalje o JAP-u, što mu je omogućilo da napravi veoma razrađenu "zagonetku" za JAP zasnovanu na potrazi za [[Sveti gral|Svetim gralom]], s personaliziranim tragovima za svakog člana tima pojedinačno kako bi pronašli djevojku koju je oteo, a koja je njegova biološka kćerka. U četvrtoj sezoni, dok je Reid istraživao otmicu jednog dječaka, otkriveno je da je Diana djelomično umiješana u jedan neriješen i povezan slučaj silovanja i ubistva dječaka. Spencer se u međuvremenu bori s [[noćna mora|noćnim morama]] u kojima na kraju uvijek pronalazi mrtvog dječaka, a zbog jednog mutnog sjećanja iz djetinjstva nije siguran imaju li more veze sa stvarnošću, uključujući i onu u kojoj njegov otac nešto spaljuje. To ga je navelo da posumnja da je možda poznavao tog dječaka u djetinjstvu i da je njegov otac ubica. Ispostavilo se da je Diana bila u automobilu s ocem ubijenog dječaka (inače porodičnim prijateljem) kad se on odvezao do kuće pretpostavljenog ubice i ubio ga [[bejzbol]]skom palicom, nakon čega se nešto krvi prenijelo na njenu odjeću. Ta odjeća je ono što je Reid u snu vidio da njegov otac spaljuje, kako bi zaštitio Dianu. Ona je počela doživljavati mentalni slom, što je Williama na kraju dovelo do toga da je napusti. ; Glavna direktorica Odsjeka Erin Strauss: ([[Jayne Atkinson]]) – Ona je direktno nadređena Hotchneru. Njeno iskustvo u FBI-u uglavnom je u domenu administracije i nikad nije bila na terenu s timom sve dok im se nije pridružila na slučaju serijskog ubice u [[Milwaukee]]ju u epizodi "In Name and Blood" (3x02). Smatra da je Hotchnerov tim neorganiziran i da Hotchner predstavlja prijetnju JAP-u. On sumnja da je njen neprijateljski stav prema njemu rezultat toga što ga ona vidi kao prijetnju njenom napredovanju u FBI-evoj hijerarhiji. Ona u tim dovodi Prentissovu kao zamjenu za Elle, a zatim pokušava od nje tražiti da bude njen špijun u timu, ne krijući svoju namjeru "da sruši Hotchnera". Prentiss odbija i umjesto toga nakratko daje otkaz. Strauss nakon toga koristi Hotchevo i Gideonovo ne baš uspješno vođenje jednog slučaja kao izgovor da suspendira Hotchnera na 2 sedmice bez plaće, zahtijevajući da se provede istraga njegovih metoda. Nakon što se iz prve ruke uvjeri kakav posao tim zapravo radi (tokom hvatanja ubice u Milwaukeeju), Strauss najzad odustaje od svojih namjera da ukloni Hotchnera iz JAP-a ili da reorganizira tim. Umjesto toga dala im je do znanja da nijedan član tima ne treba očekivati promociju na bilo koji viši položaj u okviru FBI-a. : Međutim, sezonu poslije, na Morgana se počinje gledati kao na mogućeg šefa terenskog ureda u New Yorku, što je dovelo u pitanje njenu navedenu tvrdnju. Ona se zatim koristi Hotchevim upitnim postupcima u periodu nakon što ga je ranio ''Bostonski kosac'' (epizoda [[Faceless, Nameless (Zločinački umovi)|"Faceless, Nameless"]], 5x01) i prisiljava ga da odstupi s mjesta šefa JAP-a i da bude ili negdje premješten ili možda otpušten. Hotchner odlučuje odstupiti i promovirati Morgana na mjesto šefa jer će ta unutrašnja pozicija zadržati tim na okupu. Morgan pristaje, rekavši da će tu funkciju obavljati samo dok ne uhvate ''Kosca'' (epizoda [[Cradle to Grave (Zločinački umovi)|"Cradle to Grave"]], 5x05). U jubilarnoj, 100. epizodi serije Strauss predvodi istragu o incidentu između Hotchnera i ''Kosca''. Ekipa se neprijateljski odnosi prema njoj (naročito Morgan i Rossi) i iako se čini da je zaista ljuta na Hotchnera, na kraju pokazuje istinsko saosjećanje prema njemu i oslobađa ga od bilo kakvih pogrešaka. : Kasnije se pojavljuje u pilot-epizodi ''spin-off'' serije ''Zločinački umovi: Ponašanje sumnjivaca'' (koja je ustvari 18. epizoda 5. sezone ''Zločinačkih umova'' – [[The Fight (Zločinački umovi)|"The Fight"]]). Prvo telefonira Hotchneru u vezi sa statusom istrage. Zatim SNA Sam Cooper zatraži telefon da priča s njom. Ona mu kaže da slijedi njene naredbe i istraži slučaj. Kad mu kaže da se vrati, Cooper odbija. Naposljetku, pri kraju epizode ona mu kaže da se ukrca u avion sa Hotchnerom i timom i da se vrati na posao, dodavši da ima još hrpu slučajeva za njega. : Još jednom, u 6. sezoni, Strauss pokazuje da se brine samo za sebe i ugled FBI-a; otišla je čak dotle da je prisilila JJ da prihvati promociju u Pentagon (protiv JJ-ine volje). ; Det. William LaMontagne Jr: ([[Josh Stewart]]) – Prvi se put pojavio u epizodi [[Jones (Zločinački umovi)|"Jones"]] (2x18) kao detektiv u policiji New Orleansa koji istražuje slučaj serijskog ubice koji je nekad vodio njegov otac. William LaMontagne Sr. također je bio detektiv i bio je napravio pomak u tom slučaju upravo prije nego što je smrtno stradao u [[uragan Katrina|uraganu Katrina]]. I za ''NeSuba'' se smatralo da je doživio istu sudbinu, ali kad su se pojavili dokazi koji su govorili suprotno, LaMontagne Jr. preuzeo je slučaj koristeći se onim što je njegov otac dotad uradio i jednim tragom koji je on na samrti urezao u zid. LaMontagne Jr. pozvao je JAP u pomoć i na kraju su uspjeli uhvatiti zločinca. Tokom slučaja najviše je vremena proveo radeći sa JJ. : U epizodi [[Heat (Zločinački umovi)|"Heat"]] (3x17) otkriveno je da su njih dvoje u vezi već više od godine, a u idućoj, [[The Crossing (Zločinački umovi)|"The Crossing"]], JJ mu telefonira i govori mu da je trudna. U finalu te sezone ([[Lo-Fi (Zločinački umovi)|"Lo-Fi"]]) Will se pojavio u New Yorku, gdje je JAP radio na novom slučaju, ponovivši svoju raniju prosidbu (koja nije prikazana) i rekavši JJ da je voljan odreći se značke, preseliti se u Virginiju i odgajati njihovo [[dijete]]. Od početka 4. sezone Will živi u Virginiji i "radi" kao [[kućni tata|"kućni tata"]] sinu Henryju. Od JJ se, bar ne još, nije očekivalo da prihvati bračnu ponudu, iako su ona i Will razmijenili prstenje s umecima Willovog [[zodijački kamen|zodijačkog kamena]] - [[kvarc|citrina]]. Willa nakratko opet vidimo u 100. epizodi kako sa JJ kupuje lijek za Henryja, te u epizodi [[The Slave of Duty (Zločinački umovi)|"The Slave of Duty"]], u kojoj se pridružuje JJ i timu na Haleyinoj sahrani. ; Tehnički analitičar Kevin Lynch: ([[Nicholas Brendon]]) – Prvi se put pojavio u epizodi [[Penelope (Zločinački umovi)|"Penelope"]] (3x09), u kojoj mu je bilo naređeno da pretraži Garcijin računar kako bi otkrio ko ju je ranio. Kevin je putem videoveze poslao timu znak da se osumnjičeni nalazi u sjedištu JAP-a. Bio je jako impresioniran Garcijinim računarskim vještinama i taj osjećaj je bio uzajaman. Na kraju epizode on i Garcia su se upoznali i njih su dvoje otada u vezi. Iako je Garcia kraće vrijeme bila zabrinuta zbog kršenja FBI-evih pravila o zabrani ljubavnih veza između zaposlenih nakon što je Rossi uhvatio "na djelu" nju i Kevina u njenoj kući (epizoda [[Damaged (Zločinački umovi)|"Damaged"]], 3x14), njene brige pokazale su se bezrazložnima. Kevin često posjećuje JAP kako bi proveo više vremena s Garcijom i čini se da ga je čitava ekipa srdačno prihvatila. : U epizodi [[Roadkill (Zločinački umovi)|"Roadkill"]] (4x23) rekao je Garciji da je aplicirao za bolje plaćeni posao u [[Agencija za nacionalnu sigurnost|NSA]] i upitao ju je bi li se željela preseliti s njim ako dobije taj posao. Garcia se mučila s tom odlukom i na kraju mu je rekla da je JAP njen dom i da osjeća da ne može otići. Kevin joj tada govori da je položaj u NSA upravo otkazan zbog nekih sigurnosnih problema. Garciji se tad omaklo da mu kaže da "ionako ne bi bio sretan u [[Karachi]]ju", čime je otkrila da je "upala" u NSA-in glavni sistem kako bi saznala o kojem se poslu radi. Ipak, Kevin joj to nije zamjerio i njihova veza i dalje je jaka. U petoj sezoni, tokom jednog slučaja kad tim nije imao dovoljno prostora za smještaj, pa je Garcija dijelila sobu s Morganom, Kevin joj telefonira i govori joj da je ljubomoran i da Morgan treba "držati svoj pištolj skrivenim". Nakratko ga vidimo i u 100. epizodi kako pomaže Garciji da nađe ''Kosača''. Pojavio se i u epizodi "Compromising Positions" (6x04), također pomažući Garciji, koja je na sebe preuzela i JJ-in posao nakon njenog odlaska. ; [[Ashley Seaver]]: ([[Rachel Nichols]]) – Ona je kadetkinja koja je pohađala [[FBI-eva akademija|FBI-evu akademiju]] u Quantiku. Regrutirao ju je Hotchner da mu pomogne u istrazi višestrukih ubistava u jednoj zatvorenoj zajednici. Izabrana je zbog njene jedinstvene prošlosti: njen otac bio je Charles Beauchamp, poznat kao ''Redmondski rasparač'', koji je ubio 25 žena u periodu od deset godina prije nego što su ga uhapsili Hotchner i Rossi, nedugo prije njenog 18. rođendana. U početku su oni mislili samo razgovarati s Ashley, ali je ona insistirala da im se pridruži, rekavši da može prepoznati znakove ubice u zatvorenoj i tihoj zajednici. Odlazi sama u dom jedne od žrtava kako bi vratila laptop koji je korišten kao dokazni materijal i ubrzo po dolasku shvata da je muž udovac zapravo ubica. On je drži u kući pod prijetnjom nožem sve dok Hotchner ne stigne i ubije ga. === Važniji negativci === ; Frank Breitkopf: ([[Keith Carradine]]) – Klasični primjer psihopata. Nije sposoban osjećati empatiju prema drugima, krivicu ni kajanje i tvrdi da nije odgovoran za svoje postupke. Kao i ostali ljudi njegovog tipa, vrlo je inteligentan, manipulativan i narcisoidan. JAP uspijeva otkriti da on uvijek putuje na istok i na zapad istom cestom i sve njegove žrtve nađene su duž te njegove rute. Tokom istrage niza ubistava Gideon i Morgan susreću Franka u zabačenoj zalogajnici u Nevadi. Franku je zanimljivo Gideonovo ime i objašnjava mu šta ono znači u [[mitologija|mitologiji]]: ime ''Jason'' dolazi od [[grčki jezik|grčke riječi]] koja znači "izliječiti", a Gideon je Izraelićanin koji je vodio svoj narod protiv Midijaca. Frank se zatim upita šta su njegovi roditelji planirali za njega, a nakon toga objasni da ime ''Frank'' potječe od [[Germani|germanske]] riječi za jednu vrstu [[koplje|koplja]]. : Gideon i Morgan tada se predstave i traže od Franka da im kaže gdje se nalazi ona, tj. šerif(ica) Davis. Frank na to samo rekne da će prvo završiti sa svojim mliječnim napitkom. Gideon ga upita da li bi želio znati kako su ga pronašli. U međuvremenu je lokalna policija opkolila zalogajnicu. Tokom ''flashbackova'' tim shvaća da se Frank zadržao u gradu zbog jedne mještanke po imenu Jane, inače planirane žrtve, koja je zaradila njegovo poštovanje time što nije pokazala [[strah]] kad ju je on oteo nekoliko godina prije. Zaljubio se u nju i prolazio bi kroz grad svaki put kad bi bio u tom području samo da je posmatra i da joj ostavi poklone: zvončiće izrađene od ljudskih [[rebro|rebara]]. : Gideon i Morgan zatim izvode Franka vani. Tu ih sačekaju lokalne vlasti, uključujući i šerificu Davis, koja je pronađena u Janeinoj kući. Frank kaže Gideonu da će, ako ga puste da ode sa Jane, otkriti lokaciju autobusa punog djece, koji je ranije oteo. Gideon je skeptičan, ali na kraju povjeruje da Frank ustvari ne bi naudio djeci. Odvozi se s njih dvoje u pustinju i Frank mu tu kaže da su djeca dvije [[milja|milje]] zapadno. Gideon im dopušta da odu, zatim pronalazi autobus i poziva pojačanje. Zatim prate Frankove i Janeine otiske stopala u pustinji sve do mjesta na kojem tragovi nestaju. Gideon izjavljuje: "Naći ćemo ga." : Frank se pojavljuje kasnije u sezoni u [[Maryland]]u, gdje Gideon živi. Nastavlja mu se podsmijevati, ostavljajući tragove žrtava i izazivajući Gideona da ga uhvati. Čak uspijeva ubiti Gideonovu prijateljicu u Gideonovom stanu. Također je ubio Rebeccu Bryant, kćer – i bivšu taokinju – Randalla Garnera, ''Kralja Ribara''. Gideon tada shvaća da Frank ubija sve žrtve koje je on dotad spasio. : Kad Gideon konačno pronađe Franka i suoči se s njim u [[Manhattan]]u, pojavljuje se Jane i umiješa se u događaj. Frank je tada zgrabi za šaku, kaže joj da je voli, a zatim s njom skoči na obližnju prugu i voz ih ubija. Gideon napušta JAP početkom 3. sezone zbog ubistva njegove prijateljice, ali i zbog osjećaja "sagorjelosti". ; George Foyet, "Bostonski kosac": ([[C. Thomas Howell]]) – Prvi se put pojavio u epizodi [[Omnivore (Zločinački umovi)|"Omnivore"]]. Na početku epizode Hotchner odlazi u posjetu bivšem detektivu Shaunessyju. Njih su dvojica prije 10 godina zajedno lovili serijskog ubicu poznatog kao ''Bostonski kosac'', koji je uvijek nosio masku i crnu odjeću i ubijao je parove noću pokraj bostonskih cesta. Njegov način djelovanja varirao je od korištenja Magnuma 44, izbadanja i/ili klanja do premlaćivanja nekim priručnim predmetom. Kako bi vlasti sigurno znale da je počinilac on, uvijek je uzimao nešto što je pripadalo jednoj žrtvi i to stavio na drugu, pa bi od druge uzeo nešto novo i to stavio na treću itd. Između 1995. i 1998. napao je 21 osobu, od kojih je samo jedna preživjela, sve dok Shaunessy nije napravio dogovor s njim da će ga prestati tražiti; dogovor je bio uspješan i ubistva su prestala. Kao posljedica toga FBI, koji nikad nije stigao uraditi ''Koscev'' profil, nije ga mogao uhvatiti. : Hotchner i tim pozvani su u Boston jer je Shaunessy na samrti. On zna da će s njegovom smrću ubistva opet početi, što se pokazalo tačnim već iste te noći. Naočale koje su pripadale Georgeu Foyetu pronađene su na truplu muškarca. Foyet je jedina preživjela ''Kosceva'' žrtva. Hotchner i Rossi odlaze mu u posjetu kako bi saznali nešto više i Foyet im kaže da se te večeri kad je napadnut upravo spremao zaprositi svoju djevojku, koja je ubijena iste večeri. Također saznaju da Foyet predaje računarske nauke u lokalnoj srednjoj školi. Ponude mu zaštitu, ali je on odbija, rekavši da neće dozvoliti ''Koscu'' da ga otjera iz Bostona. : Tim izrađuje ''Koscev'' profil. Misle da ga seksualno privlače tinejdžerke te da je narcisoidan i da mu uspjeh leži u slavi. Odlučuju potražiti bilo koga ko je ranije hapšen zbog bilo kojih seksualnih prestupa. U međuvremenu ''Kosac'' nazove Hotchnera i ponudi mu isti dogovor kao i Shaunessyju. Hotchner ga "otpuše", a ''Kosac'', u bijesu, ulazi u obližnji autobus i ubija sve putnike. Kad tim stigne na mjesto zločina, pronalaze sve 3 Foyetove adrese (koje im je on ranije dao) napisane krvlju na prozorima autobusa. Tim zatim hitno odlazi na posljednju Foyetovu adresu, gdje ''Kosac'' udarcem onesvještava Morgana. ''Kosac'' zatim nestaje, ali je prije toga uzeo Morganovu značku i ostavio mu metak, kako bi ga psihički mučio. Nakon što se Morgan osvijesti, tim pronalazi veliku količinu Foyetove krvi. Čini se da je ''Kosac'' ubio Foyeta, ali mu tijelo nije pronađeno. : Garcia zatim pretražuje Foyetov dosje i otkriva da je on nekad bio zamjenski profesor i da je otpušten zbog seksualnog napada na jednu djevojku. Hotchner se nakon toga prisjeti ranije Foyetove izjave o ubistvu njegove djevojke: "Znate li koliko dugo treba da se neko izbode nožem 67 puta?" Na osnovu seksualnog napada i Foyetovog predetaljnog znanja o ubistvu njegove djevojke Hotchner zaključuje da je ''Kosac'' upravo Foyet i da je onda ranio sam sebe kako bi otklonio sve sumnje od sebe. Novinar koji piše roman o ''Koscu'' treba se naći s Foyetom na četvrtoj, dotad nepoznatoj adresi i Garcia je pronalazi lociravši novinarov mobitel. Foyet tada otkriva svoj pravi identitet novinaru (koji dosad ništa nije sumnjao u njega), ljut jer je u novinama napisao da je ''Kosac'' ili mrtav ili u zatvoru. Dok ga je Foyet držao na nišanu, u kuću upada JAP i hapsi Foyeta bez incidenta. Međutim, u zatvoru Foyet nanosi sebi ranu na ruci, a zatim učini da izgleda kao da povraća krv. Dok ga odvoze prema bolnici, uspijeva se osloboditi i pobjeći iz zatvora. : Foyet se ponovo pojavljuje u finalu 4. sezone ([[...and Back (Zločinački umovi)|"...and Back"]]), iznenadivši Hotchnera u njegovom stanu i držeći ga na nišanu uz riječi: "Trebao si pristati na dogovor". Začuje se pucanj, a slika potamni. U 1. epizodi 5. sezone ("Faceless, Nameless"), kad se Hotchner ne pojavi na poslu, Prentiss odlazi do njegovog stana da provjeri stvar. Pronalazi lokvu [[krv]]i i metak u zidu. Kad nazove Hitnu pomoć, otkriva da je neko dovezao "FBI-evog agenta Dereka Morgana", iako se Morgan pojavio na poslu, što je značilo da je Foyet dovezao Hotchnera u Hitnu, odnosno da ga je namjerno ostavio na životu. Kroz prisjećanja vidimo da je Foyet pucao u zid pokraj Hotchnera. Hotchner ga je pokušao savladati, ali ga je Foyet nadjačao u borbi. Zatim je 9 puta ubo Hotchnera nožem, ali samo da bi ga ranio. Kad se Hotchner poslije osvijesti, shvaća da ga Foyet nije ubio zato što su mu meta Haley i Jack. JAP tada odlazi u Haleyin stan i nalaze nju i Jacka nepovrijeđene. Na kraju epizode Hotchner ih smješta pod sigurnosni nadzor [[Služba saveznog maršala|saveznog maršala]]. : Na kraju epizode [[Outfoxed (Zločinački umovi)|"Outfoxed"]] otkriva se da je Foyet posjećivao Carla Arnolda, poznatog kao ''Lisac'', koga je Hotchner strpao u zatvor u 1. sezoni. U narednoj epizodi ([[100 (Zločinački umovi)|"100"]]) tim ponovo pronalazi "vruć" trag o Foyetu kad otkriju lažno ime Peter Rhea pod kojim je Foyet kupovao lijekove u lokalnim apotekama. Pronalaze njegov stan i pretresu ga, ali otkrivaju da je on već otišao i da nosi nekoliko pištolja. Tim zatim odlazi do kuće Sama Kazmayera, maršala koji je zadužen da štiti Haley i Jacka, i otkrivaju da je u njega pucano 3 puta, da su mu odsječena 2 prsta i da ga je Foyet ostavio da umre. Taman prije smrti uspijeva im reći da je Foyet uzeo njegov telefon i da je oteo Haley. Foyet je nazvao Haley, predstavivši se kao maršal, i rekao joj da je Hotchner mrtav i da je treba prebaciti na drugu lokaciju. Uspijeva je namamiti u njenu kuću. Hotchner shvaća sve to i hitno odlazi tamo kako bi ih spasio. Foyet je natjerao Haley da nazove Hotchnera i ona tada shvaća da je u opasnosti. Hotchner uspijeva prenijeti Jacku šifrovanu poruku da se sakrije u sanduk za ruho dok on ne stigne tu. Ne uspijeva stići na vrijeme da spasi Haley jer je Foyet ubija dok je još bila na telefonskoj vezi. Hotchner stiže tamo i nalazi njeno mrtvo tijelo. Zatim se penje uza stepenice i pronalazi Foyeta sakrivenog iza zavjese. Ispuca čitav šaržer u njega, ali Foyet je na sebi imao prsluk od [[kevlar]]a. Uslijedila je borba između njih. Ovaj put Hotchner uspijeva nadjačati Foyeta i pretući ga do smrti. == Epizode == {{Glavni|Spisak epizoda "Zločinačkih umova"}} == Emitiranje u svijetu == {{col-begin}} {{col-break}} *{{ZID|Argentina}}: ''AXN'' *{{ZID|Australija}}: ''Channel 7'' *{{ZID|Austrija}}: ''[[ATV]]'' *{{ZID|Belgija}}: Frankofona: ''RTL-TVi'' (kao ''Esprits Criminels''); [[Flandrija]]: ''VT4'' *{{ZID|Bolivija}}: ''AXN'' *{{ZID|Brazil}}: ''AXN'' *{{ZID|Bugarska}}: ''[[Fox Crime]]'' ([[bugarski jezik|bug.]] ''Престъпни намерения'' - ''Zločinačke namjere'') *{{ZID|Češka}}: ''[[AXN]]'' ([[češki jezik|češ.]] ''Myšlenky zločince'', [[slovački jezik|slovač.]] ''Myšlienky vraha'') *{{ZID|Čile}}: ''AXN'' *{{ZID|Danska}}: ''Kanal 5'' *{{ZID|Ekvador}}: ''AXN'' *{{ZID|Estonija}}: ''Fox Crime'', ''[[TV3]]'' ([[estonski jezik|est.]] ''Kurjuse kannul'') *{{ZID|Finska}}: ''[[Nelonen]]'' (''Criminal Minds - FBI-tutkijat'') *{{ZID|Francuska}}: ''TF1'' ([[francuski jezik|fra.]] ''Esprits Criminels'') *{{ZID|Grčka}}: ''FX'', ''ANT1'', ''NET'' *{{ZID|Gvatemala}}: ''AXN'' *{{ZID|Holandija}}: ''Veronica'' *{{ZID|Hrvatska}}: ''[[Hrvatska radiotelevizija|HRT 2]]''; ''RTL 2'' (starije epizode) *{{ZID|Indija}}: ''Star World'' *{{ZID|Irska}}: ''RTE2'' *{{ZID|Italija}}: ''[[RAI 2]]'' *{{ZID|Izrael}}: ''Yes Action'' ([[hebrejski jezik|hebr.]] מחשבות פליליות - ''Zločinačke misli'') {{col-break}} *{{ZID|Japan}}: ''WOWOW'' ([[japanski jezik|jap.]] クリミナル･マインド FBI行動分析課 - ''Zločinački um: FBI-eva jedinica za analizu ponašanja'') *{{ZID|Kanada}}: ''[[CTV Two]]'' *{{ZID|Kolumbija}}: ''AXN'' *{{ZID|Kostarika}}: ''AXN'' *{{ZID|Latvija}}: ''AXN'' *{{ZID|Malezija}}: ''FOX'' *{{ZID|Meksiko}}: ''AXN'' i ''Azteca 7'' (''Mentes Criminales'') *{{ZID|Norveška}}: ''TV2'' i ''TV2 Zebra'' (reprize) *{{ZID|Novi Zeland}}: ''TV One'' *{{ZID|Njemačka}}: ''[[Sat.1]]'' *{{ZID|Peru}}: ''AXN'' *{{ZID|Poljska}}: ''AXN'' i ''TVP 2'' *{{ZID|Portugal}}: ''SIC'' *{{ZID|Rumunija}}: ''AXN'' *{{ZID|Rusija}}: ''Fox Crime'' ([[ruski jezik|rus.]] ''Мыслить как преступник'' - ''Misliti kao zločinac'') *{{ZID|Saudijska Arabija}}: ''FX'' ([[Bliski istok]] i [[Sjeverna Afrika]]) *{{ZID|Singapur}}: ''MediaCorp Channel 5'' *{{ZID|Srbija}}: ''Fox Crime'', [[Radiotelevizija Srbije|RTS1]] *{{ZID|Švedska}}: ''Kanal 5'' *{{ZID|Švicarska}}: ''3 Plus TV'' ([[njemački jezik|njem.]]) i ''RSI la1'' ([[italijanski jezik|ita.]]) *{{ZID|Turska}}: ''DiziMax'', ''FOX'' *{{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}}: ''Sky LIVING'' *{{ZID|Ukrajina}}: ''НТН'' ([[ukrajinski jezik|ukr.]] ''Мислити як злочинець'' - ''Misliti kao zločinac'') *{{ZID|Venecuela}}: ''AXN'' {{col-break}} {{col-end}} == [[DVD]]-izdanja == {| class="wikitable" width="100%" style="text-align:center" |- ! colspan="2" rowspan="2"| Sezona ! rowspan="2"| Br. epizoda ! colspan="2"| Originalno emitirana ! colspan="4"| Datumi izdavanja DVD-ova |- ! Premijera ! Finale ! [[Regionalni DVD-kodovi|Regija 1]] ! [[Regionalni DVD-kodovi|Regija 2]] ! [[Regionalni DVD-kodovi|Regija 4]] ! Diskovi |- |bgcolor="000000"| |[[Zločinački umovi (1. sezona)|1.]] |22 |22. 9. 2005. |10. 5. 2006. |28. 11. 2006. |12. 2. 2007. |3. 11. 2007<ref>{{cite web |url=http://www.ezydvd.com.au/item.zml/803591 |title=Criminal Minds - The 1st Season |access-date=19. 3. 2010 |publisher=[[EzyDVD]] |archive-date=5. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305121244/http://www.ezydvd.com.au/item.zml/803591 |url-status=dead }}</ref> |6 |- |bgcolor="6e7271"| |[[Zločinački umovi (2. sezona)|2.]] |23 |20. 9. 2006. |16. 5. 2007. |2. 10. 2007. |5. 5. 2008. |1. 4. 2008<ref>{{cite web |url=http://www.ezydvd.com.au/item.zml/797846 |title=Criminal Minds - The 2nd Season |access-date=19. 3. 2010 |publisher=EzyDVD |archive-date=2. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302154334/http://www.ezydvd.com.au/item.zml/797846 |url-status=dead }}</ref> |6 |- |bgcolor="70131b"| |[[Zločinački umovi (3. sezona)|3.]] |20 |26. 9. 2007. |21. 5. 2008. |16. 9. 2008. |6. 4. 2009. |18. 3. 2009<ref>{{cite web |url=http://www.ezydvd.com.au/item.zml/804107 |title=Criminal Minds - Season 3 |access-date=19. 3. 2010 |publisher=EzyDVD |archive-date=5. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305143727/http://www.ezydvd.com.au/item.zml/804107 |url-status=dead }}</ref> |5 |- |bgcolor="d10121"| |[[Zločinački umovi (4. sezona)|4.]] |26 |24. 9. 2008. |20. 5. 2009. |8. 9. 2009. |1. 3. 2010. |9. 3. 2010<ref>{{cite web |url=http://www.ezydvd.com.au/item.zml/810656 |title=Criminal Minds - Season 4 |access-date=19. 3. 2010 |publisher=EzyDVD |archive-date=16. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316215544/http://www.ezydvd.com.au/item.zml/810656 |url-status=dead }}</ref> |7 |- |bgcolor="918d81"| |[[Zločinački umovi (5. sezona)|5.]] |23 |23. 9. 2009. |26. 5. 2010. |7. 9. 2010. |28. 2. 2011. |2. 3. 2011. |6 |- |bgcolor="c80a24"| |[[Zločinački umovi (6. sezona)|6.]] |24 |22. 9. 2010. |18. 5. 2011. |6. 9. 2011. |28. 11. 2011. |30. 11. 2011<ref>{{cite web |url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Criminal-Minds-Season-6/15545 |title=Criminal Minds - ''The 6th Season'' DVDs Announced by CBS/Paramount: Date, Cost, Packaging **UPDATE: DVD Supplements** |last1=Lambert |first1=David |date=20. 6. 2011 |publisher=[[TVShowsOnDVD.com]] |access-date=19. 1. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623023227/http://www.tvshowsondvd.com/news/Criminal-Minds-Season-6/15545 |archive-date=23. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref> |6 |- |bgcolor="#b11224"| |[[Zločinački umovi (7. sezona)|7.]] |24 |21. 9. 2011. |16. 5. 2012. |4. 9. 2012<ref>[http://www.tvshowsondvd.com/releases/Criminal-Minds-7th-Season/12238 Criminal Minds - The 7th Season] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150912164632/http://www.tvshowsondvd.com/releases/Criminal-Minds-7th-Season/12238 |date=12. 9. 2015 }} Tv Shows on DVD; Rev. 11. 6. 2012</ref> |26. 11. 2012<ref>http://www.amazon.co.uk/Criminal-Minds-Season-7-DVD/dp/B007BDEWI0/ref=pd_cp_d_h__0</ref> |7. 11. 2012. |6 |- |bgcolor="#644439"| |[[Zločinački umovi (8. sezona)|8.]] | 24 |26. 9. 2012. |22. 5. 2013. |3. 9. 2013<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.com/Criminal-Minds-Eighth-Shemar-Moore/dp/B00915G6SU/ref=sr_1_1?s=movies-tv&ie=UTF8&qid=1377268349&sr=1-1&keywords=criminal+minds|title=Criminal Minds: The Eighth Season|work=Amazon.co.uk|access-date=23. 8. 2013}}</ref> |9. 12. 2013<ref>{{cite web|url=http://www.sainsburysentertainment.co.uk/en/Films-TV/DVD/Criminal-Minds-Season-8/product.html?product=E11278837|title=Criminal Minds - Season 8|work=Sainsbury's Entertainment|access-date=23. 8. 2013|archive-url=https://archive.today/20130823143313/http://www.sainsburysentertainment.co.uk/en/Films-TV/DVD/Criminal-Minds-Season-8/product.html?product=E11278837|archive-date=23. 8. 2013|url-status=dead}}</ref> |4. 12. 2013<ref>{{cite web|url=http://www.ezydvd.com.au/DVD/criminal-minds-season-8/dp/6146802|title=Criminal Minds – Season 8|access-date=11. 2. 2014|archive-date=26. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226033507/http://www.ezydvd.com.au/DVD/criminal-minds-season-8/dp/6146802|url-status=dead}}</ref> |6 |- |bgcolor="#333333"| |[[Zločinački umovi (9. sezona)|9.]] | 24 |25. 9. 2013. |14. 5. 2014. |26. 8. 2014<ref>{{cite web|url=http://www.tvshowsondvd.com/news/Criminal-Minds-Season-9/19850|title=Criminal Minds: The Ninth Season|work=TVshowsonDVD.com|access-date=29. 5. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529103316/http://www.tvshowsondvd.com/news/Criminal-Minds-Season-9/19850|archive-date=29. 5. 2014|url-status=dead}}</ref> |8. 12. 2014<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.co.uk/Criminal-Minds-Season-9-DVD/dp/B00KLC88A6/ref=sr_1_87?s=dvd&ie=UTF8&qid=1403472851&sr=1-87|title=Criminal Minds - Season 9 [DVD] |work=Amazon.co.uk|access-date=22. 6. 2014}}</ref> |{{n/a}} |6 |- |bgcolor="000080"| |[[Zločinački umovi (10. sezona)|10.]] | 23 |1. 10. 2014. |6. 5. 2015. |25. 8. 2015. |7. 12. 2015. |2. 12. 2015. |6 |- |bgcolor="5C271D"| |[[Zločinački umovi (11. sezona)|11.]] | 23 |30. 9. 2015. |4. 5. 2016. |30. 8. 2016. |5. 12. 2016. |7. 12. 2016. |6 |} == Rejting == Sezonski rejting (baziran na prosječnom broju gledalaca po epizodi) serije na ''CBS''-u: {| style="text-align:center;" class="wikitable" |- ! rowspan="2"|Sezona ! rowspan="2"|Epizode ! rowspan="2"|Satnica ([[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|IVZ]]) ! scope="col" colspan="2" | Premijera ! scope="col" colspan="2" | Finale ! rowspan="2" | TV-sezona ! rowspan="2"|Plasman ! rowspan="2"|Gledaoci<br/>(u milionima) |- ! scope="col" | Datum ! scope="col" | Gledaoci<br/>premijere<br/>(u milionima) ! scope="col" | Datum ! scope="col" | Gledaoci<br/>finala<br/>(u milionima) |- |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Extreme Aggressor (Zločinački umovi)|1.]] | 22 | style="text-align:center;" rowspan="12"| Srijeda, 21:00 | 22. 9. 2005. |19,57<ref>{{cite web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=092705_03 |title=Weekly Program Rankings |publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] Medianet |date=27. 9. 2005 |access-date=15. 3. 2010}}</ref> | 10. 5. 2006. |12,67<ref>{{cite web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=051606_06 |title=Weekly Program Rankings |publisher= ABC Medianet |date=16. 5. 2006 |access-date=15. 3. 2010}}</ref> | 2005/06. | style="text-align:center" | #28 | style="text-align:center" | 12,63<ref name=abc06>{{cite web |url= http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=053106_05 |title= ABC Television Network 2005&ndash;2006 Primetime Ranking Report |date= 31. 5. 2006 |publisher= ABC Medianet |access-date= 6. 11. 2007}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 2|2.]] | 23 | 20. 9. 2006. |15,65<ref>{{cite web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=092606_07 |title=Weekly Program Rankings |publisher= ABC Medianet |date=26. 9. 2006 |access-date=15. 3. 2010}}</ref> | 16. 5. 2007. |13,21<ref>{{cite web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052207_06 |title=Weekly Program Rankings |publisher=ABC Medianet |date=22. 5. 2007 |access-date=15. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528010145/http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052207_06 |archive-date=28. 5. 2010 |url-status=dead }}</ref> | 2006/07. | style="text-align:center" | #24 | style="text-align:center" | 14,05<ref name=abc07>{{cite web |url= http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=053007_08 |title= ABC Television Network 2006&ndash;2007 Primetime Ranking Report |date= 30. 5. 2007 |publisher= ABC Medianet |access-date= 31. 5. 2011}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 3|3.]] | 20 | 26. 9. 2007. |12,66<ref>{{cite web |url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=100207_05 |title=Weekly Program Rankings |publisher= ABC Medianet |date=2. 10. 2007 |access-date=15. 3. 2010}}</ref> | 21. 5. 2008. |13,15<ref>{{cite web |url=http://tvbythenumbers.com/2008/05/28/top-cbs-primetime-shows-may-19-25/3922 |title=Top CBS Primetime Shows, May 19–25 |date=28. 5. 2008 |work=[[TV by the Numbers]] |publisher=Tribune Digital Ventures |access-date=15. 3. 2010 |author=Bill Gorman |archive-date=25. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925154923/http://tvbythenumbers.com/2008/05/28/top-cbs-primetime-shows-may-19-25/3922 |url-status=dead }}</ref> | 2007/08. | style="text-align:center" | #24 | style="text-align:center" | 12,78<ref name=abc08>{{cite web |url= http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052808_06 |title= ABC Television Network 2007&ndash;2008 Primetime Ranking Report |date= 28. 5. 2008 |publisher= ABC Medianet |access-date= 3. 7. 2009}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 4|4.]] | 26 | 24. 9. 2008. |17,01<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.com/2008/09/30/top-cbs-primetime-shows-september-22-28|title=Top CBS Primetime Shows, September 22–28|author=Bill Gorman|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=30. 9. 2008|access-date=15. 3. 2010|archive-date=6. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606143251/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2008/09/30/top-cbs-primetime-shows-september-22-28/|url-status=dead}}</ref> | 20. 5. 2009. |13,99<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.com/2009/05/27/top-cbs-primetime-shows-may-18-24-2009/19466|title=Top CBS Primetime Shows, May 18–24|author=Robert Seidman|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=27. 5. 2009|access-date=15. 3. 2010|archive-date=5. 10. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091005092212/http://tvbythenumbers.com/2009/05/27/top-cbs-primetime-shows-may-18-24-2009/19466|url-status=dead}}</ref> | 2008/09. | style="text-align:center" | #11 | style="text-align:center" | 14,95<ref name=abc09>{{cite web |url= http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=060209_05 |title= ABC Television Network 2008&ndash;2009 Primetime Ranking Report |date= 2. 6. 2009 |publisher= ABC Medianet |access-date= 31. 5. 2011}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 5|5.]] | 23 | 23. 9. 2009. |15,85<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/10/12/dollhouse-premiere-18-49-rating-increases-to-a-1-5-via-dvr-hopeful-or-futile/30214|title=Dollhouse Premiere 18-49 Rating Increases To A 1.5 Via DVR; Hopeful or Futile?|work=[[TV by the Numbers]]|publisher=Tribune Digital Ventures|date=12. 10. 2009|access-date=12. 8. 2016|archive-date=15. 10. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015043550/http://tvbythenumbers.com/2009/10/12/dollhouse-premiere-18-49-rating-increases-to-a-1-5-via-dvr-hopeful-or-futile/30214|url-status=dead}}</ref> | 26. 5. 2010. |12,97<ref>{{cite web |url=http://tvbythenumbers.com/2010/06/02/tv-ratings-top-25-american-idol-big-bang-theory-two-and-a-half-men-top-18-49-ratings/52800 |title=TV Ratings Top 25: ''American Idol'', ''Big Bang Theory'', ''Two And A Half Men'' Top 18-49 Ratings |author=Bill Gorman |date=2. 6. 2010 |access-date=29. 6. 2010 |archive-date=5. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605034457/http://tvbythenumbers.com/2010/06/02/tv-ratings-top-25-american-idol-big-bang-theory-two-and-a-half-men-top-18-49-ratings/52800 |url-status=dead }}</ref> | 2009/10. | style="text-align:center" | #16 | style="text-align:center" | 13,7<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336|title=Final 2009-10 Broadcast Primetime Show Average Viewership|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=16. 6. 2010|access-date=29. 7. 2010|archive-date=24. 6. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100624063442/http://tvbythenumbers.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336|url-status=dead}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 6|6.]] | 24 | 22. 9. 2010. |14,13<ref>{{cite web|first=Robert|last=Seidman|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/09/28/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-glee-greys-anatomy-dancing-with-the-stars-top-premiere-week/65498/|title=TV Ratings Broadcast Top 25: ‘Sunday Night Football’, ‘Glee,’ ‘Grey's Anatomy,’ ‘Dancing with the Stars’ Top Premiere Week|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=28. 9. 2010|access-date=22. 9. 2011|archive-date=15. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615203655/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/09/28/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-glee-greys-anatomy-dancing-with-the-stars-top-premiere-week/65498/|url-status=dead}}</ref> | 18. 5. 2011. |12,84<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/19/wednesday-final-ratings-american-idol-modern-family-law-happy-endings-adj-down/93382/|title=Wednesday Final Ratings: 'American Idol,' 'Modern Family,' 'Law & Order: SVU' Adjusted Up; 'Happy Endings' Adj. Down|author=Robert Seidman|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=19. 5. 2011|access-date=19. 5. 2011|archive-date=22. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522164945/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/19/wednesday-final-ratings-american-idol-modern-family-law-happy-endings-adj-down/93382/|url-status=dead}}</ref> | 2010/11. | style="text-align:center" | #10 | style="text-align:center" | 14,11<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|title=2010-11 Season Broadcast Primetime Show Viewership Averages|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=1. 6. 2011|access-date=1. 6. 2011|archive-date=20. 6. 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/5zZXRcj1U?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|url-status=dead}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 7.|7]] | 24 | 21. 9. 2011. |14,14<ref name = Ep7x01>{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/27/tv-ratings-broadcast-top-25-two-and-a-half-men-tops-sunday-night-football-for-week-ending-september-25-2011/104976/|title=TV Ratings Broadcast Top 25: 'Two And A Half Men' Tops 'Sunday Night Football' For Week Ending September 25, 2011|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|author=Bill Gorman|date=27. 9. 2011|access-date=27. 9. 2011|archive-date=29. 9. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929140448/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/27/tv-ratings-broadcast-top-25-two-and-a-half-men-tops-sunday-night-football-for-week-ending-september-25-2011/104976/|url-status=dead}}</ref> | 16. 5. 2012. |13,68<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/22/tv-ratings-broadcast-top-25-american-idol-ncis-top-week-35-viewing/135326/|title=TV Ratings Broadcast Top 25: 'American Idol', 'NCIS' Top Week 35 Viewing|author=Amanda Kondolojy|date=22. 5. 2012|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|access-date=22. 5. 2012|archive-date=25. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525081222/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/22/tv-ratings-broadcast-top-25-american-idol-ncis-top-week-35-viewing/135326/|url-status=dead}}</ref> | 2011/12. | style="text-align:center" | #15 | style="text-align:center" | 13,2<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/|title=Complete List Of 2011-12 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'American Idol,' 'NCIS' & 'Dancing With The Stars'|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|author=Bill Gorman|date=25. 5. 2012|access-date=25. 5. 2012|archive-date=30. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530044746/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/|url-status=dead}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 8|8.]] | 24 | 26. 9. 2012. |11,73<ref name="ep8x01">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/02/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-tops-week-1-viewing-among-adults-18-49-and-with-total-viewers/151011/|title=TV Ratings Broadcast Top 25: Sunday Night Football Tops Week 1 Viewing Among Adults 18-49 and With Total Viewers|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|author=Sara Bibel|date=2. 10. 2012|access-date=2. 10. 2012|archive-date=4. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004234018/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/10/02/tv-ratings-broadcast-top-25-sunday-night-football-tops-week-1-viewing-among-adults-18-49-and-with-total-viewers/151011/|url-status=dead}}</ref> | 22. 5. 2013. |11,01<ref name=ep8x23a24>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/tv-ratings-broadcast-top-25-modern-family-tops-week-35-viewing-among-adults-18-49-dancing-with-the-stars-on-top-with-total-viewers/184627/|title=TV Ratings Broadcast Top 25: 'Modern Family' Tops Week 35 Viewing Among Adults 18-49, 'Dancing With the Stars' on Top With Total Viewers|last=Bibel|first=Sara|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=29. 5. 2013|access-date=2. 6. 2013|archive-date=7. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307081322/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/tv-ratings-broadcast-top-25-modern-family-tops-week-35-viewing-among-adults-18-49-dancing-with-the-stars-on-top-with-total-viewers/184627/|url-status=dead}}</ref> | 2012/13. | style="text-align:center" | #20 | style="text-align:center" | 12,15<ref name="season12-13">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/|title=Complete List Of 2012-13 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'NCIS,' 'The Big Bang Theory' & 'NCIS: Los Angeles'|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|last=Sara Bibel|date=29. 5. 2013|access-date=29. 5. 2013|archive-date=27. 6. 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6Hh9Es6JF?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781/|url-status=dead}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 9|9.]] | 24 | 25. 9. 2013. |11,27<ref name="inspiration">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/26/wednesday-final-ratings-the-middle-modern-family-and-survivor-adjusted-up-nashville-csi-adjusted-down/205000|title=Wednesday Final Ratings: 'The Middle', 'Modern Family' and 'Survivor' Adjusted Up; 'Nashville' & 'CSI' Adjusted Down|author=Amanda Kondolojy|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=26. 9. 2013|access-date=26. 9. 2013|archive-date=29. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929011802/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/26/wednesday-final-ratings-the-middle-modern-family-and-survivor-adjusted-up-nashville-csi-adjusted-down/205000/|url-status=dead}}</ref> | 14. 5. 2014. |12,03<ref name="demons">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/15/wednesday-final-ratings-revolution-arrow-survivor-suburgatory-modern-family-law-chicago-p-d-adjusted-down/264573/|title=Wednesday Final Ratings: 'Revolution', 'Arrow', 'Survivor', 'Suburgatory', 'Modern Family' & 'Law & Order: SVU' Adjusted Up; 'Chicago P.D.' Adjusted Down|author=Sara Bibel|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=15. 5. 2014|access-date=15. 5. 2014|archive-date=23. 7. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140723232213/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/15/wednesday-final-ratings-revolution-arrow-survivor-suburgatory-modern-family-law-chicago-p-d-adjusted-down/264573/|url-status=dead}}</ref> | 2013/14. | style="text-align:center" | #12 | style="text-align:center" | 12,66<ref>{{cite web|url=http://www.deadline.com/2014/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list-2|title=Full 2013–2014 TV Season Series Rankings|work=Deadline.com|publisher=Penske Media Corporation|date=22. 5. 2014|access-date=16. 5. 2015}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 10|10.]] | 23 | 1. 10. 2014. |11,74<ref name="newrating2">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/20/how-to-get-away-with-murder-has-biggest-adults-18-49-ratings-increase-parenthood-tops-percentage-gains-the-blacklist-tops-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-week-ending-october-5/317313/|title='How to Get Away With Murder' Has Biggest Adults 18-49 Ratings Increase; 'Parenthood' Tops Percentage Gains & 'The Blacklist' Tops Viewer Gains in Live +7 Ratings for Week Ending October 5|work=TV by the Numbers|author=Amanda Kondolojy|access-date=20. 10. 2014|date=20. 10. 2014|archive-date=30. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530035335/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/10/20/how-to-get-away-with-murder-has-biggest-adults-18-49-ratings-increase-parenthood-tops-percentage-gains-the-blacklist-tops-viewer-gains-in-live-7-ratings-for-week-ending-october-5/317313/|url-status=dead}}</ref> | 6. 5. 2015. |9,61<ref name="the hunt">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/05/07/wednesday-final-ratings-arrow-nashville-american-idol-criminal-minds-supernatural-blacki-ish-adjusted-down/400544/|title=Wednesday Final Ratings: 'Arrow', 'Nashville', & 'The Goldbergs' Adjusted Up; 'American Idol', 'Criminal Minds' 'Supernatural' & 'Blacki-ish' Adjusted Down|author=Amanda Kondolojy|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=7. 5. 2015|access-date=7. 5. 2015|archive-date=18. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518082348/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/05/07/wednesday-final-ratings-arrow-nashville-american-idol-criminal-minds-supernatural-blacki-ish-adjusted-down/400544/|url-status=dead}}</ref> | 2014/15. | style="text-align:center" | #11 | style="text-align:center" | 14,11<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2015/05/2014-15-full-tv-season-ratings-shows-rankings-1201431167/|title=Full 2014-15 TV Season Series Rankings: Football & ‘Empire’ Ruled|work=Deadline.com|publisher=Penske Media Corporation|author=Lisa de Moraes|date=21. 5. 2015|access-date=25. 5. 2015}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 11|11.]] | 22 | 30. 9. 2015. |10,08<ref name="job">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/10/01/wednesday-final-ratings-empire-survivor-modern-family-nashville-code-black-adjusted-down/474734/|title=Wednesday Final Ratings: 'Empire', 'Survivor', 'Modern Family' & 'Rosewood' Adjusted Up; 'Nashville' & 'Code Black' Adjusted Down|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|author=Dani Dixon|date=1. 10. 2015|access-date=1. 10. 2015|archive-date=2. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002235554/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/10/01/wednesday-final-ratings-empire-survivor-modern-family-nashville-code-black-adjusted-down/474734/|url-status=dead}}</ref> | 4. 5. 2016. |8,84<ref name="storm">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/05/05/wednesday-final-ratings-may-4-2016/|title=Wednesday final ratings: ‘Chicago PD’ and ‘Heartbeat’ adjust up, ‘Nashville’ adjusts down|author=Rick Porter|work=TV by the Numbers|publisher=Tribune Digital Ventures|date=5. 5. 2016|access-date=5. 5. 2016|archive-date=6. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506012613/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/05/05/wednesday-final-ratings-may-4-2016/|url-status=dead}}</ref> | 2015/16. | style="text-align:center" | #16 | style="text-align:center" | 12,2<ref name="entertainment2016">{{cite web|url=http://deadline.com/2016/05/tv-season-2015-2016-series-rankings-shows-full-list-1201763189/|title=Full 2015–16 TV Season Series Rankings|work=Deadline.com|publisher=Penske Media Corporation|date=26. 5. 2015|access-date=26. 5. 2015}}</ref> |- style="background:#f9f9f9;" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center" | [[Spisak epizoda "Zločinačkih umova"#Sezona 12|12.]] | 22 | 28. 9. 2016. | 8,92<ref name="12.01">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/09/29/wednesday-final-ratings-empire-lethal-weapon-criminal-minds-svu-blindspot-all-adjust-up/|title=Wednesday final ratings: ‘Empire,’ ‘Lethal Weapon,’ ‘Criminal Minds,’ ‘SVU’ & ‘Blindspot’ all adjust up|work=TV by the Numbers|author=Rick Porter|date=29. 9. 2016|access-date=29. 9. 2016|archive-date=30. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160930165158/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2016/09/29/wednesday-final-ratings-empire-lethal-weapon-criminal-minds-svu-blindspot-all-adjust-up/|url-status=dead}}</ref> | Još nepoznato | {{N/A}} | 2016/17. | style="text-align:center" | Još nepoznato | style="text-align:center" | Još nepoznato |} <nowiki>*</nowiki>Najbolji rezultat: "The Big Game" – 26,31 milion gledalaca (22:30 /IVZ/; sedmica 29. 1. 2007) (nakon [[51. SuperBowl]]a).<ref>{{cite web|url=http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=020607_05 |title=Weekly Program Rankings |publisher=[[American Broadcasting Company|ABC]] Medianet|date=6. 2. 2007|access-date=15. 3. 2010}}</ref> == ''[[Spin-off]]'' serije == === ''Zločinački umovi: Ponašanje sumnjivaca'' === U epizodi "Fight" iz 5. sezone predstavljen je drugi tim JAP-a i pokrenuta je nova serija pod nazivom ''[[Zločinački umovi: Ponašanje sumnjivaca]]'' ({{jez-en|Criminal Minds: Suspect Behavior}}). Premijeru je imala 16. februara 2011. na CBS-u<ref>{{cite web |url=http://www.deadline.com/2010/05/cbs-picks-up-criminal-minds-spinoff-to-series/ |title=CBS Picks Up 'Criminal Minds' Spinoff To Series |last=Andreeva |first=Nellie |date=17. 5. 2010 |publisher=Deadline.com |access-date=17. 5. 2010}}</ref>, ali je otkazana zbog lošeg rejtinga odmah nakon 1. sezone, koja je imala 13 epizoda.<ref>{{cite web |last=Andreeva |first=Nellie |url=http://www.deadline.com/2011/05/cbs-renews-csi-ny-cancels-criminal-minds-suspect-behavior/|title=CBS renews 'CSI:NY', cancels 'Criminal Minds: Suspect Behavior' |publisher=Deadline.com |date=17. 5. 2011|access-date=17. 5. 2011}}</ref> 6. septembra iste godine CBS DVD izdao je cijelu seriju na setu od 4 diska. Glumačku postavu činili su [[Forest Whitaker]] u ulozi Sama Coopera, vođe tima, [[Janeane Garofalo]], [[Michael Kelly (američki glumac)|Michael Kelly]], [[Beau Garrett]], [[Matt Ryan (glumac)|Matt Ryan]], [[Richard Schiff]] i [[Kirsten Vangsness]], koja je reprizirala ulogu Penelope Garcije iz originalne serije. === ''Zločinački umovi: Preko granice'' === Nova serija u sklopu franšize ''Zločinački umovi'' pod nazivom ''Zločinački umovi: Preko granice'' ({{jez-en|Criminal Minds: Beyond Borders}}) najavljena je u januaru 2015. Glavne uloge dobili su [[Gary Sinise]] (Jack Garrett) i [[Anna Gunn]] (Lily Lambert). [[Tyler James Williams]] dobio je ulogu Russa "Montyja" Montgomeryja, a [[Daniel Henney]] glumit će Matthewa Simmonsa.<ref>http://www.inquisitr.com/1976174/criminal-minds-reid-new-girlfriend-international-unit-case-details/</ref> Serija će pratiti agente FBI-a koji pomažu državljanima SAD-a koji su se našli u nevolji u inozemstvu.<ref name="insidetv.ew.com"/><ref>http://tvline.com/2014/12/12/criminal-minds-spin-off-2015-international-team</ref> CBS je emitirao tzv. ''backdoor'' pilot-epizodu 8. aprila 2015. u satnici rezerviranoj za ''Zločinačke umove'' kao unakrsnu epizodu pod naslovom "Beyond Borders" ("Preko granice").<ref name="insidetv.ew.com">{{Cite web |url=http://insidetv.ew.com/2014/12/12/criminal-minds-spinoff/ |title=Arhivirana kopija |access-date=24. 5. 2015 |archive-date=15. 1. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115113936/http://insidetv.ew.com/2014/12/12/criminal-minds-spinoff/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://tvline.com/2014/12/12/criminal-minds-spin-off-2015-international-team/ |title=Arhivirana kopija |access-date=24. 5. 2015 |archive-date=25. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025001314/http://tvline.com/2014/12/12/criminal-minds-spin-off-2015-international-team/ |url-status=dead }}</ref> 11. maja 2015. CBS je objavio da je 1. sezona ove serije naručena za TV-sezonu 2015/16. == Nagrade == * 2007: [[Nagrada ASCAP]] - najbolja TV-serija (Marc Fantini, Steffan Fantini, Scott Gordon) '''Nominacija''' * 2006: ''[[People's Choice Award]]'' – najbolja nova dramska serija == Zanimljivosti == * Gibson i Patinkin ranije su zajedno glumili u seriji ''[[Chicago Hope]]''. * Patinkin, koji u seriji tumači Jasona Gideona, ima sina kojem je ime Gideon. * Lik koji Patinkin tumači u seriji ''[[Ko živ, ko mrtav]]'' (''Dead Like Me'') ima neke sličnosti sa Gideonom – obojica su dobri [[kuhanje|kuhari]] i obojicu zanima [[umjetnost]]. * 17. jula 2007. Patinkin je najavio svoj odlazak iz serije; kandidati za njegovu zamjenu bili su [[Geena Davis]], [[Michael Keaton]] i [[Harvey Keitel]], ali je ulogu na kraju dobio Mantegna. * Gubler je jedno vrijeme bio model [[fotograf]]kinje Mije Grace, koja se pojavila u manjoj ulozi u pilot-epizodi. * U jednoj epizodi pojavljuje se lik po imenu Mike Zissou; ovo prezime je aluzija na film ''[[Panika pod morem]]'' (''The Life Aquatic with Steve Zissou''), u kojem je Gubler također glumio. === Epizode === * Epizoda [[Doubt (Zločinački umovi)|"Doubt"]] (3x01) prvobitno je zamišljena je kao dio 2. sezone, tj. za TV-sezonu 2006-2007; međutim, prebačena je na početak 3. sezone, zbog sličnosti scenarija s masakrom u Virginiji, koji se desio u aprilu 2007. * Dio epizode [[Legacy (Zločinački umovi)|"Legacy"]] (2x22) predstavlja reminiscenciju na film ''[[Slagalica strave]]'' (''Saw''). == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Criminal Minds}} * {{imdb title|0452046}} * [http://tv.yahoo.com/show/38090/ ''Zločinački umovi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615104421/http://tv.yahoo.com/show/38090/ |date=15. 6. 2011 }} na ''Yahoo! TV'' * [http://www.tv.com/criminal-minds/show/33484/summary.html ''Zločinački umovi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102062021/http://www.tv.com/criminal-minds/show/33484/summary.html |date=2. 1. 2011 }} na ''TV.com'' * [http://www.aetv.com/criminal-minds/index.jsp ''Zločinački umovi ''] na ''A&E'' * {{cite web|url=http://www.tvguide.com/tvshows/criminal-minds/192244|title=Spisak epizoda|work=[[TV Guide]]}} * [http://www.criminalmindsgame.com/ Službeni sajt igre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303193004/http://www.criminalmindsgame.com/ |date=3. 3. 2016 }} {{Zločinački umovi}} [[Kategorija:Zločinački umovi]] [[Kategorija:Američke TV-serije sa početkom prikazivanja 2005.]] [[Kategorija:Američke dramske serije iz 2000-tih]] [[Kategorija:Američke dramske serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Američke dramske serije iz 2020-ih]] [[Kategorija:Američke kriminalističke serije iz 2000-tih]] [[Kategorija:Američke kriminalističke serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Američke kriminalističke serije iz 2020-ih]] [[Kategorija:Serije mreže CBS]] ntf71j3d6alxftra2wxm2ap6hdso80g Twitter 0 149190 3848576 3844742 2026-05-22T12:54:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848576 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Infokutija kompanija | ime = Twitter | slika = X logo 2023.svg | veličina_slike = 100px | alt_slike = | tekst = | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | vrsta = [[Privatna kompanija|Privatna]] | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = [[Internet]] | žanr = | sudbina = | prethodnik = | nasljednik = | osnovano = 21. 3. 2006. | ukinuto = | osnivač = {{Plainlist| * Jack Dorsey * Noah Glass * Biz Stone * Evan Williams }} | sjedište = [[San Francisco]]<ref name="twitter.com">{{cite web|url=https://about.twitter.com/company|title=Company - About|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-date=28. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151028165550/https://about.twitter.com/company|url-status=dead}}</ref> | broj_lokacija = | poslužuje = | ključne_osobe = [[Linda Yaccarino]] (glavna izvršna direktorica) | proizvodi = | zaštitni_znak = | produkcija = | servisi = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = {{Plainlist| * [[Odeo]] (2006) * [[Obvious Corporation]] (2006–2007) * [[Twitter, Inc.]] (2007–2023) * [[X Corp.]] (2023–) }} | članovi = | zaposleni = | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | veb-sajt = {{URL|twitter.com}} | dodatak = }} '''Twitter''' je društvena mreža i mikro-[[blog]] alat koji omogućava svojim korisnicima da čitaju tuđe, i šalju svoje mikro-tekstualne unose, takozvane ''tweet''ove. Registrirani korisnici mogu čitati i slati svoje tweetove dok ih oni koji nisu registrirani mogu samo čitati. Korisnici mogu pristupiti servisu putem [[Web stranica|web stranice]], SMS-a ili mobilnih aplikacija.<ref>{{cite web|url=http://support.twitter.com/groups/34-apps-sms-and-mobile/topics/153-twitter-via-sms/articles/14014-twitter-via-sms-faq#|title=Twitter via SMS FAQs|work=Twitter Help Center|access-date=10. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406101819/http://support.twitter.com/groups/34-apps-sms-and-mobile/topics/153-twitter-via-sms/articles/14014-twitter-via-sms-faq|archive-date=6. 4. 2012|url-status=dead}}</ref> Kompanija Twitter Inc. se nalazi u gradu [[San Francisco]] i ima preko 25 ureda širom svijeta.<ref name="twitter.com"/> Twitter je napravljen u martu 2006. godine te je stranica počela sa radom u julu 2006. godine. Servis je brzo stekao međunarodnu popularnost sa više od 100 miliona korisnika koji su u 2012. godini objavili više od 340 miliona tweet-ova dnevno.<ref>{{cite web|url=https://blog.twitter.com/2012/twitter-turns-six|title=Twitter turns six|publisher=|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Servis je takođe obradio preko 1,6 milijardi pretraživanja dnevno.<ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2012/07/30/analyst-twitter-passed-500m-users-in-june-2012-140m-of-them-in-us-jakarta-biggest-tweeting-city/|title=Analyst: Twitter Passed 500M Users In June 2012, 140M Of Them In US; Jakarta ‘Biggest Tweeting’ City|date=30. 7. 2012|publisher=AOL|work=TechCrunch|access-date=10. 2. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://blog.twitter.com/2011/engineering-behind-twitter%E2%80%99s-new-search-experience|title=The Engineering Behind Twitter’s New Search Experience|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325080255/https://blog.twitter.com/2011/engineering-behind-twitter%E2%80%99s-new-search-experience|archive-date=25. 3. 2014|url-status=dead}}</ref> U 2013. godini, Twitter je bio jedna od 10 najviše posjećenijih stranica na internetu i često je opisan kao SMS interneta.<ref>{{Cite web |url=http://www.alexa.com/siteinfo/twitter.com |title=Arhivirana kopija |access-date=28. 1. 2015 |archive-date=22. 4. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422054633/https://www.alexa.com/siteinfo/twitter.com |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.business-standard.com/india/news/swine-flu%5Cs-tweet-tweet-causes-online-flutter/356604/</ref> Prema podacima iz decembra [[2014.|2014]]. godine, Twitter ima više od 500 miliona korisnika, od čega je 284 miliona aktivno.<ref>{{cite web|url=http://www.trustedreviews.com/news/instagram-now-has-more-users-than-twitter|title=Instagram now has more users than Twitter|author=Sean Keach|date=12. 12. 2014|work=TrustedReviews|access-date=10. 2. 2016}}</ref> ==Historija== ===Stvaranje i prvobitna reakcija=== [[Datoteka:Twttr sketch-Dorsey-2006.jpg|upright|thumb|Skica oko 2006. godine koju je napravio Jack Dorsey; prikazuje društvenu mrežu koja bi radila putem SMS-ova.]] Twitterovi korijeni potiču od "cijelodnevnih sjednica u kojima su se bombardovale ideje" od strane članova odbora kompanije koja je tada radila podcasting Odeo. Dorsey, tadašnji apsolvent u [[New York (savezna država)|New York]] univerzitetu prestavio je ideju gdje bi jedna osoba mogla koristiti SMS servis da komunicira sa manjom grupom ljudi.<ref>http://www.nytimes.com/2010/10/31/technology/31ev.html</ref><ref>http://www.ksdk.com/news/local/story.aspx?storyid=185395&catid=3</ref> Originalno kodno ime za servis je bilo '''twttr''' za čije korištenje je Williams kasnije priznao zasluge Noah Glass-u,<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/#!/ev/status/58275072011542529|title=Twitter|publisher=|access-date=10. 2. 2016}}</ref> a inspiracija je dobijena od servisa Flickr i peto-znakovnog ograničenja za američke kratke brojeve. Programeri su prvobitno razmišljali o korištenju kôda "10958" ali su ga kasnije promijenili u "40404" zbog "lakšeg korištenja i pamćenja"<ref>{{cite web|url=http://www.140characters.com/2009/01/30/how-twitter-was-born/|title=How Twitter Was Born|work=140 Characters|access-date=10. 2. 2016}}</ref>. Rad na projektu je počeo 21. marta 2006. godine, kada je Dorsey objavio prvi tweet u 21:50 po lokalnom vremenu te je tweet glasio: "just setting up my twttr" ([[Bosanski jezik|bos]]. Samo podešavam svoj twtrr).<ref name="twitter.com1">{{cite web|url=https://www.twitter.com/jack/status/20|title=Jack on Twitter|work=Twitter|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Dorsey je objasnio porijeklo imena "Twitter": <blockquote>...došli smo do ideje da koristimo riječ "Twitter" i bila je u potpunosti savršena. Definicija je bila "kratak prasak nedosljedne informacije" i "cvrkut ptica". I to je upravo ono što je proizvod bio.<ref>{{cite web|url=http://latimesblogs.latimes.com/technology/2009/02/twitter-creator.html|title=Technology|publisher=|access-date=10. 2. 2016}}</ref></blockquote> Prvi Twitter prototip, koga su razvili Dorsey i tadašnji poduzetnik [[Florian Weber]], je bio korišten unutar firme za Odeo zaposlenike<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/how-twitter-was-founded-2011-4?op=1|title=How Twitter Was Founded - Business Insider|author=Nicholas Carlson|date=13. 4. 2011|work=Business Insider|access-date=10. 2. 2016}}</ref> te je završna verzija javno prestavljena 15. jula 2006. godine.<ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2006/07/15/is-twttr-interesting/|title=Odeo Releases Twttr|date=15. 7. 2006|publisher=AOL|work=TechCrunch|access-date=10. 2. 2016}}</ref> U oktobru 2006, Biz Stone, [[Evan Williams]], Dorsez i ostali članovi kompanije Odea su stvorili [[Obvious Corporation]] i izvršili akviziciju nad kompanijom Odea, zajedno sa njenim uslugama koje su uključivale Odeo.com i Twitter.com od investitora i dioničara.<ref>{{cite web|url=http://gigaom.com/2006/10/25/odeo-rip-hello-obvious-corp/|title=Gigaom Odeo RIP, Hello Obvious Corp|author=Om Malik|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-date=2. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502183300/https://gigaom.com/2006/10/25/odeo-rip-hello-obvious-corp/|url-status=dead}}</ref> William je otpustio Glass-a, koji je bio šutljiv o svom uticaju na početak Twittera sve do 2011. godine.<ref>{{cite web|url=http://www.theatlantic.com/technology/archive/2011/04/twitters-fifth-beatle-tells-his-side-of-the-story/237326/|title=Twitter's Fifth Beatle Tells His Side of the Story|author=Alexis C. Madrigal|work=The Atlantic|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Twitter se odvojio kao samostalna kompanija u aprilu 2007. godine. Williams je pružio uvid u nejasnoću koja je definirala rani period u intervjuu iz [[2013.]] godine: <blockquote>Što se tiče Twittera, nije bilo jasno za šta je tačno trebao da bude korišten. Neki su ga zvali društvenom mrežom, neki mikro-blog alatom, ali ga je bilo teško definirani, jer nije ništa zamjenjivao. Tu je bio neki put otkrivanja za tako nešto, gdje, nakon određenog vremena, otkrijete šta je u stvari. Twitter se promijenio od onoga što smo mi mislili da je bio u početku, koga smo mi opisali kao ažuriranje statusa i društvenu alatku. To je bilo to, bar donekle, ali i uviđaj dok kog smo konačno došle je bio da je Twitter više bio informaciona mreža nego društvena mreža.<ref>{{cite web|url=http://www.inc.com/issie-lapowsky/ev-williams-twitter-early-years.html?cid=em01011week40day04b|title=Ev Williams on Twitter's Early Years|work=Inc.com|access-date=10. 2. 2016}}</ref></blockquote> Krajna tačka preokreta za Twitterovu popularnost je bila na konferenciji South by Southwest Interactive, 2007. godine. Tokom tog događaja, upotreba Twittera je porasla sa 20,000 tweetova dnevno na 60,000.<ref>{{cite web|url=http://gawker.com/tech/next-big-thing/twitter-blows-up-at-sxsw-conference-243634.php|title=Twitter blows up at SXSW Conference|author=Nick Douglas|publisher=Gawker Media|work=Gawker|access-date=10. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113121309/http://gawker.com//tech//next-big-thing//twitter-blows-up-at-sxsw-conference-243634.php|archive-date=13. 11. 2010|url-status=dead}}</ref> "Twitter ljudi su pametno postavili dva plazma ekrana od 60 inča u hodnike konferencije, na kojima su se isključivo mogli vidjeti tweetovi", napomenuo je [[Steven Levy]] za [[Newsweek]].<ref>http://www.newsweek.com/id/35289</ref> Rekacija na konferenciji je bila pozitivna. Bloger [[Scott Bale]] je rekao da je Twitter "apsolutno rasturio" na konferenciji SXSWi. Istraživač društvenog softvera danah boyd je rekla da je Twitter "preovladao" konferencijom.<ref>{{cite web|url=http://news.cnet.com/8301-17939_109-9696264-2.html|title=To Twitter or Dodgeball at SXSW?|publisher=CBS Interactive|work=CNET|access-date=10. 2. 2016|archive-date=3. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203224143/http://news.cnet.com/8301-17939_109-9696264-2.html|url-status=dead}}</ref> Ekipa iz Twittera je dobila festivalovu nagradu za Web te izjavila da "bi se htjeli zahvaliti u 140 slova ili manje. I upravo jesmo!"<ref>{{cite web|url=http://blog.twitter.com/2007/03/we-won.html|title=We Won!|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-date=24. 2. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080224170623/http://blog.twitter.com/2007/03/we-won.html|url-status=dead}}</ref> Prvi tweet koji je bio objavljen van Zemlje je bio sa [[Međunarodna svemirska stanica|Međunarodne svemirske stanice]] od strane [[NASA]] astronauta T. J. Creamera 22. januara [[2010.]] godine.<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2010/jan/HQ_M10-011_Hawaii221169.html|title=NASA Extends the World Wide Web Out Into Space|work=NASA|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Već krajem novembra 2010. godine, prosječno oko deset ažuriranja je bivalo objavljeno svaki dan sa zajedničkog korisničkog računa @NASA_Astronauts. U augustu 2010. godine, kompanija je postavila Adama Baina koji je radio za [[Fox Audience Network]] pod vlasništvom News Corp. organizacije kao predsjednika prihoda.<ref>{{cite web|url=http://techcrunch.com/2010/08/23/twitter-hires-adam-bain-away-from-news-corp-as-president-of-revenue/|title=Twitter Hires Adam Bain Away From News Corp. As President Of Revenue|date=23. 8. 2010|publisher=AOL|work=TechCrunch|access-date=10. 2. 2016}}</ref> ===Rast=== Twitter je doživio brz rasti. Imao je 400.000 objavljenih tweetova svakog tromjesečja u 2007. godini. Ovaj broj se popeo na 100 miliona tweetova svakog tromjesečja u 2008. godini. U februaru 2010. godine, korisnici Twittera su slali 50 miliona tweetova dnevno.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/technology/twitter/7297541/Twitter-users-send-50-million-tweets-per-day.html|title=Twitter users send 50 million tweets per day|date=23. 2. 2010|work=Telegraph.co.uk|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Već u martu 2010. godine, kompanija je zabilježila preko 70,000 registriranih aplikacija.<ref>{{cite web|url=http://www.newstatesman.com/digital/2010/03/twitter-registered-created|title=Twitter registers 1,500 per cent growth in users|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-date=3. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503011352/https://www.newstatesman.com/digital/2010/03/twitter-registered-created|url-status=dead}}</ref> Od juna 2010. godine, oko 65 miliona tweetova je postavljano svaki dan, što bi bilo oko 750 tweetova poslanih svake sekunde, prema Twitteru.<ref>{{cite web|url=http://blog.twitter.com/2010/06/big-goals-big-game-big-records.html|title=Big Goals, Big Game, Big Records|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-date=13. 2. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213095055/http://blog.twitter.com/2010/06/big-goals-big-game-big-records.html|url-status=dead}}</ref> Od marta 2011. godine, broj je opet porastao na 140 miliona tweetova dnevno.<ref>{{cite web|url=http://blog.twitter.com/2011/03/numbers.html|title=#numbers|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-date=25. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325050048/http://blog.twitter.com/2011/03/numbers.html|url-status=dead}}</ref> Kako je napomenula stranica Compete.com, Twitter je skočio na treće mjesto kao najkorištenija društvena mreža sa prethodnog 22. mjesta u januaru [[2009.]] godine.<ref>{{cite web|url=http://blog.compete.com/2009/02/09/facebook-myspace-twitter-social-network/|title=Social Networks: Facebook Takes Over Top Spot, Twitter Climbs - Compete Pulse|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721111825/http://blog.compete.com/2009/02/09/facebook-myspace-twitter-social-network/|archive-date=21. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> [[Datoteka:Jack Dorsey - TechCrunch Real-Time Stream Crunchup - 2009.jpg|thumb|Jack Dorsey, suosnivač i predsjednik Twittera, 2009. godine]] Korištenje Twittera skače tokom istaknutih događaja. Recimo, postavljen je rekord tokom [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetskog prvenstva u nogometu 2010. godine]], kada su obožavatelji slali 2.940 tweetova po sekundi u periodu od 32 sekunde nakon što je [[Japan]] postigao pogodak protiv [[Kamerun]]a 14. juna. Rekord je ponovo srušen 17. juna sa 3.085 tweetova poslije pobjede [[LA Lakers]]a u [[NBA finale|NBA finalu]] 2010. godine<ref>{{cite news|url=http://bits.blogs.nytimes.com/2010/06/18/sports-fans-break-records-on-twitter/|title=Log In - The New York Times|publisher=|access-date=10. 2. 2016}}</ref> pa je onda ponovo srušen nakon pobjede [[Japan]]a protiv [[Danska|Danske]] u Svjeskom kupu sa 3.283 tweeta po sekundi.<ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2010/06/25/tps-record/|title=Twitter Sets New Record: 3,283 Tweets Per Second|author=Jennifer Van Grove|date=25. 6. 2010|work=Mashable|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Rekord je ponovo postavljen tokom finala [[FIFA]] ženskog kupa između [[Japan]]a i [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]] sa 7,196 tweetova.<ref>Kamerunhttp://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/6779582/women-world-cup-final-breaks-twitter-record</ref> Nakon smrti američkog pjevača [[Michael Jackson|Michaela Jacksona]] 25. juna 2009. godine, Twitterovi serveri su se srušili nakon što su korisnici pokušavali ažurirati svoje statuse uključujući riječi "Michael Jackson" po stopi od 100,000 tweetova po satu.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8120324.stm|title=BBC NEWS - Technology - Web slows after Jackson's death|publisher=|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Najveći rekord je postavljen u Japanu 3. augusta 2013. godine sa 143,199 tweetova po sekundi<ref>{{cite web|url=https://blog.twitter.com/2013/new-tweets-per-second-record-and-how|title=New Tweets per second record, and how!|publisher=|access-date=10. 2. 2016}}</ref> (što je srušilo prethodni rekord of 33,388, takođe Japanski rekord nakon Japanske premijere filma "[[Castle In The Sky]]").<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/01/02/tweets-per-second-record_n_2396915.html|title=Tweets-Per-Second Record Set By Japan, Korea On New Year's Day 2013|date=2. 1. 2013|work=The Huffington Post|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Twitter je kupio kompaniju [[Atebits]] 11. aprila 2010. godine koja je razvila Twitter klijent ''Tweetie'' za [[Mac]] i [[iPhone]]. Aplikacija, koja se sad zove "Twitter" se distribuira besplatno i službeni je klijent za Twitter na uređajima [[iPhone]], [[IPod|iPad]] i [[Mac]]. Od septembra i u oktobru 2010. godine, kompanija je počela sa objavljivanjem "Novog Twittera", potpuno prerađenu verziju web stranice. Promjene su uključivale mogućnost gledanja slika i [[video]]zapisa bez napuštanja Twittera, tako što bi se kliknulo na neki tweet koji sadrži poveznicu sa podržanih web stranica kao što su [[YouTube]] i [[Flickr]], kao i potpuno novo sučelje koje je prebacilo poveznice za "@pomene" ({{jez-en|mentions}}) i za retweet ispod Twitter polja, dok su opcije za "Poruke" i "Odjavljivanje" postale dostupne preko crne trake na samom vrhu web stranice. Kompanija je potvrdila 1. novembra da se, tzv. "Novo Twitter iskustvo" aktiviralo za sve korisnike. Dana 5. aprila 2011. godine, Twitter je izvršio test nove početne strane i prestao sa korištenjem "Starog Twittera".<ref>{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/04/05/new-twitter-homepage_n_845110.html|title=Twitter Users Report Twitter.com Has A New Homepage (SCREENSHOTS)|date=5. 4. 2011|work=The Huffington Post|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Nažalost, došlo je do greške nakon što je stranica objavljena tako da je prošla "retro" početna stranica bila u upotrebi dok svi problemi nisu bili riješeni tako da je nova početna stranica ponovo prestavljena 20. aprila.<ref>{{cite web|url=http://www.pcworld.com/article/224410/twitter_delays_homepage_revamp_after_service_glitch.html|title=Twitter Delays Homepage Revamp After Service Glitch|date=6. 4. 2011|work=PCWorld|access-date=10. 2. 2016|archive-date=10. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510080610/http://www.pcworld.com/article/224410/twitter_delays_homepage_revamp_after_service_glitch.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.webpronews.com/new-twitter-homepage-2011-04|title=New Twitter Homepage Launched|work=WebProNews|access-date=10. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424083859/http://www.webpronews.com/new-twitter-homepage-2011-04|archive-date=24. 4. 2011|url-status=dead}}</ref> Dana 8. decembra 2011. Twitter je ponovo obnovio svoju web stranicu kako bi imala drugačiji "Fly" dizajn, što bi trebalo značiti da je lakši za korištenje i promovira oglašavanje. Pored novog kartice za početnu stranu, dvije nove su prestavljene - "Poveži se" i "Otkrij" zajedno sa redizajniranim profilom i vremenskom linijom za tweetove. Izgled, odnosno raspored stranice je potom poređen sa onim od stranice [[Facebook]].<ref>{{cite web|url=http://fly.twitter.com/|title=Download the free Twitter app - Twitter|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-date=18. 1. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118201742/http://fly.twitter.com/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/scitech/2011/12/09/what-need-to-know-about-new-twitter/?test=faces|title=Twitter 2.0: Everything You Need to Know About the New Changes|work=Fox News|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Dana 21. februara 2012. godine, objavljeno je da su kompanije Twitter i ruska kompanija [[Yandex]] složile oko partnerstva. Yandex, ruska tražilica pronalazi vrijednost u partnerstvu radi Twitterovih podataka o vijestima odmah čim se dogode. Twitterov direktor poslovnog razvoja je objasnio da je za Twitterove korisnike veoma važno da imaju Twitter sadržaj gdje god da idu.<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/2012/02/21/twitter-yandex-idUSL5E8DK89H20120221|title=Twitter partners with Yandex for real-time search|author=Reuters Editorial|date=21. 2. 2012|work=Reuters|access-date=10. 2. 2016|archive-date=13. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513041418/http://www.reuters.com/article/2012/02/21/twitter-yandex-idUSL5E8DK89H20120221|url-status=dead}}</ref> Dana 21. marta 2012. godine, Twitter je proslavio šestogodišnjicu postojanja te u isto vrijeme objavio da ima 140 miliona korisnika i da dobija 340 miliona tweetova svaki dan. Broj korisnika je porastao za 40% od broja u septembru 2011. godine koji je bio 100 miliona.<ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2012/03/21/twitter-has-140-million-users/|title=Twitter Says It Has 140 Million Users|author=Todd Wasserman|date=21. 3. 2012|work=Mashable|access-date=10. 2. 2016}}</ref> U aprilu 2012. godine, Twitter je objavio da će otvoriti novi ured u gradu [[Detroit]], sa ciljem da radi s automobilskim brendovima i oglašavačkim agencijama.<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/2012/04/04/twitter-detroit-idUSL2E8F47G020120404|title=UPDATE 1-Twitter heads to Motown to be closer to automakers|author=Reuters Editorial|date=4. 4. 2012|work=Reuters|access-date=10. 2. 2016|archive-date=6. 4. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406154419/http://www.reuters.com/article/2012/04/04/twitter-detroit-idUSL2E8F47G020120404|url-status=dead}}</ref> Twitter je takođe proširio svoj ured u [[Dublin]]u.<ref>{{cite web|url=http://www.independent.ie/business/technology/twitter-to-create-12-jobs-as-it-scales-up-irish-operations-3070098.html|title=Twitter to create 12 jobs as it scales up Irish operations|work=Independent.ie|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Dana 5. juna 2012. godine, izmijenjeni [[logo]]tip je pokazan javnosti kroz blog kompanije, uklonivši tekst da bi samo prikazali pticu kao jedini simbol Twittera.<ref>{{Cite web |url=http://www.latimes.com/business/technology/la-fi-tn-twitter-new-bird-20120606,0,2138652.story |title=Arhivirana kopija |access-date=28. 1. 2015 |archive-date=22. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121122083810/http://www.latimes.com/business/technology/la-fi-tn-twitter-new-bird-20120606,0,2138652.story |url-status=dead }}</ref> Dana 5. oktobra 2012. godine, Twitter je izvršio akviziciju kompanije koja se bavila video klipovima pod nazivom Vine, koja je počela sa radom u januaru 2013. godine.<ref>{{cite web|url=https://www.mediabistro.com/alltwitter/twitter-acquires-video-service_b29668|title=Twitter Acquires Video Service; Are Third Party Video Developers In Danger Now Too?|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011004819/http://www.mediabistro.com/alltwitter/twitter-acquires-video-service_b29668|archive-date=11. 10. 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://allthingsd.com/20121009/twitter-buys-vine-a-video-clip-company-that-never-launched/|title=Twitter Buys Vine, a Video Clip Company That Never Launched|work=AllThingsD|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Twitter je objavio samostalnu aplikaciju koja bi dozvolila korisnicima da naprave i podijele videozapise od šest sekundi koji bi se beskonačno ponavljali 24. januara 2013. godine. Vine videozapisi koji se podijele preko Twittera se mogu izravno vidjeti na Twitteru.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/technology/appsblog/2013/jan/24/twitter-vine-iphone-app|title=Vine iPhone app brings short, sharp video to Twitter|author=Stuart Dredge|work=the Guardian|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Radi navale neprikladnog sadržaja, aplikacija je sada označena kao 17+ na [[Apple Inc.|Appleovoj]] App Store platformi.<ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/Technology/twitters-vine-app-store-rating-17-adds-social/story?id=18420254|title=Twitter's Vine Changes App Store Rating to +17, Adds Social Sharing Features|author=ABC News|work=ABC News|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Dana 18. decembra 2012. godine, Twitter je objavio da je broj aktivnih korisnika prešao preko 200 miliona mjesečno. Twitter je dostigao do 100 miliona aktivnih korisnika mjesečno u septembru 2011. godine.<ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2012/12/18/twitter-200-million-active-users/|title=Twitter Now Has More Than 200 Million Monthly Active Users|author=Seth Fiegerman|date=18. 12. 2012|work=Mashable|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Dana 18. aprila 2013. godine, Twitter je objavio novu applikaciju pod nazivom [[Twitter Music]] za [[iPhone]].<ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2013/04/18/twitter-music-launch-2/|title=Twitter Launches Twitter #music App and Service|author=Lance Ulanoff|date=18. 4. 2013|work=Mashable|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Dana 28. augusta 2013. godine, Twitter je izvršio akviziciju nad kompanijom [[Trendrr]]<ref>{{cite web|url=http://thenextweb.com/twitter/2013/08/28/twitter-acquires-real-time-social-data-company-trendrr-to-help-it-better-tap-into-tv-and-media/|title=Twitter acquires real-time social data company Trendrr to help it better tap into TV and media|author=Ken Yeung|work=The Next Web|access-date=10. 2. 2016}}</ref>, pa malo poslije toga MoPub 9. septembra iste godine.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/2013/09/10/technology/social/twitter-acquisition/index.html|title=Twitter makes another acquisition|author=Chris Isidore|date=10. 9. 2013|work=CNNMoney|access-date=10. 2. 2016|archive-date=24. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190424102731/https://money.cnn.com/2013/09/10/technology/social/twitter-acquisition/index.html|url-status=dead}}</ref> Prema podacima iz septembra 2013. godine, 200 miliona korisnika pošalju preko 400 miliona tweetova dnevno, a skoro 60% tweetova je poslano sa mobilnih uređaja.<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/technology/2013/sep/12/twitter-ipo-stock-market-launch?CMP=EMCNEWEML6619I2&et_cid=48826&et_rid=7107573&Linkid=http%3a%2f%2fwww.theguardian.com%2ftechnology%2f2013%2fsep%2f12%2ftwitter-ipo-stock-market-launch|title=Twitter heads for stock market debut by filing for IPO|author=Heidi Moore|work=the Guardian|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Dana 4. juna 2014. godine, Twitter je objavio da će akvizirati [[Mamo Media]], tehnološku kompaniju koja se specijalizovala u "nativnom oglašavanju" za mobilne uređaje.<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/2014/06/05/us-twitter-namomedia-idUSKBN0EG20Y20140605|title=Twitter acquires mobile advertising startup Namo Media|author=Reuters Editorial|date=5. 6. 2014|work=Reuters|access-date=10. 2. 2016|archive-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924201533/http://www.reuters.com/article/2014/06/05/us-twitter-namomedia-idUSKBN0EG20Y20140605|url-status=dead}}</ref> Dana 19. juna 2014, Twitter je objavio da će za neotkrivenu sumu novca kupiti SnappyTV, servis koji pomaže uređivanju i dijeljenju videozapisa sa televizijskih prikaza.<ref>{{cite web|url=http://online.wsj.com/articles/twitter-boosts-video-push-with-snappytv-buy-1403187557?mod=mktw|title=Twitter Boosts Video Push With SnappyTV Buy|author=Michael Calia|date=19. 6. 2014|work=WSJ|access-date=10. 2. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://venturebeat.com/2014/06/19/twitter-buys-snappytv/|title=Twitter buys SnappyTV to beef up its arsenal of TV-focused ad tools - VentureBeat - Deals - by Tom Cheredar|work=VentureBeat|access-date=10. 2. 2016|archive-date=21. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221052527/http://venturebeat.com/2014/06/19/twitter-buys-snappytv/|url-status=dead}}</ref> Kompanija je prvobitno pomagala emiterima i nositeljima prava da dijele video sadržaj i društveno i preko Twitterovog "Amplify" programa.<ref>{{cite web|url=http://thenextweb.com/twitter/2014/06/19/twitter-acquires-live-tv-clipping-platform-snappytv/|title=Twitter Acquires SnappyTV|author=Paul Sawers|work=The Next Web|access-date=10. 2. 2016}}</ref> U julu 2014. godine, Twitter je objavio da planira kupiti novu kompaniju pod nazivom CardSpring za neotkrivenu sumu novca. CardSpring omogućava trgovcima da nude svojim kupcima kupone koje će se automatski sinhronizati sa njihovim kreditnim karticama kako bi automatski dobili popuste u prodavnicama<ref>{{cite web|url=http://recode.net/2014/07/20/with-cardspring-deal-twitters-e-commerce-strategy-emerges-in-time-for-holidays/|title=Online and Offline Shopping, Coming Soon to Twitter Via Cardspring - Re/code|author=Jason Del Rey|work=Re/code|access-date=10. 2. 2016|archive-date=21. 7. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140721023105/http://recode.net/2014/07/20/with-cardspring-deal-twitters-e-commerce-strategy-emerges-in-time-for-holidays/|url-status=dead}}</ref>. Dana 31. jula 2014. godine, Twitter je objavio da je kupio malu, tak u razvoju, kompaniju koja se specijalizirala za sigurnost i lozinke pod nazivom [[Mitro]].<ref>{{cite web|url=http://online.wsj.com/articles/twitter-acquires-security-password-startup-mitro-1406832734|title=Twitter Acquires Security-Password Startup Mitro|author=Scott Austin|date=31. 7. 2014|work=WSJ|access-date=10. 2. 2016}}</ref> Dana 29. oktobra 2014. godine, Twitter je objavio novo partnerstvo sa kompanijom [[IBM]]. Partnerstvo se omogućiti pomoć preduzećima da koriste podatke sa Twitter da bi mogli razumjeti želje kupaca i vidjeli ostale trende.<ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/2014/10/29/us-twitter-ibm-analytics-idUSKBN0II1T720141029|title=IBM, Twitter to partner on business data analytics|author=Marina Lopes|date=29. 10. 2014|work=Reuters|access-date=10. 2. 2016|archive-date=27. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127230321/http://www.reuters.com/article/2014/10/29/us-twitter-ibm-analytics-idUSKBN0II1T720141029|url-status=dead}}</ref> == Tweetovi == Tweetovi su, po podrazumjevanim postavkama, javni, mada pošiljalac može ograničiti mogućnost gledanja svojih tweetova njihovim sljedbenicima. Korisnici mogu tweetati putem web stranice, podržanih vanjskih aplikacija ili putem SMS servisa koji je dostupan u određenim zemljama.<ref>{{cite web|url=https://support.twitter.com/articles/20170024|title=Twitter's supported mobile carriers|work=Twitter Help Center|access-date=10. 2. 2016|archive-date=7. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207150409/https://support.twitter.com/articles/20170024|url-status=dead}}</ref> ''Retweeting'' je kada je nečiji tweet proslijeđen drugim korisnicima Twittera. Tweetovi i retweetovi se mogu pratiti da bi se odredilo šta je popularno. Usluga je besplatna preko [[internet]]a, ali slanje i primanje unosa preko SMS-a može biti naplaćeno od strane [[telefon]]skog provajdera. Korisnici se mogu pretplatiti kako bi vidjeli tweetove ostalih korisnika. Ovo je poznato kao "praćenje" ({{jez-en|following}}) dok su osobe koje prate korisnika "sljedbenici" ({{jez-en|followers}}).<ref>{{cite web|url=http://blog.twitter.com/2009/10/theres-list-for-that.html|title=There's a List for That|publisher=|access-date=10. 2. 2016|archive-date=29. 4. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130429143525/http://blog.twitter.com/2009/10/theres-list-for-that.html|url-status=dead}}</ref> == Popularnost == Od marta 2009, Tviter je zabilježio rast popularnosti u svijetu. Twitter se često opisuje kao "internetski SMS" u tom smislu da sajt pruža mogućnost korisnicima slanje i primaju nove unose pomoću raznih alata, tako da često nije ni potrebno koristiti sam originalni sajt. Ova fleksibilnost je omogućila sajtu da dobije veću popularnost nego što bi to bio slučaj da su korisnici bili primorani da posjećuju originalni sajt kako bi koristili ovu uslugu. == Broj korisnika == Procjene broja korisnika variraju i najčešće se govori o cifri od oko 4 do 5 miliona korisnika.<ref name=Owyang>{{cite news|author=Owyang, Jeremiah|title=Social Networks Site Usage: Visitors, Members, Page Views, and Engagement by the Numbers in 2008|url=http://www.web-strategist.com/blog/2008/11/19/social-networks-site-usage-visitors-members-page-views-and-engagement-by-the-numbers-in-2008/|date=19. 11. 2008|access-date=16. 2. 2009}}</ref> Korisnica, odnosno korisnik Tviter usluga se neformalno naziva tviterašica, odnosno tviteraš. == Upotreba == Tvitovi mogu da sadrže oznake ({{jez-en|tags}}) sastavljene od pojma sa prefiksom # ({{jez-en|hashtag}}), poput #bosnia. Na ovaj način se omogućava pronalaženje tvitova na određenu temu jednostavnim traženjem upotrijebljene oznake. Znak @ ispred korisničkog imena, poput @korisničko_ime, koristi se za upućivanje replike određenom korisniku, ili više njih. Tvitove koji počinju sa @korisničko_ime mogu vidjeti svi ostali korisnici, ali se takve poruke smatraju direktnom replikom korisniku čiji je nadimak prvi u nizu. Za upućivanje direktne (privatne) poruke nekom korisniku koristi se malo slovo ''d'' ispred korisničkog imena osobe kojoj se poruka šalje (npr: ''d korisničko_ime poruka''). Ovako poslate tvitove može vidjeti samo osoba kojoj je poruka poslata. == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat}} * [http://twitter.com/ twitter.com] [[Kategorija:Informatika]] nl6sls6rbp09kwe8gjny08flw7w0s6b Volkswagen grupa 0 166698 3848702 3822224 2026-05-22T23:47:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848702 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = Volkswagen grupa<br /><small>Volkswagen Aktiengesellschaft {{de simbol}}<small> | slika = Volkswagen Group.svg | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | slika2 = Wolfsburg VWHochhaus und Kraftwerk.JPG | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | vrsta = javna kompanija, AG | berzni_naziv = {{FWB|VOW}}, {{FWB link|VOW3}}<br>{{OTCQX|VLKAY}} | ISIN = | industrija = | žanr = | sudbina = | prethodnik = | nasljednik = | osnovano = [[Berlin]], 28. 3. 1937. | osnivač = | sjedište = [[Wolfsburg]], [[Njemačka]] | broj_lokacija = 100 proizvodnih postrojenja širom svijeta u 27 zemalja | poslužuje = svijet | ključne_osobe = [[Hans Dieter Pötsch]] (predsjednik)<br>[[Matthias Müller (biznismen)|Matthias Müller]] {{small|(CEO)}}<ref name="volkswagen-media-services.com">{{cite web|url=https://www.volkswagen-media-services.com/en/detailpage/-/detail/Matthias-Mller-appointed-CEO-of-the-Volkswagen-Group/view/2726856/7a5bbec13158edd433c6630f5ac445da?p_p_auth=rd5HndKL|title=Matthias Müller appointed CEO of the Volkswagen Group - volkswagen-media-services.com|author=|date=|work=volkswagen-media-services.com|access-date=25. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926034026/https://www.volkswagen-media-services.com/en/detailpage/-/detail/Matthias-Mller-appointed-CEO-of-the-Volkswagen-Group/view/2726856/7a5bbec13158edd433c6630f5ac445da?p_p_auth=rd5HndKL|archive-date=26. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> | proizvodi = Automobili, komercijalna vozila, [[SUS motor|motori]], motocikli, turbomašinerija | zaštitni_znak = | produkcija = {{gubitak}} 10,02&nbsp; miliona (2015)<ref name="AR15">{{cite web|url=http://annualreport2015.volkswagenag.com/additional-information/key-figures.html |title=Volkswagen Aktiengesellschaft Annual Report 2015|publisher=Volkswagen|date=28. 4. 2016|access-date=3. 5. 2016}}</ref> | servisi = | prihod = {{povećanje}} [[Euro|€]]213,292&nbsp;milijardi (2015)<ref name="AR15" /> | operativni_prihod = {{gubitak}} €-4,069&nbsp;milijardi (2015)<ref name="AR15" /> | neto_dobit = {{gubitak}} €-1,582&nbsp;milijardi (2015)<ref name="AR15" /> | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = | članovi = | zaposleni = 610.076 (2015)<ref name="AR15"/> | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | veb-sajt = {{URL|volkswagenag.com}} | dodatak = }} '''Volkswagen grupa''' ({{jez-de|Volkswagen Aktiengesellschaft}}; {{IPA-de|ˈfɔlksˌvaːgən ˈʔakt͡si̯əngəˌzɛlʃaft}}), skraćeno '''VW AG''', i njene podružnice, jeste [[njemačka]] [[multinacionalna korporacija|multinacionalna]] [[Auomobilska industrija|automobilska]] proizvođačka kompanija sa sjedištem u [[Wolfsburg]]u, [[Donja Saksonija]], [[Njemačka]]. Dizajnira, proizvodi i distribuira putnička komercijalna vozila, motocikle, motore i turbomašineriju i nudi povezane usluge uključujući finansiranje, leasing i upravljanje voznim parkom. U 2012. godini, proizvodila je drugi najveći broj motornih vozila od svih kompanija u svijetu, iza [[Toyota|Toyote]] i ispred [[General Motors]]a.<ref name="OICA2012">{{cite web | url=http://www.oica.net/wp-content/uploads/2013/03/ranking-2012.pdf | title=World Ranking of Manufacturers: Year 2012 | publisher=[[Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles]] | work=World Motor Vehicle Production: OICA Correspondents Survey | year=2012 | format=PDF | access-date=7. 5. 2016 | archive-date=24. 9. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924055508/http://www.oica.net/wp-content/uploads/2013/03/ranking-2012.pdf | url-status=dead }}</ref> Kompanija je ostala drugo najveće tržište u Evropi za preko dvije decenije.<ref name="ACEA2012">{{cite web|title=NEW PASSENGER CAR REGISTRATIONS BY MANUFACTURER EUROPEAN UNION (EU)|url=http://www.acea.be/images/uploads/files/20130116_PRPC-FINAL-1212.xls|format=XLS|publisher=ACEA|date=16. 1. 2013|access-date=15. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203181621/http://www.acea.be/images/uploads/files/20130116_PRPC-FINAL-1212.xls|archive-date=3. 2. 2013|url-status=dead}}</ref> Od 2013, rangirana je devetom na [[Fortune Global 500]] spisku najvećih svjetskih kompanija.<ref>{{cite web | title = Volkswagen | work = [[Fortune Global 500]] | url = http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2013/snapshots/6729.html | year = 2013 | access-date = 7. 5. 2016 | archive-date = 14. 2. 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140214104518/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2013/snapshots/6729.html | url-status = dead }}</ref> U 2014. godini, dosegla je proizvodni izlaz od 10,14 miliona vozila.<ref name="FY14">{{cite web|url=http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/info_center/en/news/2015/01/Konzern_AaK.html|title=First goal of Strategy 2018 achieved: Volkswagen Group delivers over ten million vehicles for first time|publisher=Volkswagen|date=12. 1. 2015|access-date=12. 1. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150112181517/http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/info_center/en/news/2015/01/Konzern_AaK.html|archive-date=12. 1. 2015|url-status=dead}}</ref> Volkswagen grupa prodaje putnička vozila marki [[Audi]], [[Bentley]], [[Bugatti Automobiles|Bugatti]], [[Lamborghini]], [[Porsche]], [[SEAT]], [[Škoda Auto|Škoda]] i [[Volkswagen]]; motocikle brenda [[Ducati]]; i komercijalna vozila marki [[MAN SE|MAN]], [[Scania AB|Scania]], [[Neoplan]] i [[Volkswagen Commercial Vehicles]]. Dijeli se na dvije primarne divizije, Autombilska divizija i Divizija finansijskih usluga, i ima približno 340 podružnih kompanija.{{Sfn|Volkswagen AG|2009}} VW također ima dva veća udružena poduhvata u Kini ([[FAW-Volkswagen]] i [[Shanghai Volkswagen]]). Kompanija ima djelovanje u približno 150 država i upravlja 100 proizvodnih kapaciteta u 27 zemalja. Volkswagen je imao 19,9% nekontrolirajućih dionica u [[Suzuki]]ju između 2009. i 2015. Međunarodni arbitražni sud naredio je Volkswagenu da proda dionice nazad Suzukiju.<ref>{{cite news|title=VW and Suzuki settle four-year dispute|url=http://www.bbc.com/news/business-34103944|publisher=BBC|date=30. 8. 2015}}</ref> Suzuki je platio $3,8 milijardi da završi vraćanje udjela samo nekoliko sati prije Volkswagenovog kršenja emisije.<ref name="bbc.com">{{cite news|title=Suzuki buys back Volkswagen's stake for $3.8bn|url=http://www.bbc.com/news/business-34275917|publisher=BBC|date=17. 9. 2015}}</ref> Volkswagen Aktiengesellschaft je javna kompanija i ima primarni popis na Frankfurtovoj berzi, gdje je sastavni dio od [[Euro Stoxx 50]] [[indeks berze|indeksa berze]], i sekundarni popis na [[Londonska berza|Londonskoj berzi]], [[Luksemburška berza|Luksemburškoj berzi]], [[Njujorška berza|Njujorškoj berzi]] i [[SIX Švicarska berza|Švicarskoj berzi]]. Od septembra 2012, država [[Donja Saksonija]] drži 12,7% udjela u kompaniji, dobivajući 20% prava glasanja.<ref name=interim2011>{{cite web|title=Volkswagen Aktiengesellschaft Interim Report January&nbsp;– September 2011|url=http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/content/en/misc/ir/ir-webcasting.bin.html/downloadfilelist/downloadfile/downloadfile/file/Q3_2011_e.pdf|date=27. 10. 2011|work=volkswagenag.com|publisher=Volkswagen AG|access-date=5. 11. 2011|page=39|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507080017/http://www.volkswagenag.com/content/vwcorp/content/en/misc/ir/ir-webcasting.bin.html/downloadfilelist/downloadfile/downloadfile/file/Q3_2011_e.pdf|archive-date=7. 5. 2012|url-status=dead}}</ref> == Historija == {{sekcija}} == Pripadnost Volkswagenu raznih auto marki == Pod vlasništvom Volkswagen grupacije djeluju i drugi proizvođači automobila: [[Audi]], [[Bentley]], [[Bugatti]], [[Ducati]], [[Lamborghini]], [[MAN]], [[Porsche]], [[Scania]], [[SEAT]] i [[Škoda auto|Škoda]].<ref>{{cite web|url=http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/content/de/brands_and_products.html|title=Die Modellpalette des Volkswagen Konzerns – Pregled Volkswagenovih marki|access-date=13. 1. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20110702051532/http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/content/de/brands_and_products.html|archive-date=2. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" bgcolor="#DDDDFF" |- bgcolor="#D3D3D3" ! Marka auta ! Pripadnost Volkswagenu<ref name=gb2009>{{Cite web |url=http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/de/publications/2010/03/Annual_Report_2009.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/Y_2009_d.pdf |title=PDF bei www.volkswagenag.com |access-date=6. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215071415/http://www.volkswagenag.com/vwag/vwcorp/info_center/de/publications/2010/03/Annual_Report_2009.-bin.acq/qual-BinaryStorageItem.Single.File/Y_2009_d.pdf |archive-date=15. 12. 2010 |url-status=dead }}</ref> ! Prodate jedinice 2011 (2010) |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | Volkswagen (Pkw) | 100 % | 5,09 Mio. (4,50 mil.) |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[Audi]] | 99,55 % | 1,30 Mio. (1,09 mil.) |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[Škoda Auto]] | 100 % | 879.200 (762.600) |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[SEAT|Seat]] | 100 % | 350.000 (339.500) |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[Bentley]] | 100 % | 7.000 (4.150) |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[Lamborghini]] | 100 % (kroz Audi AG) | ca. 1.500 |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[Bugatti]] | 100 % | ca. 50 |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[Volkswagen Nutzfahrzeuge]] | 100 % | 528.800 (435.700) |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[Scania]] (kamioni i autobusi) | 49,29 % u kapitalu / 71,81 % pravnih glasova | ca. 50.000 |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[MAN]] (kamioni i autobusi) | 75,03 % | <small>(od jula 2011.)</small> |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[Ducati]] (motocikli) | 100 % (kroz Audi AG) | 42.000<ref>{{cite web |url=http://www.audi.de/de/brand/de/unternehmen/aktuelles.detail.2012~04~audi_ag_uebernimmt.html |title=AUDI AG übernimmt Sportmotorradhersteller Ducati Motor Holding S.p.A |publisher=audi.de |access-date=18. 4. 2012 |date=18. 4. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420232348/http://www.audi.de/de/brand/de/unternehmen/aktuelles.detail.2012~04~audi_ag_uebernimmt.html |archive-date=20. 4. 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.spiegel.de/wirtschaft/unternehmen/0,1518,828400,00.html spiegel.de:''Audi kauft Ducati'']</ref> |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | [[Porsche]] | 100 % | <small>(od augusta 2012.)</small> |} === Broj zaposlenih=== [[Datoteka:World locations of Volkswagen Group factories updated.svg|mini|Volkswagenove fabrike u svijetu]] {| class="prettytable" bgcolor="#DDDDFF" |- bgcolor="#D3D3D3" ! width="150" | ! width="250" |Tvrtka ! width="200" |Mjesto ! width="200" |Broj zaposlenih <br />''(31. decembra 2004.)'' |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | style="background:#DCDCDC;" colspan="4" | '''[[Evropa]]''' |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |rowspan="7" |[[Datoteka:Flag of Germany.svg|20px]] [[Njemačka]] |Audi AG |[[Neckarsulm]]<br />[[Ingolstadt]] |oko 44.700 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Volkswagen AG |[[Wolfsburg]]<br />[[Hannover]]<br />[[Kassel]]<br />[[Braunschweig]]<br />[[Emden]]<br />[[Salzgitter]] |oko 102.500 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Volkswagen Sachsen GmbH |[[Chemnitz]]<br />[[Zwickau]] |oko 7.300 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Auto 5000 GmbH |[[Wolfsburg]] |oko 3.700 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Automobilmanufaktur Dresden GmbH |[[Dresden]] |oko 400 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Volkswagen Financial Services AG |[[Braunschweig]] |oko 3.600 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Sitech GmbH |[[Wolfsburg]]<br>[[Emden]]<br>[[Hannover]] |oko 2.100 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |[[Datoteka:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Belgija]] |Audi Bruxelles S.A.<br>(prije tvornica VW-a) |[[Bruxelles]] |oko 2.200 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |[[Datoteka:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosna i Hercegovina]] |[[Volkswagen Sarajevo]] d.o.o. |[[Sarajevo]] |oko 300 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |[[Datoteka:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Velika Britanija]] |Bentley Motors Ltd. |[[Crewe]] |oko 3.700 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |rowspan="3" |[[Datoteka:Flag of Italy.svg|20px]] [[Italija]] |Automobili Lamborghini Holding S.p.A. |[[Sant'Agata-Bolognese]] |oko 58 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Automobili Lamborghini S.p.A. |Sant'Agata-Bolognese |oko 657 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Lamborghini Artimarca S.p.A. |Sant'Agata-Bolognese |5 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |rowspan="3" |[[Datoteka:Flag of Poland.svg|20px]] [[Poljska]] |Volkswagen-Poznań Sp. zo.o. |[[Poznań]] |oko 4.700 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Volkswagen MOTOR POLSKA Sp. zo.o. |[[Polkowice]] |oko 1.000 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Sitech z o.o |[[Polkowice]] |oko 1.250 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |[[Datoteka:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Portugal]] |Volkswagen AutoEuropa-Automóveis Lda. |[[Palmela]] |oko 3.000 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |rowspan="3" |[[Datoteka:Flag of Spain.svg|20px]] [[Španija]] |Seat, S.A. |[[Barcelona]]<br />[[Martorell]] |oko 16.300 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Gearbox del Prat, S.A. |[[El Prat de Llobregat]] |oko 1.250 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Volkswagen Navarra, S.A. |[[Pamplona]] |oko 4.400 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |[[Datoteka:Flag of Slovakia.svg|20px]] [[Slovačka]] |Volkswagen Slovakia, a.s. |[[Bratislava]]<br />Martin |oko 8.300 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |[[Datoteka:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Češka]] |Škoda Auto a.s. |[[Kvasiny]]<br />[[Mladá Boleslav]]<br />[[Vrchlabí]] |oko 21.800 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |[[Datoteka:Flag of Hungary.svg|20px]] [[Mađarska]] |Audi Hungária Motor Kft. |[[Jura (Mađarska)|Győr]] |oko 5.100 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |[[Datoteka:Flag of Russia.svg|20px]] [[Rusija]] |VOLKSWAGEN Group Rus OOO |[[Kaluga]] |oko 300 zaposlenih |} {| class="prettytable" |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | style="background:#DCDCDC;" colspan="4" | '''[[Sjeverna Amerika]]''' |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | width="150" |[[Datoteka:Flag of Mexico.svg|20px]] [[Meksiko]] | width="250" |Volkswagen de México S.A. de C.V. | width="200" |[[Puebla (Stadt)|Puebla]] | width="200" |oko 13.500 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | width="150" |[[Datoteka:Flag_of_the_United_States.svg|20px]] [[SAD]] | width="250" |tvornica se gradi od 2009. godine | width="200" |[[Chattanooga, Tennessee]] | width="200" |oko 2.000 zaposlenih |} {| class="prettytable" |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | style="background:#DCDCDC;" colspan="4" | '''[[Južna Amerika]]''' |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | width="150" |[[Datoteka:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Argentina]] | width="250" |Volkswagen Argentina S.A. | width="200" |[[Córdoba (Argentina)|Córdoba]]<br />[[Pacheco]] | width="200" |oko 2.700 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |[[Datoteka:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Brazil]] |Volkswagen do Brasil Ltda. |[[Curitiba]]<br />[[Resende]]<br />[[São Bernardo do Campo]] (Anchieta)<br />[[São Carlos]]<br />[[Taubaté]] |oko 22.300 zaposlenih |} {| class="prettytable" |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | style="background:#DCDCDC;" colspan="4" | '''[[Afrika]]''' |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | width="150" |[[Datoteka:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Južnoafrička Republika|Južna Afrika]] | width="250" |Volkswagen of South Africa Ltd. | width="200" |[[Uitenhage]] | width="200" |oko 6.200 zaposlenih |} {| class="prettytable" |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | style="background:#DCDCDC;" colspan="4" | '''[[Azija]]''' |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" | width="150" |[[Datoteka:Flag of India.svg|20px]] [[Indija]] | width="250" |Škoda Auto India Private Ltd. | width="200" |[[Aurangabad (Maharashtra)|Aurangabad]] | width="200" |oko 300 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |[[Datoteka:Flag of Israel.svg|20px]] [[Izrael]] |Dead Sea Magnesium Ltd. |[[S´dom]] |oko 300 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |rowspan="3" |[[Datoteka:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[Kina]] |Shanghai-Volkswagen Automotive Company Ltd. |[[Shanghai]] |oko 13.400 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |FAW-Volkswagen Automotive Company Ltd. |[[Changchun]] |oko 8.300 zaposlenih |- bgcolor="#F8F8FF" align="center" |Volkswagen Transmission Company Ltd. |[[Shanghai]] |oko 300 zaposlenih |} ==Omjer vlasništva== {| class="prettytable" |- bgcolor="#D3D3D3" !Udio (samo redovne dionice/pravo glasa) !Vlasnik udjela |- |50,76&#8239;% <small>stanje: 30. januara 2009</small> || [[Porsche Automobil Holding]] |- |2,37&#8239;% <small>stanje: 30. jaunara 2009</small> || [[Porsche Holding]] GmbH |- |20,26&#8239;% <small>stanje: 16. februara 2008</small> || [[Donja Saska]] preko [[Hannoversche Beteiligungsgesellschaft mbH]] |- |17&#8239;% <small>stanje: 18. decembra 2009</small> || Emirat [[Katar]] |- |9,61&#8239;% || raspršeno vlasništvo |-|0&#8239;% || Vlastite dionice |} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Volkswagen}} * [http://www.volkswagen-ag.com Zvanična stranica] {{DAX kompanije}} {{Volkswagen grupa}} [[Kategorija:Volkswagen grupa|!]] errxa1lv3n9o2zm57gyig3qtkh25foo SL Benfica 0 168871 3848739 3763895 2026-05-23T07:39:15Z Makenzis 98619 3848739 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #FF0000 | Ime kluba = '''SL Benfica''' | Puno ime = Sport Lisboa e Benfica | Grb = Grb Benfike.png | Nadimak = ''Orlovi'' | Osnovan = [[1904.]] | Raspušten = | Lokacija = [[Lisabon]]<br>[[Portugal]] | Boje = {{colorbox|red}} {{colorbox|white}} | Federacija = [[Nogometni savez Portugala|FPF]] | Konfederacija = | Liga = [[Primeira Liga]] | Stadion = [[Estádio da Luz]]<ref>{{Cite web |url=http://www.stadiumguide.com/lisboa/ |title=Estádio da Luz |work=stadiumguide.com|access-date= 11. 6. 2018}}</ref> | Kapacitet = 68.100 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = | Trener = [[José Mourinho]] | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 3. mjesto | Prethodna sezona = [[Primeira Liga 2025/2026.|2025/26.]] | Webstranica = [http://www.slbenfica.pt/ slbenfica.pt] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _benfica1415h | uzorak_t1 = _benfica1415home | uzorak_dr1 = _benfica1415h | uzorak_š1 = _benfica1415h | uzorak_č1 = _3_stripes_white2 | lijeva ruka1 = FFFFFF | tijelo1 = FFFFFF | desna ruka1 = FFFFFF | šorc1 = FFFFFF | čarape1 = FF0000 | uzorak_lr2 = _benfica1415a | uzorak_t2 = _benfica1415away | uzorak_dr2 = _benfica1415a | uzorak_š2 = _benfica1415a | uzorak_č12 = _benfica1415a | lijeva ruka2 = 000000 | tijelo2 = 000000 | desna ruka2 = 000000 | šorc2 = 000000 | čarape2 = 000000 | }} '''SL Benfica''' je profesionalni nogometni klub iz [[Lisabon]]a, [[Portugal]]. Takmiči se u [[Primeira Liga]], prvom rangu portugalskog nogometa. == Historija == Klub je osnovan 28. februara 1904. godine kao ''Sport Lisabon''. Prvu utakmicu je odigrao 1. januara 1905.godine. Tri godine kasnije osam igrača Benfice prelazi u [[Sporting Lisabon|Sporting]], tada počinje veliko rivalstvo između ova dva kluba. Od 1960. do 1975. godine za klub je nastupao [[Eusébio]], jedan od najboljih nogometaša svih vremena. Benfica je dvostruki prvak Europe, a 38 puta je bila i prvak Portugala. == Uspjesi == *'''[[Primeira Liga]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (38)''': 1935/36, 1936/37, 1937/38, 1941/42, 1942/43, 1944/45, 1949/50, 1954/55, 1956/57, 1959/60, 1960/61, 1962/63, 1963/64, 1964/65, 1966/67, 1967/68, 1968/69, 1970/71, 1971/72, 1972/73, 1974/75, 1975/76, 1976/77, 1980/81, 1982//83, 1983/84, 1986/87, 1988/89, 1990/91, 1993/94, 2004/05, 2009/10, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2018/19, 2022/23. *'''[[Kup Portugala u nogometu|Kup Portugala]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (26)''': 1939/40, 1942/43, 1943/44, 1948/49, 1950/51, 1951/52, 1952/53, 1954/55, 1956/57, 1958/59, 1961/62, 1963/64, 1968/69, 1969/70, 1971/72, 1979/80, 1980/81, 1982/83, 1984/85, 1985/86, 1986/87, 1992/93, 1995/96, 2003/04, 2013/14, 2016/17. *'''[[Superkup Portugala u nogometu|Superkup Portugala]]''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (7)''': 1980, 1985, 1989, 2005, 2014, 2016, 2017. *'''[[UEFA Liga prvaka|Evropski kup]]''' **'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (2)''': 1960/61, 1961/62. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [http://www.slbenfica.pt/ Službena stranica] * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50147/profile/index.html Benfica] na zvaničnoj stranici UEFA-e {{Osvajači KEŠ-a/UEFA Lige prvaka}} [[Kategorija:Nogometni klubovi u Portugalu]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1904.]] [[Kategorija:SL Benfica]] [[Kategorija:Klubovi osvajači Kupa evropskih šampiona]] 7ni19ce7hw2kr16p9m1ykxd9lo2z6pi Šablon:Chem 10 175602 3848581 2265438 2026-05-22T13:04:24Z Palapa 383 https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Chem&oldid=992681387 3848581 wikitext text/x-wiki <span class="chemf nowrap">{{chem/link |link={{{link|}}} |{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}} |1 |{{#iferror:{{#expr:{{{2}}}}} |0 |{{{1}}}>{{{2}}} }} }} |{{su|lh=1em|a=r|p={{{1}}}|b={{{2}}}}} |{{su|lh=1em|a=r|p={{{2}}}|b={{{1}}}}} }}<!-- end #ifexpr:{{{1}}}>{{{2}}} --> |{{su|lh=1em|va=0.5em|p={{{1}}}}}{{chem/atom|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}}} }}<!-- end #ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} --> |{{chem/atom|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}{{chem/atom|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}}} }}{{#if: {{{3|}}} {{{4|}}}|{{chem/atom|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{4|}}} {{{5|}}}|{{chem/atom|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{5|}}} {{{6|}}}|{{chem/atom|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{6|}}} {{{7|}}}|{{chem/atom|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{7|}}} {{{8|}}}|{{chem/atom|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{8|}}} {{{9|}}}|{{chem/atom|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{9|}}}{{{10|}}}|{{chem/atom|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{10|}}}{{{11|}}}|{{chem/atom|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{11|}}}{{{12|}}}|{{chem/atom|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{12|}}}{{{13|}}}|{{chem/atom|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{13|}}}{{{14|}}}|{{chem/atom|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{14|}}}{{{15|}}}|{{chem/atom|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{15|}}}{{{16|}}}|{{chem/atom|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{16|}}}{{{17|}}}|{{chem/atom|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{17|}}}{{{18|}}}|{{chem/atom|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{18|}}}{{{19|}}}|{{chem/atom|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{19|}}}{{{20|}}}|{{chem/atom|{{{19|}}}|{{{20|}}}|{{{21|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{20|}}}{{{21|}}}|{{chem/atom|{{{20|}}}|{{{21|}}}|{{{22|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{21|}}}{{{22|}}}|{{chem/atom|{{{21|}}}|{{{22|}}}|{{{23|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{22|}}}{{{23|}}}|{{chem/atom|{{{22|}}}|{{{23|}}}|{{{24|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{23|}}}{{{24|}}}|{{chem/atom|{{{23|}}}|{{{24|}}}|{{{25|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{24|}}}{{{25|}}}|{{chem/atom|{{{24|}}}|{{{25|}}}|{{{26|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{25|}}}{{{26|}}}|{{chem/atom|{{{25|}}}|{{{26|}}}|{{{27|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{26|}}}{{{27|}}}|{{chem/atom|{{{26|}}}|{{{27|}}}|{{{28|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{27|}}}{{{28|}}}|{{chem/atom|{{{27|}}}|{{{28|}}}|{{{29|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{28|}}}{{{29|}}}|{{chem/atom|{{{28|}}}|{{{29|}}}|{{{30|}}}}}<!-- -->}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |{{{1|}}} }} }}</span><noinclude>{{dokumentacija}} [[Kategorija:Šabloni]] </noinclude> 3ff8gha6xkduswbdk0wa8sk5jkskft1 Šablon:Geografija Evrope 10 178726 3848572 3229653 2026-05-22T12:47:59Z KWiki 9400 3848572 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Geografija Evrope | naslov = [[Geografija]] [[Evropa|Evrope]] (po [[država]]ma) | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Suverena država|Suverene države]] | podaci1 = * [[Geografija Albanije|Albanija]] * [[Geografija Andore|Andora]] * [[Geografija Armenije|Armenija]] * [[Geografija Austrije|Austrija]] * [[Geografija Azerbejdžana|Azerbejdžan]] * [[Geografija Belgije|Belgija]] * [[Geografija Bjelorusije|Bjelorusija]] * [[Geografija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] * [[Geografija Bugarske|Bugarska]] * [[Geografija Crne Gore|Crna Gora]] * [[Geografija Češke|Češka]] * [[Geografija Danske|Danska]] * [[Geografija Estonije|Estonija]] * [[Geografija Finske|Finska]] * [[Geografija Francuske|Francuska]] * [[Geografija Grčke|Grčka]] * [[Geografija Gruzije|Gruzija]] * [[Geografija Hrvatske|Hrvatska]] * [[Geografija Irske|Irska]] * [[Geografija Islanda|Island]] * [[Geografija Italije|Italija]] * [[Geografija Kipra|Kipar]] * [[Geografija Latvije|Latvija]] * [[Geografija Lihtenštajna|Lihtenštajn]] * [[Geografija Litvanije|Litvanija]] * [[Geografija Luksemburga|Luksemburg]] * [[Geografija Mađarske|Mađarska]] * [[Geografija Makedonije|Makedonija]] * [[Geografija Malte|Malta]] * [[Geografija Moldavije|Moldavija]] * [[Geografija Monaka|Monako]] * [[Geografija Nizozemske|Nizozemska]] * [[Geografija Norveške|Norveška]] * [[Geografija Njemačke|Njemačka]] * [[Geografija Poljske|Poljska]] * [[Geografija Portugala|Portugal]] * [[Geografija Rumunije|Rumunija]] * [[Geografija Rusije|Rusija]] * [[Geografija San Marina|San Marino]] * [[Geografija Slovačke|Slovačka]] * [[Geografija Slovenije|Slovenija]] * [[Geografija Srbije|Srbija]] * [[Geografija Španije|Španija]] * [[Geografija Švedske|Švedska]] * [[Geografija Švicarske|Švicarska]] * [[Geografija Turske|Turska]] * [[Geografija Ujedinjenog Kraljevstva|Ujedinjeno Kraljevstvo]] ** [[Geografija Engleske|Engleska]] ** [[Geografija Sjeverne Irske|Sjeverna Irska]] ** [[Geografija Škotske|Škotska]] ** [[Geografija Velsa|Vels]] * [[Geografija Ukrajine|Ukrajina]] * [[Geografija Vatikana|Vatikan]] | grupa2 = [[Spisak nepriznatih i djelomično priznatih država|Države s ograničenim <br/> priznanjem nezavisnosti]] | podaci2 = * [[Geografija Abhazije|Abhazija]] * [[Gorski Karabah#Geografija|Gorski Karabah]] * [[Južna Osetija#Geografija|Južna Osetija]] * [[Geografija Kosova|Kosovo]] * [[Pridnjestrovska Moldavska Republika#Geografija|Pridnjestrovlje]] * [[Geografija Kipra|Sjeverni Kipar]] | grupa3 = [[Spisak zavisnih teritorija|Zavisne]] i ostale <br/> teritorije | podaci3 = * [[Geografija Olandskih ostrva|Olandska ostrva]] * [[Geografija Farskih ostrva|Farska ostrva]] * [[Gibraltar#Geografija|Gibraltar]] * [[Guernsey#Geografija|Guernsey]] * [[Geografija Jerseya|Jersey]] * [[Geografija ostrva Mana|Ostrvo Man]] * [[Geografija Svalbarda|Svalbard]] | grupa4 = Ostali entiteti | podaci4 = [[Geografija Evropske unije|Evropska unija]] }} <noinclude> [[Kategorija:Šabloni geografije]] </noinclude> q75dx0pnq7z78cgcdjv44y1yd6bqwll 3848573 3848572 2026-05-22T12:48:43Z KWiki 9400 3848573 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Geografija Evrope | naslov = [[Geografija]] [[Evropa|Evrope]] (po [[država]]ma) | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Suverena država|Suverene države]] | podaci1 = * [[Geografija Albanije|Albanija]] * [[Geografija Andore|Andora]] * [[Geografija Armenije|Armenija]] * [[Geografija Austrije|Austrija]] * [[Geografija Azerbejdžana|Azerbejdžan]] * [[Geografija Belgije|Belgija]] * [[Geografija Bjelorusije|Bjelorusija]] * [[Geografija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] * [[Geografija Bugarske|Bugarska]] * [[Geografija Crne Gore|Crna Gora]] * [[Geografija Češke|Češka]] * [[Geografija Danske|Danska]] * [[Geografija Estonije|Estonija]] * [[Geografija Finske|Finska]] * [[Geografija Francuske|Francuska]] * [[Geografija Grčke|Grčka]] * [[Geografija Gruzije|Gruzija]] * [[Geografija Hrvatske|Hrvatska]] * [[Geografija Irske|Irska]] * [[Geografija Islanda|Island]] * [[Geografija Italije|Italija]] * [[Geografija Kipra|Kipar]] * [[Geografija Latvije|Latvija]] * [[Geografija Lihtenštajna|Lihtenštajn]] * [[Geografija Litvanije|Litvanija]] * [[Geografija Luksemburga|Luksemburg]] * [[Geografija Mađarske|Mađarska]] * [[Geografija Malte|Malta]] * [[Geografija Moldavije|Moldavija]] * [[Geografija Monaka|Monako]] * [[Geografija Nizozemske|Nizozemska]] * [[Geografija Norveške|Norveška]] * [[Geografija Njemačke|Njemačka]] * [[Geografija Poljske|Poljska]] * [[Geografija Portugala|Portugal]] * [[Geografija Rumunije|Rumunija]] * [[Geografija Rusije|Rusija]] * [[Geografija San Marina|San Marino]] * [[Geografija Sjeverne Makedonije|Sjeverna Makedonija]] * [[Geografija Slovačke|Slovačka]] * [[Geografija Slovenije|Slovenija]] * [[Geografija Srbije|Srbija]] * [[Geografija Španije|Španija]] * [[Geografija Švedske|Švedska]] * [[Geografija Švicarske|Švicarska]] * [[Geografija Turske|Turska]] * [[Geografija Ujedinjenog Kraljevstva|Ujedinjeno Kraljevstvo]] ** [[Geografija Engleske|Engleska]] ** [[Geografija Sjeverne Irske|Sjeverna Irska]] ** [[Geografija Škotske|Škotska]] ** [[Geografija Velsa|Vels]] * [[Geografija Ukrajine|Ukrajina]] * [[Geografija Vatikana|Vatikan]] | grupa2 = [[Spisak nepriznatih i djelomično priznatih država|Države s ograničenim <br/> priznanjem nezavisnosti]] | podaci2 = * [[Geografija Abhazije|Abhazija]] * [[Gorski Karabah#Geografija|Gorski Karabah]] * [[Južna Osetija#Geografija|Južna Osetija]] * [[Geografija Kosova|Kosovo]] * [[Pridnjestrovska Moldavska Republika#Geografija|Pridnjestrovlje]] * [[Geografija Kipra|Sjeverni Kipar]] | grupa3 = [[Spisak zavisnih teritorija|Zavisne]] i ostale <br/> teritorije | podaci3 = * [[Geografija Olandskih ostrva|Olandska ostrva]] * [[Geografija Farskih ostrva|Farska ostrva]] * [[Gibraltar#Geografija|Gibraltar]] * [[Guernsey#Geografija|Guernsey]] * [[Geografija Jerseya|Jersey]] * [[Geografija ostrva Mana|Ostrvo Man]] * [[Geografija Svalbarda|Svalbard]] | grupa4 = Ostali entiteti | podaci4 = [[Geografija Evropske unije|Evropska unija]] }} <noinclude> [[Kategorija:Šabloni geografije]] </noinclude> ozv1qjn4mki21f17mj37h89uaaaigpu 3848574 3848573 2026-05-22T12:50:15Z KWiki 9400 3848574 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Geografija Evrope | naslov = [[Geografija]] [[Evropa|Evrope]] (po [[država]]ma) | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Suverena država|Suverene države]] | podaci1 = * [[Geografija Albanije|Albanija]] * [[Geografija Andore|Andora]] * [[Geografija Armenije|Armenija]] * [[Geografija Austrije|Austrija]] * [[Geografija Azerbejdžana|Azerbejdžan]] * [[Geografija Belgije|Belgija]] * [[Geografija Bjelorusije|Bjelorusija]] * [[Geografija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] * [[Geografija Bugarske|Bugarska]] * [[Geografija Crne Gore|Crna Gora]] * [[Geografija Češke|Češka]] * [[Geografija Danske|Danska]] * [[Geografija Estonije|Estonija]] * [[Geografija Finske|Finska]] * [[Geografija Francuske|Francuska]] * [[Geografija Grčke|Grčka]] * [[Geografija Gruzije|Gruzija]] * [[Geografija Hrvatske|Hrvatska]] * [[Geografija Irske|Irska]] * [[Geografija Islanda|Island]] * [[Geografija Italije|Italija]] * [[Geografija Kipra|Kipar]] * [[Geografija Latvije|Latvija]] * [[Geografija Lihtenštajna|Lihtenštajn]] * [[Geografija Litvanije|Litvanija]] * [[Geografija Luksemburga|Luksemburg]] * [[Geografija Mađarske|Mađarska]] * [[Geografija Malte|Malta]] * [[Geografija Moldavije|Moldavija]] * [[Geografija Monaka|Monako]] * [[Geografija Nizozemske|Nizozemska]] * [[Geografija Norveške|Norveška]] * [[Geografija Njemačke|Njemačka]] * [[Geografija Poljske|Poljska]] * [[Geografija Portugala|Portugal]] * [[Geografija Rumunije|Rumunija]] * [[Geografija Rusije|Rusija]] * [[Geografija San Marina|San Marino]] * [[Geografija Sjeverne Makedonije|Sjeverna Makedonija]] * [[Geografija Slovačke|Slovačka]] * [[Geografija Slovenije|Slovenija]] * [[Geografija Srbije|Srbija]] * [[Geografija Španije|Španija]] * [[Geografija Švedske|Švedska]] * [[Geografija Švicarske|Švicarska]] * [[Geografija Turske|Turska]] * [[Geografija Ujedinjenog Kraljevstva|Ujedinjeno Kraljevstvo]] ** [[Geografija Engleske|Engleska]] ** [[Geografija Sjeverne Irske|Sjeverna Irska]] ** [[Geografija Škotske|Škotska]] ** [[Geografija Velsa|Vels]] * [[Geografija Ukrajine|Ukrajina]] * [[Geografija Vatikana|Vatikan]] | grupa2 = [[Spisak nepriznatih i djelomično priznatih država|Države s ograničenim <br/> priznanjem nezavisnosti]] | podaci2 = * [[Geografija Abhazije|Abhazija]] * [[Južna Osetija#Geografija|Južna Osetija]] * [[Geografija Kosova|Kosovo]] * [[Pridnjestrovska Moldavska Republika#Geografija|Pridnjestrovlje]] * [[Geografija Kipra|Sjeverni Kipar]] | grupa3 = [[Spisak zavisnih teritorija|Zavisne]] i ostale <br/> teritorije | podaci3 = * [[Geografija Olandskih ostrva|Olandska ostrva]] * [[Geografija Farskih ostrva|Farska ostrva]] * [[Gibraltar#Geografija|Gibraltar]] * [[Guernsey#Geografija|Guernsey]] * [[Geografija Jerseya|Jersey]] * [[Geografija ostrva Mana|Ostrvo Man]] * [[Geografija Svalbarda|Svalbard]] | grupa4 = Ostali entiteti | podaci4 = [[Geografija Evropske unije|Evropska unija]] }} <noinclude> [[Kategorija:Šabloni geografije]] </noinclude> tm0mv6vk8byge2qht7n9bu15uuxy6oh Tvrtko Kulenović 0 178978 3848571 3761266 2026-05-22T12:40:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848571 wikitext text/x-wiki {{Preuređivanje}} {{Infokutija pisac | ime = Tvrtko Kulenović | slika = | opis_slike = Tvrtko Kulenović | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1935|4|9}} | mjesto_rođenja = [[Šabac]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2019|4|13|1935|4|9}} | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | zanimanje = [[Književnik]] | jezik = | nacionalnost = | obrazovanje = | period = | žanr = | poznata_djela = ''[[Odanost jugu]]'', putopis, 1970; ''[[Kasino]]'', roman, 1987; ''[[Mehanika fluida (putopis)|Mehanika fluida]]'', putopis, 1987; ''[[Čovekova porodica]]'', roman, 1991; ''[[Istorija bolesti]]'', roman, 1994; ''[[Jesenja violina]]'', roman, 2000; ''[[Trag crne žuči]]'', pripovijetke, 2005; ''[[Smrt na fotografiji]]'', radio drama; Rezime; Lektira I, II, II; ''[[Čakra - Istok Zapadu danas]]'' | supružnik = | djeca = | nagrade = | potpis = | web_stranica = }} '''Tvrtko Kulenović''' bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] pripovjedač, esejist, putopisac i scenarist. Profesor na [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu u Sarajevu]] i član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti BiH]]. Prvi predsjednik [[P.E.N. Centar Bosne i Hercegovine|P.E.N. Centra u Bosni i Hercegovini]] (1992–1996)..<ref>{{Cite web|url=http://sveske.ba/en/autori/t/tvrtko-kulenovic|title=TVRTKO KULENOVIĆ {{!}} Sarajevske Sveske|website=sveske.ba|access-date=15. 4. 2019}}</ref> ===Biografija=== Rođen je u [[Šabac|Šapcu]], 9. aprila 1935, gdje je završio osnovnu školu i prvi razred gimnazije. Srednjoškolsko obrazovanje stiče u [[Druga muška gimnazija Sarajevo|Drugoj muškoj gimnaziji]] u Sarajevu. Studirao je i diplomirao jugoslavensku književnost na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Po odsluženju vojnog roka zaposlio se u [[Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine|Narodnoj i univerzitetskoj biblioteci u Sarajevu]] na [[Bibliotečka klasifikacija|klasifikaciji]] strane knjige, gdje ostaje do 1968. Iste godine stupa na dužnost [[dramaturg]]a Narodnog pozorišta. Od 1965. do 1967. boravio je na Osmania University u Hyderabadu, [[Indija]], gdje je studirao klasičnu indijsku i azijsku estetiku, posebno pozorište. Od januara do juna 1971. na Istituto del Teatro, Universita di Roma, izučavao je [[commedia del' arte]] i njene veze s azijskim pozorištem. Godine 1971. izabran je za asistenta na novootvorenom Odsjeku za komparativnu književnost, teatrologiju i bibliotekarstvo Filozofskog fakulteta u Sarajevu. U novembru 1974. doktorirao je na temu "Teorijske osnove modernog evropskog i klasičnog azijskog pozorišta" na Filozofski fakultet u Sarajevu, te je 1975. biran u zvanje docenta, 1980. u zvanje vanrednog profesora i 1983. u zvanje redovnog profesora na Odsjeku za opću književnost i bibliotekarstvo (preimenovan u [[Odsjek za komparativnu književnost i bibliotekarstvo Filozofskog fakulteta u Sarajevu|Odsjek za komparativnu književnost i bibliotekarstvo]]). Predavao je na [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu]], Akademiji umjetnosti u [[Novi Sad|Novom Sadu]] i Fakultetu dramskih umjetnosti u [[Beograd]]u (postidplomski studij). Učestvovao je na brojnim domaćim i međunarodnim simpozijima. U dva navrata, 1981. i 1987, boravio je i predavao kao gostujući profesor u okviru Fulbrightove fondacije u SAD-u ([[Univerzitet Rutgers]], [[Univerzitet Floride]] i [[Univerzitet Illinoisa]] – projekt o [[genocid]]u). Bio je prvi predsjednik P.E.N. centra Bosne i Hercegovine,<ref>{{Cite web|url=http://penbih.ba/clanovi/tvrtko-kulenovic/|title=P.E.N.|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=15. 4. 2019}}</ref> osnovanog 30. oktobra 1992, te direktor [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodnog pozorišta Sarajevo]] (1999–2003). Također je bio redovni član Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, te saradnik časopisa ''[[Sarajevske sveske (časopis)|Sarajevske sveske]]''. Pisao je [[roman]]e, [[esej]]e iz oblasti [[Teatrologija|teatrologije]] i [[Književna teorija|književne teorije]] i [[Književna kritika|kritike]], [[putopis]]e, [[Pripovijetka|pripovijetke]], [[Radio drama|radio drame]]. Umro je 13. aprila 2019. godine u Sarajevu.<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/o2/kultura/preminuo-akademik-tvrtko-kulenovic-449355|title=Preminuo profesor Tvrtko Kulenović|last=PORTAL|first=Oslobođenje|website=Oslobođenje d.o.o.|language=bs-ba|access-date=15. 4. 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ba.n1info.com/Vijesti/a337968/Tvrtko-Kulenovic-preminuo-u-85.-godini.html|title=Tvrtko Kulenović preminuo u 85. godini|website=N1 BA|language=bs-Latn-BA|access-date=15. 4. 2019}}</ref> == Bibliografija == * ''Odanost jugu'', putopis, 1970. * ''Putovanje'', putopis, 1974. * ''Pejsaži zrelog doba'', putopis, 1979. * ''Karavan'', zbirka pripovjedaka, 1981. * ''Kasino'', roman, 1987. * ''Mehanika fluida'', putopis, 1987. * ''Čovekova porodica'', roman, 1991. * ''Istorija bolesti'', roman, 1994. * ''Jesenja violina'', roman, 2000. * ''Majka voda'', putopisi, 2004. * ''Trag crne žuči'', pripovijetke, 2005. === Knjige eseja i teorija === * ''Indija i umjetnost'', 1972. * ''Čakra – Istok Zapadu danas'', 1973. * ''Teorijske osnove modernog evropskog i klasičnog azijskog pozorišta'', 1983. * ''Umetnost i komunikacija'', 1983. * ''Lektira I'', 1976. * ''Lektira II'', 1984. * ''Lektira III'', 1989. * ''Galerije'', 1990. * ''Rezime'', 1995. * ''Vrata koja se njišu'', 2008. === Radiodrame === * ''Smrt na fotografiji'' * ''Glasovi iz sjećanja'' * ''Karneval'' * ''Danas mislim o R. ili Večernja zvona'' * ''Ornebuška stepa'' * ''San o staklu'' * ''Smrt u Sarajevu'' * ''Poetika odustajanja'' * === Scenarij === * ''[[Smrt u Sarajevu (1994)|Smrt u Sarajevu]]'', poetsko-dokumentarni film; režija: [[Haris Prolić]]; koproducenti: Filmski arhiv Oružanih snaga i Televizije Bosne i Hercegovine, 1994. == Nagrade == * '''1975''' – [[Šestoaprilska nagrada grada Sarajeva]]; * Nagrada za najbolju radiodramu u Ohridu 1989. * Godišnja nagrada "Veselina Masleše" 1991. * 27-julska nagrada BiH * Fund for Free Expression Award, SAD, 1993. * '''1994''' – [[Nagrada Društva pisaca Bosne i Hercegovine|Godišnja nagrada Društva pisaca Bosne i Hercegovine]] za najbolju knjigu; * Nagrada Otvorenog društva Soros za najbolji rukopisni roman 1999. * Književna nagrada Naklade "Zoro" za najbolju knjigu-zbirku neobjavljenih priča 2005. == Kritički osvrt na djelo == U eseju "Književnost kao sporazum svjetova" Muhamed Dželilović o Kulenovićevom djelu piše: "Tvrtko Kulenović se u svojim djelima jednostavno i ne pokušava sakriti i stoga su ona puna ne samo elemenata autobiografskog, nego i autoreferencijalnog. Pisac – svjetski građanin – uvijek je otvoreno prisutan: i onda kada piše o Drugom svjetskom ratu u romanu Kasino, spretno povezujući svoje viđenje ljudske sudbine kao loptice koja skakuće na nepredvidivom historijskom ruletu u kasinu sa bitkom kod Monte Kasina; i onda kada u Istoriji bolesti govori o konkretnoj sudbini svoje supruge koja je u užase rata u Bosni stupila sa istorijom duge karcinomne bolesti od koje će i umrijeti usred opsade Sarajeva, vezujući tu priču sa krvavom historijskom pričom izazvanom bolešću čitavih naroda na Balkanu – „bolešću bez imena i lijeka“, kako je sam naziva... itd. Ali njegovo poimanje čovjeka i svijeta, kao i tip njegove otvorenosti jasno se vidi u romanu Čovjekova porodica. Kao i obično, autor započinje pričom o sebi, o svom djetinjstvu, o vlastitoj, najužoj porodici." Željko Grahovac navodi da je Kulenović afirmirao do tada gotovo nepostojeći žanr putopisno-esejističke proze (što se tiče bh. književnosti): "Kulenović je intelektualac, duhovni i duševni strasnik koji ponire u suštinu stvari – ma o čemu razmišljao i pisao; zato je i pojavni svijet ovozemaljske stvarnosti prisutan u njegovim putopisno-esejističkim prozama upravo toliko i tako – koliko i kako kroz njega proviruje i probija sama suštastvenost ljudskog postojanja u određenim povijesnosocijalnim okvirima. Sav njegov prozni izraz je u žudnji za proziranjem, za raskrivanjem biti, osobenosti i osebujnosti života kao kompleksnog procesa – tajnovitost i nedokučivost kojega nas upravo i podstiče na duhovnu avanturu okupljanja i samosabiranja u ljudstvu raspršenog i raskomadanog Božanskog bića čovjeka..." Poetički kredo Kulenovićevih romana često se povezuje sa tzv. "novom osjećajnošću" i potrebi etičkog angažmana pisca, o čemu govori i Alma Skopljak: "Istoriju bolesti Tvrtka Kulenovića ne određuje samo insistiranje na mediju knjige, niti insistiranje na transformacijama tradicionalnih oblika pripovijedanja, već i eksplicitno insistiranje na etičkom angažmanu umjetnika i umjetničkog djela. Ono je prepoznatljivo i u Jesenjoj violini, dakle u dijelu Kulenovićevog romanesknog opusa koji nastaje nakon agresije na BiH, i usložnjava inače veoma kompleksnu arhitektoniku ova dva romaneskna ostvarenja, kao i njihovu interpretaciju, ali, iako nikada tako eksplicitno, i u dijelu romanesknog opusa koji im je prethodio, dakle u romanima Kasino i Čovekova porodica. U Istoriji bolesti Kulenović se opredijelio za knjigu kao svjedočenje o egzistencijalnoj traumi u ratnim zbivanjima i, potvrđujući ideju Mihaila Epštejna o povratku nove iskrenosti, razotkrio svu složenost drame odnosa između autora i teksta u momentu kada se piščeva pozicija van teksta izjednači sa pozicijom žrtve i svjedoka opsade grada." Naučni skup povodom književnog djela Tvrtka Kulenovića pod nazivom "Čovjekova porodica" održan je 2009. Sva izlaganja prikupljena su i objavljena u specijalnom broju ''Odjeka'', revije za umjetnost, nauku i društvena pitanja. == Reference == {{Refspisak|}} == Vanjski linkovi == * Akademija nauka i umjetnosti BiH, http://www.anubih.ba/index.php?option=com_content&view=article&id=155%3Atvrtko-kulenovi&catid=27%3Anew-to-joomla&Itemid=54&lang=hr * Muhamed Dželilović, Književnost kao sporazum svjetova, dostupno na: http://www.balkan-sehara.com/muhamed%20esej.html * Željko Grahovac, Umjetnost putopisa Tvrtka Kulenovića, dostupno na: https://web.archive.org/web/20110823111716/http://www.odjek.ba/arhiva/18/prilog.pdf * Alma Skopljak, Umijeće pamćenja, dostupno na: https://web.archive.org/web/20110823111716/http://www.odjek.ba/arhiva/18/prilog.pdf * Tvrtko Kulenović, Kasino. Sarajevo: Međunarodni centar za mir (etc.), 2008. * https://web.archive.org/web/20110823111716/http://www.odjek.ba/arhiva/18/prilog.pdf * https://web.archive.org/web/20120507022330/http://www.openbook.ba/izraz/no05/05_muhidin_dzanko.htm * https://web.archive.org/web/20130112003117/http://www.bhdani.com/arhiva/101/inter.htm * https://archive.today/20130422234716/discoverwrld.blogspot.com/2012/05/tvrtko-kulenovic-stanje-mira-i-kultura.html * http://www.sveske.ba/en/autori/t/tvrtko-kulenovic{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/bs/content/prizori-uhodanog-uzasa{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/bs/content/krvavi-lom-drustva-i-poeticki-prevrati-romana{{Mrtav link}} === Autorski tekstovi objavljeni u ''Sarajevskim sveskama'' === * http://www.sveske.ba/en/content/dnevnik-uspomena-i-prognoza{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/en/content/francuska-veza{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/en/content/gradovi-na-ostrvima{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/en/content/ja-sam-vezilja-tkalja{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/en/content/jogini-komesari-i-ostali{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/en/content/melanholija-sibicarenja{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/en/content/odiseja-ultramarin{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/en/content/sonnenschein-dase-drndic{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/en/content/tresnje-i-gojazne-ptice{{Mrtav link}} * http://www.sveske.ba/en/content/vava{{Mrtav link}} {{Članovi ANU BiH}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kulenović, Tvrtko}} [[Kategorija:Rođeni 1935.]] [[Kategorija:Umrli 2019.]] [[Kategorija:Biografije, Šabac]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački scenaristi]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade Društva pisaca Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]] [[Kategorija:Odsjek za komparativnu književnost i bibliotekarstvo Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Dekani Filozofskog fakulteta u Sarajevu]] [[Kategorija:Članovi P.E.N. Centra Bosne i Hercegovine]] 8asi1wgtcrwkcfvhsxo6zh4aiudeh0g Zimska linija 0 202595 3848733 3842149 2026-05-23T06:54:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848733 wikitext text/x-wiki {{Italijanska kampanja (2. svjetski rat)}} {{Zimska linija}} [[Datoteka:ItalyDefenseLinesSouthofRome1943 4.jpg|mini|desno|260px|Njemačke odbrambene linije južno od Rima]] '''Zimska linija''' bila je niz [[Treći rajh|njemačkih]] [[vojska|vojnih]] [[fortifikacija]] u [[Italija|Italiji]] koje je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] izgradila [[Organizacija Todt]]. Glavni dio ove linije zvao se '''Gustavova linija'''. Ona je išla preko Italije počevši sjeverno od [[ušće|ušća]] [[Garigliano|Garigliana]] u [[Tirensko more]] na zapadu, pa kroz [[Apenini|Apenine]] do ušća [[Sangro|Sangra]] u [[Jadransko more]] na istoku. Centar linije, gdje se ukrštavala sa glavnim [[put]]em koji vodi sjeverno od [[Rim]]a (Autoputem 6), koji je pratio [[dolina|dolinu]] [[Liri]]ja, bio je utvrđen oko [[planina]] iza [[grad]]a [[Cassino|Cassina]], uključujući [[Monte Cassino]], na kojem je smještena stara [[opatija (ustanova)|opatija]] koja je dominirala ulazom u dolinu Lirija (glavnim putem za Rim), i Monte Cairo, koji je braniocima pružao čist pogled na potencijalne napadače koji bi napredovali prema ulazu u dolinu Lirija. Na zapadnoj strani Apenina bile su 2 sekundarne linije: [[Bernhardtova linija|Bernhardtova]], ispred glavnih položaja na Gustavovoj, i [[Hitlerova linija|Hitlerova]], oko 8 [[km]] u pozadini. Zimska linija bila je utvrđena artiljerijskim i mitraljeskim gnijezdima, [[beton]]skim [[bunker]]ima, [[bodljikava žica|bodljikavom žicom]] i [[minsko polje|minskim poljima]]. To je bila najsnažnija od njemačkih odbrambenih linija južno od Rima. Oko 15 njemačkih [[divizija (vojna jedinica)|divizija]] bilo je angažirano za odbranu. [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznici]] su se morali boriti od sredine novembra [[1943]]. do kraja maja [[1944]]. kako bi se probili kroz razne elemente Zimske linije, uključujući dobro poznate bitke za [[Bitka za Monte Cassino|Monte Cassino]] i [[Desant na Anzio|Anzio]]. Po nekim stručnjacima, Bernhardtova linija išla je preko čitave Italije od obale do obale prateći ne samo gore navedene zapadne odbrambene položaje već uključujući u sebe i istočnu odbranu Gustavove linije. Drugi, pak, naziv "Zimska linija" koriste naizmjenično s nazivom "Gustavova linija", definiranim na početku teksta. == Literatura == [[Datoteka:Ortona 2006 -Moro River Canadian War Cemetery- by-Raboe 06.jpg|mini|desno|250px|Kanadsko groblje "Rijeka Moro" blizu [[Ortona|Ortone]]]] * {{cite book| url=http://www.history.army.mil/books/wwii/winterline/winter-fm.htm| title=Fifth Army at the Winter Line 15 November 1943 - 15 January 1944| publisher=[[Centar Armije SAD-a za vojnu historiju]]| location=[[Washington, D.C.|Washington]]| year=1945| id=CMH Pub 100-9| access-date=9. 5. 2013| archive-date=21. 11. 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20121121000001/http://www.history.army.mil/books/wwii/winterline/winter-fm.htm| url-status=dead}} * {{cite book| url=http://www.history.army.mil/books/wwii/volturno/volturno-fm.htm| title=From the Volturno to the Winter Line 6 October-15 November 1943| publisher=Centar Armije SAD-a za vojnu historiju| location=Washington| year=1944| id=CMH Pub 100-8| access-date=9. 5. 2013| archive-date=31. 12. 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20141231104726/http://www.history.army.mil/books/wwii/volturno/volturno-fm.htm| url-status=dead}} * {{cite book| first=Col. Kenneth V.| last=Smith| url=http://www.history.army.mil/brochures/naples/72-17.htm| title=WWII Campaigns, Naples-Foggia 9 September 1943-21 January 1944| publisher=Centar Armije SAD-a za vojnu historiju| location=Washington| year=1944| id=CMH Pub 72-17| access-date=9. 5. 2013| archive-date=6. 9. 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160906075921/http://www.history.army.mil/brochures/naples/72-17.htm| url-status=dead}} * {{cite web|first=Gerhard|last=Muhm|title=Njemačka taktika na Italijanskom frontu|url=http://www.larchivio.org/xoom/gerhardmuhm2.htm|access-date=9. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927070658/http://www.larchivio.org/xoom/gerhardmuhm2.htm|archive-date=27. 9. 2007|url-status=dead}} * {{cite book |first=Gerhard |last=Muhm |title= La Tattica tedesca nella Campagna d'Italia, in Linea Gotica avanposto dei Balcani, (Hrsg.) |publisher=Amedeo Montemaggi - Edizioni Civitas, |location=Rim |year=1993 |language=[[italijanski jezik|italijanskom]]}} * {{cite book | author=Feldmaršal lord Carver|authorlink=Michael Carver | title=The Imperial War Museum Book of the War in Italy 1943-1945| url=https://archive.org/details/imperialwarmuseu0000carv| publisher="Sidgwick & Jackson"|location=[[London]] | year=2001 | isbn=0-330-48230-0}} == Također pogledajte == * [[Bitka kod Ortone]] * [[Desant na Anzio]] * [[Bitka za Monte Cassino]] * [[Bitka kod San Pietra]] * [[Linija "Barbara"]] * [[Brazilske ekspedicione snage]] * [[Evropski front (Drugi svjetski rat)]] * [[Italijanski front (Drugi svjetski rat)]] == Vanjski linkovi == *[http://www.military.com/Resources/ResourceFileView?file=worldwarii_europe_maps_map47.htm Mapa njemačkih odbrambenih linija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219140535/http://www.military.com/Resources/ResourceFileView?file=worldwarii_europe_maps_map47.htm |date=19. 2. 2008 }} *[http://www.wwii.ca/page30.html Dolina Lirija: Kanadski proboj do Rima] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204195119/http://www.wwii.ca/page30.html |date=4. 2. 2012 }} *[http://www.cwgc.org/search/cemetery_photos.aspx?cemetery=2018200&mode=1.html Informacije o groblju "Rijeka Moro"] ===Multimedija=== {{Commonscat|Ortona War Cemetery}} *[http://archives.cbc.ca/war_conflict/second_world_war/clip/9859/ Arhiva CBC-ja], CBC-jevi [[radio|radijski]] izvještaji sa Zimske linije [[14. maj]]a 1944. {{Njemačke odbrambene linije (2. svjetski rat)}} [[Kategorija:Italijanska kampanja (Drugi svjetski rat)|Zimska linija]] ftt9bn4dvhqe30edyc2kf3loo9bafnh Vaterpolo savez Bosne i Hercegovine 0 257711 3848655 3157513 2026-05-22T17:58:59Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848655 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Vaterpolo reprezentacija Bosne i Hercegovine.jpg|mini|Vaterpolo reprezentacija Bosne i Hercegovine|alt=|granica]]'''Vaterpolo savez Bosne i Hercegovine''' formiran je [[15. juni|15. juna]] [[2013]]. udruživanjem pojedinačnih saveza [[FBiH|Federacije BiH]] i [[Republika Srpska|Republike Srpske]] u jedinstven savez. Osnivačka skupština održana je u hotelu Zenit u [[Neum]]u, a za predsjednika je izabran Ivan Lakić. <ref>[http://www.klix.ba/sport/odrzana-osnivacka-skupstina-vs-bih-ivan-lakic-izabran-za-predsjednika/130615084 www.klix.ba], "Održana osnivačka skupština VS BiH, Ivan Lakić izabran za predsjednika", objavljeno 15. juna 2013., pristupljeno 17. juna 2013.</ref> Tako su stvoreni preduslovi za traženje članstva u LEN-u i FINA-i, razvoj klubova i formiranje reprezentacije. [[Bosna i Hercegovina]] država je okružena vaterpolo velesilama (Hrvatskom, Srbijom i Crnom Gorom). Međutim, sama nema izraženu vaterpolo tradiciju niti je davala igrače u jugoslavensku reprezentaciju. Jedini gradovi koji imaju vaterpolo bazene su [[Sarajevo]] i [[Banja Luka]]. Entitetski savezi formirani su [[2009]] godine. <ref>[http://www.vaterpolosrpske.org/ www.vaterpolosrpske.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717210015/http://www.vaterpolosrpske.org/ |date=17 Juli 2013 }}, "Vaterpolo savez"</ref> <ref>[http://www.dance.hr/gostujuce-kolumne/466-osnovan-vaterpolo-savez-federacije-bih.html www.dance.hr], "Osnovan vaterpolo savez Federacije BiH", objavljeno 7. jula 2009., pristupljeno 17. juna 2013.</ref> Pod ingerencijom saveza Republike Srpske registrovana su samo tri kluba, sva tri iz Banje Luke: Banja Luka, Fortuna i Student. <ref>[http://www.vaterpolosrpske.org/01-klubovi/001-StartKLUBOVI.htm www.vaterpolosrpske.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207125038/http://www.vaterpolosrpske.org/01-klubovi/001-StartKLUBOVI.htm |date=7 Decembar 2013 }}, "Klubovi"</ref> U Sarajevu postoji pet klubova: Sarajevo, Bosna, Vidra, Mladost i Torpedo. <ref>[http://gksarajevo.ba/wp-content/uploads/2012/02/Vaterpolo_liga_KS_raspored.pdf gksarajevo.ba]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}, "Vaterpolo liga KS"</ref> Na morskoj obali postoji [[Vaterpolski klub Jadran Neum]] koji se takmiči u južnoj grupi druge hrvatske vaterpolo lige. Glede popularizacije vaterpola u BiH u Sarajevu su više puta organizovani mali međunarodni turniri. <ref>[http://www.klix.ba/sport/u-sarajevu-otvoren-cetvrti-medjunarodni-vaterpolo-turnir/120921180 www.klix.ba], "U Sarajevu otvoren Četvrti međunarodni vaterpolo turnir", objavljeno 21. septembra 2012., pristupljeno 17. juna 2013.</ref> Na četiri takva turnira nastupali su jaki klubovi iz komšiluka. U Banjoj Luci su u martu 2013. prijateljsku utakmicu odigrali srpski klubovi Crvena zvezda i Partizan. <ref>[http://www.vesti-online.com/Sport/Ostali-sportovi/299057/Vaterpolisti-Zvezde-pobedili-Partizan-u-Banja-Luci www.vesti-online.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527005959/http://www.vesti-online.com/Sport/Ostali-sportovi/299057/Vaterpolisti-Zvezde-pobedili-Partizan-u-Banja-Luci |date=27. 5. 2013 }}, "Vaterpolisti Zvezde pobedili Partizan u Banjoj Luci", objavljeno 13. marta 2013., pristupljeno 17. juna 2013.</ref> Do osnivačke skupštine bosanskohercegovačkog vaterpolo saveza konačno je došlo 15. juna iste godine. Vaterpolo reprezentacija BiH je po prvi put formirana krajem 2016. godine kada je odigrala tri prijateljske utakmice protiv [[VK Jadran Split]], [[VK Primorac Kotor]] i [[VK Crvena zvezda]] na kupu "Sarajevo Champions Challenge".<ref>http://bazen.ba/uspjesno-zavrsen-sarajevo-champions-challenge-2016/</ref> Selektor Bh tima je Slobodan Grahovac i kapiten Đugum Faris.<ref>http://sportsport.ba/ostalo/grahovac-da-bi-vaterpolo-imao-buducnost-potrebna-je-vlast/218948</ref> == Reference == <references/> [[Kategorija:Vaterpolo u Bosni i Hercegovini]] 9s1s0xopaz8eageqlux7z8lzzahw5ng Zuzi Zu 0 257961 3848741 3822855 2026-05-23T08:14:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848741 wikitext text/x-wiki {{Sporna_autorska_prava}} {{Infokutija muzičar | ime_muzičara = Zuzi Zu | slika = | opis_slike = | širina_slike = | pejzažno = | pozadina = solo_izvođač | ime_po_rođenju = Zumreta Midžić | alias = Zuzi Zu | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | mjesto_rođenja = [[Velika Kladuša]] | karijera = 1976 – danas | smrt = | mjesto_smrti = | država_smrti = | instrument = [[Vokal]] | žanr = [[Pop]], Rock, Romska muzika i Sevdalinke | zanimanje = [[Muzičar]], tekstopisac, artista | izdavač = [[PGP RTB]], Sarajevo Disk, [[Jugoton]], [[Diskoton]] | članci = | URL = {{URL|http://zuzizu.ba}} }} '''Zumreta Midžić''' poznatija kao '''Zuzi Zu''' je [[Bosanskohercegovačka muzika|bosanskohercegovačka pjevačica]], [[Pop muzika|pop]], rock i romske muzike, kao i sevdalinke.<ref name="zuzizu.ba">{{Cite web |url=http://www.zuzizu.ba/biography |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-date=9. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409052134/http://zuzizu.ba/biography/ |url-status=dead }}</ref> Poznata je kao jedan od pratećih vokala u Jugoslaviji i sarađivala je sa [[Bijelo Dugme|Bijelim Dugmetom]], [[Zdravko Čolić|Zdravkom Čolićem]], [[Indeksi|Indexima]] i mnogim drugim muzičarima.<ref>http://www.sutra.ba/vijest/zuzi-zu-jedan-je-od-najboljih-bek-vokala-bive-jugoslavije-117581#{{Mrtav link}}</ref><ref>http://www.slobodnaevropa.org/a/27509208.html</ref> Rođena je u [[Velika Kladuša|Velikoj Kladuši]], a dugi niz godina živi i radi u [[Sarajevo|Sarajevu]] i [[Zagreb]]u. == Biografija == Zuzi Zu je rođena i odrasla u Velikoj Kladuši. Nakon završene osnovne škole završava Gimnaziju „Tono Horvat“. U gimnaziji je pjevala na igrankama i imala grupu sa Senadom Galijaševićem. Početkom sedamdesetih godina je učestvovala u prvom tv takmičenju mladih talenata „Nova imena, novi zabavljači“ koje je uređivao i vodio Saša Zalepugin<ref>{{Cite web |url=http://www.zalepugin.com/index.php/pocetna/biografija/ |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160709050921/http://www.zalepugin.com/index.php/pocetna/biografija |archive-date=9. 7. 2016 |url-status=dead }}</ref> na TV Zagreb. Položila je audiciju kod [[Ismet Alajbegović Šerbo|Šerbe Alajbegovića]], a nagrada je bila da sa njegovim orkestrom otpjeva „Moj dilbere kud se šećeš“ i pojavi se prvi put na televiziji. [[Datoteka:Zuzi Zu i Bijelo Dugme.jpg|mini|Fotografija sa turneje "Pljuni i zapjevaj, moja Jugoslavijo" [[1987]]. godine]] Upisala je Ekonomski fakultet i istovremeno je pohađala i Srednju muzičku školu – odsjek za solo pjevanje kod profesorice Sotirovske. Postala je članica hora studentskog društva „Slobodan Princip-Seljo“ kojim je dirigovao maestro Miroslav Homen. Zatim je položila audiciju kod dirigenta Julija Marića i postala dugogodišnja članica hora Radiotelevizije Sarajevo (danas [[BHT 1]]). Bilo je to vrijeme sedamdesetih kada su muzičkom sarajevskom pop-rock scenom vladali [[Indeksi]], [[Zdravko Čolić]], [[Bijelo Dugme]] i poznati festival [[Vaš šlager sezone]]. Maestro Marić je izabrao Zuzi Zu da u grupi „Corona“ na 12 festivalu pjeva prateće vokale. Bio je to [[Vaš šlager sezone#1976|Vaš šlager sezone 1976.]] godine kada je Kemal Monteno pobijedio sa pjesmom „Sarajevo ljubavi moja“. Poslije toga je Zdravko Čolić pozviva da pjeva back vokale na proslavi Nove Godine 1977. u Skenderiji. Početkom te iste godine Zdravko Čolić i [[Indeksi]] sa [[Davorin Popović|Davorinom Popovićem]] zajedno idu na prvu veliku jugoslovensku turneju, na kojoj Zuzi Zu sa Gordanom Ivandić pjeva back vokale. Kasnije je sa Gordanom pjevala i u grupi [[Rok Hotel]] i izdali su singlicu „Disco / Blue Jeans“ za [[Jugoton]].<ref name="discogs.com">http://www.discogs.com/Rok-Hotel-Disko-Blue-Jeans/release/2624288</ref> 1978. na festivalu „Beogradsko proleće“ je pjevala sa Indexima back vokale za pjesmu „Pozovi me na kafu draga“ i upoznala pjesnikinju Marinu Tucaković. Ona je za Zuzi napisala pank numeru „Hoby“ koju je Zuzi Zu otpjevala u kultnom filmu „Nacionalna klasa“ reditelja Gorana Markovića.<ref name="ReferenceA">http://www.discogs.com/Various-Originalna-Muzika-Iz-Filma-Nacionalna-Klasa/release/1286061</ref> Otpjevala je i prateći vokal za naslovnu muzičku numeru filma pod nazivom "Floyd". Autor muzike je Zoran Simjanović.<ref>http://www.imdb.com/name/nm0799550/?ref_=ttfc_fc_cr2</ref> Poslije toga Zuzi Zu i Gordana Ivandić su se pridružila operskom basu Mirzi Alijagiću u disko grupi [[Mirzino jato]].<ref>http://www.discogs.com/artist/502655-Mirzino-Jato</ref> U periodu od 1979. do 1982. godine, dok su one bile članice grupe za njima su ostali veliki hitovi kao što su: „Apsolutno tvoj”,<ref name="ReferenceB">http://www.discogs.com/Mirzino-Jato-Apsolutno-Tvoj-Pada-Sneg/master/471037</ref> „Normalna stvar”,<ref name="ReferenceC">http://www.discogs.com/Mirzino-Jato-Normalna-Stvar/release/665244</ref> „Čarter let”, za koje je muziku napisao [[Sead Lipovača|Zele Lipovača]], a tekstove Marina Tucaković. Sa pjesmom Enca Lesića „Ja bih druga da me mazi“ sudjeluju na festivalu [[Vaš šlager sezone#1980|Vaš šlager sezone 1980]]. U međuvremenu je Zuzi diplomirala na Ekonomskom fakultetu i zaposlila se u državnoj upravi kao službenik u RZDP Bosne i Hercegovine, gdje je radila 16 godina. Odlazi na postdiplomske studije 1983. u Holandiju na “The Institute of Social Studies”<ref>http://www.iss.nl</ref> u Den Haagu.<ref>http://www.denhaag.nl</ref> Zuzi Zu je naučila nekoliko svjetskih jezika (engleski, italijanski, španski, holandski, ruski i romski jezik) što joj je pomoglo da proširi svoj repertoar sa stranim pjesmama i da piše tekstove na tim jezicima. 1987. počinje saradnju sa grupom [[Bijelo dugme]] pjevajući prateće vokale na albumu [[Pljuni i zapjevaj, moja Jugoslavijo]] <ref name="ReferenceD">http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Pljuni-I-Zapjevaj-Moja-Jugoslavijo/master/44498</ref> i istoimenoj jugoslovenskoj turneji te godine. Pjevala je i na na duplom albumu [[Mramor, kamen i željezo]]<ref name="ReferenceE">http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Mramor-Kamen-I-%C5%BDeljezo/master/44504</ref> uživo snimljenim koncertima u sarajevskoj Zetri i zagrebačkom Domu sportova kao i u video zapisu koncerta iz Zetre. Iza toga nastavlja saradnju sa [[Goran Bregović|Goranom Bregovićem]] i pjevala je sve prateće vokale za romsku pjesmu „Ederlezi” u filmu [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]] „Dom za vešanje"<ref name="ReferenceF">http://www.discogs.com/Goran-Bregovi%C4%87-Dom-Za-Ve%C5%A1anje-Muzika-Iz-Filma-Emira-Kusturice/release/1580893</ref> koja je kasnije postala zaštitni znak cijelog filma. Sredinom osamdesetih interpretator bosanskih sevdalinki [[Himzo Polovina]] je podržao Zuzi Zu da snimi prvu sevdalinku "Moj beharu ko li mi te bere" za arhiv Radiotelevizije Sarajevo. Nastavila je da snima sevdalinke i danas ih ima oko 20 snimljenih sa Narodnim i Tamburaškim orkestrom RTV Sarajevo za muzički arhiv. Sevdalinke je korepetirala sa muzičkim producentom Vaskom Pokrajčićem. Krajem 80-tih i početkom 90-tih je sa [[Safet Isović|Safetom Isovićem]] i orkestrom [[Omer Pobrić|Omera Pobrića]] pjevala na koncertima i zabavama po Bosni i Hercegovini, Njemačkoj i Austriji.<ref name="zuzizu.ba"/> 1991. godine je snimila album [[Noćas ja ludujem (Zuzi Zu)|Noćas ja ludujem]] u studiju [[Zoran Redžić|Zorana Redžića]] koji se pojavljuje i u ulozi producenta. Autor svih numera je bio [[Milić Vukašinović|Milić Vukašinović - Mića]]. Album je izdao Sarajevodisk<ref>{{Cite web |url=http://sarajevodisk.com/ |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-date=25. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161225184814/http://sarajevodisk.com/ |url-status=dead }}</ref> i imao je hit pjesmu „Bekrija“. [[Datoteka:Zuzi Zu i Alen Islamovic.jpg|mini|Fotografija sa turneje Alena, Bebeka i Tife "Kad bi' bio Bijelo Dugme" [[2009]]. godine]] Od 2005. do 2009. godine pjeva prateće vokale u bendu koji su formirali tri bivša pjevača [[Bijelo Dugme|Bijelog dugmeta]]: [[Željko Bebek]], [[Alen Islamović]] i [[Tifa|Mladen Vojčić – Tifa]]. Oni su pod imenom „Kad bi’ bio bijelo dugme” nastupali u čitavoj Evropi i zemljama bivše Jugoslavije.<ref>http://www.jutarnji.hr/spektakli/ups/alen-bebek-i-tifa-snimaju-novi-album/2320685/</ref> Nekoliko zadnjih godina Zuzi radi na svom autorskom studijskom albumu „Made in Sarajevo“. Cd ima 18 audio traka i za svaki singl je uradila oficielni video spot. To su “Vatra”, “Plava banana”, “San o ljubavi”, “Ederlezi”, “Ružica si bila”, “Žena istoka”, “Reanimacija”, “Morska pjena”, “Trag ljubavi”, “Where Love Has Gone”, “Dove l’amore”, “Waar ben je gebleven”, “Delija”, “Lutka od gume”, “Imal jada k’o kad akšam pada”, “Trepavica”, “Čičak” i “Uspavanka”. Producent i izvršni producent svih audiozapisa je Aleksandar Kobac. Sve pjesme su snimljene, miksane i masterizovane u "Studiju Kobac" u Beogradu u periodu od 2009. do 2017. godine. Video zapise je režirao i snimao Dejan Miličević i "Invenio Films" Dalibora Mrdića. Video animaciju za "Plavu Bananu" je kreirao animator Berin Tuzlić.<ref>http://www.berintuzlic.ba/</ref> Na CD-u "Made in Sarajevo" Zuzi Zu se pojavljuje na većini pjesama kao kompletan umjetnik: izvođač, autor muzike i teksta te u video zapisima kao stilista-kostimograf.<ref>{{Cite web |url=http://www.pulsonline.rs/licna-karta/538/zumreta-midzic-zuzi-zu |title=Arhivirana kopija |access-date=26. 6. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803035200/http://www.pulsonline.rs/licna-karta/538/zumreta-midzic-zuzi-zu |archive-date=3. 8. 2016 |url-status=dead }}</ref> 2013. godine učestvovala je u rijalitiju TV PINK-a [[Farma|Farma 5]].<ref>{{Cite web |url=http://www.24sata.rs/sou/vesti/vest/pocela-peta-sezona-farme-koja-traje-do-nove-godine/104103.phtml |title=Arhivirana kopija |access-date=21. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003161431/http://www.24sata.rs/sou/vesti/vest/pocela-peta-sezona-farme-koja-traje-do-nove-godine/104103.phtml |archive-date=3. 10. 2013 |url-status=dead }}</ref> 2016. godine je bila najavljena kao dio Eurovizijskog bosanskohercegovačkog tima,<ref>{{Cite web |url=http://www.avaz.ba/clanak/221508/zuzi-zu-razmislja-o-tuzbi-protiv-bh-eurosonga?url=clanak%2F221508%2Fzuzi-zu-razmislja-o-tuzbi-protiv-bh-eurosonga |title=Arhivirana kopija |access-date=27. 8. 2021 |archive-date=3. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303031932/http://www.avaz.ba/clanak/221508/zuzi-zu-razmislja-o-tuzbi-protiv-bh-eurosonga?url=clanak%2F221508%2Fzuzi-zu-razmislja-o-tuzbi-protiv-bh-eurosonga |url-status=dead }}</ref> ali je kasnije odustala od učešća u ovom projektu.<ref>http://www.vecernji.hr/estrada/skandali-koji-su-obiljezili-ovogodisnji-eurosong-opca-tucnjava-golotinja-i-vukovi-politicke-poruke-1076485</ref> == Diskografija == === Samostalni albumi === * [[1991]] [[Noćas ja ludujem (Zuzi Zu)|Noćas ja ludujem]] (Sarajevo Disk)<ref>http://www.discogs.com/artist/Zumreta+Mid%C5%BEi%C4%87</ref> === Sa grupom Rock Hotel === * [[1978]] Disco/Blue Jeans ([[Jugoton]]) <ref name="discogs.com"/> === Sa grupom Mirzino Jato === * [[1979]] Šećer i med ([[PGP RTB]]) <ref>http://www.discogs.com/Mirzino-Jato-%C5%A0e%C4%87er-I-Med/release/1122693</ref> * [[1979]] Apsolutno tvoj / Pada sneg (Singl) ([[PGP RTB]]) <ref name="ReferenceB"/> * [[1979]] Normalna stvar ([[PGP RTB]]) <ref name="ReferenceC"/>, * [[1980]] Ja bih da me druga mazi / Zvezda i alkohol (Singl) ([[PGP RTB]]) <ref>http://www.discogs.com/Mirzino-Jato-Ja-Bih-Da-Me-Druga-Mazi-Zvezda-I-Alkohol/release/2247892</ref> === Prateći vokali === * [[1984]] Zašto tako strasno ([[Frano Lasić]]) (Jugodisk) <ref>http://www.discogs.com/Frano-Lasi%C4%87-Za%C5%A1to-Tako-Strasno/master/380755</ref> * [[1986]] Pljuni I Zapjevaj Moja Jugoslavijo ([[Bijelo Dugme]]) ([[Diskoton]], Kamarad) <ref name="ReferenceD"/> * [[1987]] Mramor, kamen i željezo ([[Bijelo Dugme]]) ([[Diskoton]]) <ref name="ReferenceE"/> * [[1987]] Legija ([[Legija]]) ([[PGP RTB]]) <ref>http://www.discogs.com/Legija-Legija/master/605775</ref> * [[1990]] Nakon svih ovih godina ([[Bijelo Dugme]]) ([[Diskoton]]) <ref>http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Nakon-Svih-Ovih-Godina/release/2054008</ref> * [[1991]] Rođena si samo za mene ([[Hari Mata Hari]]) ([[Diskoton]]) <ref>http://www.discogs.com/Hari-Mata-Hari-Ro%C4%91ena-Si-Samo-Za-Mene/release/2295870</ref> * [[2000]] U ime ljubavi ([[Halid Bešlić]]) (In Takt records) <ref>http://www.discogs.com/Halid-Be%C5%A1li%C4%87-U-Ime-Ljubavi/release/2739177</ref> * [[2000]] Uzmi 1 Ili 2 (Fistik) (Song Zelex) <ref>http://www.discogs.com/Fistik-Uzmi-1-Ili-2/release/4832174</ref> * [[2004]] Pljuni i zapjevaj moja Jugoslavijo ([[Bijelo Dugme]]) (Music Star Production) <ref>http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Pljuni-I-Zapjevaj-Moja-Jugoslavijo/release/1726080</ref> * [[2004]] Mramor, kamen i željezo ([[Bijelo Dugme]]) (Music Star Production) <ref>http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Mramor-Kamen-I-%C5%BDeljezo/release/3359622</ref> * [[2005]] Antologija 2 ('84 - '89) ([[Bijelo Dugme]]) (Not On Label) <ref>http://www.discogs.com/Bijelo-Dugme-Antologija-2-84-89/release/5089025</ref> * [[2010]] Mijenjam (Boban Rajović) (City records) <ref>http://www.discogs.com/Boban-Rajovi%C4%87-Mijenjam/release/3319915</ref> === Soundtrack albumi === * [[1979]] Hoby (as Zumreta Midžić-Zuzi) Originalna Muzika Iz Filma Nacionalna Klasa ([[PGP RTB]]) <ref name="ReferenceA"/> * [[1988]] [[Goran Bregović]], Dom Za Vešanje (Muzika Iz Filma [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]]) ([[Diskoton]], Kamarad) <ref name="ReferenceF"/> * [[1988]] [[Goran Bregović]], Dom Za Vešanje (Muzika Iz Filma [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]]) ([[Diskoton]]) <ref>http://www.discogs.com/Goran-Bregovi%C4%87-Dom-Za-Ve%C5%A1anje-Muzika-Iz-Filma-Emira-Kusturice/release/1118600</ref> * [[1994]] Hoby (as Zumreta Midžić-Zuzi) Original Music Score From The Motion Picture National Class (Up To 785 CCM)(C&H Records) <ref>http://www.discogs.com/Various-Original-Music-Score-From-The-Motion-Picture-National-Class-Up-To-785-CCM/release/3736042</ref> == Videografija == * [[1992]] Noćas ja ludujem (režiser Milan Bilbija) * [[2010]] Delija (Dejan Miličević) * [[2011]] Ružica si bila (Dejan Miličević) * [[2012]] Reanimacija (Dejan Miličević) * [[2012]] Žena istoka (Dejan Miličević) * [[2012]] Morska pjena (Dejan Miličević) * [[2013]] Vatra (Invenio films) * [[2013]] Where love has gone (Invenio films) * [[2013]] Trag ljubavi (Invenio films) * [[2013]] Dove l'Amore (Invenio films) * [[2013]] Waar ben je gebleven (Invenio films) * [[2014]] Ederlezi (Invenio films) * [[2014]] San o ljubavi (Invenio films) * [[2015]] Plava banana (Animacija by Berin Tuzlic) * [[2015]] Imal' jada k'o kad akšam pada (Invenio films) * [[2016]] Ederlezi Remix by DJ Ruvex (Invenio films) * [[2016]] Lutka od gume (Zuzi Zu & Berin Tuzlić) * [[2016]] Uspavanka (Invenio films) * [[2016]] Trepavica * [[2016]] Čičak == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{reflist}} * [http://zuzizu.ba Zvanični veb sajt] * [http://www.youtube.com/user/ZuziZuClub Zvanični YouTube kanal #] 1 * [http://www.youtube.com/user/ZuziZuClubArhiv Zvanični YouTube kanal #2] * [https://twitter.com/ZuziZu1 Zvanični Twitter nalog] * [https://soundcloud.com/zuzizu Zvanični SoundCloud profil] {{DEFAULTSORT:Zu, Zuzi}} [[Kategorija:Biografije, Velika Kladuša]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački muzičari]] [[Kategorija:Jugoslavenski muzičari]] [[Kategorija:Sevdalije]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke pjevačice]] [[Kategorija:Jugoslavenske pjevačice]] 77k4o1hiw1r0wdkfobypm9wirbndwl6 Ermin Bičakčić 0 264152 3848675 3845259 2026-05-22T20:37:37Z Bakir123 110053 3848675 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | imenogometaša = Ermin Bičakčić | slika = 20150331 2025 AUT BIH 2132.jpg | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1990|01|24}} | rodnigrad = [[Zvornik]] | rodnadržava = [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | visina = 185&nbsp;cm | pozicija = [[Odbrambeni igrač (nogomet)|odbrambeni]] | trenutniklub = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | brojnadresu = 4 | omladinskegodine = 1995–2005.<br/>2005.<br>2005–2010. | omladinskipogoni = SpVgg Möckmühl <br/> [[FC Heilbronn]] <br/> [[VfB Stuttgart]] | godine1 = 2010–2012. | klubovi1 = [[VfB Stuttgart II]] | nastupi(golovi)1 = 23 (0) | godine2 = 2010–2012. | klubovi2 = [[VfB Stuttgart]] | nastupi(golovi)2 = 1 (0) | godine3 = 2012–2014. | klubovi3 = [[Eintracht Braunschweig]] | nastupi(golovi)3 = 79 (5) | godine4 = 2014–2023. | klubovi4 = [[TSG 1899 Hoffenheim|Hoffenheim]] | nastupi(golovi)4 = 130 (6) | godine5 = 2023–2025. | klubovi5 = [[Eintracht Braunschweig]] | nastupi(golovi)5 = 54 (6) | godine6 = 2026– | klubovi6 = [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] | nastupi(golovi)6 = 14 (1) | reprezentacija = da | nacionalnegodine1 = 2008. | nacionalneekipe1 = [[Mlada nogometna reprezentacija Njemačke|Njemačka U-18]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 1 (0) | nacionalnegodine2 = 2009. | nacionalneekipe2 = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-19|BiH U-19]] | nacionalninastupi(golovi)2 = 4 (1) | nacionalnegodine3 = 2013–2025. | nacionalneekipe3 = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|BiH]] | nacionalninastupi(golovi)3 = 43 (3) | zadnjeuređivanje = 21. maja 2026 }} '''Ermin Bičakčić''' (rođen 24. januara 1990) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[nogomet]]aš i bivši [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentativac Bosne i Hercegovine]]. Trenutno nastupa za [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] na poziciji [[Odbrambeni igrač (nogomet)#Srednji bek (štoper)|centralnog beka]]. ==Klupska karijera== U oktobru 2010, Bičakčić je debitirao za prvi tim [[VfB Stuttgart]]a u 2. kolu [[DFB-Pokal 2010/2011.|njemačkog kupa]] protiv ekipe [[Chemnitzer FC]]-a.<ref>{{cite web|url=http://www.vfb.de/archiv/en/saison/vfb/dfb-pokal/2-_runde/2010/1.php|title=Debut for Ermin Bicakcic|work=VfB Stuttgart|access-date=27. 10. 2010|date=27. 10. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318203410/http://www.vfb.de/archiv/en/saison/vfb/dfb-pokal/2-_runde/2010/1.php|archive-date=18. 3. 2012|url-status=dead}}</ref> Početkom decembra iste godine imao je i prvi nastup u [[UEFA Evropska liga|Evropskoj ligi]] protiv [[BSC Young Boys|Young Boysa]].<ref>{{cite web|url=http://en.uefa.com/uefaeuropaleague/matches/season=2011/round=2000128/match=2003023/postmatch/lineups/index.html|title=Lineups Young Boys – VfB Stuttgart|work=[[UEFA]]|access-date=1. 12. 2010|date=1. 12. 2010}}{{Mrtav link}}</ref> A u decembru iste godine bilježi svoj prvi nastup u [[Bundesliga|Bundesligi]], protiv [[FC Bayern München|Bayerna]]. U januaru 2012, Bičakčić prelazi u [[Eintracht Braunschweig]].<ref>{{cite web|url=http://www.vfb.de/en/aktuell/meldungen/news/2011/wechsel-bicakcic/page/1223-0-1-1326102747.html|title=Bicakcic to Braunschweig|work=VfB Stuttgart|access-date=8. 1. 2012|date=8. 1. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301162328/http://www.vfb.de/en/aktuell/meldungen/news/2011/wechsel-bicakcic/page/1223-0-1-1326102747.html|archive-date=1. 3. 2014|url-status=dead}}</ref> Tu je izborio mjesto u prvom timu, propustivši samo 1 utakmicu u periodu od februara 2012. do maja 2013. Na kraju [[2. Bundesliga 2012/2013.|sezone 2012/13.]] u [[2. Bundesliga|2. Bundesligi]] Bičakčić je sa svojim timom ušao u najjaču njemačku ligu, Bundesligu. U maju 2014. godine, nakon što je Eintracht ispao u [[2. Bundesliga|drugu njemačku ligu]], Bičakčić prelazi u [[TSG 1899 Hoffenheim|Hoffenheim]].<ref>{{Cite web|url=http://www.goal.ba/bicakcic-prelazi-u-hoffenheim/|title=Goal.ba {{!}} Bičakčić prelazi u HoffenheimGoal.ba|website=www.goal.ba|access-date=17. 8. 2016}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Reprezentacija== U maju 2008, Bičakčić dobiva njemački pasoš i debitirao za [[Mlada nogometna reprezentacija Njemačke|njemačku reprezentaciju U-18]], šest dana kasnije u utakmici protiv [[Turska|Turske]].<ref>{{cite web|url=http://www.vfb.de/archiv/en/saison/vfb/laenderspiele/2007/21771.php|title=U18's draw 1:1 with Turkey|work=VfB Stuttgart|access-date=29. 10. 2010|date=22. 5. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318203425/http://www.vfb.de/archiv/en/saison/vfb/laenderspiele/2007/21771.php|archive-date=18. 3. 2012|url-status=dead}}</ref> U aprilu 2009. odigrao je prvu utakmicu za bh. [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-19|U-19 reprezentaciju]] protiv [[Slovenija|Slovenije]]. Nakon svog 21. rođendana odrekao se bh. državljanstva kako bi se prilagodio njemačkim zakonima o državljanstvu.<ref>{{cite web|url=http://www.stuttgarter-nachrichten.de/inhalt.ermin-bicakcic-auf-den-spuren-von-serdar-tasci.7c2b745b-baff-4a19-ac79-69dc95690000.html|title=Ermin Bicakcic: Auf den Spuren von Serdar Tasci |work=stuttgarter-nachrichten.de|access-date=16. 10. 2012|date=7. 1. 2011}}</ref> U junu 2013. godine, nakon što se pojavila mogućnost posjedovanja dvojnog državljanstva između BIH i Njemačke, Bičakčić je ponovo stekao i državljanstvo BIH i sada ima dvojno državljanstvo.<ref>{{cite web|url=http://bhfudbal.ba/ino-fudbal/europa-svijet/item/6542-ermin-bi%C4%8Dak%C4%8Di%C4%87-najbolji-stoper-druge-bundeslige/|title=Ermin Bičakčić najbolji stoper druge Bundeslige!|work=bhfudbal.ba|access-date=2. 7. 2013|date=2. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702030813/http://bhfudbal.ba/ino-fudbal/europa-svijet/item/6542-ermin-bi%C4%8Dak%C4%8Di%C4%87-najbolji-stoper-druge-bundeslige/|archive-date=2. 7. 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sport.ba/fudbal/ermin-bicakcic-postao-bh-drzavljanin/|title=Igrač Braunschweiga Ermin Bičakčić postao državljanin BiH|work=sport.ba|access-date=5. 6. 2013|date=5. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608074600/http://www.sport.ba/fudbal/ermin-bicakcic-postao-bh-drzavljanin/|archive-date=8. 6. 2013|url-status=dead}}</ref> U julu 2013. godine, Bičakčić dobiva prvi poziv za [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|A-reprezentaciju BiH]], a debitirao je protiv [[Nogometna reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|SAD-a]] 14. augusta 2013. Već u 3. utakmici postigao je i svoj prvi gol za BIH, a to je bio izjednačujući gol u veoma važnoj utakmici [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 (UEFA)|kvalifikacija]] za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|SP 2014.]] u gostima protiv [[Nogometna reprezentacija Slovačke|Slovačke]] [[10. septembar|10. septembra]] 2013, u [[Žilina|Žilini]] u sklopu [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2014 (UEFA) - grupa G|grupe G]]. BiH je na kraju dobila tu utakmicu rezultatom 1-2.<ref>{{cite web | url=http://espnfc.com/uk/en/report/334762/hajrovic-hero | title=Hajrovic the hero | publisher=espnfc.com | date=10. 9. 2013 | access-date=11. 9. 2013}}</ref> Bičakčić je bio jedan od učesnika [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentacije BIH]] na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetskom prvenstvu u Brazilu 2014.]] godine. Nastupio je u prvoj utakmici grupne faze takmičenja, kada je BIH poražena od reprezentacije [[Argentina|Argentine]] rezultatom 2-1.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/sport/football/25285099|title=World Cup: Argentina 2-1 Bosnia-Hercegovina|access-date=17. 8. 2016}}</ref> Međutim, u preostale dvije utakmice grupne faze, Bičakčić nije zabilježio nastupe. Naredni nastup za BIH bilježi u utakmicama [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|kvalifikacija za EURO 2016]], te veže ukupno 11 uzastopnih nastupa za BIH u kvalifikacijama i prijateljskim utakmicama. ==Statistika== ===Klubovi=== ''Ažurirano: 18. augusta 2016.''<ref>{{Cite web|url=http://www.transfermarkt.co.uk/ermin-bicakcic/leistungsdaten/spieler/51676|title=Ermin Bicakcic - Entire performance data {{!}} Transfermarkt|access-date=18. 8. 2016}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! rowspan="2" |Klub ! rowspan="2" |Sezona ! colspan="3" |Liga ! colspan="2" |Kup ! colspan="2" |Ostalo ! colspan="2" |UEFA ! colspan="2" |Ukupno |- !Divizija!!Nastupi!!Golovi!!Nastupi!!Golovi!!Nastupi!!Golovi!!Nastupi!!Golovi!!Nastupi!!Golovi |- | rowspan="4" |[[VfB Stuttgart II|Stuttgart II]] |2009/10. |[[3. Fußball-Liga|3. Liga]] |12||0|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–||12||0 |- |2010/11. |3. Liga |10||0|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–||10||0 |- |2011/12. |3. Liga |1||0|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–||1||0 |- ! colspan="2" |Ukupno !23!!0!! colspan="2" |–!! colspan="2" |–!! colspan="2" |–!!23!!0 |- | rowspan="3" |[[VfB Stuttgart|Stuttgart]] |2010/11. |[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] |1||0||2||0|| colspan="2" |–||2||0||5||0 |- |2011/12. |Bundesliga |0||0||1||1|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–||1||1 |- ! colspan="2" |Ukupno !1!!0!!3!!1!! colspan="2" |–!!2!!0!!6!!1 |- | rowspan="4" |[[Eintracht Braunschweig|Eintracht<br>Braunschweig]] |2011/12. |[[2. Bundesliga]] |15||1|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–||15||1 |- |2012/13. |2. Bundesliga |33||3||2||0|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–||35||3 |- |2013/14. |Bundesliga |31||1||1||0|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–||32||1 |- ! colspan="2" |Ukupno !79!!5!!3!!0!! colspan="2" |–!! colspan="2" |–!!82!!5 |- | rowspan="3" |[[TSG 1899 Hoffenheim|Hoffenheim]] |2014/15. |[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] |24||1||4||1|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–||28||2 |- |2015/16. |Bundesliga |21||0||1||0|| colspan="2" |–|| colspan="2" |–||13||0 |- ! colspan="2" |Ukupno !45!!1!!5!!1!! colspan="2" |–!! colspan="2" |–!!50!!2 |- ! colspan="3" |Karijera ukupno !148!!6!!11!!2!! colspan="2" |–!!2!!0!!161!!8 |} ===Reprezentacija=== '''Nastupi za reprezentaciju'''<ref>{{Cite web|url=http://www.transfermarkt.co.uk/ermin-bicakcic/nationalmannschaft/spieler/51676|title=Ermin Bicakcic - National team {{!}} Transfermarkt|access-date=7. 6. 2025}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Reprezentacija!!Godina!!Nastupi!!Golovi |- | rowspan="14" |[[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] |- |2013.||6||1 |- |2014.||4||0 |- |2015.||4||1 |- |2016.||3||0 |- |2017.||3||1 |- |2018.||5||0 |- |2019.||9||0 |- |2020.||1||0 |- |2021.||0||0 |- |2022.||0||0 |- |2023.||0||0 |- |2024.||6||0 |- |2025.||2||0 |- ! colspan="2" |Ukupno||43||3 |} '''Golovi za reprezentaciju''' {| class="wikitable" ! !Datum !Lokacija !Protivnik !Gol !Rezultat !Takmičenje |- |1. |10. septembar 2013. |[[Štadión pod Dubňom]], [[Žilina]], [[Slovačka]] |{{ZID|Slovačka}} |<center>'''1'''–1 |<center>2–1 |[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Kvalifikacije FIFA Svjetsko prvenstvo 2014.]] |- |2. |6. septembar 2016. |[[Stadion "Bilino polje"|Bilino Polje]], [[Zenica]], [[Bosna i Hercegovina]] |{{ZID|Andora}} |<center>'''1'''–0</center> |<center>3–0</center> |[[Evropsko prvenstvo u nogometu 2016.|Kvalifikacije UEFA EURO 2016.]] |- |3. |25. mart 2017. |Bilino Polje, Zenica, Bosna i Hercegovina |{{ZID|Gibraltar}} |<center>'''5'''–0</center> |<center>5–0</center> |[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Kvalifikacije FIFA Svjetsko prvenstvo 2018.]] |} ==Porodica== Porijeklom je iz [[Kozluk]]a kod Zvornika. Sa porodicom je tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] izbjegao u [[Njemačka|Njemačku]].<ref>{{citeweb|url=https://sportsport.ba/fudbal/bicakciceva-izjava-mnogima-moze-posluziti-za-primjer/289946|title=Bičakčićeva izjava mnogima može poslužiti za primjer|publisher=sportsport.ba|date=14. 9. 2018|access-date=13. 12. 2018}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Ermin Bičakčić}} *[https://web.archive.org/web/20140702083238/http://www.vfb.de/en/teams/saison-2010-2011/page/256-0-1-1296152668.html?8111 Ermin Bičakčić] na VfB-Stuttgart.de *[http://www.fussballdaten.de/spieler/bicakcicermin/ Ermin Bičakčić] na [[fussballdaten.de]] {{simboli jezika|njem|njemački}} {{Navkutije |ime = Sastavi Bosne i Hercegovine |naslov = Sastavi Bosne i Hercegovine |naslovstil = background-color:#070db5; color:#ffd700; border: solid 1px #ffff00; |podaci1 = {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2014. u nogometu}} }} {{DEFAULTSORT:Bičakčić, Ermin}} [[Kategorija:Rođeni 1990.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zvornik]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Njemački nogometaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački emigranti u Njemačkoj]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2014.]] [[Kategorija:Nogometaši VfB Stuttgarta]] [[Kategorija:Nogometaši Eintracht Braunschweiga]] [[Kategorija:Nogometaši 1899 Hoffenheima]] [[Kategorija:Nogometaši Željezničara]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 21. vijeka]] 6fve2y0hbk9lykyz56uxvyo4aqxwzsw Univerzitet Yale 0 267261 3848619 3833002 2026-05-22T15:17:01Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848619 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet |naziv = |slika = [[Datoteka:Yale University Shield 1.svg|150px|Logo univerziteta Yale]] |latinsko_ime = Universitas Yalensis |moto = Lux et veritas (lat.)<br> svjetlo i istina (bos.) |motobos = |osnovan = 1701. |vrsta = [[privatni univerzitet]] |krovna = |vjerska_pripadnost = |akademska_pripadnost = |izdaci = |budžet = |rukovodilac = |chairman = |chairperson = |chancellor = |predsjednik =Peter Salovey |potpredsjednik = |vice_chancellor = |rektor = |prorektor = |dekan = |direktor = |vođa_titula = |akademsko_osoblje = 4.171 |admin_osoblje = 11.128 |studenti = 12.223 |dodipl = 5.414 |dipl = 6.809 |doktorat = |ostali = |lokacija = |grad = [[New Haven]] |savezna_država = [[Connecticut]] |provincija = |država = [[SAD]] |koor = |kampus = |prijašnja_imena = |slobodna_oznaka = |boje = |atletika = |sportovi = |nadimak = |maskota = |udruženja = [[Asocijacija američkih univerziteta|AAU]]<br>[[Asocijacija istraživačkih univerziteta|AIU]] |web-sajt = [http://www.yale.edu/] |logo = [[Datoteka:Yale University logo.svg|150px]] |pushin_map = |fusnote = }} [[Datoteka:Charter for Collegiate School later Yale College 1701.jpg|thumb|right|Povelja o stvaranju Collegiate School, koja je postala Yale koledž, 9. oktobar 1701. godine]] '''Univerzitet Yale''' je privatni, istraživački [[univerzitet]] sa sjedištem u [[New Haven]]u, američkoj saveznoj državi [[Connecticut]]. Član je ''Ivy league'' (Lige bršljana) i jedan je od najprestižnijih univerziteta u svijetu.<ref>Euronews (25. april 2011. godine). [http://www.euronews.com/2011/04/25/prestigious-universities/ "Special Reports - Learning World: Prestigious Universities"].</ref><ref>{{cite book|title=The Chosen: The Hidden History of Admission and Exclusion at Harvard, Yale, and Princeton.|last=Karabel|first=Jerome|publisher=Houghton Mifflin|isbn=061877355X|quote=|year=2005|pages=[https://archive.org/details/chosen00jero_0/page/18 18–19]|url=https://archive.org/details/chosen00jero_0/page/18}}</ref><ref>Kaminer, Ariel (2. juli 2013. godine). [http://www.nytimes.com/2013/07/03/nyregion/in-case-of-big-yale-v-tiny-yale-victor-kept-the-name.html "In Case of Big Yale v. Tiny Yale, Victor Kept the Name"]. ''The New York Times.'' "Reputacija Univerziteta Yale kao prestižnog i elitnog univerziteta ne samo u SAD-u već i u cijelom svijetu"</ref><ref>{{cite web|last=Newport|first=Frank|title=Harvard Number One University in Eyes of Public Stanford and Yale in second place|url=http://www.gallup.com/poll/9109/harvard-number-one-university-eyes-public.aspx|publisher=Gallup}}</ref> Osnovan je [[1701]]. godine i treća je najstarija visokoškolska ustanova u [[SAD]]-u. Na univerzitetu je zaposleno oko 1100 profesora. Sistem biblioteka univerzitata Yale posjeduje oko 12,5 miliona jedinica. Imovina univerziteta koja uključuje i zadužbine procijenjena je na vrijednost od 20,8 milijardi dolara u [[2013]]. godini, i po tome je drugi univerzitet u svijetu.<ref>As of September 25, 2013. {{cite web |title=Yale beats Harvard on endowment returns |url=http://money.cnn.com/2013/09/25/news/companies/yale-harvard-mit-endowment/ |access-date=12. 11. 2013 |archive-date=13. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210213092044/https://money.cnn.com/2013/09/25/news/companies/yale-harvard-mit-endowment/ |url-status=dead }}</ref> Jedan je od univerziteta osnivača ''[[Asocijacija američkih univerziteta|Asocijacije američkih univerziteta]]'' koja je formirana [[1900]]. godine. 51 dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] je na neki način povezan sa ovim univerzitetom, bilo kao profesor, student ili osoblje univerziteta. Na Yaleu su studirale mnoge poznate ličnosti, između ostalih pet američkih predsjednika, 19 američkih sudaca Vrhovnog suda, nekoliko šefova stranih država i dr. Škola prava ovog univerziteta je najselektivnija pravna škola u SAD-u.<ref>{{cite web |url=http://www.ilrg.com/rankings/law/index.php/1/asc/Accept/avg |title=2009 Raw Data Law School Rankings: Acceptance Rate (Ascending) |publisher=Internet Legal Research Group |access-date=29. 4. 2012 |archive-date=15. 5. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515225223/http://www.ilrg.com/rankings/law/index.php/1/asc/Accept/avg |url-status=dead }}</ref> ==Historija== [[Datoteka:A Front View of Yale College and the College Chapel New Haven printed by Daniel Bowen.jpg|thumb|upright|''Pogled na Yale koledž i kapelu koledža'', Daniel Bowen, 1786. godine]] Prvi počeci osnivanja univerziteta sežu još od [[9. oktobar|9. oktobra]] [[1701]]. godine kada je generalni sud kolonije Connecticut usvojio "akt o slobodi izgradnje koledža", u nastojanju da se stvori instituciju u kojoj bi se obrazovali budući ministri i vođe za potrebe Connecticuta. Ubrzo nakon toga, grupa od deset ministara se sastala u Branfordu, kako bi dogovorili otvaranje prve biblioteke buduće škole. Ta grupa ljudi, predvođena James Pierpontom, danas je poznata kao grupa "osnivača" univerziteta Yale.<ref>[http://www.thecrimson.com/article.aspx?ref=97832 ''The Harvard Crimson'']</ref> Škola je prvobitno nazvana "Collegiate School" a otvorena je u domu njenog prvog rektora Abrahama Piersona,<ref>Iako je bio rektor, Abraham Pierson je danas poznat kao prvi predsjednik Univerziteta Yale</ref> u gradu Killingworth (sadašnem Clintonu). Škola je premještana prvo u Saybrook a onda i u Wethersfield da bi konačno [[1718]]. godine premještena u New Haven gdje se univerzitet i danas nalazi. [[1718]]. godine, po nalogu ili tadašnjeg rektora Samuela Andrewa ili guvernera kolonije Gurdona Saltonstalla, Cotton Mather je kontaktirao uspješnog privrednika iz [[Vels]]a (Elihu Yale) sa ciljem da pruži finansijsku financijsku pomoć u izgradnji nove zgrade za koledž. Na osnovu ubjeđivanja Jeremiaha Dummera, Yale, koji je bogatstvo stekao kroz trgovinu dok je živio u [[Indija|Indiji]], je donirao devet bala robe nakon čije prodaje je skupljeno više od 560£, što je bio značajan iznos u to vrijeme. Osim toga, Yale je također donirao i 417 knjiga i portret kralja Georgea I. Cotton Mather je u znak zahvalnosti dobročinitelju škole predložio da škola promijeniti ime u Yale College, te su se nadali da će se time povećati šansa za još jednu veliku donaciju za koledž ili za njegovu zaostavštinu. U vrijeme promjene naziva škole, Elihu Yale je bio odsutan na putu u Indiju sa kojeg se više nikada nije vratio. Kao jedini koledž u to doba u Connecticutu, na Yaleu su se obrazovali uglavnom sinovi tadašnje elite. Tokom tog perioda, [[Univerzitet Harvard]] je bio karakterističan po stabilnosti i zrelosti svojih studenata dok je na drugoj strani Yale bio poznat po mladosti i revnosti.<ref>Kathryn McDaniel. Moore, "The War with the Tutors: Student-faculty Conflict at Harvard and Yale, 1745–1771," ''History of Education Quarterly'' 1978 18(2): 115–127,</ref> Zbog naglaska na klasičnom, došlo je formiranja niza privatnih studentskih društava, čiji se član moglo postati samo po pozivu. Društva su nastala prije svega kao forumi za diskusije o stipendijama, književnosti i politici. Prve takve organizacije koje su raspravljale o društvu su bile: Crotonia iz [[1738]]. godine, Linonia iz [[1753]]. godine i Braća u jedinstvu iz [[1768]]. godine.<ref>Nijedno od ovih društava se nije održalo do danas. U znak na ta društva, neka današnja društva nose te nazive kao što je Braća u jedinstvu sa Branford koledža.</ref> ==Kampus== [[Datoteka:Yale Law School in the Sterling Law Building.jpg|left|thumb|Pravni fakultet]] Centralni kampus Univerziteta Yale se nalazi u centru New Havena i zauzima površinu od 1,1&nbsp;km<sup>2</sup>. Dodatnih 2,0&nbsp;km<sup>2</sup> površine uključuje i golf teren za obuku i park prirode koji se nalazi u ruralnom Connecticutu i Horse Islandu. Univerzitetski kampus je u velikoj mjeri poznat po građevinama izgrađenim u u Collegiate gotičkom stilu,<ref>[http://www.pbase.com/czsz/yale&page=all Assorted pictures of Yale's campus.]</ref> kao po i nekoliko kultnih modernih građevina kao što su: Umjetnička galerija,<ref>{{Cite web |url=http://artgallery.yale.edu/pages/collection/buildings/build_kahn.html |title=About the Yale Art Gallery. |access-date=12. 11. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070408085433/http://artgallery.yale.edu/pages/collection/buildings/build_kahn.html |archive-date=8. 4. 2007 |url-status=dead }}</ref> Centar za britansku umjetnost, zgrada umjetnosti i arhitekture i dr. Unutar kampusa se nalaze i mnoge, pažnje vrijedne palate iz [[19. vijek]]a smještene duž Hillhouse avenije, za koju je [[Charles Dickens]] prilikom svog posjeta SAD-u [[1840]]. godine rekao da je najljepša ulica u Americi. Najstarija zgrada u kampusu je dvorana Connecticut, izgrađena [[1750]]. godine u džordžijanskom stilu. U istom stilu su i zgrade Timothy Dwight koledža, Pierson koledža i Davenport koledža podignute u periodu između [[1929]]. i [[1933]]. godine. [[Datoteka:BeineckeInterior.jpg|upright|thumb|Unutrašnjost biblioteke Beinecke]] Značajnije nerezidencijalne građevine i znamenitosti kampusa su: Beinecke biblioteka rijetkih knjiga, Toranj Harkness, Kapela Battell, Osbornove memorijalne laboratorije, Payne Whitneyova gimnastička dvorana, Peabody muzej prirodne historije, Sterlingova medicinska sala, Sterlingova memorijalna biblioteka, Centar za britansku umjetnost, Umjetnička galerija i dr. ==Članice univerziteta== Univerzitet Yale se trenutno sastoji od 15 akademskih škola koje pružaju veliki izbor studijskih programa i jednog instituta. Članice univerziteta se mogu podijeliti na glavne akademske komponente a to su: Yale koledž (dodiplomski program), Fakultet za nauku i umjetnost, i stručne škole. Članice univerziteta su (sa godinom osnivanja): * Yale koledž * Fakultet za nauku i umjetnost ([[1847]].) * Škola struke * Arhitektonski fakultet * Fakultet za umjetnost * Bogoslovni fakultet ([[1822]].) * Fakultet za dramu ([[1955]].) * Fakultet inženjerstva i primijenjenih nauka * Fakultet šumarstva i ekologije ([[1901]].) * Pravni fakultet ([[1843]].) * Fakultet za menadžment ([[1976]].) * Medicinski fakultet ([[1810]].) * Muzička akademija ([[1894]].) * Škola za njegu ([[1923]].) * Škola javnog zdravstva ([[1915]].) * Institut duhovne muzike ==Poznati diplomanti== Među mnogim poznatim ličnostima koji su studirali na ovom prestižnom univerzitetu izdvajaju se: * [[William Howard Taft]] - 27. američki predsjednik * [[Gerald Ford]] - 38. američki predsjednik * [[George H. W. Bush]] - 41. američki predsjednik * [[Bill Clinton]] - 42. američki predsjednik * [[George W. Bush]] - 43. američki predsjednik * [[John Kerry]], [[Hillary Rodham Clinton]], [[Cyrus Vance]] i [[Dean Acheson]] - američki državni sekretari * [[Victoria Bernadotte]], [[Rostislav Romanov]] i [[Akiiki Hosea Nyabongo]] - pripadnici kraljevskih porodica * [[Ernesto Zedillo]] - [[Meksiko|meksički]] predsjednik * [[Karl Carstens]] - [[Njemačka|njemački]] predsjednik * [[José Paciano Laurel]] - predsjednik [[Filipini|Filipina]] * [[Tansu Çiller]] - [[turska]] premijerka * [[Mario Monti]] - [[italija]]nski premijer * [[Samuel F. B. Morse]] i [[Eli Whitney]] - izumitelji * [[Paul Newman]], [[Meryl Streep]], [[Sigourney Weaver]] i [[Jodie Foster]] - glumci ==References== {{reference}} ==Vanjski linkovi== * [http://www.yale.edu Službena web stranica] * [http://www.yalebulldogs.com Službena web stranica univerzitetskog atletskog kluba] * [https://web.archive.org/web/20070516224952/http://business.yale.edu/map/ Mapa kampusa] {{Commonscat|Yale University}} {{Asocijacija američkih univerziteta}} {{Asocijacija istraživačkih univerziteta}} [[Kategorija:Univerziteti u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Univerziteti u Connecticutu|Yale]] [[Kategorija:Asocijacija američkih univerziteta|Yale]] [[Kategorija:Asocijacija istraživačkih univerziteta|Yale]] [[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 1701.]] 5x57dqxxelciguq1gbzwi0vjpfc0t28 Yahoo! Messenger 0 320129 3848724 3653270 2026-05-23T02:57:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848724 wikitext text/x-wiki '''Yahoo! Messenger''' (skraćenice su '''YIM''', '''Yim''' i '''Y!M''') bio je<ref>{{Cite web|url=https://www.gadgets360.com/apps/news/yahoo-messenger-killed-chat-history-save-download-export-1885248|title=Yahoo Messenger Is Now Dead, Here's How You Can Save Chat History|date=18. 7. 2018|website=Gadgets 360|language=en|access-date=16. 7. 2024|archive-date=16. 7. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240716070926/https://www.gadgets360.com/apps/news/yahoo-messenger-killed-chat-history-save-download-export-1885248|url-status=dead}}</ref> [[Mrežno ćaskanje|chat]] klijent za privatnu komunikaciju i slanje poruka osobi koja koristi mrežu priključenu na [[Yahoo!]], bez obzira u kojoj državi svijeta se nalazi, a bila je moguća komunikacija i s više osoba. Uz Yahoo! Messenger neki su koristili i Yahoo! Mail, pomoću kojeg se automatski moglo dobiti [[e-mail]]. Yahoo! Messenger kreirao je Yahoo!. Pomoću njega bila je moguća bilo kakva vrsta komunikacije, odnosno PC-PC, PC-mobitel i mobitel-PC server, a uključene su bile i opcije za datoteke za njihovo prenošenje i dijeljenje, audio prevod zvučnih signala, chat (''brbljaonica'') u varijantnim kategorijama, sekcija za slanje poruka itd. Najpopularnija metoda komuniciranja na Yahoo! Messenger bila je slanje istovremenih poruka, a u popisima korisnika bilo je moguće dodati još nekoliko korisnika. Pored svakog korisnika upisanog u popisu "smajlijem" je obilježen njihov status, tj. je li osoba (ili korisnik) u to vrijeme aktivna, neaktivna i sl. Yahoo! Messenger kreiran je pod svojim originalnim imenom Yahoo! Pager 3. marta 1998. Yahoo! Messenger kao chat klijent mogao se instalirati na [[Windows]] i [[Mac]] [[računar]]. Novi Yahoo! Messenger je izašao 2015, zamjenjujući stariji. Yahoo! Messenger je u potpunosti ugašen 17. jula 2018, zamijenjen novom uslugom pod nazivom Yahoo! Together, da bi bili ugašeni 2019.<ref>{{Cite web|url=https://help.yahoo.com/kb/SLN28776.html|title=Yahoo Messenger will be discontinued &#124; Account Help – SLN28776|website=help.yahoo.com|access-date=6. 2. 2020|archive-date=5. 5. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505014715/https://help.yahoo.com/kb/SLN28776.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.engadget.com/2018/06/08/yahoo-messenger-discontinued-july-17th|title=Yahoo Messenger will shut down on July 17th|date=8. 6. 2018|website=Verizon Media|access-date=31. 10. 2019|archive-date=31. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031071202/https://www.engadget.com/2018/06/08/yahoo-messenger-discontinued-july-17th/|url-status=live}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20101220214553/http://yhoo.client.shareholder.com/press/releasedetail.cfm?ReleaseID=173501 * https://web.archive.org/web/20080713214826/http://yhoo.client.shareholder.com/press/timeline.cfm {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Internetski servisi]] 8y6b6r49id7sqrol9eqoq1zngrwduvr Həşimovljev memorijal 0 357388 3848690 3509947 2026-05-22T22:20:10Z Juan carlos perez rodriguez 134627 3848690 wikitext text/x-wiki '''Həşimovljev (Gašimovljev) memorijal''' (poznat i kao ''Shamkir Chess'') pojedinačni je [[šah]]ovski [[šahovski turnir|turnir]] koji se održava u [[Şəmkir]]u, u [[Azerbejdžan]]u. Turnir je ustanovljen u znak sjećanja na azerbejdžanskog [[velemajstor (šah)|velemajstora]] [[Vüqar Həşimov|Vüqara Həşimova]], koji je preminuo u januaru 2014. u 27. godini nakon višegodišnje borbe protiv [[tumor mozga|tumora mozga]]. {|class="wikitable" ! # !! Godina !! Pobjednik |- | 1 || 2014 || {{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}} |- | 2 || 2015 || {{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}} |- | 3 || 2016 || {{flagathlete|[[Șəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}} |- | 4 || 2017 || {{flagathlete|[[Șəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}} |- | 5 || 2018 || {{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}} |- | 6 || 2019 || {{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}} |- | 7 <ref>[https://gashimovchess.com/content/306 Həșimovljev memorijal 2021]</ref> || 2021 || {{flagathlete|[[Fabiano Caruana]]|USA}} |- | 8 <ref>[https://gashimovchess.com/content/314 Həșimovljev memorijal 2022]</ref> || 2022 ||{{flagathlete|[[Nodirbek Abdusattorov]]|UZB}} |- | 9 <ref>[https://gashimovchess.com/content/317 Həșimovljev memorijal 2023]</ref> || 2023 || {{flagathlete|[[Vidit Gujrathi]]|IND}} |- | 10 <ref>[https://gashimovchess.com/content/320 Həșimovljev memorijal 2024]</ref> || 2024 || {{flagathlete|[[Ian Nepomniachtchi]]|RUS}} |- | 11 <ref>[https://gashimovchess.com/content/322 Həșimovljev memorijal 2025]</ref> || 2025 || {{flagathlete|[[Ian Nepomniachtchi]]|RUS}} |- |} == Rezultati po godinama == === 2014. === ==== Modus ==== Inauguralno izdanje turnira održano je od 19. do 30. aprila 2014. Turnir se igrao u dvije grupe. Prvu, jaču grupu činilo je šest, a drugu, slabiju grupu deset igrača. Igralo se dvokružno po [[Bergerov sistem|Bergerovom sistemu]] (svako sa svakim po dvije partije) i tempu igre od 120 minuta za prvih 40 poteza, 60 minuta za sljedećih 20 poteza i 15 minuta + 15 sekundi po potezu za ostatak partije. Ponude za [[remi (šah)|remi]] prije 40. poteza nisu bile dozvoljene. Fond nagrada iznosio je 100.000 € u grupi A, a 30.000 € u grupi B. Partije su se igrale u Centru "Heydar Aliyev", a glavni sudija bio je [[Faiq Həsənov]]. ==== Rezultati ==== :{|class="wikitable" style="text-align: center;" |+Grupa A<br> [[Turnirska kategorija (šah)|kategorija]] XXII (2780)<ref>{{Chessgames3|id=83474|tekst=Həşimovljev memorijal 2014.}}</ref> |- ! Plasman !! Igrač !! Rejting !! Bodovi !! Pobjede |- | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}}''' || 2881 || 6½ || |- | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Fabiano Caruana]]|ITA}} || 2783 || 5½ || |- | 3. || align=left | {{flagathlete|[[Hikaru Nakamura]]|SAD}} || 2772 || 5 || 2 |- | 4. || align=left | {{flagathlete|[[Teymur Rəcəbov]]|AZE}} || 2713 || 5 || 1 |- | 5. || align=left | {{flagathlete|[[Sergej Karjakin]]|RUS}} || 2772 || 5 || 0 |- | 6. || align=left | {{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}} || 2760 || 3 || |- |} :{|class="wikitable" style="text-align: center;" |+Grupa B<br> [[Turnirska kategorija (šah)|kategorija]] XVII (2663)<ref>{{Chessgames3|id=83502|tekst=Həşimovljev memorijal 2014.}}</ref> |- ! Plasman !! Igrač !! Rejting !! Bodovi !! Pobjede!! [[Sonneborn–Bergerov kriterij|SB]] |- | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Pavlo Jeljanov]]|UKR}}''' || 2732 || 6 || || |- | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Aleksandar Motiljov]]|RUS}} || 2685 || 5½ || || |- | 3. || align=left | {{flagathlete|[[Étienne Bacrot]]|FRA}} || 2722 || 5 || 3|| |- | 4. || align=left | {{flagathlete|[[Wang Hao (šahist)|Wang Hao]]|KIN}} || 2734 || 5 || 2|| |- | 5. || align=left | {{flagathlete|[[Radosław Wojtaszek]]|POL}} || 2716 || 4½ || || |- | 6. || align=left | {{flagathlete|[[Rauf Məmmədov]]|AZE}} || 2660 || 4 || 2 || 18,00 |- | 7. || align=left | {{flagathlete|[[Qədir Hüseynov]]|AZE}} || 2621 || 4 || 2 || 16,25 |- | 8. || align=left | {{flagathlete|[[Vasif Durarbəyli]]|AZE}} || 2584 || 4 || 1 || |- | 9. || align=left | {{flagathlete|[[Nicat Abbasov]]|AZE}} || 2516 || 4 || 0 || |- | 10. || align=left | {{flagathlete|[[Eltac Səfərli]]|AZE}} || 2656 || 3 || || |- |} === 2015. === :{|class="wikitable" style="text-align: center;" |+Grupa A, kat. XXII (2773) |- ! # !! Igrač !! Rejting !! Bodovi !! Pobjede |- | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}}''' || 2863 || 7 || 5 |- | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Viswanathan Anand]]|IND}} || 2791 || 6 || 3 |- | 3. || align=left | {{flagathlete|[[Wesley So]]|SAD}} || 2788 || 5 || 3 |- | 4. || align=left | {{flagathlete|[[Fabiano Caruana]]|ITA}} || 2802 || 5 || 2 |- | 5. || align=left | {{flagathlete|[[Vladimir Kramnik]]|RUS}} || 2783 || 4 || 2 |- | 6. || align=left | {{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}} || 2754 || 4 || 1 |- | 7. || align=left | {{flagathlete|[[Michael Adams (šahist)|Michael Adams]]|UK}} || 2746 || 3,5 || 1 |- | 8. || align=left | {{flagathlete|[[Anish Giri]]|HOL}} || 2790 || 3,5 || 0 |- | 9. || align=left | {{flagathlete|[[Maxime Vachier-Lagrave]]|FRA}} || 2762 || 3,5 || 0 |- | 10. || align=left | {{flagathlete|[[Rauf Məmmədov]]|AZE}} || 2651 || 3,5 || 0 |- |} === 2016. === :{| class="wikitable" style="text-align:center;" |+Kat. XX (2736)<ref>{{Chessgames3|id=87476|tekst=Həşimovljev memorijal 2016.}}</ref> ! !! Igrač !! Rejting !! 1. !! 2. !! 3. !! 4. !! 5. !! 6. !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! Bodovi !! Pobjede !! {{Tooltip|TPR|Rejting igara na turniru}} |- |-style="background:#ccffcc;" | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}}''' || 2748 | X || 1 || 1 || ½ || ½ || 0 || 1 || ½ || 1 || ½ || 6 || 4 || 2854 |- | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Fabiano Caruana]]|SAD}} || 2804 | 0 || X || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 1 || 1 || 1 || 6 || 4 || 2848 |- | 3. || align=left | {{flagathlete|[[Anish Giri]]|HOL}} || 2790 | 0 || ½ || X || 1 || ½ || 1 || 1 || ½ || ½ || ½ || 5½ || 3 || 2808 |- | 4. || align=left | {{flagathlete|[[Sergej Karjakin]]|RUS}} || 2779 | ½ || ½ || 0 || X || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || 1 || 5 || 2 || 2770 |- | 5. || align=left | {{flagathlete|[[Rauf Məmmədov]]|AZE}} || 2655 | ½ || 0 || ½ || ½ || X || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 4½ || ½ || 2744 |- | 6. || align=left | {{flagathlete|[[Pentala Harikrishna]]|IND}} || 2763 | 1 || ½ || 0 || 0 || ½ || X || 0 || ½ || 1 || ½ || 4 || 2 || 2694 |- | 7. || align=left | {{flagathlete|[[Eltac Səfərli]]|AZE}} || 2664 | 0 || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || X || ½ || ½ || ½ || 4 || 1 || 2704 |- | 8. || align=left | {{flagathlete|[[Teymur Rəcəbov]]|AZE}} || 2726 | ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || X || ½ ||½ || 4 || 0 || 2699 |- | 9. || align=left | {{flagathlete|[[Pavlo Jeljanov]]|UKR}} || 2765 | 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || X || 1 || 3½ || 1 || 2654 |- | 10. || align=left | {{flagathlete|[[Hou Yifan]]|KIN}} || 2663 | ½ || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || ½ || 0 || X || 2½ || 0 || 2578 |- |} Nakon devet kola Məmmədyarov i Caruana imali su isti broj bodova, pa su odigrali dodatne partije s ubrzanim tempom (prve dvije 10 + 3, a druge dvije 5 + 3), a na kraju je pobijedio Məmmədyarov.<ref>{{cite web|url=http://en.chessbase.com/post/shamkir-rd9-mamedyarov-beats-caruana-in-playoff|title=Shamkir Rd9: Mamedyarov beats Caruana in playoff|website=Chessbase|date=4. 6. 2016|access-date=4. 6. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chess.com/news/mamedyarov-wins-3rd-gashimov-memorial-beats-caruana-in-playoff-3216|title=Mamedyarov wins 3rd Gashimov Memorial, Beats Caruana in Playoff|last1=Doggers|first1=Pete|website=[[Chess.com]]|date=4. 6. 2016|access-date=4. 6. 2016}}</ref> :{|class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Razigravanje ! !! Igrač !! Rejting !! 1. !! 2. !! 3. !! 4. !! Bodovi |-style="background:#ccffcc;" | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}}''' || 2748 || ½ || ½ || 1 || ½ || 2½ |- align=center | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Fabiano Caruana]]|SAD}}|| 2804 || ½ || ½ || 0 || ½ || 1½ |} === 2017. === :{| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Kat. XXI (2765) ! !! Igrač !! [[FIDE-ina rang-lista|Rejting]] !! 1. !! 2. !! 3. !! 4. !! 5. !! 6. !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! Bodovi !! Pobjede !! {{tooltip|MO|Međusobni omjer}} !! [[Sonneborn–Bergerov kriterij|SB]] !! {{Tooltip|TPR|Rejting igara na turniru}} |- |-style="background:#ccffcc;" | 1. || align=left | '''{{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}}''' || 2772 | || 1 || 1 || ½ || ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || 5½ || 3 || || || 2844 |- | 2. || align=left | {{flagathlete|[[Vladimir Kramnik]]|RUS}} || 2811 | 0 || {{CNone}} || 0 || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || 1 || 1 || 5 || 3 || || || 2803 |- | 3. || align=left | {{flagathlete|[[Wesley So]]|SAD}} || 2822 | 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 1 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 5 || 2 || ½ || 22,00 || 2802 |- | 4. || align=left | {{flagathlete|[[Veselin Topalov]]|BUG}} || 2741 | ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || 5 || 2 || ½ || 21,75 || 2811 |- | 5. || align=left | {{flagathlete|[[Sergej Karjakin]]|RUS}} || 2783 | ½ || ½ || 0 || 1 || {{CNone}} || ½ || 0 || ½ || 1 || ½ || 4½ || 2 || || || 2763 |- | 6. || align=left | {{flagathlete|[[Radosław Wojtaszek]]|POLJ}} || 2745 | 1 || ½ || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 4½ || 1 || ½ || 20,50 || 2767 |- | 7. || align=left | {{flagathlete|[[Michael Adams (šahist)|Michael Adams]]|ENG}} || 2761 | ½ || 0 || ½ || ½ || 1 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 4½ || 1 || ½ || 20,00 || 2766 |- | 8. || align=left | {{flagathlete|[[Teymur Rəcəbov]]|AZE}} || 2710 | ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || 0 ||½ || 4 || 0 || || || 2728 |- | 9. || align=left | {{flagathlete|[[Pavlo Jeljanov]]|UKR}} || 2751 | 0 || 0 || ½ || 0 || 0 || ½ || ½ || 1 || {{CNone}} || 1 || 3½ || 2 || || || 2687 |- | 10. || align=left | {{flagathlete|[[Pentala Harikrishna]]|IND}} || 2755 | ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 0 || {{CNone}} || 3½ || 0 || || || 2686 |} === 2018. === Nagradni fond ponovo je bio 100.000 €, od čega je četvrtina pripala pobjedniku.<ref>{{cite web|url=https://azertag.az/en/xeber/Date_of_Shamkir_Chess_2018_announced-1143380|title=Date of Shamkir Chess 2018 announced|publisher=azertag.az|access-date=20. 4. 2018}}</ref> Sedmicu prije početka turnira bivši svjetski prvak [[Vladimir Kramnik]] poslao je pismo organizacijskom komitetu u kojem navodi da neće učestvovati na turniru jer mu je potreban odmor nakon [[Turnir kandidata 2018.|Turnira kandidata]], održanog u Berlinu mjesec ranije. Organizatori su umjesto njega pozvali [[Radosław Wojtaszek|Radosława Wojtaszeka]] (2744) iz Poljske.<ref>{{cite web|url=http://shamkirchess.com/news/4/159|title=Vladimir Kramnik will not participate at the Shamkir Chess 2018 Super Tournament|publisher=shamkirchess.com|access-date=20. 4. 2018}}</ref> :{| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Kat. XXI (2768)<ref>{{cite web |url= http://shamkirchess.com/content/5 |title= Results: Cross Table|publisher =Shamkir Chess|date =28. 4. 2018}}</ref> ! !! Igrač !! [[FIDE-ina rang lista|Rejting]] !! 1. !! 2. !! 3. !! 4. !! 5. !! 6. !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! Bodovi !! Pobjede !! [[Sonneborn–Bergerov kriterij|SB]] !! {{Tooltip|TPR|Rejting igara na turniru}} |- |-style="background:#ccffcc;" | 1. || align="left" | '''{{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}}''' || 2843 || || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || ½ || ½ || 1 || ½ || 6 || 3 || || |- | 2. || align="left" |{{flagathlete|[[Ding Liren]]|KIN}} || 2778 || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || 1 || 5½ || 2 || || |- | 3. || align="left" |{{flagathlete|[[Sergej Karjakin]]|RUS}} || 2778 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 5 || 1 || || |- | 4. || align="left" |{{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}} || 2814 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 0 || ½ || 1 || 4½ || 1 || 19,50 || |- | 5. || align="left" |{{flagathlete|[[Radosław Wojtaszek]]|POLJ}} || 2744 || 0 || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || 1 || ½ || ½ || 4½ || 1 || 19,25 || |- | 6. || align="left" |{{flagathlete|[[Anish Giri]]|HOL}} || 2777 || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 1 || 4½ || 1 || 18,50 || |- | 7. || align="left" |{{flagathlete|[[Teymur Rəcəbov]]|AZE}} || 2748 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || ½ || ½ || 4½ || 0 || || |- | 8. || align="left" |{{flagathlete|[[Veselin Topalov]]|BUG}} || 2749 || 0 || ½ || 0 || 1 || 0 || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 || 4 || 2 || || |- | 9. || align="left" |{{flagathlete|[[Rauf Məmmədov]]|AZE}} || 2704 || ½ || 0 || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || ½ || {{CNone}} || ½ || 4 || 0 || || |- | 10. || align="left" |{{flagathlete|[[David Navara]]|ČEŠ}} || 2745 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || 0 || ½ || {{CNone}} || 2½ || 0 || || |} === 2019. === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ 6. Shamkir Chess, 31. mart – 9. april 2019, [[Kategorije šahovskih turnira|Kat. XXII (2778)]]<ref>{{cite web|url =https://en.chessbase.com/post/shamkir-chess-2019-with-carlsen|title =Shamkir Chess 2019 with Carlsen|publisher =[[ChessBase]]|date =22. 2. 2019}}</ref> ! !! Igrač!! [[FIDE-ina rang-lista|Rejting]] !! 1. !! 2. !! 3. !! 4. !! 5. !! 6. !! 7. !! 8. !! 9. !! 10. !! Bodovi !Pobjede ![[Sonneborn–Bergerov kriterij|SB]]!!{{Tooltip|TPR|Rejting igara na turniru}} |- |-style="background:#ccffcc;" | 1. || align="left" |'''{{flagathlete|[[Magnus Carlsen]]|NOR}}'''|| 2845 || ||½ | 1 ||1 | 1 || ½ ||½ | 1 ||½ | 1 || 7 |5 | || 2991 |- | 2. || align="left" |{{flagathlete|[[Ding Liren]]|KIN}} || 2812 ||½|| {{CNone}} || ½ ||1 |½ | ½ ||1 |0 | ½ || ½ || 5 |2 |22,25|| 2817 |- | 3. || align="left" |{{flagathlete|[[Sergej Karjakin]]|RUS}}|| 2753 || 0 || ½ || {{CNone}} || ½ || 1 ||½ |½ | ½ ||½ |1 | 5 |2 |20,25|| 2824 |- | 4. || align="left" |{{flagathlete|[[Aleksandar Griščuk]]|RUS}}|| 2771 ||0 |0 | ½ || {{CNone}} || ½ ||½ |1 | 1 || ½ ||½ | 4½ |2 |20,25|| 2779 |- | 5. || align="left" |{{flagathlete|[[Viswanathan Anand]]|IND}} || 2779 || 0 ||½ | 0 || ½ || {{CNone}} ||½ |½ | ½ || 1 ||1 | 4½ |2 |18,25|| 2778 |- | 6. || align="left" |{{flagathlete|[[Teymur Rəcəbov]]|AZE}}|| 2756 || ½ || ½ ||½ |½ |½|| {{CNone}} ||½ |½ | ½ || ½ || 4½ |0 |17,50|| 2781 |- | 7. || align="left" |{{flagathlete|[[Veselin Topalov]]|BUG}}|| 2740 ||½ |0 |½ |0 |½ |½|| {{CNone}} ||½ |1 | ½ || 4 |1 |17,50|| 2739 |- | 8. || align="left" |{{flagathlete|[[David Navara]]|ČEŠ}}|| 2739 || 0 ||1 | ½ || 0 || ½ ||½ |½|| {{CNone}} ||½ |½ | 4 |1 |17,25|| 2740 |- | 9. || align="left" |{{flagathlete|[[Şəhriyar Məmmədyarov]]|AZE}}|| 2790 ||½ | ½ ||½ | ½ || 0 || ½ ||0 |½|| {{CNone}} ||½ | 3½ |0 | || 2697 |- | 10. || align="left" |{{flagathlete|[[Anish Giri]]|HOL}}|| 2797 || 0 || ½ ||0 |½ |0 | ½ || ½ ||½ |½|| {{CNone}} || 3 |0 | || 2651 |} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Šah portal}} * [http://www.shamkirchess.com/ Zvanični sajt] [[Kategorija:Šahovska takmičenja]] [[Kategorija:Šah u Azerbejdžanu]] ik9c7luwzpqoom9n9vum0bri05vhy11 Viacom 0 377782 3848676 3753938 2026-05-22T20:37:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848676 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = Viacom | slika = Viacom_logo.svg | logo_veličina = 150px | vrsta = {{plainlist| * Javna kompanija * [[NASDAQ]]: [http://www.nasdaq.com/symbol/via VIA] [http://www.nasdaq.com/symbol/viab VIAB] }} | sjedište = One Astor Plaza, [[Manhattan]], [[New York]], [[New York (savezna država)|New York]], [[SAD]] | sjedište_grad = | sjedište_država = | predsjednik = Philippe P. Dauman | ključneosobe = Sumner M. Redstone | industrija = [[Mediji]] | proizvodi = Kablovska [[televizija]], emitiranje, [[radio]], [[film]]ovi i web portali | usluge = | zaposleni = 10.580 (2011) <!-- Historija --> | osnivanje = {{plainlist| * 3. 5. 1971 (originalni Viacom) * 1934 (Gulf+Western) }} | osnivači = | prestala_postojati = <!-- Ekonomija --> | prihod = {{povećanje}} 13,794 milijarde [[Američki dolar|$]] (2013)<ref>{{cite web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1339947/000119312513441356/0001193125-13-441356-index.htm|title=EDGAR Filing Documents for 0001193125-13-441356|work=sec.gov|access-date=2. 6. 2015}}</ref> | operativni_prihod = {{povećanje}} 3,836 milijardi $ (2013) | neto_dobit = {{povećanje}} 2,395 milijardi $ (2013) <!-- Struktura --> | holding = | vlasnik = National Amusements (80%) | divizije = {{plainlist| * [[Viacom Media Networks]] * [[Viacom International Media Networks]] }} | podruž = {{plainlist| * [[BET Networks]] * [[Paramount Pictures Corporation]] * [[Viacom International]] * [[Viacom 18]] {{smaller|(50% u zajedničkom preduzeću s Network 18)}} }} | pod_posluženo = <!--Ostalo --> | slogan = | web = [http://viacom.com/ viacom.com] | dodatak = |}} '''Viacom, Inc.''' (skraćenica za '''Video & Audio Communications''') jest [[SAD|američka]] [[mediji|medija]] kompanija sa interesima prvenstveno, ali ne ograničavajući se na, kino i kablovsku [[Televizija|televiziju]]. U smislu prihoda, šesta je najveća emitirajuća i kablovska kompanija u svijetu (odmah nakon kompanija [[Comcast]], [[The Walt Disney Company]], [[Fox Broadcasting Company|Twenty-First Century Fox, Inc.]], Time Warner i CBS, tim redom). Kontrolu glasanja nad Viacomom ima National Amusements, Inc., privatna kompanija pod većinskom kontrolom milijardera Sumner Redstona.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/industries/145/index.html|title=Global 500 - Fortune|work=Fortune|access-date=2. 6. 2015|archive-date=14. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614174856/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/industries/145/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/2009/02/09/news/companies/disney_dreamworks.fortune/?|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524030945/http://money.cnn.com/2009/02/09/news/companies/disney_dreamworks.fortune/|title=Why Disney wants DreamWorks|archive-date=24. 5. 2013|work=cnn.com|access-date=2. 6. 2015|date=9. 2. 2009|first=Richard|last=Siklos|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newscorp.com/Report2007/AnnualReport2007/HTML2/news_corp_ar2007_0069.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130513074959/http://www.newscorp.com/Report2007/AnnualReport2007/HTML2/news_corp_ar2007_0069.htm|title=News Corporation - Annual Report 2007|archive-date=13. 5. 2013|work=newscorp.com|access-date=2. 6. 2015|url-status=dead}}</ref> Redstone takođe, preko National Amusements, ima kontrolni udio u kompaniji [[CBS|CBS Corporation]]. Trenutni Viacom je nastao 31. decembra 2005. godine kada se odvojio od kompanije CBS Corporation, koja je data promijenila svoje ime sa Viacom na CBS u isto vrijeme. CBS, ne Viacom, drži kontrolu nad emitiranjem, TV produkcijom, vanjskim oglašavanjem, televizijom sa pretplatnom (Showtime) i obljavljivajućim sredstvima (Simon & Schuster) koje su prethodno bile pod vlasništvo kompanije prije nego što je bila podijeljena. Prethodna firma Viacoma je takođe bila Gulf+Western, koja je kasnije postala Paramount Communications Inc. i Westinghouse Electric Corporation. Viacom ima približno 170 mreža sa 700 miliona pretplatnika u 160 zemalja.<ref>{{cite web|url=http://files.shareholder.com/downloads/VIA-B/2602245634x0x614687/613A40E1-1954-47E4-B16A-FC4AEB01F8B8/Viacom_Q4_12_Earnings_Release.pdf|title=Viacom Reports Earnings Growth For Fourth Quarter And Full-year Fiscal 2012|publisher=shareholder.com|access-date=6. 2. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304054833/http://files.shareholder.com/downloads/VIA-B/2602245634x0x614687/613A40E1-1954-47E4-B16A-FC4AEB01F8B8/Viacom_Q4_12_Earnings_Release.pdf|archive-date=4. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> ==Pritužbe zbog autorskih prava protiv kompanije YouTube== U februaru 2007. godine, Viacom je poslao preko 100.000 zahtjeva za uklanjanje videozapisa sa stranice [[YouTube]]. Od 100.000 zahtjeva, otprilike 60–70 videozapisa koji nisu kršili autorska prava su uklonjeni pod pokroviteljstvom navoda za kršenjem autorskih prava.<ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,252798,00.html|title=Media Companies Blast YouTube for Anti-Piracy Policy|work=Fox News|access-date=2. 6. 2015}}</ref> [[13. mart]]a [[2007]]. godine, Viacom je podnio pravni zahtjev u iznosu od $1 milijarde [[Američki dolar|američkih dolara]] (još poznat kao [[:en:Viacom International Inc. v. YouTube, Inc.|Viacom International Inc. v. YouTube, Inc.]]) protiv kompanija [[Google]] i [[YouTube]] navodeći masovno kršenje autorskih prava pod navodima da su korisnici često prenosili materijal na stranicu YouTube koji je kršio autorska prava - dovoljno da bi to uticalo na prihode kompanije Viacom i doprinijelo kompaniji YouTube novac od oglašavanja.<ref>{{cite web|url=http://online.wsj.com/public/resources/documents/ViacomYouTubeComplaint3-12-07.pdf|title=Viacom v Google|publisher=wsj.com|access-date=6. 2. 2015}}</ref> Žalba je tvrdila da je bilo skoro 160,000 neovlaštenih video klipova Viacome programske šeme na stranici YouTube i da su kolektivno pregledani više od 1,5 miljarde puta. U [[jul]]u [[2008]]. godine, slučaj je uzburkao kontroverzu kada je okružni sudija Louis Stanton presudio da je od kompanije YouTube zahtjevano da preda podatke o navikama gledanja svih korisnika koji su ikada koristili [[Web stranica|stranicu]].<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7488009.stm|title=BBC NEWS - Technology - Google must divulge YouTube log|work=bbc.co.uk|access-date=2. 6. 2015}}</ref> sudija je odbacio Viacomov zahtjev po kojem bi YouTube trebao dati izvorni kôd svog [[Internet pretraživač|pretraživača]] navodeći da je to poslovna tajna.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2008/07/04/technology/04youtube.html?_r=0|title=Google Told to Turn Over User Data of YouTube|publisher=[[The New York Times]]|date=4. 7. 2008|first=Miguel|last=Helft|access-date=6. 2. 2015}}</ref> Google i Viacom su se kasnije složili da Google smije sve podatke učiniti anonimnim prije nego što ih preda Viacomu.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/media/2008/jul/15/googlethemedia.digitalmedia|title=Google and Viacom reach deal over YouTube user data|first=Mark|last=Sweney|work=the Guardian|access-date=2. 6. 2015}}</ref> 23. juna [[2010]]. godine, sudija je presudio u Googleovu korist navodivši da je Google zaštićen dijelovima američkog zakona o autorskim pravima (još poznat kao ''Digital Millennium Copyright Act'') uprkos dokazima o namjernom kršenju autorskih prava. Viacom je izjavio da će se žaliti na odluku.<ref>{{cite web|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h_AfErLSMMGD417l8aR0CYib0aNQ|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518225048/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h_AfErLSMMGD417l8aR0CYib0aNQ|title=AFP: US judge tosses out Viacom copyright suit against YouTube|archive-date=18. 5. 2013|work=Google News|access-date=2. 6. 2015|url-status=live}}</ref> 5. aprila 2012. godine, odluka je poništena od strance žalbenog suda Sjedinjenih Američkih Država za drugi okrug. Pisavši za vijeće od dva člana (jer je sudija Roger Miner preminuo dok je suđenje bilo u toku), sudija José A. Cabranes je izjavio "razumna porota bi došla do zaključka da je YouTube znao o kršenju autorskih prava na svojoj stranici".<ref>{{cite web|url=http://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=0da87df8-4b1c-444a-a674-f3339272d275|title=Viacom International v. Google Inc.,|work=lexology.com|access-date=2. 6. 2015}}</ref> ==Aktive Viacoma== ===Filmske produkcije i distribucije=== * [[MTV Films]] * [[Nickelodeon Movies]] * [[Paramount Animation]] * [[Paramount Pictures]] * [[Viacom International]] ===Televizijske mreže=== {{colbegin|3}} * [[Black Entertainment Television|BET]] * [[Country Music Television|CMT]] * [[Comedy Central]] * [[Logo (TV channel)|Logo]] * [[MTV]] * [[MTV2]] * [[Nick at Nite]] * [[Nick Jr.]] * [[Nickelodeon]] * [[Nicktoons (United States)|Nicktoons]] * [[Palladia]] * [[Spike (TV channel)|Spike]] * [[TeenNick]] * [[Tr3s]] * [[TV Land]] * [[VH1]] {{colend}} ===Izdavačke kuće=== * [[Comedy Central Records]] * [[Nick Records]] ===Novi mediji=== * [[MTV New Media]] ==Reference== {{reflist|2}} [[Kategorija:Skraćenice]] [[Kategorija:Mediji]] h4sgfls5jidiwm8ntrtowifzkz4ogs6 Univerzitet Columbia 0 382244 3848617 3753948 2026-05-22T15:13:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848617 wikitext text/x-wiki {{Infokutija univerzitet |naziv = |slika = [[Datoteka:Columbia University shield.svg|150px|Logo univerziteta.]] |latinsko_ime = |moto = In lumine Tuo videbimus lumen (lat.) |motobos = |osnovan = 1754. |vrsta = [[privatni univerzitet]] |krovna = |vjerska_pripadnost = |akademska_pripadnost = |izdaci = |budžet = |rukovodilac = |chairman = William Campbell <br>and Jonathan Schiller |chairperson = |chancellor = |predsjednik = Lee C. Bollinger |potpredsjednik = |vice_chancellor = |rektor = |prorektor = |dekan = |direktor = |vođa_titula = |akademsko_osoblje = 3.763 |admin_osoblje = |studenti = 29.250 (2013.) |dodipl = 8.365 (2013.) |dipl = 18.568 (2013.) |doktorat = |ostali = |lokacija = |grad = [[New York]] |savezna_država = [[New York (savezna država)|New York]] |provincija = |država = [[SAD]] |koor = |kampus = urbani (ukupna površina 1,21 km2 ) |prijašnja_imena = |slobodna_oznaka = |boje = |atletika = |sportovi = 31 različit tim |nadimak = |maskota = |udruženja = [[Asocijacija američkih univerziteta|AAU]]<br>[[Asocijacija istraživačkih univerziteta|AIU]] |web-sajt = [http://www.columbia.edu/] |logo = ColumbiaU_Wordmarklogo.svg |pushin_map = |fusnote = }} '''Univerzitet Columbia''' je privatni, istraživački [[univerzitet]] sa sjedištem u gradu [[New York]]u, u [[SAD|američkoj]] saveznoj državi [[New York (savezna država)|New York]]. Najstarija je institucija visokog obrazovanja u državi New York, peti najstariji univerzitet u SAD-u i jedan od devet [[Kolonijalni koledž|kolonijalnih koledža]] osnovanih prije [[Američka revolucija|američke revolucije]].<ref>http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/shaping_the_world/index.html</ref> Danas univerzitet djeluje preko Columbia Global centara u inostranstvu i to u [[Aman]]u, [[Peking]]u, [[Istanbul]]u, [[Pariz]]u, [[Mumbai]]u, [[Rio de Janeiro|Rio de Janeiru]], [[Santiago|Santiagu]] i [[Nairobi]]ju.<ref>{{Cite web |url=http://globalcenters.columbia.edu/content/columbia-global-centers |title=Arhivirana kopija |access-date=22. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028002315/http://globalcenters.columbia.edu/content/columbia-global-centers |archive-date=28. 10. 2011 |url-status=dead }}</ref> Univerzitet je na osnovu kraljevske povelje [[Đorđe II, kralj Velike Britanije|Georgea II od Velike Britanije]] osnovan 1754. kao ''Kraljevski koledž''. Nakon američke revolucije, koledž je postao državni i preimenovan je u Columbia koledž 1784. godine. Do 1787. posluje u tom statusu kada je institucija stavljena pod nadzor privatnog Upravnog odbora a 1896. godine i preimenovana u Univerzitet Columbia.<ref>{{Cite web |url=http://www.columbia.edu/content/history.html |title=Arhivirana kopija |access-date=23. 3. 2015 |archive-date=17. 5. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517080232/http://www.columbia.edu/content/history.html |url-status=dead }}</ref> Iste godine, kampus Univerziteta je preseljen iz Madison avenije na svoju današnju lokaciju u Morningside Heightsu, gdje zauzima više od šest gradskih blokova, ili 32 hektara površine.<ref>http://undergrad.admissions.columbia.edu/collections/studentlife/residential-life</ref> Univerzitet Columbia upravlja godišnjim dodjeljivanjem [[Pulitzerova nagrada|Pulitzerove nagrade]].<ref>{{Cite web |url=http://www.pulitzer.org/administration |title=Arhivirana kopija |access-date=24. 3. 2015 |archive-date=17. 3. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140317094642/http://www.pulitzer.org/administration |url-status=dead }}</ref> 101 laureat [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] je na neki način povezan s ovim univerzitetom, kao student, saradnik ili nastavničko osoblje. Ovaj univerzitet je jedan od četrnaest članova osnivača [[Asocijacija američkih univerziteta|Asocijacije američkih univerziteta]] a bio je i prvi koledž u SAD-u koji je dodijelio titulu doktora medicine. Među studente ovog univerziteta se ubrajaju i 5 očeva osnivača Sjedinjenih Američkih Država, 43 laureata Nobelove nagrade<ref>http://www.c250.columbia.edu/c250_celebrates/nobel_laureates/by_year.html</ref> 20 živućih milijardera,<ref>welcome_mjx.shtml</ref> 29 dobitnike [[Oscar]]a, 29 šefova država uključujući i tri američka predsjednika.<ref>http://www.nps.gov/history/history/online_books/presidents/bio.htm</ref> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.columbia.edu/ Službena web stranica] * [http://www.gocolumbialions.com/ Službena web stranica univerzitetskog atletskog kluba] {{Asocijacija američkih univerziteta}} {{Asocijacija istraživačkih univerziteta}} [[Kategorija:Asocijacija američkih univerziteta|Columbia]] [[Kategorija:Asocijacija istraživačkih univerziteta|Columbia]] [[Kategorija:Univerziteti u New Yorku|Columbia]] [[Kategorija:Univerziteti u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 1754.]] j391bv7isptbn00sr0g506yhv97v9p4 Vinska mušica 0 383961 3848687 3805454 2026-05-22T21:38:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848687 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Vinska mušica | slika = Drosophila melanogaster - side (aka).jpg | slika_širina = 300px | slika_opis = Vinska mušica | regnum = [[Životinje|Animalia]] | phylum = [[Člankonošci|Arthropoda]] | classis = [[Insekt|Insecta]] | ordo = [[Dvokrilci|Diptera]] | subordo = | familia ='''''[[Drosophilidae]]''''' | genus = ''[[Drosophilla]]'' | species = '''''D. melanogaster''''' | dvoimeno = ''Drosophila melanogaster'' | dvoimeno_autorstvo = [[Johann Wilhelm Meigen|Meigen]], 1830. | karta_raspon = | karta_raspon_širina = | karta_raspon_opis = }} [[Datoteka:Genoma Drosophila melanogaster.png|300px|thumb|Idiogram [[hromosomska garnitura|hromosomske garniture]] ''D. melanogaster'']] [[Datoteka:Fruit Fly Eye Colors.jpg|thumb|right|'''[[Divlji tip]]''' i mutanti ''D. melanogaster'':<br>U smjeru kazaljke na satu: smeđe oči sa crnim tijelom, cinober oči, sepija oči, vermilion oči, bijele oči i divlji tip, sa cigrasto-crvenim očima i žutim tijelom]] [[Datoteka:Fruit flies mating.jpg|thumb|left|Parenje vinske mušice: <br>Povećavanjem slike, kod mužjaka uočiti češalj za prihvatanje na prednjem paru nogu.]] [[Datoteka:Drosophila egg.png|frame|left|[[Jaje]] ''D. melanogaster'']] [[Datoteka:Drosophila 2nd instar larva.jpg|168px|thumb|right|[[Larva]] ''D. melanogaster'']] '''Vinska mušica''' ili '''voćna mušica''', u [[Bosna|Bosni]] poznata i kao '''komarica''' i odomaćeno kao '''drozofila''' ([[latinski jezik|lat.]] ''Drosophila melanogaster'') je [[insekt]] reda [[Diptera|dvokrilaca]] (''Diptera''), porodica ''Drosophilidae''.<ref>Jones E., Hartl D. L. (1998): Genetics: principles and analysis. Jones and Bartlett Publishers. Boston, {{ISBN|0-7637-0489-X}}.</ref><ref>Hadžiselimović R. (1972): Eksperimentalno ukrštanje sojeva vinske mušice (Drosophila melanogaster). 1. Šta treba znati i imati za organizovanje eksperimentalnog ukrštanja dva soja vinske mušice. Biološki list, 20 (7): 108-111.</ref><ref>Hadžiselimović R. (1972): 2. Eksperimentalno dihibridno ukrštanje dva soja vinske mušice. Biološki list, 20 (8): 122-125.</ref> ==Opis== Voćna mušica je neugledni, sitni dvokrilni insekt, koji obično živi na trulećem voću, povrću i ostalim podlogama u kojima se odvijaju procesi [[Alkoholna fermentacija|alkoholne fermentacije]]. Hrani se živim ćelijama kvasca. U prirodnim populacijama, tijelo joj je žućkasto do svijetlosmeđe, a oči ciglaste. Duga je 3–5&nbsp;mm. Za samo petnaestak dana, na sobnoj temperaturi, odvija se proces potpune [[metamorfoza|metamorfoze]]: [[jaje]] – [[larva]] – [[lutka (insekt)|lutka]] – odrasla [[jedinka]]. Osim obične, postoji i mnogo drugih vrsta voćnih mušica, ali vinska je daleko najpoznatija, jer se često, kao modelni organizam, koristi u laboratorijskim istraživanjima, od [[molekulska genetika|molekulske]] do [[evolucijska genetika|evolucijske genetike]]. Među 8.500 jedinki koje su svojevremeno prikupljene iz buradi sa komom ili džibrom za proizvodnju [[vino|vina]] i [[rakija|rakije]], u 16 naseljenih mjesta širom [[BiH|Bosne i Hercegovine]], registrirano šest vrsta roda ''Drosophila'': ''D. melanogaster'', ''D. busckii'', ''D. funebris'', ''D. hydei'', ''D. immigrans'' i ''D. simulans''.<ref>Kekić V., Hadžiselimović R., Šmit Ž. (1985): Faunističko-ekološka istraživanja voćnih mušica (Drosophila) ljudskih naselja u Bosni i Hercegovini (Jugoslavija). Glasnik Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, 24: 137-151.</ref><ref>Hadžiselimović R., Maslić E., Pavlović B. (1971): Varijabilnost veličine tijela Drosophila melanogaster u prirodnim populacijama Bosne i Hercegovine. Genetika, 3 (1): 157-166.</ref> ==Razviće== Na temperaturi od 20&nbsp;°C, od polaganja jaja do izlijetanja odraslih prođe oko 15 dana, a na 25&nbsp;°C, svega 10 dana. Na temperaturama od 5-6&nbsp;°C samo stupanja [[larva|larve]] traje oko 60 dana, a na 0&nbsp;°C – proces razvića se zaustavlja. Temperature više od optimalnih, međutim, djeluju na sposobnost razmnožavanja. Tako već na 33&nbsp;°C mužjaci gube plodnost. '''[[Jaje|Jaja]]''' ženka polaže već nakod dva sata iza oplodnje. Svaka ženka prosječno dnevno položi 50-70 bijelih jaja, maksimalno 500 tokom prvih 10 dana. Kasnije broj dnevno položenih jaja opada, tako da u toku života (najviše 35-40 dana) ženka ih položi do 1.000 komada. Jaja su mala (duga do 5&nbsp;mm), ovalna, sa dva filamenta. U vrijeme polaganja razviće je već u toku. '''[[Larva]]''' je u početku bijela, a kasnije požuti. Izražena joj je regionalna segmentiranost na glavu (jedan segment), grudi (tri segmenta) i abdimen (8 segmenata). Larva raste, presvlači se tri puta, a pred zakukuljenje doseže dužinu do 5&nbsp;mm. '''[[Lutka (insekt)|Lutka]]''' ('''[[kukuljica]]'''), u početku je žuta, a kasnije dobija smeđu nijansu. Dosegne dužinu do 3–5&nbsp;mm, a njena silueta podsjeća na sovu ušaru. '''Odrasle jedinke''' (adulti ili imaga) imaju sve odlike dvokrilaca i dužinu do 5&nbsp;mm. *'''Glavne [[spol|međuspolne]] [[morfologija|morfološke]] razlike''' {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #999; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- | style="background:#ddffdd;" align="center" | '''[[Ženka]]''' | colspan=1 style="background:#ddffdd;" align="center" | '''[[Mužjak]]''' |- |[[Datoteka:Biology_Illustration_Animals_Insects_Drosophila_melanogaster.svg|mini|desno|500px|'''Vinska mušica''': <br>[[ženka]] (lijevo) i [[mužjak]] (desno)]] |- | *Veća od mužjaka, *Ima zašiljen zadak, sa naizmjeničnim svijetlim i tamnim pojasevima, *Nema češlja na prvom paru nogu, *Spoljno genitalno polje sa lijegalicom; | *Manji od ženke, *Posljednji tamni pojasevi zatka spojeni u tamno polje *Na prvom paru nogu ima češalj za prihvatanje pri kopulaciji, *Kopulatorni organ između dva genitalna nabora |- |} ==Modelni organizam== [[Image:Polyten chromosome.jpg|mini|left|200px|Politeni hromosomi]] [[Drozofila]] je jedna od prvih laboratorijskih [[životinja]], koja ispunjava sva poželjna svojstva modelnih organizama: *generacijsko vrijeme, tj. period od polaganja jaja do [[spol]]ne zrelosti, na sobnoj temperaturi od oko 22<sup>0</sup> '''C''', traje oko 14 dana, u poređenju sa čovjekom kod kojeg prosječno efektivno generacijsko vrijeme traje oko 20 godina, iako realnu spolnu zrelost dostiže mnogo ranije. Svaka [[ženka]] vinske mušice, u povoljnim uvjetima, može proizvesti par hiljada potomaka. Postoje proračuni da bi potomstvo jednog para vinske mušice, ukoliko bi preživjele sve jedinke, svih sukcesivnih genetacija, tokom jedne kalendarske odine, pokrilo površinju [[Zemlja (planeta)|zemaljske]] kugle. Podobnost eksperimentalnog uzgoja vinske mušice je i u: *lakom održavanju u laboratorijskim uvjetima, i *jednostavnom razlikovanju mužjaka i ženki. [[Mužjak]] ima crno polje na leđnoj strani završetka zatka (koji je zaobljen), dok ženka na istoj poziciji ima uske tamne pojase i jače razvijen zadak, sa zašiljenim krajem. *Pored toga, svi predstavnici roda ''Drosophila'', u [[ploidija|diploidnoj]] [[hromosomska garnitura|hromosomskoj garnituri]] Imaju po osam [[hromosom]]a (2n = 8). U [[Pljuvačna žlijezda|pjuvačnim žlijezdama]] vinske mušice nalaze se neobičajeno veliki tzv. džinovski ili politeni, [[hromosom]]i. Nakon specifičnog bojenja, dobro su vidljivi pod svjetlosnim [[mikroskop]]om, a naziru se čak i pod običnom [[lupa|lupom]]. Zbog toga je voćna mušica gotovo idealna za [[genetika|genetička]] istraživanja, osobito za proučavanje [[mutacija]] i [[interakcija gena|interakcije gena]]. Danas postoji na hiljade prirodnih i laboratorijskih [[mutant (genetika)|mutanata]] vinskih mušica. Naprimjer, mutirana vinska mušica, umjesto normalnih krila, može imati samo patrljke (vestigijalna krila) ili nesimetrična, umjesto normalnih krila, tamno tijelo umjesto žuto-smeđeg, i bijele [[oči]], ciglaste cinober, „kardinal“ ili smeđe, umjesto crveno-ciglastih očiju. Charles W. Woodworth se smatra prvim uzgajivačem vinske mušice za potrebe naučnih istraživanja. Time se ozbiljnije počeo baviti [[Thomas Hunt Morgan]] [[1910]]. godine, a nakon toga praktično cijeli istraživački vijek proveo istražujući različite aspekte genetike ovog dvokrilca. Za vrijeme boravka na ''University of Columbia'', Morgan je uspio pokazati kako se [[gen]]i prenose na [[hromosom]]ima i da su oni mehanička osnova [[genetika|nasljeđivanja]]. Time je postavio osnove za razvoj moderne genetike, za koje je [[1933]]. dobio [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju i medicinu]]. ==Reference== {{reference}} ==Također pogledajte== *[[Insekt]] *[[Dvokrilac (insekt)|Dvokrilac]] ==Vanjski linkovi== *[http://ceolas.org/VL/fly/intro.html A quick and simple introduction to ''Drosophila melanogaster''] *[http://flybase.net/ FlyBase — A Database of Drosophila Genes & Genomes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103155007/http://www.flybase.net/ |date=3. 11. 2018 }} *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/mapview/map_search.cgi?taxid=7227 NCBI page on ''Drosophila melanogaster''] *[http://www.ceolas.org/VL/fly/ The WWW Virtual Library: ''Drosophila''] *[http://www.fruitfly.org/ The Berkeley ''Drosophila'' Genome Project] *[http://flymove.uni-muenster.de/ FlyMove] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412230926/http://flymove.uni-muenster.de/ |date=12. 4. 2021 }} *[https://web.archive.org/web/20141207034318/http://www.genetics-gsa.org/conferences/drosophila_conference.shtml Annual Drosophila Research Conference] *[http://www.sdbonline.org/fly/aimain/1aahome.htm The Interactive Fly — A guide to ''Drosophila'' genes and their roles in development] *[https://web.archive.org/web/20050829062442/http://flynome.com/index.html ''Drosophila'' Nomenclature — naming of genes] * [http://lancaster.unl.edu/pest/resources/FruitFlyTrap.shtml Make Your Own Fruit Fly Trap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117034715/http://lancaster.unl.edu/pest/resources/fruitflytrap.shtml |date=17. 11. 2015 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=Lb6TJzTLg_E Drosophila Development] * [http://ohioline.osu.edu/hyg-fact/2000/2109.html Illustrates a simple to make non-toxic Vinegar fly trap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211051600/http://ohioline.osu.edu/hyg-fact/2000/2109.html |date=11. 12. 2013 }} * [http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2007/20/pdb.prot4847 Measurement of Courtship Behavior in Drosophila melanogaster] * [http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2007/6/pdb.ip35 Maintenance of a Drosophila Laboratory: General Procedures] * [http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2006/21/pdb.prot4519 Transcript In Situ Hybridization of Whole-Mount Embryos for Phenotype Analysis of RNAi-Treated Drosophila] * [http://www.cshprotocols.org/cgi/content/full/2008/3/pdb.prot4918 Injection of dsRNA into Drosophila Embryos for RNA Interference (RNAi)] * Pogledajte [http://www.ensembl.org/Drosophila_melanogaster/Info/Index/ fruitfly genome] na ''Ensembl'' * [http://www.flyfacility.ls.manchester.ac.uk/forthepublic/ Manchester Fly Facility - for the public] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513014718/http://www.flyfacility.ls.manchester.ac.uk/forthepublic/ |date=13. 5. 2015 }} sa ''University of Manchester'' [[Kategorija:Insekti]] [[Kategorija:Genetika]] h528w16dyxdk4w5xi7fc5chd5i9yu7v Čađavica Donja (Bijeljina) 0 406040 3848751 3823713 2026-05-23T09:37:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848751 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Čađavica Donja | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.7971 | dužina_stepeni = 19.0947 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 590 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 230286<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Čađavica Donja u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Čađavica Donja''' je [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čađavica Donja | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 230286 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 17) |work=fzs.ba |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 590 | g2013_srbi = 584 | g2013_hrvati = 3 | g2013_nepoznato = 1 | g1991_ukupno = 1542 | g1991_srbi = 1495 | g1991_hrvati = 1 | g1991_jugosloveni = 18 | g1981_ukupno = 1543 | g1981_srbi = 1495 | g1981_hrvati = 2 | g1981_jugosloveni = 29 | g1981_makedonci = 1 | g1971_ukupno = 1667 | g1971_muslimani = 1 | g1971_srbi = 1662 | g1971_hrvati = 1 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} c1zhp3ur4ats0j51vdlgyyhlji0wks8 Čađavica Gornja (Bijeljina) 0 406041 3848752 3823714 2026-05-23T09:37:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848752 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Čađavica Gornja | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.7229 | dužina_stepeni = 19.0204 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 716 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 201006<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Čađavica Gornja u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Čađavica Gornja''' je [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čađavica Gornja | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 201006 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 17) |work=fzs.ba |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 716 | g2013_srbi = 713 | g2013_hrvati = 2 | g1991_ukupno = 973 | g1991_muslimani = 2 | g1991_srbi = 964 | g1991_jugosloveni = 3 | g1981_ukupno = 1042 | g1981_srbi = 1034 | g1981_jugosloveni = 4 | g1981_madari = 1 | g1971_ukupno = 1066 | g1971_muslimani = 1 | g1971_srbi = 1061 | g1971_madari = 1 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} ex6hdi3uijlfzri1w0nodczbcczjz68 Čađavica Srednja (Bijeljina) 0 406042 3848753 3823715 2026-05-23T09:38:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848753 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Čađavica Srednja | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.7447 | dužina_stepeni = 19.0599 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 544 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 201014<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Čađavica Srednja u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Čađavica Srednja''' je [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čađavica Srednja | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 201014 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 17) |work=fzs.ba |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 544 | g2013_bosnjaci = 1 | g2013_srbi = 540 | g2013_hrvati = 2 | g2013_muslimani = 1 | g1991_ukupno = 693 | g1991_srbi = 674 | g1991_hrvati = 1 | g1991_jugosloveni = 7 | g1981_ukupno = 831 | g1981_srbi = 822 | g1981_hrvati = 1 | g1971_ukupno = 788 | g1971_srbi = 787 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} nzv832d1yfdffbee37liwuazqpjed8t Čardačine 0 406043 3848750 3823711 2026-05-23T09:26:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848750 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Čardačine | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.7039 | dužina_stepeni = 19.2325 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 509 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 201022<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Čardačine u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Čardačine''' su [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čardačine | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 201022 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 17) |work=fzs.ba |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 509 | g2013_bosnjaci = 1 | g2013_srbi = 499 | g2013_hrvati = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 5 | g2013_nepoznato = 3 | g1991_ukupno = 370 | g1991_muslimani = 1 | g1991_srbi = 363 | g1991_hrvati = 1 | g1991_jugosloveni = 3 | g1981_ukupno = 452 | g1981_srbi = 451 | g1981_jugosloveni = 1 | g1971_ukupno = 441 | g1971_srbi = 438 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} 5u5vtww96ks6vettbz6hilu73crm47z Čengić 0 406044 3848760 3823716 2026-05-23T09:56:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848760 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Čengić | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = Cengic crkva.jpg | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.6401 | dužina_stepeni = 19.1512 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 895 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 201049<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Čengić u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Čengić''' je [[naseljeno mjesto|selo]] u blizini [[grad]]a [[Bijeljina|Bijeljinia]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Čengić | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 201049 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 17) |work=fzs.ba |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 895 | g2013_srbi = 883 | g2013_hrvati = 3 | g2013_bosanci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 2 | g1991_ukupno = 1284 | g1991_srbi = 1276 | g1991_jugosloveni = 1 | g1981_ukupno = 1336 | g1981_muslimani = 4 | g1981_srbi = 1292 | g1981_jugosloveni = 34 | g1981_makedonci = 1 | g1971_ukupno = 1362 | g1971_srbi = 1352 | g1971_jugosloveni = 3 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Čengić}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} 34u4sqf6tirjsifncnzysp8vvlw1qyf Ćipirovine 0 406045 3848747 3823705 2026-05-23T08:58:23Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848747 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Ćipirovine | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.7209 | dužina_stepeni = 19.2354 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 660 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 201057<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=15. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Ćipirovine u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Ćipirovine''' su [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Ćipirovine | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 201057 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 17) |work=fzs.ba |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 15. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 660 | g2013_bosnjaci = 1 | g2013_srbi = 657 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 274 | g1991_srbi = 252 | g1991_jugosloveni = 20 | g1981_ukupno = 281 | g1981_srbi = 230 | g1981_jugosloveni = 49 | g1971_ukupno = 271 | g1971_srbi = 269 | g1971_hrvati = 1 | g1971_crnogorci = 1 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} 7vowaso81vldf6em0pvnc6pbb950r4z Velika Obarska 0 406218 3848657 3804698 2026-05-22T18:34:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848657 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Velika Obarska | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.8046 | dužina_stepeni = 19.1618 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 3942 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 201456<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Velika Obarska u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Velika Obarska''' je [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Velika Obarska | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 201456 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 18) |work=fzs.ba |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 3942 | g2013_srbi = 3906 | g2013_hrvati = 16 | g2013_romi = 1 | g2013_jugosloveni = 2 | g2013_slovenci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 10 | g2013_nepoznato = 3 | g1991_ukupno = 3549 | g1991_srbi = 3477 | g1991_hrvati = 4 | g1991_jugosloveni = 31 | g1981_ukupno = 3515 | g1981_muslimani = 3 | g1981_srbi = 3442 | g1981_hrvati = 5 | g1981_jugosloveni = 57 | g1981_slovenci = 1 | g1971_ukupno = 3551 | g1971_muslimani = 4 | g1971_srbi = 3501 | g1971_hrvati = 3 | g1971_jugosloveni = 19 | g1971_slovenci = 2 | g1971_crnogorci = 1 | g1971_madari = 1 | g1971_makedonci = 1 }} == Sport == * [[FK Mladost Velika Obarska|FK Mladost]] == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} quqhn6d7xbrwwt612najd99mqclo38o Velino Selo (Bijeljina) 0 406219 3848666 3804716 2026-05-22T20:00:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848666 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Velino Selo | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.882 | dužina_stepeni = 19.3034 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 349 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 201464<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Velino Selo u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Velino Selo''' je [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Velino Selo | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 201464 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 18) |work=fzs.ba |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 349 | g2013_bosnjaci = 1 | g2013_srbi = 340 | g2013_hrvati = 4 | g2013_crnogorci = 1 | g2013_nisu_izjasnili = 3 | g1991_ukupno = 451 | g1991_srbi = 426 | g1991_hrvati = 5 | g1991_jugosloveni = 19 | g1981_ukupno = 533 | g1981_muslimani = 2 | g1981_srbi = 487 | g1981_hrvati = 3 | g1981_jugosloveni = 41 | g1971_ukupno = 678 | g1971_muslimani = 10 | g1971_srbi = 658 | g1971_hrvati = 4 | g1971_slovenci = 1 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} pne3g0sbfke4z0p18y5dqsg989ed5z2 Vršani (Bijeljina) 0 406220 3848706 3805494 2026-05-23T00:32:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848706 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Vršani | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.8323 | dužina_stepeni = 19.0221 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 635 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 230260<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Vršani u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Vršani''' su [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Vršani | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 230260 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 18) |work=fzs.ba |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 635 | g2013_srbi = 632 | g2013_hrvati = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 1249 | g1991_muslimani = 1 | g1991_srbi = 1219 | g1991_hrvati = 2 | g1991_jugosloveni = 26 | g1981_ukupno = 1251 | g1981_muslimani = 1 | g1981_srbi = 1209 | g1981_jugosloveni = 26 | g1971_ukupno = 1305 | g1971_muslimani = 1 | g1971_srbi = 1300 | g1971_crnogorci = 2 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} jxav864lc2jis17wcf2i3kuk7y0m20k Zagoni (Bijeljina) 0 406221 3848726 3822260 2026-05-23T03:41:19Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848726 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Zagoni | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.7219 | dužina_stepeni = 19.101 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 642 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 230316<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=17. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Zagoni u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Zagoni''' su [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Zagoni | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 230316 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181203/http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |url-status=dead }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 18) |work=fzs.ba |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 17. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 642 | g2013_srbi = 641 | g2013_hrvati = 1 | g1991_ukupno = 1766 | g1991_muslimani = 1 | g1991_srbi = 1734 | g1991_hrvati = 7 | g1991_jugosloveni = 8 | g1981_ukupno = 1948 | g1981_muslimani = 1 | g1981_srbi = 1874 | g1981_hrvati = 1 | g1981_jugosloveni = 64 | g1971_ukupno = 2067 | g1971_srbi = 2061 | g1971_hrvati = 4 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} 2mcfwcykp01bnrvdstg9sku0zj0wm0w Urugvaj (rijeka) 0 429555 3848631 3844572 2026-05-22T16:06:32Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848631 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Urugvaj | slika = Atardeceruruguayrio.JPG | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = Zalazak sunca nad rijekom Urugvaj, provincija [[Misiones (provincija)|Misiones]], Argentina | slika_karta = Uruguayrivermap.png | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = Mapa sliva Urugvaja | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = Río Uruguay ([[Španski jezik|šp.]])<br>Rio Uruguai ([[Portugalski jezik|port.]]) | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = | ušće = | progresija = | države kroz koje protiče = [[Argentina]]<br/>[[Brazil]]<br/>[[Urugvaj]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 1838 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = 5500&nbsp;m<sup>3</sup>/s | sliv = 365.000&nbsp;km<sup>2</sup> | površina sliva = | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = }} '''Urugvaj''' ([[Španski jezik|šp.]]: Río Uruguay, [[Portugalski jezik|port.]]: Rio Uruguai) jest [[rijeka]] u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]]. Teče od [[sjever]]a ka [[jug]]u, formirajući pri tome dijelove državnih granica između [[Brazil]]a, [[Argentina|Argentine]] i [[Urugvaj]]a i razdvajajući neke od argentinskih provincija regije [[Mezopotamija (Argentina)|Mezopotamija]] od dvije susjedne države. Na svome putu do ušća, rijeka Urugvaj protiče kroz [[Savezne države Brazila|brazilske savezne države]] [[Santa Catarina (savezna država)|Santa Catarina]] i [[Rio Grande do Sul]], formira istočne granice [[Argentinske provincije|argentinskih provincija]] [[Misiones]], [[Corrientes]] i [[Entre Ríos]] kao i zapadne granice [[Departmani u Urugvaju|urugvajskih departmana]] [[Departman Artigas|Artigas]], [[Departman Salto|Salto]], [[Departman Paysandú|Paysandú]], [[Departman Río Negro|Río Negro]], [[Departman Soriano|Soriano]] i [[Departman Colonia|Colonia]]. == Tok == [[Datoteka:Mocona2.jpg|thumb|right|250px|Moconá vodopadi (također poznati i kao Yucumã vodopadi), na mjestu gje rijeka prolazi između Argentine i Brazila, ukupne širine do 3 km]] Rijeka je dužine od 1.838 [[km]] a nastaje u Brazilu, ispod [[Planinski lanac|planinskog lanca]] [[Serra do Mar]],<ref>{{Cite web |url=http://www.cennave.com.uy/content/view/253/136/ |title=Rio Uruguay |access-date=24. 4. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131107053011/http://www.cennave.com.uy/content/view/253/136 |archive-date=7. 11. 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.conicet.gov.ar/new_scp/detalle.php?keywords=&id=38807&congresos=yes&detalles=yes&congr_id=1019296 Consejo Nacional de Investigaciones Científicas y Técnicas]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.neotropical.com.br/arquivos/dissert_lisiane.pdf |title=FACULDADE DE BIOCIÊNCIAS PROGRAMA DE PÓS-GRADUAÇÃO EM BIOCIÊNCIAS – ZOOLOGIA |access-date=24. 4. 2017 |archive-date=4. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200204233232/http://www.neotropical.com.br/arquivos/dissert_lisiane.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=cprm/><ref>{{Cite web |url=http://www.neotropical.com.br/arquivos/passo_fundo.pdf |title=The fish fauna of two tributaries of the passo fundo river, uruguay river basin, rio grande do sul, brazil |access-date=24. 4. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140527215751/http://www.neotropical.com.br/arquivos/passo_fundo.pdf |archive-date=27. 5. 2014 |url-status=dead }}</ref> gdje se spajaju rijeke Canoas i Pelotas, na oko 200 [[metar]]a iznad nivoa mora. U ovoj fazi rijeka prolazi kroz neravan, izlomljen teren, formirajući brzake i vodopade. Protičući kroz brazilsku saveznu državu Rio Grande do Sul, rijeka Urugvaj nije plovna. Neobična karakteristika ove rijeke je potopljeni [[kanjon]]. Ovaj kanjon je nastao tokom posljednjeg perioda [[Ledeno doba|ledenog doba]]. Dubina kanjona je do 100 metara ispod dna korita<ref name=cprm>{{cite web|url=http://www.cprm.gov.br/33IGC/1205232.html|title=A particular canyon excavated in the large Uruguay River channel (South America)|access-date=24. 4. 2017|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090131/http://www.cprm.gov.br/33IGC/1205232.html|url-status=dead}}</ref> i širine koja iznosi od 1/8 do 1/3 širine rijeke. Kanjon je vidljiv samo na dva mjesta, od kojih je jedan Moconá vodopadi. Međutim, vodopadi nisu vidljivi tokom pet mjeseci u godini. Zajedno sa rijekom [[Paraná (rijeka)|Paraná]], Urugvaj čini [[estuarij]] [[Río de la Plata]]. Plovna je nizvodno od grada Salto Chico. Glavna pritoka joj je [[Río Negro (rijeka, Urugvaj)|Río Negro]], koja izvire na jugu Brazila i protiče kroz Urugvaj dužinom od oko 500&nbsp;km, do ušća u rijeku Urugvaj, koje se nalazi oko 100&nbsp;km sjeverno od ušća ove rijeke u Rio de la Platu. Rijeka je premoštena sa pet međunarodnih mostova (od sjevera prema jugu): Integration Bridge i Paso de los Libres-Uruguaiana International Bridge, između Argentine i Brazila, mostovima Salto Grande Bridge, General Artigas Bridge i Libertador General San Martín Bridge između Argentina i Urugvaja. Slivno područje Urugvaja je površine od oko 365.000&nbsp;km<sup>2</sup>. Glavna ekonomska karakteristika rijeke je njen hidropotencijal, što je iskorišteno izgradnjom brana Salto Grande (Urugvaj) i Itá (Brazil). {{Riječni protok | jedinica = m<sup>3</sup>/s | stanica = [[Salto (Urugvaj)|Salto]] | datum = podaci izračunati od 1967. do 1991. | izvor = | max protok = 8000 | glavna razmjera = 2000 | sekundarna razmjera = 1000 |jan1 = 3714 |feb1 = 3863 |mar1 = 3488 |apr1 = 3766 |maj1 = 4458 |jun1 = 5714 |jul1 = 6867 |aug1 = 6864 |sep1 = 7264 |okt1 = 6297 |nov1 = 5852 |dec1 = 4552 }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://geonames.nga.mil/namesgaz/detaillinksearch.asp?G_NAME=%2732FA883A134C3774E0440003BA962ED3%27&Diacritics=DC Rijeka Urugvaj na GEOnet Names Server-u] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213101332/https://geonames.nga.mil/namesgaz/detaillinksearch.asp?G_NAME=%2732FA883A134C3774E0440003BA962ED3%27&Diacritics=DC |date=13. 2. 2021 }} * [https://www.wdl.org/en/item/189/ Mapa rijeke Urugvaj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210213101332/https://www.wdl.org/en/item/189/ |date=13. 2. 2021 }} [[Kategorija:Rijeke u Argentini]] [[Kategorija:Rijeke u Brazilu]] [[Kategorija:Rijeke u Urugvaju]] [[Kategorija:Pogranične rijeke]] [[Kategorija:Međunarodne južnoameričke rijeke]] 41kadudevuc51zj2cacb8wp646ozdgy WannaCry 0 430094 3848712 3711381 2026-05-23T01:25:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848712 wikitext text/x-wiki {{Infokutija događaj | naziv = WannaCry | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = Snimak glavnog prozora WannaCrya; govori korisniku da plati otkupninu da bi dobio pristup datotekama na računaru. | izvorni_naziv = | izvorni_naziv_jez = | lokalni_naziv = | vrijeme = | trajanje = | datum = 12. maj 2017 - početak | mjesto = Širom svijeta | lokacija = | koordinate = <!-- {{coord|ŠIR|DUŽ|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | također_poznato_kao = | vrsta = | tema = Cyber-napad | razlog = | prvi_reporter = | budžet = | pokrovitelj = <!-- ili | pokrovitelji = --> | organizatori = | snimili = | učesnici = Nepoznato | ishod = Zaraženo više od 70.000 računara<ref>{{cite web|url=https://www.gizmodo.com.au/2017/05/todays-massive-ransomware-attack-was-mostly-preventable-heres-how-to-avoid-it/|title=Today's Massive Ransomware Attack Was Mostly Preventable; Here's How To Avoid It|first=Dell|last=Cameron|date=|publisher=|access-date=13. 5. 2017}}</ref> | žrtve1 = | žrtve2 = | žrtve3 = | broj_mrtvih = | broj_povrijeđenih = | prijavljeni_nestanci = | oštećenje_imovine = | sahrana = | ispitivanja = | istraga = | mrtvozornik = | hapšenja = | osumnjičeni = | optuženi = | osuđeni = | prijave = | suđenje = | presuda = | osude = | kazna = | zabrane_objavljivanja = | parnica = | nagrade = | snimci = | prazna_oznaka1 = <!-- ili | prazni_podaci1 = --> | prazna_oznaka2 = <!-- ili | prazni_podaci2 = --> | prazna_oznaka3 = <!-- ili | prazni_podaci3 = --> | veb-sajt = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | napomene = }} '''WannaCry''', također poznat po imenu '''WanaCrypt0r 2.0''',<ref name=":0">{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2017/05/12/nsa-exploit-used-by-wannacry-ransomware-in-global-explosion/|title=An NSA Cyber Weapon Might Be Behind A Massive Global Ransomware Outbreak|last=Fox-Brewster|first=Thomas|work=Forbes|access-date=12. 5. 2017}}</ref> jest [[ransomware]] (ucjenjivački softver, vrsta [[Malware|zlonamjernog softvera]]). Koristio se u masivnom [[cyber-napad]]u u maju 2017. kojim je zaraženo 75.000 računara u 99 zemalja. Napad je pogodio [[Telefónica|Telefóniku]] i nekoliko drugih većih kompanija u [[Španija|Španiji]], dijelove [[UK|britanske]] [[Nacionalna zdravstvena služba|Nacionalne zdravstvene službe]] (NHS),<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/society/2017/may/12/global-cyber-attack-nhs-trusts-malware|title=The NHS trusts hit by malware – full list|first=Sarah|last=Marsh|date=12. 5. 2017|publisher=|access-date=12. 5. 2017|via=The Guardian}}</ref> [[FedEx]] i [[Deutsche Bahn]].<ref name="BBC news">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/health-39899646|title=NHS cyber-attack: GPs and hospitals hit by ransomware|date=12. 5. 2017|work=BBC News|access-date=12. 5. 2017|language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/may/12/nhs-ransomware-cyber-attack-what-is-wanacrypt0r-20|title=What is 'WanaCrypt0r 2.0' ransomware and why is it attacking the NHS?|last=Hern|first=Alex|date=12. 5. 2017|work=The Guardian|access-date=12. 5. 2017|last2=Gibbs|first2=Samuel|language=en|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{cite web|url=https://digital.nhs.uk/article/1491/Statement-on-reported-NHS-cyber-attack|title=Statement on reported NHS cyber attack|website=digital.nhs.uk|language=en|access-date=12. 5. 2017}}</ref> Druge mete napada u najmanje 99 zemalja prijavile su da su napadnute otprilike u isto vrijeme.<ref>{{cite web|url=https://motherboard.vice.com/en_us/article/a-massive-ransomware-explosion-is-hitting-targets-all-over-the-world|title=A Massive Ransomware 'Explosion' Is Hitting Targets All Over the World|website=Motherboard|first=Joseph|last=Cox|date=12. 5. 2017|language=en|access-date=12. 5. 2017|archive-date=18. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518224744/https://motherboard.vice.com/en_us/article/a-massive-ransomware-explosion-is-hitting-targets-all-over-the-world|url-status=dead}}</ref><ref name="cnn99countries">{{cite news |url=http://money.cnn.com/2017/05/12/technology/ransomware-attack-nsa-microsoft/ |title=Massive ransomware attack hits 99 countries |last=Larson |first=Selena |date=12. 5. 2017 |work=CNN |access-date=12. 5. 2017 |archive-date=12. 5. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170512203316/http://money.cnn.com/2017/05/12/technology/ransomware-attack-nsa-microsoft/ |url-status=dead }}</ref> [[Rusija|Rusko]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Rusije|Ministarstvo unutrašnjih poslova]], [[Ministarstvo vanrednih situacija (Rusija)|Ministarstvo vanrednih situacija]] i telekomunikacijska kompanija [[MegaFon]] prijavili su da je zaraženo preko 1000 računara.<ref name=":2">{{cite news|url=https://www.rt.com/news/388153-thousands-ransomeware-attacks-worldwide/|title=Ransomware virus plagues 75k computers across 99 countries|work=RT International|access-date=12. 5. 2017|language=en}}</ref> Smatra se da softver koristi [[exploit]] pod nazivom [[EternalBlue]] koji je navodno razvila [[SAD|američka]] [[Agencija za nacionalnu bezbjednost (SAD)|Agencija za nacionalnu bezbjednost]] (NSA) da bi napala računare koji koriste [[operativni sistem]] [[Microsoft Windows]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://money.cnn.com/2017/05/12/technology/ransomware-attack-nsa-microsoft/index.html|title=Massive ransomware attack hits 74 countries|last=Larson|first=Selena|date=12. 5. 2017|website=CNNMoney|access-date=12. 5. 2017|archive-date=21. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170521054638/http://money.cnn.com/2017/05/12/technology/ransomware-attack-nsa-microsoft/index.html|url-status=dead}}</ref> Iako je 14. marta 2017. objavljena sigurnosna zakrpa kojom je uklonjen propust koji omogućava rad ovog softvera,<ref name="microsoft.com"/> spor proces i/ili odgađanje instaliranja sigurnosnih ažuriranja ostavilo je neke korisnike i organizacije ranjivim.<ref>{{cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2017/05/12/spain_ransomware_outbreak/|title=WanaCrypt ransomware snatches NSA exploit, fscks over Telefónica, other orgs in Spain|first1=12 May 2017 at|last1=15:58|first2=John Leyden|last2=tweet_btn()|website=theregister.co.uk|access-date=12. 5. 2017}}</ref> == Pozadina == Navodnog infekcijskog [[Vektor (epidemiologija)|vektora]], [[EternalBlue]], objavila je grupa hakera pod nazivom [[The Shadow Brokers]] 14. aprila 2017.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/2015/02/16/us-usa-cyberspying-idUSKBN0LK1QV20150216|title=Russian researchers expose breakthrough U.S. spying program|last=Menn|first=Joseph|date=17. 2. 2015|publisher=[[Reuters]]|access-date=24. 11. 2015|archive-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924213439/http://www.reuters.com/article/2015/02/16/us-usa-cyberspying-idUSKBN0LK1QV20150216|url-status=dead}}</ref><ref name="Ars Technica">{{Cite news|url=https://arstechnica.com/security/2017/04/nsa-leaking-shadow-brokers-just-dumped-its-most-damaging-release-yet/|title=NSA-leaking Shadow Brokers just dumped its most damaging release yet|work=Ars Technica|access-date=15. 4. 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://github.com/misterch0c/shadowbroker|title=misterch0c|last=|first=|date=|website=GitHub|language=en|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=15. 4. 2017}}</ref> uporedo s drugim alatima koje su navodno dobili curenjem informacija iz [[Equation Group]]a; za ovu grupu se smatra je dio [[Agencija za nacionalnu bezbjednost (SAD)|Agencije za nacionalnu bezbjednost]] [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] (NSA).<ref>{{cite journal|last=Fox-Brewster|first=Thomas|date=16. 2. 2015|title=Equation = NSA? Researchers Uncloak Huge 'American Cyber Arsenal' |url=http://www.forbes.com/sites/thomasbrewster/2015/02/16/nsa-equation-cyber-tool-treasure-chest/|journal=Forbes |access-date=24. 11. 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://medium.com/@networksecurity/latest-shadow-brokers-dump-owning-swift-alliance-access-cisco-and-windows-7b7782270e70|title=Latest Shadow Brokers dump — owning SWIFT Alliance Access, Cisco and Windows|date=14. 4. 2017|website=Medium|access-date=15. 4. 2017}}</ref> EternalBlue eksploatiše sigurnosni propust MS17-010<ref name="microsoft.com">{{cite web|url=https://technet.microsoft.com/en-us/library/security/ms17-010.aspx|title=Microsoft Security Bulletin MS17-010 – Critical|website=technet.microsoft.com|access-date=13. 5. 2017}}</ref> [[Microsoft]]ove realizacije protokola [[Server Message Block|SMB]]. Microsoft je skoro dva mjeseca ranije, 14. marta 2017, objavio savjetodavni izvještaj u kojem je, uporedo sa sigurnosnom zakrpom kojom je uklonjen propust koji omogućava rad ovog softvera, propust naglasio "kritičnim".<ref name="microsoft.com"/> WannaCry je 12. maja 2017. počeo zaražavati računare širom svijeta.<ref>{{cite web|last1=Newman|first1=Lily Hay|title=The Ransomware Meltdown Experts Warned About Is Here|url=https://www.wired.com/2017/05/ransomware-meltdown-experts-warned/|website=Wired.com|access-date=13. 5. 2017}}</ref> Nakon što dobije pristup računarima, softver [[FDE|šifrira]] [[tvrdi disk]] računara<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/2017/05/12/russian-linked-cyber-gang-shadow-brokers-blamed-nhs-computer/|title=Russian-linked cyber gang blamed for NHS computer hack using bug stolen from US spy agency|work=The Telegraph|access-date=12. 5. 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/05/12/world/europe/uk-national-health-service-cyberattack.html|title=Hackers Hit Dozens of Countries Exploiting Stolen N.S.A. Tool|last=Bilefsky|first=Dan|date=12. 5. 2017|work=The New York Times|access-date=12. 5. 2017|last2=Perlroth|first2=Nicole|issn=0362-4331}}</ref> i potom pokušava eksploatisati propust u SMB-u da bi zarazio druge računare na [[internet]]u<ref name=mbytes>{{cite web|last1=Clark|first1=Zammis|title=The worm that spreads WanaCrypt0r|url=https://blog.malwarebytes.com/threat-analysis/2017/05/the-worm-that-spreads-wanacrypt0r/|website=Malwarebytes Labs|publisher=malwarebytes.com|access-date=13. 5. 2017}}</ref> ili na [[LAN|lokalnoj mreži]].<ref>{{cite web|last1=Samani|first1=Raj|title=An Analysis of the WANNACRY Ransomware outbreak|url=https://securingtomorrow.mcafee.com/executive-perspectives/analysis-wannacry-ransomware-outbreak/|publisher=McAfee|access-date=13. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170513130032/https://securingtomorrow.mcafee.com/executive-perspectives/analysis-wannacry-ransomware-outbreak/|archive-date=13. 5. 2017|url-status=dead}}</ref> Sigurnosni previd u Windowsu nije propust [[Nulti dan|nultog dana]], već ga je Microsoft zakrpio još 14. marta 2017.<ref name="microsoft.com"/> Zakrpljen je protokol Server Message Block (SMB) koji Windows koristi.<ref name=exploit>{{cite news|url=http://www.eweek.com/security/wannacry-ransomware-attack-hits-victims-with-microsoft-smb-exploit|title=WannaCry Ransomware Attack Hits Victims With Microsoft SMB Exploit|work=eWeek|access-date=13. 5. 2017}}</ref> Microsoft je također apelirao da se prestane koristiti stari protokol SMB1, već da se koristi novi, sigurniji protokol SMB3.<ref>{{cite web|url=https://blogs.technet.microsoft.com/josebda/2015/04/21/the-deprecation-of-smb1-you-should-be-planning-to-get-rid-of-this-old-smb-dialect/|title=The Deprecation of SMB1 – You should be planning to get rid of this old SMB dialect|author=|date=|publisher=|access-date=13. 5. 2017}}</ref> Pogođene su organizacije koje nisu instalirale ovu sigurnosnu zakrpu i zasad nema dokaza koji bi upućivali na to da su programeri ovog zlonamjernog softvera namjerno ciljali ijednu od pogođenih organizacija.<ref name=exploit/> Bila koja organizacija koja i dalje koristi zastarjeli sistem [[Windows XP]]<ref name=vicexp>{{cite web|url=https://motherboard.vice.com/en_us/article/nhs-hospitals-are-running-thousands-of-computers-on-unsupported-windows-xp|title=NHS Hospitals Are Running Thousands of Computers on Unsupported Windows XP|website=Motherboard|access-date=13. 5. 2017|archive-date=18. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518053902/https://motherboard.vice.com/en_us/article/nhs-hospitals-are-running-thousands-of-computers-on-unsupported-windows-xp|url-status=dead}}</ref> naročito je u opasnosti od infekcije budući da Microsoft nije objavio nijednu sigurnostu zakrpu za taj sistem od aprila 2014.<ref>{{cite web|url=https://www.microsoft.com/en-gb/windowsforbusiness/end-of-xp-support|title=Windows XP End of Support|website=www.microsoft.com|access-date=13. 5. 2017}}</ref> == Utjecaj == Napad je utjecao na mnoge bolnice Nacionalne zdravstvene službe (NHS-a) u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/hospitals-across-britain-hit-by-ransomware-cyberattack/|title=Global cyberattack strikes dozens of countries, cripples U.K. hospitals|website=cbsnews.com|access-date=13. 5. 2017}}</ref> Neke usluge HNS-a morale su odvratiti nekritične hitne slučajeve 12. maja, dok je vozačima pojedinih ambulantnih kola naređeno da izbjegavaju određene bolnice.<ref name="BBC news" /><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/may/12/global-cyber-attack-ransomware-nsa-uk-nhs|title=Massive ransomware cyber-attack hits 74 countries around the world|first1=Julia Carrie|last1=Wong|first2=Olivia|last2=Solon|date=12. 5. 2017|publisher=|access-date=12. 5. 2017|via=The Guardian}}</ref> Još 2016. prijavljeno je da nekoliko hiljada računara u 42 zasebnih ustanova HNS-a koristi Windows XP.<ref name=vicexp/> Zaraženo je preko 1000 računara [[Rusija|ruskog]] [[Ministarstvo unutrašnjih poslova Rusije|Ministarstva unutrašnjih poslova]], [[Ministarstvo vanrednih situacija (Rusija)|Ministarstva vanrednih situacija]] i telekomunikacijske kompanija [[MegaFon]].<ref name=":2" /> == Odaziv == * U zlonamjerni softver ugrađena je funkcija za prisilno zaustavljanje rada ("kill switch") što je omogućilo zaustavljanje prvobitne zaraze,<ref>{{cite news|last1=Solon|first1=Olivia|title='Accidental hero' finds kill switch to stop spread of ransomware cyber-attack|url=https://www.theguardian.com/technology/2017/may/13/accidental-hero-finds-kill-switch-to-stop-spread-of-ransomware-cyber-attack|access-date=13. 5. 2017|work=the guardian|date=13. 5. 2017}}</ref> ali se očekuje stvaranje varijanata bez te funkcije.<ref>{{cite web|last1=Kan|first1=Micael|title=A 'kill switch' is slowing the spread of WannaCry ransomware|url=http://www.pcworld.com/article/3196515/security/a-kill-switch-is-slowing-the-spread-of-wannacry-ransomware.html|website=PC World|access-date=13. 5. 2017}}</ref> * Dana 13. maja 2017. objavljeno je da je Microsoft poduzeo nevjerovatno neobičan korak obezbjeđivanjem sigurnosne zakrpe za [[Windows XP]], [[Windows 8]] i [[Windows Server 2003]] budući da je kompanija odavno prestala podržavati ove verzije.<ref>{{cite news|last1=Surur|title=Microsoft release Wannacrypt patch for unsupported Windows XP, Windows 8 and Windows Server 2003|url=https://mspoweruser.com/microsoft-release-wannacrypt-patch-unsupported-windows-xp-windows-8-windows-server-2003/|access-date=13. 5. 2017|date=13. 5. 2017}}</ref><ref name="microsoftreleases">{{cite web|last1=MSRC Team|title=Customer Guidance for WannaCrypt attacks|url=https://blogs.technet.microsoft.com/msrc/2017/05/12/customer-guidance-for-wannacrypt-attacks/|publisher=[[Microsoft]]|access-date=13. 5. 2017}}</ref> == Reakcije == * [[Premijer Ujedinjenog Kraljevstva|Britanska premijerka]] [[Theresa May]] izjavila je da se ovaj cyber-napad, za koji se smatralo da je ciljao samo bolnice u Ujedinjenom Kraljevstvu, uveliko proširio i da sad obuhvata desetke zemalja.<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2017/05/12/health/uk-nhs-cyber-attack/index.html|title=UK prime minister: Ransomware attack is global|first=Laura Smith-Spark, Milena Veselinovic and Hilary McGann|last=CNN|website=CNN|access-date=13. 5. 2017}}</ref> == Također pogledajte == * [[Malware]] == Reference == {{refspisak|2}} [[Kategorija:Ransomware]] bpt2034kqwytftvdw46tcw187hoo559 Volkswagen Tiguan II 0 441733 3848701 3822223 2026-05-22T23:46:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848701 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Infokutija automobil | ime = Volkswagen Tiguan II | slika = 2017 Volkswagen Tiguan 110TSI Trendline 2WD wagon (2017-11-18) 01.jpg | proizvođač = [[Volkswagen]] | kompanija_proizvodnje = | poznat_kao = | produkcija = | sastavljanje = | prethodnik = [[Volkswagen Tiguan|Volkswagen Tiguan I]] | nasljednik = | klasa = | stil_karoserije = | hauba = | platforma = MQB | motor = Benzinski motori 1,4–2 litra<br />Dizel motori 2 litra | transmisija = | međuosovinski_razmak = 2,68 m | dužina = 4,49 m | širina = 1,82 m (bez ogledala) | visina = 1,66 m | težina = | kapacitet_goriva = | electric_range = | ostalo = | dizajner = }} '''Volkswagen Tiguan II''' je druga proizvodna serija luksuznog [[Terenac (automobil)|terenca]] [[Volkswagen Tiguan]]. Proizvodi ga njemački proizvođač automobila [[Volkswagen]] i predstavlja nasljednika [[Volkswagen Tiguan|Volkswagen Tiguana I]], kojeg je zamijenio u januaru 2016. godine. == Historija == Druga generacija Tiguana prvi put je predstavljena na Međunarodnom sajmu automobila u [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu na Majni]] u septembru 2015. godine. Novi model baziran je na MQB-platformi. VW Tiguan II je šest centimetara duži od svog prethodnika (ukupna dužina 4,49 m), dok je međuosovinski razmak povećan za osam centimetara na 2,68 m. Serijska proizvodnja je počela 4. januara 2016. u Volkswagenovoj fabrici u [[Wolfsburg]]u. U [[Euro-NCAP-Crashtest]]u Tiguan II osvojio je pet od mogućih pet zvjezdica.<ref>{{Cite news|url=http://www.autobild.de/artikel/vw-tiguan-ii-2016-vorstellung-und-preis-5121704.html|title=VW Tiguan II (2016): Vorstellung und Preis - Alle Infos zum VW Tiguan|newspaper=autobild.de|access-date=3. 1. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.volkswagen-media-services.com/detailpage/-/detail/Serienproduktion-des-neuen-Tiguan-gestartet/view/3032921/7a5bbec13158edd433c6630f5ac445da?p_p_auth=Xq9xczBJ|title=Serienproduktion des neuen Tiguan gestartet - volkswagen-media-services.com|website=www.volkswagen-media-services.com|language=de-DE|access-date=3. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020200248/https://www.volkswagen-media-services.com/detailpage/-/detail/Serienproduktion-des-neuen-Tiguan-gestartet/view/3032921/7a5bbec13158edd433c6630f5ac445da?p_p_auth=Xq9xczBJ|archive-date=20. 10. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.euroncap.com/en/results/vw/tiguan/24845|title=Official Volkswagen Tiguan 2016 safety rating|website=www.euroncap.com|language=en|access-date=3. 1. 2018|archive-date=7. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207233317/https://www.euroncap.com/en/results/vw/tiguan/24845|url-status=dead}}</ref> == Tiguan Allspace == Dok je za prethodni model Tiguan I produžena verzija isključivo bila dostupna na [[Kina|kineskom]] tržištu, produženu verziju Tiguana II pod nazivom '''Tiguan Allspace''' moguće je dobiti i u [[Evropa|Evropi]] i [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Dužina produžene verzije iznosi 4,70 m, a uz nadoplatu moguće je i dobivanje modela sa sedam sjedišta. Tiguan Allspace prvi put je predstavljen na [[Sjevernoamerički sajam automobila|Sjevernoameričkom sajmu automobila]] u [[Detroit]]u u januaru 2017, dok je evropska verzija predstavljena na 87. izdanju [[Ženevski auto salon|Ženevskog auto salona]] u martu iste godine. Produžena verzija Tiguana za kinesko tržište (pod nazivom '''Tiguan L''') dostupna je na tržištu od 18. januara 2017. Prodaja u Sjevernoj Americi počela je na ljeto 2017, a na evropskom tržištu u septembru.<ref>{{Cite web|url=https://carnewschina.com/2016/12/19/volkswagen-tiguan-l-is-ready-for-the-chinese-car-market/|title=Volkswagen Tiguan L is ready for the chinese car market|last=|first=|date=|website=carnewschina.com|publisher=CarNewsChina.com|access-date=3. 1. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.auto-motor-und-sport.de/fahrberichte/vw-tiguan-allspace-2018-fahrbericht-7-sitzer-kompakt-suv-11628866.html|title=VW Tiguan Allspace (2018): Tiguan 7-Sitzer im ersten Fahrbericht|last=Seibt|first=Jörn Thomas,Torsten|newspaper=auto motor und sport|language=de|access-date=3. 1. 2018}}{{Mrtav link}}</ref> VW Tiguan Allspace prodaje se sa [[Benzinski motor|benzinskim]] ili [[Dizelski motor|dizelskim motorima]] s minimalnom jačinom od 110&nbsp;kW (150 PS). <gallery> Datoteka:VW Tiguan Allspace IMG 0651.jpg|VW Tiguan Allspace Datoteka:Volkswagen Tiguan L 01 China 2017-04-06.jpg|Volkswagen Tiguan L </gallery> == Tehnički podaci == [[Datoteka:2017 Volkswagen Tiguan 110TSI Trendline 2WD wagon (2017-11-18) 02.jpg|mini|Zadnja strana]] === Benzinski motori === {| class="wikitable" ! ! colspan="3" |1.4 TSI [[BlueMotion|BlueMotion Technology]] ! colspan="2" |2.0 TSI BlueMotion Technology [[Syncro|4Motion]] |- align="center" ! Vrijeme proizvodnje | colspan="3" | Od juna 2016. | Od januara 2016. | Od oktobra 2016. |- align="center" ! Kode motora | CZCA | colspan="2" | CZDA (bez ACT-a) / CZEA (s [[Active Cylinder Management Technology|ACT]]-om) | CZPA | CHHB |- align="center" ! Proizvodna serija motora | colspan="3" |[[VW EA211]] | colspan="2" |VW EA888 |- align="center" ! Tip motora | colspan="5" | [[Benzinski motor|Benzinski motor sa direktnim ubrizgavanjem]] |- align="center" ! Punjenje motora | colspan="5" | Turbo |- align="center" ! Volumen motora | colspan="3" |1395&nbsp;cm<sup>3</sup> | colspan="2" |1984&nbsp;cm<sup>3</sup> |- align="center" ! Maks. snaga<br />na min<sup>−1</sup> | 92&nbsp;kW (125&nbsp;PS)/5000–6000 | colspan="2" | 110&nbsp;kW (150&nbsp;PS)/5000–6000 | 132&nbsp;kW (180&nbsp;PS)/3940–6000 | 162&nbsp;kW (220&nbsp;PS)/4500–6200 |- align="center" ! Maks. broj okretanja<br />na min<sup>−1</sup> | 200 Nm/1400–4000 | colspan="2" | 250 Nm/1500–3500 | 320 Nm/1500–3940 | 350 Nm/1700–5600 |- align="center" ! Vuča,&nbsp;serijska | colspan="2" | [[Pogon na prednju vuču|Prednja vuča]] | colspan="3" | [[Pogon na četiri vuče|4 vuče (4Motion)]] |- align="center" ! Mjenjač, serijski | colspan="3" |6-Gang-[[Mjenjač automobila|ručni mjenjač]] | colspan="2" | [[DSG|7-brzina-DSG]] |- align="center" ! Prazna težina | 1490–1711&nbsp;kg | 1490–1724&nbsp;kg<br />[1570&nbsp;kg] | 1570–1803&nbsp;kg | 1645–1862&nbsp;kg<br />[1735&nbsp;kg] | 1669–1876&nbsp;kg<br />[1755&nbsp;kg] |- align="center" ! Maks. dodatna nosivost | 435–613&nbsp;kg | 435–621&nbsp;kg<br />[509–605&nbsp;kg] | 452–619&nbsp;kg | 473–625&nbsp;kg<br />[506–640&nbsp;kg] | 459–610&nbsp;kg<br />[501–630&nbsp;kg] |- align="center" ! Brzina<br />(0–100&nbsp;km/h) | 10,5 s | 9,2 s<br />[9,5 s] | 9,2 s | 7,7 s<br />[8,2 s] | 6,5 s<br />[6,8 s] |- align="center" ! Maks. brzina | 190&nbsp;km/h | 200–202&nbsp;km/h<br />[200&nbsp;km/h] | 200&nbsp;km/h | 208&nbsp;km/h<br />[208&nbsp;km/h] | 225&nbsp;km/h<br />[223&nbsp;km/h] |- align="center" ! Potrošnja goriva<br />na 100&nbsp;km (kombinirano, prema propisima [[Evropska ekonomska zajednica|EEZ]]-a) | 6,1 l Super | 5,8–6,1 l Super<br />[6,1 l Super] | 6,9–7,1 l Super | 7,3–7,4 l Super<br />[7,6–7,7 l Super] | 7,8 l Super<br />[8,1 l Super] |- align="center" ! CO<sub>2</sub>-emisije,<br />kombinirano: | 139 g/km | 132–140 g/km<br />[137 g/km] | 155–163 g/km | 168–170 g/km<br />[172–175 g/km] | 180 g/km<br />[185 g/km] |- align="center" ! Emisioni standard prema<br />EU-klasifikaciji | colspan="5" |Euro&nbsp;6 |} [[Datoteka:VW Tiguan Allspace IMG 0651.jpg|mini|VW Tiguan Allspace]] * Podaci u uglastim zagradama stoje za Tiguan Allspace === Diizel motori === {| class="wikitable" ! ! colspan="2" |2.0 [[Motor TDI|TDI]] SCR [[BlueMotion Technology]] ! colspan="4" |2.0 TDI SCR BlueMotion Technology 4Motion |- align="center" ! Vrijeme proizvodnje | Od juna 2016. | colspan="3" | Od januara 2016. | Od oktobra 2016. |- align="center" ! Kode motora | DFGC | colspan="2" | DFGA | DFHA | CUAA |- align="center" ! Proizvodna serija motora | colspan="5" |[[VW EA288]] |- align="center" ! Tip motora | colspan="5" | Dizelski motor s [[Common rail|ubrizgavanjem Common rail]],<br />Dizel-filterom za čestice, SCR-katalizatorom |- align="center" ! Punjenje motra | colspan="4" | Turbo | Biturbo |- align="center" ! Volumen motora | colspan="5" |1968&nbsp;cm<sup>3</sup> |- align="center" ! Maks. snaga<br />na min<sup>−1</sup> | 85&nbsp;kW (115&nbsp;PS)/2750–4500 | colspan="2" | 110&nbsp;kW (150&nbsp;PS)/3500–4000 | 140&nbsp;kW (190&nbsp;PS)/3500–4000 | 176&nbsp;kW (240&nbsp;PS)/4000 |- align="center" ! Maks. broj okretanja<br />na min<sup>−1</sup> | 320 Nm/1700–2500 | colspan="2" | 340 Nm/1750–3000 | 400 Nm/1900–3300 | 500 Nm/1750–2500 |- align="center" ! Vuča,&nbsp;serijska | colspan="2" | Prednja vuča | colspan="3" | 4 Vuče (4Motion) |- align="center" ! Mjenjač, serijski | colspan="2" | 6-brzina-ručni mjenjač | colspan="3" | 7-brzina-DSG |- align="center" ! Prazna težina | 1568–1785&nbsp;kg | 1568–1830&nbsp;kg<br />[1660–1695&nbsp;kg] | 1641–1927&nbsp;kg<br />[1735–1775&nbsp;kg] | 1723–1939&nbsp;kg<br />[1805&nbsp;kg] | 1795–1980&nbsp;kg<br />[1880&nbsp;kg] |- align="center" ! Maks. dodatna nosivost | 441–614&nbsp;kg | 437–622&nbsp;kg<br />[502–595&nbsp;kg] | 472–623&nbsp;kg<br />[503–640&nbsp;kg] | 470–608&nbsp;kg<br />[503–610&nbsp;kg] | 455–615&nbsp;kg<br />[481–605&nbsp;kg] |- align="center" ! Brzina<br />(0–100&nbsp;km/h) | 10,9 s | 9,3 s<br />[9,8 s] | 9,3 s<br />[9,9 s] | 7,9 s<br />[8,6 s] | 6,5 s<br />[6,7 s] |- align="center" ! Maks. brzina | 185&nbsp;km/h | 202–204&nbsp;km/h<br />[200–202&nbsp;km/h] | 200–201&nbsp;km/h<br />[198–199&nbsp;km/h] | 212&nbsp;km/h<br />[210&nbsp;km/h] | 228&nbsp;km/h<br />[228&nbsp;km/h] |- align="center" ! Potrošnja goriva<br />na 100&nbsp;km (kombinirano, prema propisima [[Evropska ekonomska zajednica|EEZ]]-a) | 4,7–4,8 l dizel | 4,7–4,9 l dizel<br />[5,0–5,1 l dizel] | 5,4–5,7 l dizel<br />[5,6–5,9 l dizel] | 5,7 l dizel<br />[5,9 l dizel] | 6,4 l dizel<br />[6,5 l dizel] |- align="center" ! CO<sub>2</sub>-emisije,<br />kombinirano | 123–125 g/km | 123–129 g/km<br />[131–132 g/km] | 141–149 g/km<br />[147–153 g/km] | 149 g/km<br />[153 g/km] | 167 g/km<br />[170 g/km] |- align="center" ! Emisioni standard prema<br />EU-klasifikaciji | colspan="5" |Euro&nbsp;6 |} * Podaci u uglastim zagradama stoje za Tiguan Allspace == Reference == {{refspisak}} {{Volkswagenova vozila}} [[Kategorija:Volkswagenovi automobili]] 5ogqubh62dt22u6fmncvf22snhnxeb1 Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine 0 442533 3848756 3789101 2026-05-23T09:44:56Z ~2026-30870-71 181669 /* */ 3848756 wikitext text/x-wiki {{Infokutija državno tijelo | ime ministarstva = Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine | slika = | veličina_slike = 100px | alt_slike = | tekst = | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | izvorno_ime = | državni nivo = Entitet | Pozicija = Entitetsko ministarstvo u sastavu Vlade Federacije Bosne i Hercegovine | Osnivanje = 23. juli 1994 | sjedište = [[Sarajevo]] | šef agencije = [[Vedran Škobić]] ([[HDZ BiH]]), ministar pravde FBiH | ministar = | zaposleni = | budžet = 9,53 miliona KM<ref>http://vrifbih.ba/javni-izvj/budzet/default.aspx?id=7959&langTag=bs-BA{{Mrtav link}}</ref> | veb-sajt = {{url|fmp.gov.ba}} | dodatak = }} '''Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine''' ili '''Federalno ministarstvo pravde''' (skraćeno '''FMP''') jedno je od 16 ministarstava u sastavu [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vlade Federacije Bosne i Hercegovine]], nadležno za pravosuđe u [[Federacija Bosne i Hercegovine|tom entitetu]]. Službeno sjedište ministarstva nalazi se u ulici Valtera Perića u [[Sarajevo|Sarajevu]], dok se na čelu ministarstva trenutno nalazi Marko Trifković iz Travnika. ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]). == Historija == Nakon isticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine 1992. od [[Socijalistička federativna republika Jugoslavija|Socijalističke federativne republike Jugoslavije]] (SFRJ) na nivou novonastale [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] počelo je djelovati ministarstvo pravde Republike Bosne i Hercegovine. Nakon kraja [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. za nadležnosti entiteta u pravosuđu počeli su djelovati Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine i [[Ministarstvo pravde Republike Srpske]]. Međutim, dio nadležnosti entiteta u pravosuđu je i pripala kantonima FBiH, pa su i u njima ubrzo forimirana kantonalna ministarstva pravde. == Nadležnosti == Glavna osoba u Federalnom ministarstvu pravde je ministar ili ministrica pravde Federacije Bosne i Hercegovine, koji ima pravo na jednog sekretara i četiri pomoćnika.<ref>{{Cite web|url=http://www.fmp.gov.ba/useruploads/files/organigram_ministarstva_042011.pdf|title=Organizacijsko ustrojstvo Federalnog ministarstva pravde|last=|first=|date=|website=fmp.gov.ba|publisher=Federalno ministarstvo pravde|access-date=19. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324051238/http://www.fmp.gov.ba/useruploads/files/organigram_ministarstva_042011.pdf|archive-date=24. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine nadležno je upravne, stručne i druge poslove koje spadaju u red pravosudnih nadležnosti Federacije Bosne i Hercegovine u sljedećim oblastima:<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/hrvatski/ministarstva/pravda.php|title=Ministarstvo pravde|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018|archive-date=31. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131115259/http://www.fbihvlada.gov.ba/hrvatski/ministarstva/pravda.php|url-status=dead}}</ref> * pravosudne institucije i uprava * upravni nadzor nad radom pravosudne uprave i tijela uprave Federacije Bosne i Hercegovine * udruživanje u političke organizacije i udruge građana * uredsko poslovanje * upravni nadzor i izvršenje kaznenih sankcija Federalno ministarstvo pravde vrši upravne poslove koje ne spadaju u djelokrug drugih upravnih organa Federacije BiH. == Organizacija == Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine sastoji se od sljedećih organizacionih jedinica: * Sektor pravosuđa * Sektor uprave * Sektor izvršenja kaznenih sankcija * Sektor za strateška planiranja i evropske integracije i upravljanje ljudskim resursima * Kabinet ministra * Odjeljenje za opće i zajedničke poslove * Odjeljenje za finansijske i računovodstvene poslove * Jedinica za implementaciju projekta * Federalna upravna inspekcija * Zavod za javnu upravu == Osnovni dokumenti koji reguliraju rad == * Zakon o federalnim ministarstvima i drugim tijelima federalne uprave * Zakon o organizaciji organa uprave u Federaciji Bosne i Hercegovine == Spisak ministara == {| style="text-align: left;" class="wikitable" ! colspan="2" width="180" |Ministar ! width="80" |Stranka ! width="120" |Početak mandata ! width="120" |Kraj mandata |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Mato Tadić]] ||{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |23. 6. 1994. |12. 12. 1998. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Ignjac Dodik]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada%201998-2000.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> ||{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |12. 12. 1998. |15. 9. 1999. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Bariša Čolak]] |{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |15. 9. 1999. |12. 3. 2001. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NHI|tamno|BS}};" align="center" | |[[Zvonko Mijan]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada%202001-2003.php|title=Vlada Federacije BiH u mandatnom periodu/razdoblju 2001-2003|last=|first=|date=|website=fbihvlada.gov.ba|publisher=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|access-date=24. 2. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|NHI|link|BS}} |12. 3. 2001. |14. 2. 2003. |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Borjana Krišto]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada%202003-2006.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |14. 2. 2003. |30. 3. 2007. |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Feliks Vidović]]<ref>{{Cite web|url=http://fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/konstituiranje-2007-2011.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |30. 3. 2007. |17. 3. 2011. |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Zoran Mikulić]]<ref>{{Cite web|url=http://fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada_2011-2015.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|link|BS}} |17. 3. 2011. |31. 3. 2015. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Mato Jozić]]<ref name="fbihvlada.gov.ba">{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/konstituiranje.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |31. 3. 2015. |28. 4. 2023. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Vedran Škobić]]<ref name="fbihvlada.gov.ba"/> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |28. 4. 2023. |trenutno |} == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20180123010149/http://www.fmp.gov.ba/index.php Službeni sajt] {{Ministarstva vlade Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva Federacije Bosne i Hercegovine|Pravde]] [[Kategorija:Pravo u Federaciji Bosne i Hercegovine]] 8528b6qcgoy579goncw9ymld1vzm7v9 3848757 3848756 2026-05-23T09:47:18Z KWiki 9400 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-30870-71|~2026-30870-71]] ([[User talk:~2026-30870-71|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:نوفاك اتشمان|نوفاك اتشمان]] 3789101 wikitext text/x-wiki {{Infokutija državno tijelo | ime ministarstva = Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine | slika = | veličina_slike = 100px | alt_slike = | tekst = | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | izvorno_ime = | državni nivo = Entitet | Pozicija = Entitetsko ministarstvo u sastavu Vlade Federacije Bosne i Hercegovine | Osnivanje = 23. juli 1994 | sjedište = [[Sarajevo]] | šef agencije = [[Vedran Škobić]] ([[HDZ BiH]]), ministar pravde FBiH | ministar = | zaposleni = | budžet = 9,53 miliona KM<ref>http://vrifbih.ba/javni-izvj/budzet/default.aspx?id=7959&langTag=bs-BA{{Mrtav link}}</ref> | veb-sajt = {{url|fmp.gov.ba}} | dodatak = }} '''Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine''' ili '''Federalno ministarstvo pravde''' (skraćeno '''FMP''') jedno je od 16 ministarstava u sastavu [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vlade Federacije Bosne i Hercegovine]], nadležno za pravosuđe u [[Federacija Bosne i Hercegovine|tom entitetu]]. Službeno sjedište ministarstva nalazi se u ulici Valtera Perića u [[Sarajevo|Sarajevu]], dok se na čelu ministarstva trenutno nalazi Vedran Škobić ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]). == Historija == Nakon isticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine 1992. od [[Socijalistička federativna republika Jugoslavija|Socijalističke federativne republike Jugoslavije]] (SFRJ) na nivou novonastale [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] počelo je djelovati ministarstvo pravde Republike Bosne i Hercegovine. Nakon kraja [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. za nadležnosti entiteta u pravosuđu počeli su djelovati Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine i [[Ministarstvo pravde Republike Srpske]]. Međutim, dio nadležnosti entiteta u pravosuđu je i pripala kantonima FBiH, pa su i u njima ubrzo forimirana kantonalna ministarstva pravde. == Nadležnosti == Glavna osoba u Federalnom ministarstvu pravde je ministar ili ministrica pravde Federacije Bosne i Hercegovine, koji ima pravo na jednog sekretara i četiri pomoćnika.<ref>{{Cite web|url=http://www.fmp.gov.ba/useruploads/files/organigram_ministarstva_042011.pdf|title=Organizacijsko ustrojstvo Federalnog ministarstva pravde|last=|first=|date=|website=fmp.gov.ba|publisher=Federalno ministarstvo pravde|access-date=19. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324051238/http://www.fmp.gov.ba/useruploads/files/organigram_ministarstva_042011.pdf|archive-date=24. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine nadležno je upravne, stručne i druge poslove koje spadaju u red pravosudnih nadležnosti Federacije Bosne i Hercegovine u sljedećim oblastima:<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/hrvatski/ministarstva/pravda.php|title=Ministarstvo pravde|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018|archive-date=31. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131115259/http://www.fbihvlada.gov.ba/hrvatski/ministarstva/pravda.php|url-status=dead}}</ref> * pravosudne institucije i uprava * upravni nadzor nad radom pravosudne uprave i tijela uprave Federacije Bosne i Hercegovine * udruživanje u političke organizacije i udruge građana * uredsko poslovanje * upravni nadzor i izvršenje kaznenih sankcija Federalno ministarstvo pravde vrši upravne poslove koje ne spadaju u djelokrug drugih upravnih organa Federacije BiH. == Organizacija == Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine sastoji se od sljedećih organizacionih jedinica: * Sektor pravosuđa * Sektor uprave * Sektor izvršenja kaznenih sankcija * Sektor za strateška planiranja i evropske integracije i upravljanje ljudskim resursima * Kabinet ministra * Odjeljenje za opće i zajedničke poslove * Odjeljenje za finansijske i računovodstvene poslove * Jedinica za implementaciju projekta * Federalna upravna inspekcija * Zavod za javnu upravu == Osnovni dokumenti koji reguliraju rad == * Zakon o federalnim ministarstvima i drugim tijelima federalne uprave * Zakon o organizaciji organa uprave u Federaciji Bosne i Hercegovine == Spisak ministara == {| style="text-align: left;" class="wikitable" ! colspan="2" width="180" |Ministar ! width="80" |Stranka ! width="120" |Početak mandata ! width="120" |Kraj mandata |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Mato Tadić]] ||{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |23. 6. 1994. |12. 12. 1998. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Ignjac Dodik]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada%201998-2000.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> ||{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |12. 12. 1998. |15. 9. 1999. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Bariša Čolak]] |{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |15. 9. 1999. |12. 3. 2001. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NHI|tamno|BS}};" align="center" | |[[Zvonko Mijan]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada%202001-2003.php|title=Vlada Federacije BiH u mandatnom periodu/razdoblju 2001-2003|last=|first=|date=|website=fbihvlada.gov.ba|publisher=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|access-date=24. 2. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|NHI|link|BS}} |12. 3. 2001. |14. 2. 2003. |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Borjana Krišto]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada%202003-2006.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |14. 2. 2003. |30. 3. 2007. |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Feliks Vidović]]<ref>{{Cite web|url=http://fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/konstituiranje-2007-2011.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |30. 3. 2007. |17. 3. 2011. |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Zoran Mikulić]]<ref>{{Cite web|url=http://fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada_2011-2015.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|link|BS}} |17. 3. 2011. |31. 3. 2015. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Mato Jozić]]<ref name="fbihvlada.gov.ba">{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/konstituiranje.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |31. 3. 2015. |28. 4. 2023. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Vedran Škobić]]<ref name="fbihvlada.gov.ba"/> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|link|BS}} |28. 4. 2023. |trenutno |} == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://web.archive.org/web/20180123010149/http://www.fmp.gov.ba/index.php Službeni sajt] {{Ministarstva vlade Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva Federacije Bosne i Hercegovine|Pravde]] [[Kategorija:Pravo u Federaciji Bosne i Hercegovine]] qo9etfol6fyltk6cjk8o70h53dr2aez 3848758 3848757 2026-05-23T09:48:41Z KWiki 9400 3848758 wikitext text/x-wiki {{Infokutija državno tijelo | ime ministarstva = Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine | slika = | veličina_slike = 100px | alt_slike = | tekst = | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | izvorno_ime = | državni nivo = Entitet | Pozicija = Entitetsko ministarstvo u sastavu Vlade Federacije Bosne i Hercegovine | Osnivanje = 23. juli 1994 | sjedište = [[Sarajevo]] | šef agencije = [[Vedran Škobić]] ([[HDZ BiH]]), ministar pravde FBiH | ministar = | zaposleni = | budžet = 9,53 miliona KM<ref>http://vrifbih.ba/javni-izvj/budzet/default.aspx?id=7959&langTag=bs-BA{{Mrtav link}}</ref> | veb-sajt = {{url|fmp.gov.ba}} | dodatak = }} '''Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine''' ili '''Federalno ministarstvo pravde''' (skraćeno '''FMP''') jedno je od 16 ministarstava u sastavu [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vlade Federacije Bosne i Hercegovine]], nadležno za pravosuđe u [[Federacija Bosne i Hercegovine|tom entitetu]]. Službeno sjedište ministarstva nalazi se u ulici Valtera Perića u [[Sarajevo|Sarajevu]], dok se na čelu ministarstva trenutno nalazi Vedran Škobić ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]). == Historija == Nakon isticanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine 1992. od [[Socijalistička federativna republika Jugoslavija|Socijalističke federativne republike Jugoslavije]] (SFRJ) na nivou novonastale [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]] počelo je djelovati ministarstvo pravde Republike Bosne i Hercegovine. Nakon kraja [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] 1995. za nadležnosti entiteta u pravosuđu počeli su djelovati Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine i [[Ministarstvo pravde Republike Srpske]]. Međutim, dio nadležnosti entiteta u pravosuđu je i pripala kantonima FBiH, pa su i u njima ubrzo forimirana kantonalna ministarstva pravde. == Nadležnosti == Glavna osoba u Federalnom ministarstvu pravde je ministar ili ministrica pravde Federacije Bosne i Hercegovine, koji ima pravo na jednog sekretara i četiri pomoćnika.<ref>{{Cite web|url=http://www.fmp.gov.ba/useruploads/files/organigram_ministarstva_042011.pdf|title=Organizacijsko ustrojstvo Federalnog ministarstva pravde|last=|first=|date=|website=fmp.gov.ba|publisher=Federalno ministarstvo pravde|access-date=19. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324051238/http://www.fmp.gov.ba/useruploads/files/organigram_ministarstva_042011.pdf|archive-date=24. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine nadležno je upravne, stručne i druge poslove koje spadaju u red pravosudnih nadležnosti Federacije Bosne i Hercegovine u sljedećim oblastima:<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/hrvatski/ministarstva/pravda.php|title=Ministarstvo pravde|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018|archive-date=31. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131115259/http://www.fbihvlada.gov.ba/hrvatski/ministarstva/pravda.php|url-status=dead}}</ref> * pravosudne institucije i uprava * upravni nadzor nad radom pravosudne uprave i tijela uprave Federacije Bosne i Hercegovine * udruživanje u političke organizacije i udruge građana * uredsko poslovanje * upravni nadzor i izvršenje kaznenih sankcija Federalno ministarstvo pravde vrši upravne poslove koje ne spadaju u djelokrug drugih upravnih organa Federacije BiH. == Organizacija == Ministarstvo pravde Federacije Bosne i Hercegovine sastoji se od sljedećih organizacionih jedinica: * Sektor pravosuđa * Sektor uprave * Sektor izvršenja kaznenih sankcija * Sektor za strateška planiranja i evropske integracije i upravljanje ljudskim resursima * Kabinet ministra * Odjeljenje za opće i zajedničke poslove * Odjeljenje za finansijske i računovodstvene poslove * Jedinica za implementaciju projekta * Federalna upravna inspekcija * Zavod za javnu upravu == Osnovni dokumenti koji reguliraju rad == * Zakon o federalnim ministarstvima i drugim tijelima federalne uprave * Zakon o organizaciji organa uprave u Federaciji Bosne i Hercegovine == Spisak ministara == {| style="text-align: left;" class="wikitable" ! colspan="2" width="180" |Ministar ! width="80" |Stranka ! width="120" |Početak mandata ! width="120" |Kraj mandata |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Mato Tadić]] ||{{Izborni dijagram/Partija|HDZBiH|link|BS}} |23. 6. 1994. |12. 12. 1998. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Ignjac Dodik]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada%201998-2000.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> ||{{Izborni dijagram/Partija|HDZBiH|link|BS}} |12. 12. 1998. |15. 9. 1999. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Bariša Čolak]] |{{Izborni dijagram/Partija|HDZBiH|link|BS}} |15. 9. 1999. |12. 3. 2001. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NHI|tamno|BS}};" align="center" | |[[Zvonko Mijan]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada%202001-2003.php|title=Vlada Federacije BiH u mandatnom periodu/razdoblju 2001-2003|last=|first=|date=|website=fbihvlada.gov.ba|publisher=Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|access-date=24. 2. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|NHI|link|BS}} |12. 3. 2001. |14. 2. 2003. |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Borjana Krišto]]<ref>{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada%202003-2006.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZBiH|link|BS}} |14. 2. 2003. |30. 3. 2007. |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Feliks Vidović]]<ref>{{Cite web|url=http://fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/konstituiranje-2007-2011.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZBiH|link|BS}} |30. 3. 2007. |17. 3. 2011. |- | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Zoran Mikulić]]<ref>{{Cite web|url=http://fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/vlada_2011-2015.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|SDPBiH|link|BS}} |17. 3. 2011. |31. 3. 2015. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Mato Jozić]]<ref name="fbihvlada.gov.ba">{{Cite web|url=http://www.fbihvlada.gov.ba/bosanski/sastav%20vlade/konstituiranje.php|title=Konstituiranje Vlade Federacije Bosne i Hercegovine|website=www.fbihvlada.gov.ba|access-date=20. 1. 2018}}</ref> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZBiH|link|BS}} |31. 3. 2015. |28. 4. 2023. |- ! style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};" align="center" | |[[Vedran Škobić]]<ref name="fbihvlada.gov.ba"/> |{{Izborni dijagram/Partija|HDZBiH|link|BS}} |28. 4. 2023. |trenutno |} == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [https://fmp.gov.ba/ Službeni sajt] {{Ministarstva vlade Federacije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Ministarstva Federacije Bosne i Hercegovine|Pravde]] [[Kategorija:Pravo u Federaciji Bosne i Hercegovine]] kn75zznywvdixhvxk2licsdgzhdp7ke Elvedina Muzaferija 0 443953 3848746 3836812 2026-05-23T08:55:11Z KWiki 9400 3848746 wikitext text/x-wiki {{Infokutija skijaš | ime = Elvedina Muzaferija | slika = | veličina_slike = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1999|8|20}} | mjesto_rođenja = [[Visoko]], [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | visina = 168 cm | težina = 62 kg <!-- ** Karijera ** --> | klub = "ZE-2010" | skije = [[Atomic (kompanija)|Atomic]] | takmiči_se_za = {{ZD|BIH}} [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] <!-- ** Svjetski kup ** --> | sezone = 8 ([[Svjetski kup u alpskom skijanju 2016/2017.|2017]]–) | pobjede = | pobjednička_postolja = | aktualizirano = 15. 3. 2025. }} '''Elvedina Muzaferija''' [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[Alpsko skijanje|alpska skijašica]].<ref name="FIS">{{Cite web |url=https://data.fis-ski.com/dynamic/athlete-biography.html?sector=AL&fiscode=715171 |title= Biografija na sajtu FIS-a |access-date=18. 2. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206190327/https://data.fis-ski.com/dynamic/athlete-biography.html?sector=AL&fiscode=715171 |archive-date=6. 2. 2018 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sportsport.ba/zimski-sportovi/elvedina-muzaferija-ostvarila-rezultat-sezone-u-europa-cupu/351793|title=Elvedina Muzaferija ostvarila rezultat sezone u Europa cupu|website=SportSport.ba|language=bs-BA|access-date=16. 2. 2020}}</ref> == Biografija == Članica je Skijaškog kluba "ZE-2010". U kategoriji juniora u skijaškim takmičenja [[FIS]]-a učestvuje od 2015. Nastupila je na [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] u disciplinama [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – slalom (žene)|slalom]], [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – superveleslalom (žene)|superveleslalom]] i [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – veleslalom (žene)|veleslalom]]. [[Spisak nosilaca zastave Bosne i Hercegovine na Olimpijskim igrama|Nosila je]] [[Zastava Bosne i Hercegovine|zastavu Bosne i Hercegovine]] na otvaranju [[ZOI 2018.|Zimskih olimpijskih igara]] u [[Pyeongchang]]u 2018, [[Peking]]u [[ZOI 2022.|2022.]] i [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]] [[ZOI 2026.|2026.]] Prva je takmičarka u historiji Bosne i Hercegovine koja se pojavila na startu Svjetskog kupa u brzim disciplinama. Bilo je to u [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]] u spustu, gdje je zauzela 45. i 46. mjesto.<ref>{{Cite web|url=https://sport.avaz.ba/ostali-sportovi/455268/elvedina-muzaferija-prva-bh-skijasica-koja-je-vozila-spust-bilo-me-malo-strah|title=Elvedina Muzaferija, prva bh. skijašica koja je vozila spust: Bilo me malo strah|website=[[Dnevni avaz|Avaz.ba]]|language=bs-BA|access-date=13. 11. 2019}}</ref> U Evropskom kupu najbolji plasman ostvarila je 16. februara 2020. u [[Crans-Montana|Crans-Montani]], u [[Švicarska|Švicarskoj]], gdje je zauzela 10. mjesto u superveleslalomu. Osvajanjem 29. mjesta u kombinaciji u Altenmarkt-Zauchensseu, u [[Austrija|Austriji]], postala je prva skijašica iz Bosne i Hercegovine koja je osvojila bodove,<ref>{{Cite web|url=https://sportsport.ba/zimski-sportovi/elvedina-muzaferija-osvojila-prve-bodove-u-svjetskom-kupu/347707|title=Elvedina Muzaferija osvojila prve bodove u Svjetskom kupu|website=SportSport.ba|language=bs-BA|access-date=20. 12. 2020}}</ref> uprkos izostanku podrške Skijaškog saveza BiH.<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/sport/zimski-sportovi/muzaferija-za-radiosarajevoba-kada-bi-imala-vecu-pomoc-saveza-za-bih-bi-se-jos-culo/363761|title=Muzaferija: Kada bi imala veću pomoć Saveza, BiH bih donijela više bodova|author=A. Sokolović |publisher= [[Radio Sarajevo]]|access-date=20. 12. 2020}}</ref> Prva je bosanskohercegovačka sportistica koja je ispunila normu za [[Zimske olimpijske igre u Pekingu 2022]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visoko-rtv.ba/elvedina-muzaferija-prva-ispunila-normu-za-zimske-olimpijske-igre-u-pekingu/|title=Elvedina Muzaferija prva ispunila normu za Zimske olimpijske igre u Pekingu|last=Redakcija|date=19. 12. 2020|website=RTV Visoko|language=bs-BA|access-date=20. 12. 2020|archive-date=6. 4. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406232816/https://www.visoko-rtv.ba/elvedina-muzaferija-prva-ispunila-normu-za-zimske-olimpijske-igre-u-pekingu/|url-status=dead}}</ref> Dana 17. februara 2024. ostvarila je rezultat karijere u Svjetskom kupu osvojivši četvrto mjesto u spustu u Crans-Montani, zaostavši 11 stotinki za trećeplasiranom [[Lara Gut-Behrami|Larom Gut-Behrami]].<ref>{{cite web |url= https://balkans.aljazeera.net/news/sports/2024/2/17/historijsko-cetvrto-mjesto-elvedine-muzaferije-u-svjetskom-kupu |title= Historijsko četvrto mjesto Elvedine Muzaferije u Svjetskom kupu |publisher= [[Al Jazeera Balkans]] |date= 17. 2. 2024 |access-date= 17. 2. 2024}}</ref> Dvije sedmice kasnije u superveleslalomu u [[Kvitfjell]]u bila je deveta, što joj je najbolji plasman u karijeri u toj disciplini.<ref>{{cite web |url= https://www.klix.ba/sport/skijanje/elvedina-muzaferija-osvojila-deveto-mjesto-u-norveskom-kvitfjellu/240302041 |title= Elvedina Muzaferija osvojila deveto mjesto u norveškom Kvitfjellu |website= [[klix.ba]] |date= 2. 3. 2024 |access-date= 2. 3. 2024}}</ref> == Rezultati == === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%;" ! rowspan="2" |Disciplina ! rowspan="2" |Utrke ! rowspan="2" |Top 30 ! rowspan="2" |Top 15 ! rowspan="2" |Top 5 ! rowspan="2" |Postolja ! colspan="4" |Najbolji rezultat |- !Datum !Lokacija !Staza !Pozicija |- | align="center" |[[Slalom]] | align="center" |3 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="left" |3. 1. 2018. | align="left" |{{ZD|HRV}} [[Zagreb]] | align="center" |[[Crveni spust]] |49. |- | align="center" |[[Veleslalom]] | align="center" |2 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="left" |29. 12. 2017. | align="left" |{{ZD|AUT}} [[Lienz]] | align="center" |[[Schlossberg (skijaška staza)|Schlossberg]] |53. |- | align="center" |[[Superveleslalom|Super-G]] | align="center" |34 | align="center" |7 | align="center" |3 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="left" |2. 3. 2024. | align="left" |{{ZD|NOR}} [[Kvitfjell]] | align="center" |[[Olympiabakken]] |9. |- | align="center" |[[Spust]] | align="center" |41 | align="center" |8 | align="center" |0 | align="center" |1 | align="center" |0 | align="left" |17. 2. 2024. | align="left" |{{ZD|ŠVI}} [[Crans-Montana]] | align="center" |[[Mont Lachaux]] |4. |- | align="center" |[[Alpska kombinacija|Kombinacija]] | align="center" |2 | align="center" |2 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="center" |0 | align="left" |23. 2. 2020. | align="left" |{{ZD|ŠVI}} [[Crans-Montana]] | align="center" |[[Mont Lachaux]] |22. |- | align="center" |'''Ukupno''' | align="center" |'''82''' | align="center" |'''17''' | align="center" |'''3''' | align="center" |'''1''' | align="center" |'''0''' | colspan="4" bgcolor="#DCDCDC" | |} * {{small|Ažurirano: 2. 3. 2025.}} === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="font-size:95%; text-align:center; border:grey solid 1px; border-collapse:collapse;" width="60%" |- style="background-color:#369; color:white;" |rowspan="2" colspan="1" width="5%"|'''Godina''' |- style="background-color:#4180be; color:white;" | width="7%"|Starost | width="7%"|Slalom | width="7%"|Veleslalom | width="7%"|Super-G | width="7%"|Spust | width="7%"|Kombinacija | width="7%"|Timski |- style="background-color:#8CB2D8; color:white;" |- | [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2017.|2017.]] || ''17'' || 55. || Nije završila || — || — || — || — |- | [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2019.|2019.]] || ''19'' || colspan=6| ''Nije učestvovala'' |- | [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2021.|2021.]] || ''21'' || — || — || 38. || 25. || 16. ||— |- | [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2023.|2023.]] || ''23'' || — || — || 25. || 20. || 15. ||— |- | [[Svjetsko prvenstvo u alpskom skijanju 2025.|2025.]] || ''25'' || — || Nije završila || 27. || 23. || 22.{{efn|Pojedinačna kombinacija zamijenjena je ekipnom.}} ||— |} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- !rowspan=2|OI !rowspan=2|Disciplina !colspan=2|Prva vožnja !colspan=2|Druga vožnja !colspan=2|Ukupno |-style="font-size:95%" !Vrijeme !Pozicija !Vrijeme !Pozicija !Vrijeme !Pozicija |-align=center |align=left rowspan=3|[[Zimske olimpijske igre 2018.|ZOI 2018.]] |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – slalom (žene)|Slalom]] |colspan=6|{{abbr|DNF|Nije završila}} |-align=center |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – superveleslalom (žene)|Superveleslalom]] |colspan=4 {{n/a}} |1:27.97 |42. |-align=center |align=left| [[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – veleslalom (žene)|Veleslalom]] |1:19.33 |49. |1:15.57 |44. |2:34.90 |44. |-align=center |align=left rowspan=3|[[Zimske olimpijske igre 2022.|ZOI 2022.]] |align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – superkombinacija (žene)|Kombinacija]] |1:35.89 |20. |colspan=4|{{abbr|DNF|Nije završila}} |-align=center |align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – spust (žene)|Spust]] |colspan=4 {{N/A}} |colspan=2|{{abbr|DNF|Nije završila}} |-align=center |align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – superveleslalom (žene)|Superveleslalom]] |colspan=4 {{N/A}} |1:15.79 |25. |} == Također pogledajte == * [[Bosna i Hercegovina na svjetskim prvenstvima u alpskom skijanju]] * [[Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama]] == Napomene == {{Notelist}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=al&competitorid=202989&type=result Svi rezultati Elvedine Muzaferije] na sajtu [[FIS]]-a * [https://www.facebook.com/elvedinamuzaferija Službeni profil] na [[Facebook]]u * [https://balkans.aljazeera.net/program/oni-pobjeduju/2024/2/20/elvedina-muzaferija-oni-pobjedjuju Razgovor s Elvedinom Muzaferijom], serijal ''Oni pobjeđuju'', [[Al Jazeera Balkans]], 20. 2. 2024. {{S-start}} {{Redoslijed |prije = [[Žana Novaković]] |naslov = [[Spisak nosilaca zastave Bosne i Hercegovine na Olimpijskim igrama|Nositeljica]] [[Zastava Bosne i Hercegovine|zastave]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]<br/>na [[Zimske olimpijske igre|Zimskim olimpijskim igrama]]: <br/> [[Zimske olimpijske igre 2018.|Pyeongchang 2018.]]<br/>[[Zimske olimpijske igre 2022.|Peking 2022.]]<br/>[[Zimske olimpijske igre 2026.|Milano / Cortina 2026.]] |poslije = ''bit će određeno'' }} {{S-end}} {{DEFAULTSORT:Muzaferija, Elvedina}} [[Kategorija:Rođeni 1999.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Visoko]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački skijaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački alpski skijaši]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački olimpijci u alpskom skijanju]] [[Kategorija:Alpski skijaši na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Alpski skijaši na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Alpski skijaši na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] lgenz8l9l6klw6nch8j5rbuw12uzh90 Yahoo! Inc. (2017–) 0 446325 3848723 3753994 2026-05-23T02:54:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848723 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = Yahoo! Inc. | slika = Yahoo! (2019).svg | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = {{plainlist| * Oath Inc. (2017–2019) * Verizon Media (2019–2021) }} | vrsta = [[Zajednički poduhvat]] | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = {{plainlist| * [[Internet]] * [[Masovni mediji|Mediji]] * [[Tehnologija]] }} | žanr = | sudbina = | prethodnik = {{plainlist| * [[Yahoo! Inc. (1995–2017)]] * [[AOL|AOL Inc.]] }} | nasljednik = | osnovano = {{plainlist| * 13. 6. 2017 (kao Oath) * 8. 1. 2019 (kao Verizon Media) * 1. 9. 2021 (kao Yahoo!) }} | osnivač = | sjedište = [[New York]], [[New York (savezna država)|New York]], [[SAD]] | broj_lokacija = | poslužuje = Čitav svijet | ključne_osobe = | proizvodi = | zaštitni_znak = {{plainlist| * [[AOL]] * [[Yahoo!]]<ref>{{cite web |url=http://fortune.com/2016/08/02/yahoo-verizon-internal-faq/ |title=Read What Yahoo Is Telling Employees About the Verizon Deal |last=Hackett |first=Robert |date=3. 8. 2016 |website=Fortune.com |access-date=9. 7. 2017}}</ref> }} | produkcija = | servisi = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = {{plainlist| * [[Apollo Global Management]] (90%) * [[Verizon]] (10%) }} | članovi = | zaposleni = 12.000 (2017)<ref name="Spangler17"/> | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | veb-sajt = {{URL|yahoo.com}} | dodatak = }} '''Yahoo! Inc.''' jest krovno preduzeće odjela za digitalni sadržaj, među kojima su [[AOL]] i [[Yahoo!]].<ref name="Acquisition">{{cite news |url=https://variety.com/2017/digital/news/verizon-yahoo-deal-closes-marissa-mayer-resigns-1202464070/ |title=Verizon Closes $4.5 Billion Yahoo Deal, Marissa Mayer Resigns |last=Spangler |first=Todd |work=[[Variety (časopis)|Variety]] |date=16. 6. 2017 |access-date=13. 6. 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://variety.com/2017/digital/news/with-yahoo-deal-done-verizon-digital-network-steps-into-spotlight-1202476689/|title=With Yahoo Deal Done, Verizon Digital Network Steps Into Spotlight |last=Wallenstein|first=Andrew |work=[[Variety (časopis)|Variety]] |date=22. 6. 2017|access-date=20. 7. 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://money.cnn.com/2017/04/03/technology/verizon-yahoo-aol-oath/index.html|title=Yahoo and AOL will form new company called ... Oath|last=Fiegerman|first=Seth|work=CNNMoney|access-date=3. 2. 2018|archive-date=24. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624150904/http://money.cnn.com/2017/04/03/technology/verizon-yahoo-aol-oath/index.html|url-status=dead}}</ref> Verizon je kupio AOL 23. juna 2015,<ref name="Lunden15">{{cite news |title=Verizon completes its acquisition of AOL for $4.4B |last1=Lunden |first1=Ingrid |url=https://techcrunch.com/2015/06/23/verizon-completes-its-acquisition-of-aol-for-4-4b/ |newspaper=[[Tech Crunch]] |date=23. 6. 2015 |access-date=7. 9. 2017}}</ref><ref name="Snider15">{{cite news |title=Verizon completes AOL acquisition, readies mobile video service |last1=Snider |first1=Mike |url=https://www.usatoday.com/story/tech/2015/06/23/verizon-completes-aol-acquisition/29151975/ |newspaper=[[USA Today]] |date=23. 6. 2015 |access-date=7. 9. 2017}}</ref> a preuzeo operativno poslovanje Yahoo!-a 13. juna 2017.<ref name="Goel17">{{cite news |title=Verizon completes $4.48 billion purchase of Yahoo, ending an era |last1=Goel |first1=Vindu |url=https://www.nytimes.com/2017/06/13/technology/yahoo-verizon-marissa-mayer.html |newspaper=[[The New York Times]] |date=13. 6. 2017 |access-date=7. 9. 2017}}</ref> Nakon završetka prodaje i spajanja s Oathom, AOL i Yahoo! zadržali su svoje brendove.<ref name="verge-oath">{{cite web |title=Verizon Announces New Name Brand for AOL and Yahoo: Oath |url=https://www.nytimes.com/2017/04/03/technology/verizon-oath-yahoo-aol.html |website=The New York Times |access-date=4. 4. 2017}}</ref> Glavni izvršni direktor Tim Armstrong izjavio je da naziv kompanije simbolizira predanost poslovanju u digitalnim medijima ("oath" je u prevodu s [[Engleski jezik|engleskog jezika]] "zakletva"). == Poslovanje == Oath je dio [[Verizon Communications|Verizonovog]] odjela za medije i telematiku.<ref>{{cite web|url=http://www.zdnet.com/article/verizon-nfl-strike-mobile-streaming-deal/|title=Verizon, NFL strike deal to bring game streaming to any mobile network - ZDNet|first=Jake|last=Smith|date=|publisher=|access-date=18. 4. 2018}}</ref> Ima dva sjedišta: jedno je u [[Manhattan]]u ([[New York (savezna država)|New York]]), gdje je ranije bio AOL, a drugo u [[Sunnyvale (Kalifornija)|Sunnyvaleu]] ([[Kalifornija]]), odakle je prije poslovao Yahoo!.<ref name="Schubarth17">{{cite news |title=Confirmed: Combined Yahoo, AOL cutting 2,100 jobs |last1=Schubarth |first1=Cromwell |url=https://www.bizjournals.com/bizwomen/news/latest-news/2017/06/confirmed-combined-yahoo-aol-cutting-2-100-jobs.html?page=all |newspaper=Silicon Valley Business Journal |date=14. 6. 2017 |access-date=7. 9. 2017}}</ref> Pored ureda u drugim dijelovima Sjedinjenih Američkih Država, ima ih i u [[Australija|Australiji]], [[Belgija|Belgiji]], [[Brazil]]u, [[Danska|Danskoj]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Holandija|Holandiji]], [[Hong Kong]]u, [[Indija|Indiji]], [[Irska|Irskoj]], [[Italija|Italiji]], [[Izrael]]u, [[Japan]]u, [[Južna Koreja|Južnoj Koreji]], [[Kanada|Kanadi]], [[Kina|Kini]], [[Luksemburg]]u, [[Novi Zeland|Novom Zelandu]], [[Njemačka|Njemačkoj]], [[Singapur]]u, [[Španija|Španiji]], [[Švedska|Švedskoj]], [[Tajland]]u i [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]].<ref name="Oath-locations">{{cite web |url=https://www.oath.com/office-locations/ |title=Our office locations |publisher=Oath Inc. |access-date=7. 9. 2017 |archive-date=2. 9. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902015134/https://www.oath.com/office-locations/ |url-status=dead }}</ref> Za glavnog izvršnog direktora izabran je bivši direktor AOL-a Tim Armstron.<ref name="Spangler17">{{cite news |title=Tim Armstrong unveils Oath: AOL-Yahoo combo is as big as Netflix and looking to expand |last1=Spangler |first1=Todd |url=https://variety.com/2017/digital/news/tim-armstrong-aol-yahoo-oath-netflix-1202470016/ |newspaper=[[Variety (časopis)|Variety]] |date=19. 6. 2017 |access-date=7. 9. 2017}}</ref> Prema podacima iz juna 2017. kompanija ima 12.000 zaposlenih.<ref name="Spangler17"/> == Brendovi == Pod Oathom su sljedeći digitalni brendovi:<ref>{{cite news|url=https://www.oath.com/our-brands/|title=Oath brands|date=16. 6. 2017|access-date=16. 6. 2017|archive-date=16. 11. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116174200/https://www.oath.com/our-brands/|url-status=dead}}</ref> {{div col|colwidth=30em}} * AOL ** [[AOL Mail]] (veb-pošta) ** [[Weblogs, Inc.#Autoblog|Autoblog]] ** [[Cambio.com]] ** [[CompuServe]] ** [[Engadget]] ** [[HuffPost]] ** [[MapQuest]] ([[veb-mapiranje]]) ** [[Netscape]] ** [[RYOT]] ** [[TechCrunch]] * Yahoo! ** [[BrightRoll]] (video-reklamiranje) ** [[Tumblr]] ** [[Flurry (kompanija)|Flurry]] ** [[Yahoo! Groups]] ** [[Yahoo! Mail]] (veb-pošta) ** [[Yahoo! Sports]] ** [[Yahoo! News]] ** [[Yahoo! Gemini]] ** [[Yahoo! Fantasy]] *[[go90]] {{div col end}} === Obustavljeni ili prodani brendovi === * [[AIM (softver)|AIM]] ([[trenutno razmjenjivanje poruka]]) * [[Alto Mail]] ([[veb-pošta]]) * [[Flickr]] * [[Moviefone]] Forumi AIM-a i CompuServea ugašeni su 15. decembra 2017.<ref>{{Cite web|url=https://help.aol.com/articles/aim-discontinued|title=AIM has been discontinued as of December 15, 2017|last=|first=|date=4. 1. 2018|website=AOL Help|language=en|access-date=19. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006155404/https://help.aol.com/articles/aim-discontinued|archive-date=6. 10. 2017|url-status=dead}}</ref> Flickr je prodan 20. aprila 2018. kompaniji [[SmugMug]], a Moviefone je početkom tog mjeseca prodan Helios and Mathesonu, matičnoj kompaniji [[MoviePass]]a. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{službeni sajt}} [[Kategorija:Yahoo!| ]] [[Kategorija:Internetske kompanije u Sjedinjenim Američkim Državama]] lvbk3xwh3dgpbj0z1nqemuts6ti5fqk Warren Buffett 0 446994 3848713 3843050 2026-05-23T01:26:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848713 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Warren Buffett | slika = Warren Buffett at the 2015 SelectUSA Investment Summit (cropped).jpg | opis = Buffett 2015. | ime_pri_rođenju = Warren Edward Buffett | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1930|8|30}} | mjesto_rođenja = [[Omaha]], [[Nebraska]], SAD | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Omaha]], [[Nebraska]], SAD | alma_mater = [[Univerzitet Pennsylvania]]<br/>[[Univerzitet Nebraske u Lincolnu]]<br/>[[Columbia univerzitet]] | zanimanje = Investitor, poslovni magnat i filantrop | godine_aktivnosti = 1951–sada | poznat_po = Rukovodstvo [[Berkshire Hathaway]] sa [[Charlie Munger]]om | supružnik = {{Brak|[[Susan Buffett|Susan Thompson]]<br/>|1952|2004|kraj=smrt}}<br/>{{Brak|Astrid Menks<br/>|2006}} | djeca = [[Susan Alice Buffett]]<br/>[[Howard Graham Buffett]]<br/>[[Peter Buffett]] | roditelji = [[Howard Buffett]]<br/>Leila Stahl Buffett | rodbina = [[Howard Warren Buffett]] {{small|(unuk)}} | potpis = Warren Buffett Signature.svg }} '''Warren Edward Buffett''' ({{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|f|ᵻ|t}}; rođen 30. augusta 1930)<ref name=biography.com>{{cite web|url=http://www.biography.com/people/warren-buffett-9230729|title=Warren Buffett Biography|publisher=Biography.com ([[FYI (TV network)|FYI]]/[[A&E Networks]])|access-date=28. 6. 2018|archive-date=28. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128091059/http://www.biography.com/people/warren-buffett-9230729|url-status=dead}}</ref> [[Sjedinjene Američke Države|američki]] je poslovni magnat, investitor i filantrop koji radi kao predjednik i izvršni direktor [[Berkshire Hathaway]]a. On se smatra jednim od najuspješnijih investitora na svijetu<ref>{{cite web|title=Ten great investors|url=http://www.incademy.com/courses/ten-great-investors/-warren-buffett/1/1040/10002|website=Incademy Investor Education|publisher=Harriman House Ltd.|access-date=28. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120201106/http://www.incademy.com/courses/ten-great-investors/-warren-buffett/1/1040/10002|archive-date=20. 11. 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=Farrington|first1=Robert|title=The top 10 investors of all time|url=http://thecollegeinvestor.com/972/the-top-10-investors-of-all-time|website=The College Investor|publisher=The College Investor, LLC|access-date=20. 11. 2015}}</ref> i njegovo bogatstvo, u maju 2025. godine, je procijenjeno na [[Američki dolar|US$]]160 milijardi, što ga čini petom [[The World's Billionaires|najbogatijom osobom na svijetu]].<ref>{{cite web|title=Warren Buffett|url=https://www.forbes.com/profile/warren-buffett|work=Forbes|access-date=14. 11. 2020}}</ref> Buffett je rođen u [[Omaha|Omahi]], [[Nebraska]]. Svoj interes za poslovanje i ulaganje razvio je u svojoj mladosti, pa je u 1947. godini krenuo u [[Škola Wharton Univerziteta Pennsylvania|Školu Wharton Univerziteta Pennsylvania]] prije nego što se sa 19 godina prebacio i završio [[Univerzitet Nebraske u Lincolnu|Univerzitet Nebraske]]. Diplomirao je također i sa [[Columbia Business School]], gdje je oblikovao svoju filozofiju investiranja oko koncepta [[vrijednosno ulaganje|vrijednosnog ulaganja]], čiji je pionir bio [[Benjamin Graham]]. Pohađao je [[New York Institute of Finance]] kako bi fokusirao svoju ekonomsku pozadinu i ubrzo započeo razna poslovna partnerstva, uključujući i ono sa Grahamom. Stvorio je firmu Buffett Partnership nakon sastanka sa [[Charlie Munger]]om, nakon čega je njegova firma kupila proizvodnju tekstila pod nazivom [[Berkshire Hathaway]] čije su ime preuzeli kako bi stvorili raznoliku holding kompaniju. Buffett je predsjednik i najveći dioničar Berkshire Hathawaya od 1970. godine,<ref name="investopedia">{{cite web |url=http://www.investopedia.com/university/greatest/warrenbuffett.asp |title=The Greatest Investors: Warren Buffett |publisher=[[Investopedia.com]] |access-date=28. 6. 2018}}</ref> i nazvan je "Čarobnjak", "Oracle" ili "Sage" od Omahe od strane globalnih medija.<ref>{{cite journal|first=Alex |last=Markels |title=How to Make Money the Buffett Way |journal=[[U.S. News & World Report]] |date=29. 7. 2007 |url=https://www.usnews.com/usnews/biztech/articles/070729/6intro.htm |ref=harv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022065118/http://www.usnews.com/usnews/biztech/articles/070729/6intro.htm |archive-date=22. 10. 2013 |df= }}</ref><ref>{{cite journal| first=Aline|last=Sullivan| title=Buffett, the Sage of Omaha, Makes Value Strategy Seem Simple: Secrets of a High Plains Investor| journal=[[International Herald Tribune]]| date=20. 12. 1997| url=https://www.nytimes.com/1997/12/20/your-money/20iht-mbuff.t.html| ref=harv}}</ref> Poznat je po svojoj privrženosti vrijednosnom ulaganju i ličnoj skromosti uprkos svom ogromnom bogatstvu.<ref>{{cite news |url=http://www.msnbc.com/id/18555690/ |publisher=[[MSNBC]] |title=What Warren Buffett might buy |author=Gogoi, Pallavi |date=8. 5. 2007 |access-date=28. 6. 2018 }}{{Mrtav link}}</ref> Istraživanje objavljeno na [[Univerzitet u Oxfordu|Univerzitetu u Oxfordu]] svrstava Buffettovu metodologiju investiranja u "osnivački centrizam" – definisan razlikom u razmišljanju menadžera i osnivača, kao etička dispozicija prema dioničarskom kolektivu i intenzivnom stvaranju eksponencijalne vrijednosti. U suštini, Buffetova koncentrisana ulaganja osiguravaju menadžere od kratkotrajnih pritisaka na tržištu.<ref name=":5">{{cite web|last1=Rojas|first1=Claudio|title=Eclipse of the Public Corporation Revisited: Concentrated Equity Ownership Theory|url=https://www.law.ox.ac.uk/business-law-blog/blog/2017/06/eclipse-public-corporation-revisited-concentrated-equity-ownership|publisher=The University of Oxford|access-date=28. 6. 2018|archive-date=5. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805115243/https://www.law.ox.ac.uk/business-law-blog/blog/2017/06/eclipse-public-corporation-revisited-concentrated-equity-ownership|url-status=dead}} ("From the perspective of founder centrism, 3G Capital’s private equity control position in publicly traded companies is conceptually akin to Berkshire Hathaway’s management-friendly disposition. Both acquire concentrated positions with a focus on long-term business fundamentals, a disinclination towards discriminatory costs, and an ethical disposition towards fellow shareholders".)</ref> Buffett je značajan filantrop, obavezujući se da će dati 99%<ref>{{cite news | url=http://money.cnn.com/2010/06/15/news/newsmakers/Warren_Buffett_Pledge_Letter.fortune/index.htm | publisher=CNN | title=My philanthropic pledge | first=Warren | last=Buffett | date=16. 6. 2010 | access-date=28. 6. 2018 | archive-date=26. 6. 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220032/https://money.cnn.com/2010/06/15/news/newsmakers/Warren_Buffett_Pledge_Letter.fortune/index.htm | url-status=dead }}</ref> svog bogatstva u dobrotvorne svrhe, prije svega kroz [[Fondacija Bill & Melinda Gates|Fondaciju Bill & Melinda Gates]]. On je 2009. godine osnovao [[The Giving Pledge]] s Bill Gatesom i Markom Zuckerbergom, pri čemu se milijarderi obavezuju da će izdvojiti bar polovinu svog bogatstva. On također aktivno doprinosi političkim dešavanjima, podržavši demokratsku kandidatkinju [[Hillary Clinton]] na [[Predsjednički izbori u SAD-u 2016.|američkim predsjedničkim izborima 2016]];<ref name="auto">[https://www.nytimes.com/politics/first-draft/2015/12/16/warren-buffett-endorses-hillary-clinton-and-calls-for-higher-taxes-on-wealthy/?_r=0 Warren Buffett Endorses Hillary Clinton and Calls for Higher Taxes on Wealthy] 16. 12. 2015</ref> također javno se suprotstavio politici, akcijama i izjavama američkog predsjednika [[Donald Trump|Donalda Trumpa]].<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=S6irBmOnQEc|title=America should stand for more than just wealth, says Warren Buffett|last=PBS NewsHour|date=26. 6. 2017|via=YouTube}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commons category}} * [http://www.berkshirehathaway.com/ Službeni vebsajt Berkshire Hathawaya] * [https://web.archive.org/web/20130409020602/http://thebuffett.com/ The Buffett] * [http://www.dividendgrowthinvestor.com/2009/07/buffett-partnership-letters.html Buffett Partnership Letters] {{s-start}} {{s-hon}} {{s-bef|prije=[[Ingvar Kamprad]]}} {{s-ttl|naslov=[[The World's Billionaires|Najbogatija osoba na svijetu]]|years=?–1995}} {{s-aft|rows=2|poslije=[[Bill Gates]]}} |- {{s-bef|prije=[[Bill Gates]]}} {{s-ttl|naslov=[[The World's Billionaires|Najbogatija osoba na svijetu]]|years=2008–2009}} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Buffett, Warren}} [[Kategorija:Rođeni 1930.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Američki poslovni ljudi 20-og vijeka]] [[Kategorija:Američki poslovni ljudi 21-og vijeka]] [[Kategorija:Američki milijarderi]] [[Kategorija:Američki agnostici]] [[Kategorija:Američki finansijski analitičari]] [[Kategorija:Američki osnivači finansijskih kompanija]] [[Kategorija:Američki investitori]] [[Kategorija:Američki filantropi]] [[Kategorija:Zaposleni u Berkshire Hathawayu]] [[Kategorija:Fondacija Bill & Melinda Gates]] [[Kategorija:Porodica Buffett|Warren]] [[Kategorija:Poslovni ljudi iz Omahe]] [[Kategorija:Poslovni ljudi iz Nebraske]] [[Kategorija:Direktori Berkshire Hathawaya]] [[Kategorija:Direktori The Coca-Cola Company]] [[Kategorija:Bivši studenti Columbia Business School]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta Nebraska–Lincoln]] [[Kategorija:Bivši studenti Woodrow Wilson High School (Washington, D.C.)]] pxm5cah52azgbonvpqh0wjumkedyz6l Zvjezdana evolucija 0 449899 3848742 3758915 2026-05-23T08:21:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848742 wikitext text/x-wiki '''Zvjezdana evolucija''' opisuje nastanak i životni vijek zvijezda u ovisnosti od njihovih fizičkih i hemijskih osobina.<ref>{{Cite web|url=https://www.aavso.org/stellar-evolution|title=Stellar Evolution {{!}} aavso|website=www.aavso.org|access-date=7. 7. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/s/Stellar+Evolution|title=Stellar Evolution {{!}} COSMOS|website=astronomy.swin.edu.au|access-date=7. 7. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chandra.si.edu/stellarev/|title=Stellar Evolution|website=chandra.si.edu|access-date=7. 7. 2024}}</ref> ==Protozvijezda== Zvijezde nastaju u poručjima s [[Nuklearna energija|kritičnom masom]] (Jeans masa, po [[James H. Jeans]]) gdje [[Gravitacija|gravitacijom]] dolazi do sabijanja materije. Ovakve osobine postoje kod molekularnih, [[Molekularni oblak|međuzvjezdanih oblaka]]. Spora kontrakcija (sabijanje) prelazi u kolaps molekularnog oblaka, prilikom čega temperatura raste. Ovaj proces se odigrava u centru oblaka gdje dolazi do kvazistabilnosti uz usporavanje kontrakcije. Masa kvazistabilnog područja iznosi 1% mase buduće [[Protozvijezda|protozvijezde]]. Materiju privlači kvazistabilno područje i kada temperatura dostigne nekoliko miliona [[Kelvin]]<nowiki/>a (K) počinje [[gorenje vodika]]. Tim se postiže energetska i hidrostatična ravnosteža, koja karakteriše zvijezdu. Proces formiranja ovisi od uslova i kreće se od 100.000 do 1.000.000 godina. Iz većeg oblaka može se razviti više zvijezda (zvjezdano jato). Nestabilnost molekulanih oblaka u blizini supernova dovodi do sudara čestica u oblaku. Iz ovog nastaju karakteristično [[Spiralna galaksija|spiralni krakovi]] [[galaksija]].<ref>{{cite book|title=Astronomie - Planeten, Sterne, Galaxien|date=2006.|publisher=Der Brockhaus|location=Mannheim|isbn=3-7653-1231-2|page=460}}</ref> [[Datoteka:Stellar Evolution (0.8-8 M☉).jpg|mini|220px|Evolucija zvijezda s 0.08-8 masa Sunca]] ==Glavni niz== Nove zvijezde su hemijski homogene, gdje se energija zračenja dobija putem fuzije vodika u helij. Kod zvijezda s manjom masom dolazi preteže do proton-proton lanca a kod onih s većom do CNO-(ili Bethe-Weizsäcker)-ciklusa. Uglavnom se sastoje od vodika i helija ostali elementi imaju učestalost od 2-4 %. Postoji ovisnost mase i jačine sjaja (pogledaj i [[Cefeida]]) gdje sjaja raste s 3. potencijom mase. Zvijezde veće mase potroše brže materiju. Primjera radi zvijezde mase Sunca imaju životni vijek oko 10 milijardi (10.000.000.000) dok one se 10-puta većom oko 10 miliona (10.000.000) godina. Evolucija zvijezda [[Glavni niz|glavnog niza]] je oko 100 puta duža nego kod [[Divovska zvijezda|divovskih]]. Nakon što se potroši gorivo u jezgru, koje se i dalje sabija, gorenje se odvija u ljuski ([[gorenje vodika]]) uz porast prečnika i sjaja. Ukoliko temperatura jezgre naraste na 100 miliona (100.000.000) K počinje gorenjem [[helij]]<nowiki/>a ([[trostruki alfa proces]]).<ref>{{cite book|title=Astronomie - Planeten, Sterne, Galaxien|date=2006.|publisher=Der Brockhaus|location=Mannheim|isbn=3-7653-1231-2|page=461}}</ref> ==Kraj evolucije== Masa zvijezde koje doživljava kolaps određuje njen krajnji stadijum. Ako je njen masa manja od 0,08 sunčevih onda zvijezda evoluira u [[Smeđi patuljak|smeđeg patuljka]]. Zvijezde do 0,9 masa Sunca prelaze u stadijum bijelog patuljka. Kod veće mase (preko 8 masa Sunca) dolazi do pojave [[Planetarna maglina|planetarnih maglina]] gdje je jezgro [[bijeli patuljak]]. Daleko masivnije zvijezde evoluiraju u [[Supernova|supernove]] gdje u centru ostaje tzv. [[neutronska zvijezda]].<ref>{{cite book|title=Astronomie - Planeten, Sterne, Galaxien|date=2006.| publisher=Der Brockhaus|location=Mannheim|isbn=3-7653-1231-2|page=461}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Stellar evolution}} * [http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/star_age/evol_hr.swf Stellar evolution simulator] * [http://astro.df.unipi.it/stellar-models/ Pisa Stellar Models] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224175359/http://astro.df.unipi.it/stellar-models/ |date=24. 2. 2016 }} * [http://mesa.sourceforge.net/ MESA stellar evolution codes (Modules for Experiments in Stellar Astrophysics)] * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00548w8 "The Life of Stars"], BBC Radio 4 discussion with Paul Murdin, Janna Levin and Phil Charles (''In Our Time'', Mar. 27, 2003) * Life cycle of a star [https://starinabox.lco.global/#] [https://rainman.astro.illinois.edu/ddr/stellar/intermediate.html] {{Zvijezda}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zvjezdana evolucija| ]] [[Kategorija:Zvjezdana astronomija]] [[Kategorija:Koncepti u astronomiji]] 86e7m6mqzfuajm09jj3xob87thsumyb Zlatna džezva 0 450617 3848736 3512534 2026-05-23T07:14:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848736 wikitext text/x-wiki {{Infokutija brend | naziv = Zlatna džezva | slika = Zlatna_dzezva_logo.png | potpis = Logo brenda | vrsta_proizvoda = [[Kahva|Kafa]] | trenutni_vlasnik = [[AS Group]] | proizvođač = [[Vispak]] | država = [[Bosna i Hercegovina]] | uveden = 1972. godine | ukinut = | vazano = | prethodni_vlasnici = | registracija_robne_marke = 1972. godina | ambasadori = | slogan = "Pit ćemo mi nju, ako Bog da, u Brazilu"<br>"Nije sve u zlatu, ima nešto i u džezvi" | web = {{URL|vispak.ba/zlatna-dzezva}} }} '''Zlatna džezva''' je brend bosanske [[kahva|kafe]] [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačkog]] proizvođača [[Vispak]]. Zlatna džezva se izvozi u 28 zemalja svijeta, najviše u [[Sjedinjene Američke Države]], a potom u [[Švedska|Švedsku]], [[Slovenija|Sloveniju]] i [[Hrvatska|Hrvatsku]].<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/ekonomija-i-finansije/zlatna-dzezva-na-policama-kauflanda-u-hrvatskoj-kafa-cudnovatog-okusa |title=Zlatna džezva na policama Kauflanda u Hrvatskoj: Kafa čudnovatog okusa |website=oslododjenje.ba |access-date=11. 11. 2018}}</ref> Prema istraživanju agencije za istraživanje tržišta IPSOS, Zlatna džezva je prvi brend po lojalnosti potrošača u Bosni i Hercegovini kada je riječ o kategoriji tradicionalne kafe.<ref>{{Cite web|url=https://www.fokus.ba/biznis/zlatna-dzezva-prva-po-lojalnosti-potrosaca-u-bih/470656/ |title=Zlatna džezva prva po lojalnosti potrošača u BiH |website=fokus.ba |access-date=11. 11. 2018}}</ref> ==Historija== Zlatna džezva se počela proizvoditi 1972. godine, kao prvi proizvod kompanije Vispak.<ref>{{Cite web|url=http://business-magazine.ba/2017/09/27/ceif-dolazi-iz-zlatne-dzezve/ |title=Ćeif dolazi iz Zlatne džezve |website=business-magazine.ba |access-date=11. 11. 2018}}</ref> Svoj veliki proboj na veće strano tržište ostvarila je sredinom 2013. godine, kada se našla u ponudi [[SAD|američkog]] trgovačkog lanca [[Walmart]], da bi početkom 2014. godine poslata dostupna i na najvećoj ''online'' trgovini [[Amazon.com]].<ref>{{Cite web|url=https://ba.ekapija.com/news/833148/zlatna-dzezva-kompanije-vispak-u-ponudi-americkog-amazona |title=https://ba.ekapija.com/news/833148/zlatna-dzezva-kompanije-vispak-u-ponudi-americkog-amazona |website=ekapija.com |access-date=11. 12. 2018}}</ref> 2017. godine, Zlatna džezva počela se prodavati u slovenskom [[Lidl]]u, čime je završen projekat ulaska proizvoda na slovensko tržište.<ref>{{Cite web |url=http://nap.ba/new/vijest.php?id=40258 |title=Prava bosanska kafa: Zlatna džezva na policama i Lidla u Sloveniji |website=nap.ba |access-date=11. 11. 2018 |archive-date=25. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020356/http://nap.ba/new/vijest.php?id=40258 |url-status=dead }}</ref> U aprilu 2018. godine, Zlatna džezva obilježila je 46 godina postojanja na tržištu kampanjom brendiranja vozila javnog prijevoza u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Tuzla|Tuzli]], [[Mostar]]u i [[Banja Luka|Banjoj Luci]].<ref>{{Cite web |url=https://www.biznisinfo.ba/podjelom-poklona-u-brendiranom-tramvaju-i-autobusima-vispak-i-zlatna-dzezva-sutra-obiljezavaju-46-godina-postojanja8 |title=Vispak i Zlatna džezva obilježavaju 46 godina postojanja |website=biznisinfo.ba |access-date=11. 12. 2018 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Pakovanja== [[Datoteka:Zlatna dzezva pakovanje.jpg|desno|thumb|300px|Različita pakovanja Zlatne džezve]] Zlatna džezva dolazi u pakovanju od 100 g, 200 g, 500 g, te posebnom pakovanju od 907 g, predviđenom samo za izvoz. 2016. godine, Vispak uvodi posebno pakovanje od 387 g, što predstavlja [[Spisak pozivnih brojeva u Bosni i Hercegovini|međunarodni pozivni broj za Bosnu i Hercegovinu]], te posebnu oznaku za proizvode proizvedene i pakovane u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web |url=https://vipromo.ba/novo-iz-vispaka-zlatna-dzezva-387/ |title=NOVO IZ VISPAKA: “ZLATNA DŽEZVA 387” |website=vipromo.ba |access-date=13. 12. 2018 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Zanimljivosti== Kompanija [[Vispak]] je upisana u [[Guinnessova knjiga rekorda|Guinnessovu knjigu rekorda]] kao vlasnik najveće džezve na svijetu.<ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/ekonomija-i-finansije/vispakova-najveca-dzezva-na-svijetu-napunila-13-godina |title=Vispakova najveća džezva na svijetu napunila 13 godina |website=oslobodjenje.ba |access-date=9. 11. 2018}}</ref> Najveća džezva na svijetu je izrađena 2004. godine i predstavljena je na otvaranju obnovljenog [[Stari most|Starog mosta]] u [[Mostar]]u. Džezva može proizvesti 630 litara kafe ili 8000 fildžana, za što je potrebno 63&nbsp;kg pržene kafe.<ref>{{Cite web|url=http://www.bh-index.com/made-in-bih-pogledajte-koliko-kosta-zlatna-dzezva-u-minhenu/ |title=“Made in BiH”: Pogledajte koliko košta Zlatna džezva u Minhenu |website=bh-index.ba |access-date=11. 11. 2018}}</ref> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.vispak.ba Zvanični sajt] * [https://web.archive.org/web/20190327120945/http://www.asgroup.ba/ Zvanični sajt AS Groupa] [[Kategorija:Kahva]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački brendovi]] e0gwhobtgpzrg8a8tdysq743bkgsls2 Twitch.tv 0 454598 3848575 3827824 2026-05-22T12:53:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848575 wikitext text/x-wiki {{Infokutija web stranica | ime_stranice = Twitch | logo = Twitch logo 2019.svg | logo_veličina = | logo_opis = | slika_ekrana = | slika_ekrana_veličina = | slika_ekrana_opis = | url = {{URL|twitch.tv}} | slogan = | komercijalno = Da | vrsta = [[Streaming|Live streaming]] | registracija = Opcionalna | jezik = | broj_korisnika = | licenca sadržaja = | programski_jezik = | vlasnik = [[Amazon.com|Amazon]] | autor = | urednik = | datum_pokretanja = 6. juni 2011. | prihod = | alexa = {{rast}} 34 (april 2020.)<ref>{{cite web|url=http://www.alexa.com/siteinfo/twitch.tv|title=Twitch.tv Site Info|publisher=[[Alexa Internet]]|access-date=22. 7. 2019|archive-date=26. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226134205/https://www.alexa.com/siteinfo/twitch.tv|url-status=dead}}</ref> | ip = | trenutni_status = Aktivno | fusnote = }} {{Infokutija kompanija | ime = Twitch Interactive | slika = | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | vrsta = Podružnica | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = | žanr = | sudbina = | prethodnik = | nasljednik = | osnovano = [[juni]] [[2011.]] | osnivač = | sjedište = | broj_lokacija = | poslužuje = | ključne_osobe = [[Emmett Shear]] (direktor)<br>[[Sara Clemens]] <ref>{{cite web|url=https://venturebeat.com/2018/01/17/twitch-brings-in-a-team-of-executives-to-oversee-deployment-of-new-features/|title=Twitch brings in a team of executives to oversee deployment of new features|date=17. 1. 2018|access-date=26. 7. 2019|archive-date=26. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226091820/https://venturebeat.com/2018/01/17/twitch-brings-in-a-team-of-executives-to-oversee-deployment-of-new-features/|url-status=dead}}</ref> | proizvodi = | zaštitni_znak = | produkcija = | servisi = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = | članovi = | zaposleni = +1000 zaposlenih ([[mart]] [[2018]]) | matična = [[Amazon.com|Amazon]] (2014–sadašnjost) | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | veb-sajt = | dodatak = }} '''Twitch''' je [[Streaming|live streaming]] video platforma u vlasništvu Twitch Interactive, podružnice kompanije [[Amazon.com|Amazon]].<ref name="gamasutra-amazon2">{{cite web|url=http://gamasutra.com/view/news/224090/Amazon_to_acquire_Twitch.php|title=Amazon to acquire Twitch|last=Wawro|first=Alex|date=25. 8. 2014|work=[[Gamasutra]]|publisher=[[UBM plc]]|access-date=25. 8. 2014|archive-date=26. 8. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826113828/http://gamasutra.com/view/news/224090/Amazon_to_acquire_Twitch.php|url-status=dead}}</ref> Predstavljen u junu 2011. godine kao spin-off platforme za opšte interesovanje ''Justin.tv'', sajt se prvenstveno fokusira na [[Streaming|video streaming uživo]], uključujući emitovanje [[Esports|eSports]] takmičenja, muzičkih emisija, kreativnog sadržaja i IRL (u stvarnom životu) streamova. Sadržaj na sajtu može se gledati uživo ili putem [[Video na zahtjev|videa na zahtjev]]. U oktobru 2013. godine, internet stranica imala je 45 miliona jedinstvenih gledalaca, a do februara 2014. godine smatrana je četvrtim najvećim izvorom vršnog [[internet]]-prometa u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]]. Istovremeno, matična kompanija Justin.tv-a je re-brendirana kao Twitch Interactive kako bi predstavila promjenu fokusa – Justin.tv je zatvoren u augustu 2014. godine. Tog mjeseca, servis je kupio [[Amazon.com|Amazon]] za USD$970 miliona<ref name="ceo-letteramazon">{{Cite web|url=http://blog.twitch.tv/2014/08/a-letter-from-the-ceo-august-25-2014/|title=A Letter from the CEO, August 25, 2014|date=25. 8. 2014|website=Twitch Blog|publisher=Twitch Interactive|access-date=25. 8. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825204010/http://blog.twitch.tv/2014/08/a-letter-from-the-ceo-august-25-2014/|archive-date=25. 8. 2014|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com.au/amazon-buys-twitch-2014-8|title=Amazon Buys Twitch For $US970 Million In Cash|last=Kim|first=Eugene|date=26. 8. 2014|website=Business Insider Australia|publisher=Business Insider|language=en|access-date=16. 11. 2018|archive-date=16. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173259/https://www.businessinsider.com.au/amazon-buys-twitch-2014-8|url-status=dead}}</ref> što je kasnije dovelo do uvođenja sinergije sa ''Amazon Prime'', uslugom za pretplaćivanje. Twitch je kasnije kupio Curse, operatera online zajednica za videoigre i uveo sredstva za kupovinu igara putem linkova na streamovima zajedno sa programom koji omogućava streamerima da primaju provizije od prodaje igara koje igraju. Do 2015. godine Twitch je imao više od 1,5 miliona emitera i 100 miliona gledalaca mjesečno.<ref>{{Cite web|url=https://blogs.wsj.com/digits/2015/01/29/twitchs-viewers-reach-100-million-a-month/|title=Twitch's Viewers Reach 100 Million a Month|last=Sarah Needleman|date=29. 1. 2015|publisher=Wall Street Journal}}</ref> Sredinom 2017. godine, Twitch je ostao vodeći live streaming video servis za videoigre u SAD-u i imao je prednost u odnosu na [[YouTube|YouTube Gaming]].<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2017/10/30/twitchs-concurrent-streamers-grew-67-in-q3-as-youtube-gaming-declined/|title=Twitch's concurrent streamers grew 67% in Q3, as YouTube Gaming declined|last=Perez|first=Sarah}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2017/04/18/streamers-flock-to-youtube-live-but-the-money-and-crowd-is-still-at-twitch/|title=Streamers flock to YouTube Live, but the money (and crowd) is still at Twitch|last=Coldewey|first=Devin}}</ref> Od maja 2018. godine, Twitch je imao 2,2 miliona emitera mjesečno i 15 miliona aktivnih korisnika dnevno, sa oko milion prosječnih istovremenih korisnika .<ref name=":2">{{Cite web|url=https://expandedramblings.com/index.php/twitch-stats/|title=55 Amazing Twitch Stats and Facts|date=15. 6. 2015|website=DMR|access-date=26. 7. 2019|archive-date=15. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715035934/https://expandedramblings.com/index.php/twitch-stats/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2018/04/26/twitch-solidifies-its-lead-with-viewership-up-21-in-q1-while-youtube-gaming-drops/|title=Twitch solidifies its lead with viewership up 21% in Q1, while YouTube Gaming drops|last=Perez|first=Sarah|publisher=TechCrunch}}</ref> Štaviše, imao je preko 27.000 Twitch partnerskih kanala (maj 2018).<ref>{{Cite web|url=https://twitchadvertising.tv/audience/|title=Audience {{!}} Twitch Advertising|website=twitchadvertising.tv|access-date=11. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215225106/https://twitchadvertising.tv/audience/|archive-date=15. 12. 2018|url-status=dead}}</ref> == Historija == Kada su Justin.tv pokrenuli [[Justin Kan]] i [[Emmett Shear]] 2007. godine, sajt je podijeljen u nekoliko sadržajnih kategorija. Gejming je rastao posebno brzo i postao je najpopularnija kategorija na sajtu.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2011/03/10/justin-tv-esports-channel/|title=Live-streaming site Justin.tv buffing up for e-sports channels|last=Matthew Lynley|date=10. 3. 2011|publisher=VentureBeat|access-date=26. 7. 2019|archive-date=9. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809131503/https://venturebeat.com/2011/03/10/justin-tv-esports-channel/|url-status=dead}}</ref> Od juna 2011. godine, Twitch je privukao više od 35 miliona jedinstvenih posjetilaca mjesečno.<ref name="TechCrunch">{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2011/08/11/justin-tvs-video-gaming-portal-twitch-tv-growing-fast/|title=Justin.TV's Video Gaming Portal Twitch.TV Is Growing Fast|last=Rao|first=Leena|date=11. 8. 2011|website=TechCrunch|publisher=AOL}}</ref><ref name="techcrunch1">{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2013/06/05/twitch-in-house-sales-team/|title=With 35M Unique Viewers A Month, Twitch Hires An In-House Ad Sales Team To Ramp Up Monetization|last=Lawler|first=Ryan|date=5. 6. 2013|work=TechCrunch|access-date=11. 6. 2013}}</ref> Twitch je u junu 2013. godine imao oko 80 zaposlenih,<ref>{{Cite web|url=http://www.adweek.com/news/technology/twitch-bids-adieu-cbsi-ad-sales-150037|title=Twitch Bids Adieu to CBSi Ad Sales ESports hub sets up internal sales team led by CRO Jonathan Simpson-Bint|last=Sam Thielman|date=5. 6. 2013|publisher=AdWeek|access-date=22. 11. 2013}}</ref> a do decembra 2013. taj broj se povećao na 100 zaposlenih. Sjedište kompanije je bilo u [[San Francisco|San Franciscu]]. Twitch je podržan značajnim ulaganjima rizičnog kapitala, sa USD$15 miliona u 2012. (pored USD$7 miliona prvobitno prikupljenih za Justin.tv),<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2012/09/19/making-pro-gamers-famous-twitch-raises-15m-to-expand-its-esports-webcasts/|title=Making every gamer famous, Twitch raises $15M to expand its eSports webcasts|last=Dean Takahashi|date=19. 9. 2012|publisher=VentureBeat|access-date=1. 10. 2013|archive-date=15. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130915173841/http://venturebeat.com/2012/09/19/making-pro-gamers-famous-twitch-raises-15m-to-expand-its-esports-webcasts/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.joystiq.com/2012/09/20/twitch-receives-15-million-investment-to-expand-esports-broadca|title=Twitch receives $15 million investment to expand eSports broadcasts|last=Alexander Sliwinski|date=20. 9. 2012|publisher=Joystiq|archive-url=https://web.archive.org/web/20150131200833/http://www.joystiq.com/2012/09/20/twitch-receives-15-million-investment-to-expand-esports-broadca/|archive-date=31. 1. 2015|access-date=2. 10. 2013}}</ref> i USD$20 miliona u 2013.<ref>{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2013/9/30/4786450/twitch-series-c-20m-investment-ps4-xbox-one|title=Twitch secures $20M investment to prepare for PS4, Xbox One|last=Samit Sarkar|date=30. 9. 2013|publisher=Polygon|access-date=1. 10. 2013}}</ref> Pored priliva rizičnog finansiranja, u 2013. godini vjerovalo se da je kompanija postala profitabilna. Nakon gašenja svog direktnog konkurenta ''Own3d.tv'' početkom 2013. godine, Twitch je s velikom marginom postao najpopularniji e-sports streaming servis.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2013/9/30/4719766/twitch-raises-20-million-esports-market-booming|title=Field of streams: how Twitch made video games a spectator sport|last=Ben Popper|date=30. 9. 2013|publisher=The Verge|access-date=1. 10. 2013}}</ref> Konkurentni video servisi, kao što su [[YouTube]] i [[Dailymotion]], počeli su da povećavaju važnost svog gaming sadržaja da se takmiče, ali su do sada imali mnogo manji uticaj.<ref name="dominates">{{Cite web|url=http://www.dailydot.com/esports/twitch-growth-esports-streaming-mlg-youtube-2013/|title=Twitch dominated streaming in 2013, and here are the numbers to prove it|last=Patrick Howell O'Neill|date=16. 1. 2014|publisher=TheDailyDot|access-date=23. 1. 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thenextweb.com/insider/2013/03/30/as-dailymotion-and-youtube-turn-up-the-pressure-twitch-looks-to-retain-livestreaming-ascendance/|title=As DailyMotion and YouTube turn up the pressure, Twitch looks to retain livestreaming ascendance|last=Alex Wilhelm|date=30. 3. 2013|publisher=TheNextWeb|access-date=23. 1. 2014}}</ref> Od sredine 2013. godine na Twitchu je bilo više od 43 miliona gledalaca, dok je prosječni gledalac gledao sat i pol dnevno.<ref name="MTV interview">{{Cite web|url=http://multiplayerblog.mtv.com/2012/05/02/interview-the-big-broadcast-twitchtv-esports-and-making-it-big-as-an-online-gamer|title=Interview: The Big Broadcast&nbsp;– TwitchTV, eSports, and Making it Big as an Online Gamer|last=Webb|first=Charles|date=2. 5. 2012|publisher=MTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20140330022519/http://multiplayerblog.mtv.com/2012/05/02/interview-the-big-broadcast-twitchtv-esports-and-making-it-big-as-an-online-gamer|archive-date=30. 3. 2014}}</ref> Od februara 2014. godine, Twitch je četvrti po veličini izvor internet-saobraćaja u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]], iza [[Netflix]]a, [[Google]]a i [[Apple Inc.|Apple-a]] . Twitch čini 1,8% ukupnog američkog Internet prometa tokom vršnim periodima.<ref>{{Cite web|url=http://www.ongamers.com/articles/wall-street-journal-chart-lists-twitch-tv-fourth-in-u-s-peak-traffic/1100-824/|title=Wall Street Journal chart lists Twitch.tv fourth in U.S. peak traffic|date=5. 2. 2014|publisher=Wall Street Journal via on Gamers|archive-url=https://web.archive.org/web/20140208021324/http://www.ongamers.com/articles/wall-street-journal-chart-lists-twitch-tv-fourth-in-u-s-peak-traffic/1100-824/|archive-date=8. 2. 2014|access-date=10. 2. 2014}}</ref> Krajem 2013. godine, posebno zbog povećane gledanosti, Twitch je imao probleme sa zaostajanjem i niskom stopom frame-ova u Evropi.<ref>{{Cite web|url=http://www.dailydot.com/esports/twitch-growth-esports-streaming-mlg-youtube-2013/|title=The Daily Dot - Twitch dominated streaming in 2013, and here are the numbers to prove it|date=22. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140122081545/http://www.dailydot.com/esports/twitch-growth-esports-streaming-mlg-youtube-2013/|archive-date=22. 1. 2014|access-date=1. 12. 2018}}</ref> Twitch je kasnije dodao nove servere u regionu.<ref>{{Cite web|url=http://www.gameranx.com/updates/id/19365/article/twitch-tv-adds-new-servers-and-upgrades-video-system/|title=Twitch.tv Adds New Servers and Upgrades Video System|date=13. 12. 2013|publisher=Gameranx|access-date=20. 12. 2013|archive-date=20. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220140316/http://www.gameranx.com/updates/id/19365/article/twitch-tv-adds-new-servers-and-upgrades-video-system/|url-status=dead}}</ref> Također, da bi se rješili ovi problemi, Twitch je implementirao novi video sistem koji se pokazao efikasnijim od prethodnog sistema. === Rast i kupovinske spekulacije === Dana 10. februara 2014. godine, Twitch-ova matična kompanija Justin.tv, Inc. je preimenovana u Twitch Interactive, odražavajući povećanu važnost usluge preko Justin.tv-a kao glavnog poslovanja kompanije.<ref name="fastco-twitchname">{{Cite news|url=http://www.fastcompany.com/3026207/fast-feed/as-twitch-grows-justintv-inc-is-renamed-twitch-interactive|title=AS TWITCH GROWS, JUSTIN.TV INC. IS RENAMED TWITCH INTERACTIVE|date=10. 2. 2014|work=Fast Company|access-date=31. 7. 2014}}</ref><ref name="polygon-tpp">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2014/2/14/5411790/twitch-plays-pokemon-creator-interview-twitchplayspokemon|title=How Twitch is crowd-sourcing an amazing Pokémon multiplayer game|website=Polygon|access-date=18. 2. 2014}}</ref><ref name="polygon-65million">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2014/2/17/5420334/twitch-plays-pokemon-captivates-with-more-than-6-5m-total-views|title=Twitch Plays Pokemon captivates with more than 6.5M total views|website=Polygon|access-date=18. 2. 2014}}</ref> Počevši sa svojim izdanjem iz 2014. godine, Twitch je postao zvanična platforma live streaminga na sajmu [[Electronic Entertainment Expo]].<ref>{{Cite web|url=http://blog.twitch.tv/2014/06/twitch-broadcast-schedule-for-e3/|title=Twitch Broadcast Schedule for E3|date=2. 6. 2014|publisher=TheNextWeb|access-date=3. 6. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603120608/http://blog.twitch.tv/2014/06/twitch-broadcast-schedule-for-e3/|archive-date=3. 6. 2014|url-status=dead}}</ref> 18. maja 2014. godine, ''[[Variety]]'' je prvi objavio da je [[Google]] postigao preliminarni dogovor o kupovini Twitch-a preko svoje podružnice [[YouTube|YouTube-a]] za oko USD$1 milijardu.<ref name="variety google 23">{{cite news|url=https://variety.com/2014/digital/news/youtube-to-acquire-videogame-streaming-service-twitch-for-1-billion-sources-1201185204/|title=YouTube to Acquire Videogame-Streaming Service Twitch for $1 Billion: Sources|last=Spangler|first=Todd|date=18. 5. 2014|work=[[Variety (časopis)|Variety]]|access-date=27. 7. 2014}}</ref><ref name="venturebeat3">{{cite news|url=https://venturebeat.com/2014/07/24/googles-1b-purchase-of-twitch-confirmed-joins-youtube-for-new-video-empire/|title=Google's $1B purchase of Twitch confirmed&nbsp;– joins YouTube for new video empire|last=Takahashi|first=Dean|date=24. 7. 2014|work=[[VentureBeat]]|access-date=24. 7. 2014|archive-date=24. 7. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140724215944/http://venturebeat.com/2014/07/24/googles-1b-purchase-of-twitch-confirmed-joins-youtube-for-new-video-empire/|url-status=dead}}</ref><ref name="variety google 12">{{cite news|url=https://variety.com/2014/digital/news/google-seals-deal-to-buy-twitch-for-1-billion-report-1201268604/|title=Google Seals Deal to Buy Twitch for $1 Billion: Report|last=Spangler|first=Todd|date=24. 7. 2014|work=[[Variety (časopis)|Variety]]|access-date=24. 7. 2014}}</ref><ref name="ign google2">{{cite news|url=http://uk.ign.com/articles/2014/07/24/google-buys-livestreaming-service-twitch|title=Google buys livestreaming service Twitch|last=Mahardy|first=Mike|date=24. 7. 2014|work=[[IGN]]|access-date=24. 7. 2014}}</ref><ref name="guardian google 12">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2014/jul/25/twitch-google-gaming-video-site|title=Twitch: what is it, and why has Google bought it for $1bn?|last=Gibbs|first=Samuel|date=25. 7. 2014|work=[[The Guardian]]|access-date=27. 7. 2014}}</ref> === Promjene u augustu 2014. godine === Dana 5. augusta 2014. godine, originalni Justin.tv sajt iznenada je prestao sa radom, navodeći potrebu da se resursi u potpunosti fokusiraju na Twitch.<ref name="cnet-justinshutdown">{{Cite news|url=http://www.cnet.com/news/twitch-pulls-the-plug-on-video-streaming-site-justin-tv/|title=Twitch pulls the plug on video-streaming site Justin.tv|date=5. 8. 2014|publisher=CNET|access-date=6. 8. 2014}}</ref><ref name="shut2">{{Cite news|url=https://arstechnica.com/gaming/2014/08/streaming-video-site-justin-tv-announces-closure-effective-immediately/|title=Streaming video site Justin.tv announces closure effective immediately|last=Machovech|first=Sam|date=5. 8. 2014|work=Ars Technica}}</ref><ref name="shut3">{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2014/8/5/5971939/justin-tv-the-live-video-pioneer-that-birthed-twitch-officially-shuts|title=Justin.tv, the live video pioneer that birthed Twitch, officially shuts down|last=Popper|first=Ben|date=5. 8. 2014|publisher=The Verge}}</ref> 6. augusta 2014. godine, Twitch je uveo ažurirani sistem arhiviranja, sa multi-platformskim pristupom isječcima iz prethodnih streamova, videom višeg kvaliteta, povećanim back-upom servera i novim Video Manager interfejsom za upravljanje prošlih streamova i kompajliranjem "isječaka" od streamova koji se također mogu izvesti na [[YouTube|YouTube-u]]. Osim toga, svi video zapisi na zahtjev postali su predmetom tzv. "acoustic fingerprinting-a" pomoću softvera koji je obezbijedio Audible Magic; Ako se otkrije muzika zaštićena autorskim pravima (posebno pjesama koje slušaju korisnici izvan igre koju igraju), 30-minutni dio videozapisa koji sadrži muziku će biti prigušen.<ref name="gamespot-audioblock">{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/twitch-mimics-youtube-begins-automatically-muting-/1100-6421554/|title=Twitch Mimics YouTube, Begins Automatically Muting Videos With Copyrighted Audio|website=GameSpot|publisher=CBS Interactive|access-date=7. 8. 2014}}</ref><ref name="recode-mute">{{Cite news|url=https://recode.net/2014/08/06/twitch-will-mute-copyrighted-music-in-on-demand-videos/|title=Twitch Will Mute Copyrighted Music in On-Demand Videos|date=6. 8. 2014|work=Re/code|access-date=8. 8. 2014|archive-date=8. 8. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808020515/http://recode.net/2014/08/06/twitch-will-mute-copyrighted-music-in-on-demand-videos/|url-status=dead}}</ref> === Podružnica Amazona (2014 – sadašnjost) === [[Datoteka:Twitch_booth_(42607003590).jpg|desno|mini| Štand Twitch-a na PAX West-u 2018. godine.]] 25. augusta 2014. [[Amazon.com|Amazon]] je kupio Twitch Interactive za USD$970 miliona.<ref name="ceo-letteramazon"/><ref name=":1"/> Izvori su saopštili da je glasina o Google-u propala i dozvolio Amazonu da napravi ponudu, a ''Forbes'' je izvjestio da je Google odustao od ponude zbog potencijalnih [[antitrust]]ovih zabrinutosti koje ga okružuju i postojećeg vlasništva nad YouTube-om.<ref name="forbes-antitrust">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/ryanmac/2014/08/25/amazon-pounces-on-twitch-after-google-balks-due-to-antitrust-concerns/|title=Amazon Pounces on Twitch After Google Balks Due To Antitrust Concerns|website=Forbes|access-date=26. 8. 2014}}</ref> Akvizicija je zatvorena 25. septembra 2014.<ref name="amazon-secfilingclosed">{{Cite web|url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1018724/000101872414000046/amzn-2014september22x8k.htm|title=Amazon.com SEC filing|date=25. 9. 2014|access-date=9. 12. 2014}}</ref> [[Take-Two Interactive]], koji je imao udio od 2% u trenutku preuzimanja, napravio je neočekivani prihod od 22 miliona dolara.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2014/10/29/take-two-made-22m-in-bank-on-its-investment-in-gameplay-livestreaming-firm-twitch/|title=Take-Two made $22M on its investment in gameplay livestreaming king Twitch|date=29. 10. 2014|access-date=26. 7. 2019|archive-date=19. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819051254/https://venturebeat.com/2014/10/29/take-two-made-22m-in-bank-on-its-investment-in-gameplay-livestreaming-firm-twitch/|url-status=dead}}</ref> Twitch sada radi kao podružnica Amazon.com sa [[Emmett Shear]]om koji ostaje kao CEO (direktor). Shear je promovisao platformu Amazon Web Services kao "atraktivan" aspekt dogovora, i da je [[Amazon.com|Amazon]] "izgradio odnose sa velikim igračima u medijima", što se moglo iskoristiti za prednost servisa—posebno u oblasti licenciranja sadržaja.<ref name="verge-makessense">{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2014/8/25/6066509/why-it-makes-sense-for-amazon-to-buy-twitch|title=Why it makes sense for Amazon to buy Twitch|date=25. 8. 2014|work=The Verge|access-date=26. 8. 2014}}</ref> 9. decembra 2014. godine, Twitch je objavio da je kupio GoodGame Agency, organizaciju koja posjeduje [[Esports|eSports]] timove Evil Geniuses i Alliance.<ref>{{Cite web|url=http://blog.twitch.tv/2014/12/twitch-to-acquire-goodgame-agency/|title=Twitch to Acquire GoodGame Agency|publisher=Twitch Interactive|access-date=26. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150114021436/http://blog.twitch.tv/2014/12/twitch-to-acquire-goodgame-agency/|archive-date=14. 1. 2015|url-status=dead}}</ref> U martu 2015. godine, Twitch resetuje sve korisničke lozinke i onemogućava sve veze na vanjske [[Twitter]] i YouTube korisničke račune nakon što je usluga prijavila da je netko stekao "neovlašteni pristup" korisničkim informacijama nekih Twitch korisnika.<ref>{{Cite news|url=https://www.cnet.com/news/amazons-twitch-hacked-some-user-accounts-possibly-accessed/|title='Some' Twitch user accounts possibly accessed in hack|work=CNET|language=en|access-date=8. 8. 2017}}</ref> U junu 2016. godine, Twitch je dodao novu stvar poznatu kao "Cheering", poseban oblik emotikona koji je kupljen kao mikrotransakcija koristeći valutu koja se zove "Bits". Bits-ovi se kupuju pomoću Amazonove usluge plačanja, a cheers služi kao donacija kanalu. Korisnici također zarađuju badge-ove (značke) unutar kanala na osnovu toga koliko su cheer-ovali.<ref name="gs-bits">{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/twitch-adds-microtransactions-to-cheer-in-chat/1100-6441304/|title=Twitch Adds Microtransactions to Cheer in Chat|website=GameSpot|publisher=CBS Interactive|access-date=20. 4. 2017}}</ref> Dana 30. septembra 2016. godine, Twitch je objavio Twitch Prime, uslugu koja pruža vrhunske mogućnosti koje su ekskluzivne za korisnike koji imaju aktivnu Amazon Prime pretplatu. To je uključivalo streamovanje bez reklama, mjesečne ponude besplatnog dodatnog sadržaja ("Game Loot") i popuste za igru.<ref name="verge-twitchprime">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2016/9/30/13125824/twitch-prime-amazon-ad-free-game-discounts|title=Twitch will be ad-free for all Amazon Prime subscribers|last=Statt|first=Nick|date=30. 9. 2016|website=[[The Verge]]|access-date=30. 9. 2016}}</ref> U decembru 2016. godine, Twitch je objavio polu-automatizirani alat za moderiranje chat-a (chat moderation tool), koji koristi obradu prirodnog jezika i strojno učenje kako bi izdvojio potencijalno neželjene sadržaje za ljudski pregled.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2016/12/12/13918712/twitch-automod-machine-learning-moderation-tool|title=Twitch introduces a new automated moderation tool to make chat friendlier|website=The Verge|publisher=Vox Media|access-date=20. 4. 2017}}</ref> U februaru 2017. godine, Twitch je najavio Twitch Game Store, platformu za digitalnu distribuciju koja će otkriti digitalne kupovine igara unutar pretraživačkog interfejsa stranice. Prilikom streamovanja igara dostupnih u trgovini, partneri mogu prikazati referentan link za kupovinu igre—dobijajući proviziju od 5%. Korisnici su također primili "Twitch Crate" na svaku kupovinu, koja je uključivala Bits-ove i zbirku chat emotes.<ref name="verge-twitchcommerce">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2017/2/27/14748896/twitch-sell-games-streamers-cut|title=Twitch will start selling games and giving its streamers a cut|last=McCormick|first=Rich|date=27. 2. 2017|website=[[The Verge]]|access-date=27. 2. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/twitch-commerce-dlc-steam|title=Twitch Commerce will sell games and DLC from streamer pages with 5% going to broadcasters|last=Barrett|first=Ben|date=27. 2. 2017|work=[[PCGamesN]]|access-date=27. 2. 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2017/02/27/twitch-will-sell-video-games-on-its-site-starting-this-spring/|title=Twitch will sell video games on its site starting this spring|last=Sarah Perez|date=28. 3. 2017|publisher=TechCrunch|access-date=29. 3. 2017}}</ref> U augustu 2017. Twitch je objavio da je kupila platformu za video indeksiranje ''ClipMine''.<ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2017/08/18/twitch-acquired-video-indexing-platform-clipmine-to-power-new-discovery-features/|title=Twitch acquired video indexing platform ClipMine to power new discovery features|last=Perez|first=Sarah|work=TechCrunch|language=en|access-date=14. 9. 2017}}</ref> 20. augusta 2018. godine, Twitch je objavio da više neće nuditi besplatan pristup svim uslugama Amazon Prime pretplatnicima, s tom privilegijom koja zahtijeva posebnu pretplatu "Twitch Turbo" ili pretplatu na pojedinačni kanal. Ova privilegija završena je za nove korisnike 14. septembra 2018. godine, kao i za postojeće korisnike završena je u oktobru 2018. godine.<ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2018/8/20/17761760/twitch-prime-turbo-ad-free-benefit-end-over-september-14|title=Twitch Prime members will lose ad-free viewing next month|work=The Verge|access-date=20. 8. 2018}}</ref> == Sadržaj i publika == Twitch je dizajniran da bude platforma za sadržaj, uključujući [[Esports|eSports]] takmičenja, lične streamove od pojedinih igrača i talk-show-ove vezanih za gaming.<ref name="iphone release">{{Cite web|url=http://www.pcworld.com/article/242753/twitchtv_releases_iphone_app_feeds_your_addiction.html|title=Twitch.tv Releases iPhone App, Feeds Your Addiction|last=Miller|first=Patrick|date=31. 10. 2011|website=PC World|access-date=26. 7. 2019|archive-date=20. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120820025152/http://www.pcworld.com/article/242753/twitchtv_releases_iphone_app_feeds_your_addiction.html|url-status=dead}}</ref> Početna stranica Twitch-a trenutno prikazuje igre bazirane na gledanosti. Tipičan gledalac je muškarac i star između 18 i 34 godine, iako je sajt takođe pokušavao da se bavi i drugim demografskim podacima, uključujući žene.<ref name="MTV interview"/><ref name="PR Newswire">{{Cite news|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/english-releases/cbs-interactive-expands-into-esports-category-with-exclusive-live-gaming-video-and-league-partnerships-147725445.html|title=CBS Interactive Expands into eSports Category With Exclusive Live Gaming Video and League Partnerships|date=17. 4. 2012|agency=PR Newswire|access-date=26. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507061313/http://www.prnewswire.com/news-releases/english-releases/cbs-interactive-expands-into-esports-category-with-exclusive-live-gaming-video-and-league-partnerships-147725445.html|archive-date=7. 5. 2012|url-status=dead}}</ref> Od jula 2019. neke od najpopularnijih igara uživo na Twitch-u su ''[[Fortnite]]'', ''[[League of Legends]]'', ''[[Dota 2]]'', ''[[PlayerUnknown's Battlegrounds]]'', ''[[Hearthstone]]'', ''[[Overwatch]]'' i ''[[Counter-Strike|Counter-Strike: Global Offensive]], [[Minecraft]] i [[Teamfight Tactics]]''. Twitch je takođe napravio proširenja na non-gaming sadržaju; u julu 2013. godine, sajt je emitovao performans 'Fester's Feast' sa San Diego Comic-Cona.<ref name="polygon-vgltwitch">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2013/7/15/4525762/twitch-to-stream-video-games-live-concert-from-comic-con|title=Twitch to stream Video Games Live concert from Comic-Con|website=Polygon|access-date=8. 8. 2014}}</ref> U januaru 2015. godine, Twitch je uveo zvaničnu kategoriju za muzičke streamove, kao što su radio emisije i aktivnosti muzičke produkcije, a u martu 2015. Twitch je objavio da će postati novi zvanični live streaming partner Ultra muzičkog festivala, festivala elektronske muzike u [[Miami|Majamiju]].<ref name="pcw-twitchmusic">{{Cite web|url=http://www.pcworld.com/article/2871255/twitch-adds-a-music-section-free-tracks-to-make-up-for-copyright-crackdown.html|title=Twitch adds a music section, free tracks to make up for copyright crackdown|website=PC World|access-date=15. 1. 2015}}</ref><ref name="verge-ultratwitch">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2015/3/23/8277547/the-ultra-music-festival-will-be-broadcast-live-on-twitch|title=The Ultra Music Festival will be broadcast live on Twitch|website=The Verge|access-date=25. 3. 2015}}</ref> Dana 28. oktobra 2015. godine, Twitch je lansirao drugu non-gaming kategoriju, "Creative", koja je namijenjena streamovima koji prikazuju stvaranje umjetničkih i kreativnih djela. Kako bi promovisali lansiranje, servis je emitovao i osmodnevni maraton [[Bob Ross]]ovog {{'}}''Radost slikanja''' (The Joy of Painting).<ref name="ars-creative">{{Cite web|url=https://arstechnica.com/business/2015/10/twitch-launches-creative-category-eight-day-bob-ross-painting-marathon/|title=Twitch launches "Creative" category, eight-day Bob Ross Painting marathon|website=Ars Technica|access-date=28. 12. 2015}}</ref> U julu 2016. godine, Twitch je pokrenuo "Social eating" kao beta; inspirisana je korejskim fenomenom ''[[Mukbang]].''<ref name="polygon-eating">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2016/7/11/12149446/twitch-social-eating-interview|title=Why eating and gaming is a thing on Twitch|website=Polygon|publisher=Vox Media|access-date=18. 7. 2016}}</ref> U martu 2017. godine, Twitch je dodao kategoriju „IRL“ (in real life/u stvarnom životu), koja je dizajnirana za sadržaj u okviru Twitch smjernica koje ne spadaju ni u jednu od drugih utvrđenih kategorija na sajtu.<ref name="IRL">{{Cite web|url=https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2017/03/12/514107238/are-taking-a-backseat-to-players-on-video-game-streaming-sites|title=Games Are Taking A Back Seat To Players On Video Game Streaming Sites|date=12. 3. 2017|access-date=11. 8. 2017}}</ref> U maju 2017. godine, Twitch je izveo live stream maraton svih epizoda emisije ''PBS Kids, od'' ''Mister Rogers' Neighborhood''. Ponovili su maraton 20. marta naredne godine da bi odali počast devedesetog rođendana [[Fred Rogers|Freda Rogersa]].<ref>{{Cite news|url=https://mashable.com/2018/03/19/mister-rogers-neighborhood-twitch-marathon/|title=Tune in to the 'Mister Rogers' Neighborhood' marathon on Twitch}}</ref> === Dobrotvorne svrhe === [[Datoteka:Games_Done_Quick_logo_2018.png|desno|mini| Games Done Quick je dvogodišnji [[speedrunning]] događaj za dobrotvorne svrhe koji se održava na Twitch-u.<ref>{{Cite web|url=http://associationsnow.com/2015/01/gaming-gurus-reinvented-telethons-web/|title=How Gaming Gurus Reinvented Telethons for the Web|last=Ernie Smith|date=13. 1. 2015|publisher=Association Now}}</ref> ]] Emiteri na Twitch-u često organizuju streamove za dobrotvorne svrhe. Do 2013. godine, sajt je bio domaćin događaja koji su ukupno prikupili više od 8 miliona dolara u donacijama za dobrotvorne svrhe, kao što je [[Extra Life]] 2013.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2013/10/31/livestreaming-community-on-twitch-has-raised-8-million-for-charity-plans-to-raise-more-this-weekend/|title=Livestreaming community on Twitch has raised $8 million for charity; plans to raise more this weekend|last=Jeffrey Grubb|date=31. 10. 2013|publisher=VentureBeat|access-date=24. 12. 2013|archive-date=12. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162426/https://venturebeat.com/2013/10/31/livestreaming-community-on-twitch-has-raised-8-million-for-charity-plans-to-raise-more-this-weekend/|url-status=dead}}</ref> Od 2017. godine sajt je prikupio više od 75 miliona dolara u donacijama za dobrotvorne svrhe.<ref>{{cite web|url=https://blog.twitch.tv/2017-charity-update-twitch-community-gives-back-at-record-pace-a687f86001bd|title=2017 Charity Update: Twitch community gives back at record pace!|last=Schroeder|first=Andrew|date=20. 7. 2017|website=blog.twitch.tv|access-date=}}{{dead link|date=juli 2018|bot=medic}}</ref> === Profesionalni sportovi === U decembru 2017. godine [[NBA|Nacionalna košarkaška asocijacija]] objavila je da će 15. decembra početi streamovati utakmice ''NBA G lige'' na Twitch-u; emisije uključuju i interaktivne statističke prikaze.<ref>{{cite web|url=http://www.espn.com/nba/story/_/id/21752221/nba-broadcast-g-league-games-twitch|title=NBA to broadcast G League games on Twitch|last=Wolf|first=Jacob|date=13. 12. 2017|work=[[ESPN.com]]|access-date=13. 12. 2017}}</ref> U aprilu 2018. objavljeno je da će Twitch prenositi jedanaest utakmica ''National Football League Thursday Night Football'', kao dio obnovljenog ugovora za ligu s Amazon Prime Video. Tokom sezone 2017. ovi streamovi su bili isključivi za pretplatnike Amazon Prime-a.<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2018/4/26/17287512/twitch-nfl-thursday-night-football|title=NFL games are coming to Twitch|last=McWhertor|first=Michael|date=26. 4. 2018|website=Polygon.com|access-date=27. 4. 2018}}</ref> U januaru 2019. godine, profesionalna hrvačka promocija Impact Wrestling objavila je da će premjestiti svoju sedmičnu emisiju ''Impact!'' na simulcast između Pursuit Channel-a i Twitch-a.<ref>{{Cite web|url=https://www.cagesideseats.com/impact-wrestling/2019/1/6/18171501/impacts-wrestling-weekly-program-simulcast-on-twitch-pursuit|title=Impact's weekly program will be simulcast on Twitch as it airs on the Pursuit channel|last=Decker|first=Kyle|date=6. 1. 2019|website=Cageside Seats|access-date=8. 3. 2019}}</ref> === Zabranjeni sadržaj === Twitch korisnicima nije dozvoljeno da streamuju bilo koju igru koja je ocijenjena "Samo za odrasle" (AO) u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] od strane [[Entertainment Software Rating Board]] (ESRB), bez obzira na njen rejting u bilo kojoj drugoj geografskoj regiji, i bilo koju igru koja sadrži "otvoren seksualni sadržaj" ili "bezrazložno nasilje", ili sadržaja koji krši uslove korišćenja third-party usluge.<ref name="polygon-skinsban">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2016/7/14/12187460/twitch-csgo-gambling|title=Twitch pulls the plug on CS:GO gambling broadcasts|website=Polygon|publisher=Vox Media|access-date=16. 7. 2016}}</ref><ref name="polygon-twitchao">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2015/5/27/8675141/twitch-bans-adults-only-rated-games-from-streaming-esrb|title=Twitch bans Adults Only-rated games from streaming|website=Polygon|publisher=Vox Media|access-date=28. 5. 2015}}</ref> Twitch je takođe eksplicitno zabranio određene igre za streamovanje, bez obzira na njihov rejting; ovo uključuje igre kao što su ''BMX XXX'', erogene vizualne igre (kao što su ''Dramatično ubistvo''), ''HuniePop'', ''Rinse and Repeat'', ''Second Life'' i ''Yandere Simulator''.<ref name="polygon-twitchao"/><ref>{{Cite web|url=https://help.twitch.tv/customer/portal/articles/1992676-list-of-prohibited-games|title=List of prohibited games|website=Twitch Help Center|publisher=Twitch Interactive|access-date=12. 1. 2017}}</ref><ref name="polygon-yanderebanned">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2016/1/22/10815594/yandere-simulator-banned-twitch-reddit|title=Yandere Simulator banned from Twitch streaming|website=Polygon|publisher=Vox Media|access-date=28. 1. 2016}}</ref><ref name="polygon-showerban">{{Cite news|url=http://www.polygon.com/2015/9/24/9394327/shower-simulator-rinse-and-repeat-makes-the-twitch-shortlist-for|title=Shower simulator Rinse and Repeat makes the Twitch shortlist for banned games|work=Polygon|publisher=Vox Media|access-date=28. 1. 2016}}</ref> Zabranu ''Yandere Simulatora'' kritikovao je [[YandereDev]], developer igre. Smatrao je da se igra proizvoljno izdvaja bez objašnjenja, jer Twitch nije zabranio druge igre sa sličnim pretjeranim seksualnim ili nasilnim sadržajem kao što su ''Mortal Kombat X'', ''Grand Theft Auto'' ili ''The Witcher 3.''<ref name="kotaku-yandereban">{{Cite web|url=http://kotaku.com/yandere-simulator-dev-says-twitch-hasnt-told-him-why-hi-1754533741|title=Yandere Simulator Dev Says Twitch Hasn't Told Him Why His Game Was Banned|website=Kotaku|access-date=28. 1. 2016}}</ref> Twitch.tv je privremeno djelovao u maju 2019. godine, nakon što su se kanali povezani s videoigrom ''Artifact'' počeli koristiti za neprikladan sadržaj. ''Artifact'', glavna igra koju je napravila ''korporacija Valve'', izgubila je većinu svoje publike u samo nekoliko mjeseci od objavljivanja, a do kraja maja 2019. godine, nekoliko popularnih streamera uživo je komentarisalo da je ukupan pregled za ''Artifact'' streamove pao na nulu. U danima koji su usljedili, nekoliko streamera je počelo praviti streamove koji navodno trebaju biti igra ''Artifact'', ali ispostavilo se da je bio samo [[Internetski trol|trolling]] ili neki off-topic sadržaj. U početku, ovi novi streamovi su se igrali sa gledaocima ili su bili šale, kao što su prikazivanje video snimaka sa životinjama ili mečeve igre ''League of Legends''. Nakon nekoliko dana, pojavili su se drugi Artifact kanali koji su sadržavali sadržaj koji je bio protivno Twitch-ovim pravilima upotrebe (use policy), uključujući filmove zaštićene autorskim pravima, pornografiju, nacističku propagandu i barem jedan stream koji je prikazivao cjelokupan snimak [[Teroristički napad na džamije u Christchurchu|Terorističkog napada u Christchurchu]]. Naslovi takvih streamova su obično predstavljeni tako da impliciraju da prikazuju druge sadržaje dok čekaju u redu za ''Artifact'' mečeve kako bi izgledali legitimno. Kada je riječ o tim parovima u odjeljku za Artefact rasla, Twitch je preduzeo akciju, brišući korisničke račune koji su usmjeravali na napade u Christchurchu.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/2019/5/27/18641498/artifact-twitch-section-trolling|title=Twitch’s Artifact section has become a waking nightmare|last=Marshall|first=Cass|date=27. 5. 2019|work=[[Polygon (website)|Polygon]]|access-date=28. 5. 2019}}</ref> Zatim je Twitch preduzeo korake da privremeno zabrani (banuje) nove račune za streamovanje dok ne riješe problem.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2019/5/28/18643167/twitch-artifact-suspend-new-users-trolls-attack-valve|title=Twitch is temporarily suspending new creators from streaming after troll attack|last=Alexander|first=Julia|date=28. 5. 2019|website=[[The Verge]]|access-date=28. 5. 2019}}</ref> Do juna 2019. godine, Twitch je počeo da preduzima pravne postupke protiv stotina "John Doe" streamera u kalifornijskom sudu, optužujući ih za kršenje zaštitnog znaka, kršenje ugovora, prevaru i nezakonito korišćenje usluge koja je štetila i plašila korisnike usluge.<ref>{{cite web|url=https://www.usgamer.net/articles/twitch-lawsuit-blames-artifact-porn-streams-for-permanently-pushing-users-off-the-platform|title=Twitch Lawsuit Blames Artifact Porn Streams for Permanently Pushing Users Off the Platform|last=Kim|first=Matt|date=19. 6. 2019|work=[[USGamer]]|access-date=19. 6. 2019|archive-date=19. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619225833/https://www.usgamer.net/articles/twitch-lawsuit-blames-artifact-porn-streams-for-permanently-pushing-users-off-the-platform|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-06-15/twitch-sues-troll-streamers-over-violent-videos-pornography|title=Twitch Sues Troll Streamers Over Violent Videos, Pornography|last=Burnson|first=Robert|date=15. 6. 2019|work=[[Bloomberg L.P.]]|access-date=15. 6. 2019}}</ref> === Emote-si === Twitch ima veliki broj emotikona koji se nazivaju "emotes". Tu su besplatni emotes-i za sve korisnike, emotes-i za Turbo korisnike, emotes-i za Twitch Prime korisnike, i emotes-i za korisnike koji su pretplaćeni na Twitch partnere.<ref>{{Cite web|url=https://twitchemotes.com/|title=Twitch Emotes - Bringing a little Kappa to you everyday|last=Community|first=The|website=twitchemotes.com|language=en|access-date=25. 10. 2017}}</ref> Oktobra 2015. ''Kappa'' je bio najčešće korišćen emote na Twitch-u,<ref>{{Cite news|url=https://fivethirtyeight.com/features/why-a-former-twitch-employee-has-one-of-the-most-reproduced-faces-ever/|title=How Kappa Became The Face Of Twitch|last=Goldenberg|first=David|date=21. 10. 2015|work=FiveThirtyEight|language=en-US|access-date=25. 10. 2017|archive-date=26. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026001422/https://fivethirtyeight.com/features/why-a-former-twitch-employee-has-one-of-the-most-reproduced-faces-ever/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://stats.streamelements.com/|title=Chat stats|last=StreamElements|website=StreamElements}}</ref> a u januaru 2019, ''PogChamp'' je bio najčešće korišten emote. Twitch partneri otkrivaju više "emote slots" jer dobijaju više pretplatnika do maksimalno 50 emotes-a po kanalu.<ref>{{Cite web|url=https://help.twitch.tv/customer/portal/articles/2348985|title=Subscriber Emoticon Tiers|last=|first=|date=|website=help.twitch.tv|access-date=}}</ref> == Internet cenzura == Od 20. septembra 2018. Twitch je blokiran od Apple App Store-a u [[Kina|Kini]].<ref>[https://www.theverge.com/2018/9/20/17883736/twitch-china-block-app-store Twitch is now blocked in China] - Shannon Liao, The Verge, September 20, 2018</ref> == Partneri i partnerski programi == U julu 2011. godine, Twitch je pokrenuo svoj partnerski program,<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/insertcoin/2011/07/27/justintv-lets-gamers-earn-cash-with-new-twitch-partner-service/|title=JustinTV Lets Gamers Earn Cash with New Twitch Partner Service|last=Tassi|first=Paul|date=27. 7. 2011|work=Forbes}}</ref> koji je dostigao preko 11.000 članova do augusta 2015. godine.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2015/08/27/twitchs-partner-contracts-will-keep-most-livestreamers-from-also-using-youtube-gaming/|title=Twitch's partner contracts will keep most livestreamers from also using YouTube Gaming|last=Grubb|first=Jeff|date=27. 8. 2015|website=VentureBeat|access-date=18. 5. 2016|archive-date=22. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422180127/http://venturebeat.com/2015/08/27/twitchs-partner-contracts-will-keep-most-livestreamers-from-also-using-youtube-gaming/|url-status=dead}}</ref> Slično Partnerskom programu drugih video sajtova kao što je [[YouTube]], Partnerski program omogućava popularnim kreatorima sadržaja da dijele prihode od reklama ostvarenih iz njihovih streamova. Osim toga, Twitch korisnici se mogu pretplatiti na kanale za USD$4,99 mjesečno, često dajući korisniku pristup jedinstvenim emotikonima, live chat privilegijama i drugim raznim perks-ima. Twitch zadržava USD$2,49 od svake pretplate na kanal od USD$4,99, a preostalih USD$2,50 ide direktno na partnere.<ref>{{Cite news|url=https://dotesports.com/culture/news/twitch-streaming-money-careers-destiny-1785#list-2|title=How exactly do Twitch streamers make a living? Destiny breaks it down|work=Dot Esports|language=en-US|access-date=8. 5. 2018}}</ref> Twitch pored Tier 1 (USD$4,99) pretplate nudi i Tier 2 (USD$9,99) i Tier 3 (USD$24,99) pretplatu. Iako su napravljeni izuzeci, Twitch je ranije zahtijevao da potencijalni partneri imaju "prosječnu istovremenu gledanost od 500+", kao i dosljedan raspored streamovanja od najmanje tri dana u sedmici.<ref>{{Cite web|url=http://www.twitch.tv/partner/signup|title=Twitch Partner Signup|last=Twitch|authorlink=Twitch.tv|date=2014|website=twitch.tv|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404204205/http://www.twitch.tv/partner/signup|archive-date=4. 4. 2014}}</ref> Međutim, od pokretanja funkcije <nowiki>'Postignuća', postoji jasniji ''Put u partnerstvo''</nowiki> sa pratljivim ciljevima za istovremenu gledanost, trajanju i učestalost streamova.<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2017/11/14/twitch-achievements/|title=Twitch shows how close you are to becoming a paid streamer|website=Engadget|language=en|access-date=6. 3. 2019|author=Engadget|author-link=Engadget}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://help.twitch.tv/s/article/achievements?language=en_US|title=Customer Support|last=Twitch|authorlink=Twitch.tv|website=help.twitch.tv|access-date=6. 3. 2019}}</ref> == Podrška platformi == Izvršni direktor Twitch-a Emmett Shear izrazio je želju da podrži širok spektar platformi, tvrdeći da žele da budu na "svakoj platformi na kojoj ljudi gledaju video".<ref name="MTV interview"/> Twitch streaming aplikacije su dostupne za mobilne uređaje i za gaming konzole, uključujući [[Android (operativni sistem)|Android]] i [[iOS]],<ref>{{Cite web|url=http://www.businesswire.com/news/home/20120412005443/en/TwitchTV-Launches-iPad-Android-Apps-Expands-Mobile|title=TwitchTV Launches iPad and Android Apps; Expands Mobile Market Presence for Live Video Game Streaming Movement|date=12. 4. 2012|publisher=Business Wire}}</ref> kao i na[[PlayStation 4]], [[PlayStation 3]], [[Xbox One]] i [[Xbox 360]] gaming konzolama.<ref>{{Cite web|url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2418959,00.asp|title=Twitch TV App Launches on Xbox 360|last=Stephanie Mlot|date=14. 5. 2013|website=PC Magazine|access-date=22. 1. 2014}}</ref><ref name="verge-xboxonerecape3">{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2013/6/10/4414176/microsoft-xbox-one-at-e3-2013-everything-you-need-to-know|title=Xbox at E3 2013: everything you need to know|website=The Verge|access-date=11. 6. 2013|archive-date=11. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130611164038/http://www.theverge.com/2013/6/10/4414176/microsoft-xbox-one-at-e3-2013-everything-you-need-to-know|url-status=dead}}</ref><ref name="gi-ps4twitch">{{Cite web|url=http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2013/11/11/twitch-on-playstation-4-makes-brilliant-innovations.aspx|title=Twitch on PlayStation 4 Makes Brilliant Innovations|last=Mike Futter|date=11. 11. 2013|website=GameInformer|access-date=22. 1. 2014|archive-date=12. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112092902/http://www.gameinformer.com/b/news/archive/2013/11/11/twitch-on-playstation-4-makes-brilliant-innovations.aspx|url-status=dead}}</ref> Korisnici mogu da streamuju na Twitch-u sa PC, [[Apple Macintosh|Mac]] ili [[Linux]] operativnim sistemima, bilo sa samostalnim softverom kao što je Open Broadcaster Software, preko platforme kao što je [[Electronic Arts|EA-in]] softver [[Origin (content delivery)|Origin]],<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2012/11/07/origin-twitch-broadcasting/|title=Origin gets video broadcasting in next update|last=Jeffrey Grubb|date=7. 11. 2012|publisher=VentureBeat|access-date=2. 10. 2013|archive-date=5. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011511/http://venturebeat.com/2012/11/07/origin-twitch-broadcasting/|url-status=dead}}</ref> [[Ubisoft|Ubisoft-ov]] [[Uplay]],<ref>{{Cite web|url=http://www.destructoid.com/new-version-of-uplay-features-twitch-integration-262137.phtml|title=New version of Uplay features Twitch integration|last=Brett Makedonski|date=19. 9. 2013|publisher=Destructoid|access-date=22. 1. 2014|archive-date=31. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131131732/http://www.destructoid.com/new-version-of-uplay-features-twitch-integration-262137.phtml|url-status=dead}}</ref> ili [[Valve Corporation|Valve-ov]] [[Steam (software)|Steam]].<ref>{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2013/7/5/4495158/dota-2-players-can-now-link-steam-accounts-with-twitch-service|title=Steam accounts now link with Twitch|last=Jenna Pitcher|date=5. 7. 2013|publisher=Polygon|access-date=22. 1. 2014}}</ref> Igre poput ''Eve Online'',<ref>{{Cite web|url=http://www.destructoid.com/eve-online-adds-twitch-integration-267310.phtml|title=EVE Online adds Twitch integration|last=Joshua Derocher|date=11. 12. 2013|publisher=Destructoid|access-date=22. 1. 2014|archive-date=1. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201223158/http://www.destructoid.com/eve-online-adds-twitch-integration-267310.phtml|url-status=dead}}</ref> ''PlanetSide 2'' i ''Call of Duty'' franšiza sada se direktno povezuju sa Twitch-om. U 2013. godini, Twitch je izdao komplet za razvoj softvera koji omogućava da bilo koji programer integriše Twitch streaming u njihov softver.<ref>{{Cite web|url=https://venturebeat.com/2013/06/17/twitch-blazing-a-path-to-livestreaming-ubiquity-with-its-updated-sdk-interview/|title=Twitch blazing a path to livestreaming ubiquity with its updated SDK (interview)|last=Jeffrey Grubb|date=17. 6. 2013|publisher=VentureBeat|access-date=2. 10. 2013|archive-date=5. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005020926/http://venturebeat.com/2013/06/17/twitch-blazing-a-path-to-livestreaming-ubiquity-with-its-updated-sdk-interview/|url-status=dead}}</ref> == TwitchCon == [[Datoteka:TwitchCon 2016.jpg|mini|TwitchCon 2016. godine.]] TwitchCon je fan konvencija posvećena Twitch-u i kulturi streaminga video igara.<ref name="polycon-twitchcon15">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2015/9/24/9387647/what-is-twitchcon|title=TwitchCon 2015: What it is, and what to watch|website=Polygon|access-date=14. 2. 2017}}</ref> Nastupni događaj održan je u Moscone centru u [[San Francisco|San Franciscu]] od 25. do 26. septembra 2015. godine. Od svog osnivanja TwitchCon je bio godišnji događaj. Drugi TwitchCon održan je u [[San Diego|San Diegu]] u San Diego Kongres centru od 30. septembra do 2. oktobra 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2016/2/18/11038070/twitchcon-2016-dates-san-diego|title=TwitchCon 2016 announced, coming to San Diego this September|last=Sarkar|first=Samit|date=Feb 18, 2016|website=polygon|access-date=}}</ref> Treći godišnji TwitchCon održan je u Long Beachu u kongresnom i zabavnom centru Long Beach od 20. do 22. oktobra 2017. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2017/1/10/14219536/twitchcon-2017-dates-los-angeles-long-beach|title=TwitchCon 2017 announced for late October|last=Sarkar|first=Samit|date=10. 1. 2017|website=Polygon|access-date=}}</ref> Četvrti TwitchCon je održan u McEnery San Jose Kongres centru u [[San Jose (Kalifornija)|San Jose, Kaliforniji]], od 26. do 28. oktobra 2018. godine.<ref>{{cite web|url=https://www.engadget.com/2018/02/28/twitchcon-2018-bay-area-october-26th/|title=TwitchCon returns to the Bay Area on October 26th|last=Lumb|first=David|date=28. 2. 2018|publisher=[[Engadget]]|access-date=28. 2. 2018}}</ref> Ovogodišnji TwitchCon održan je u [[Berlin]]u, od 13. do 14. aprila. == Kao nastavni alat == Twitch se često koristi za tutorijale videoigri; priroda Twitcha omogućava masovnom broju gledalaca učenika da komuniciraju jedni s drugima i sa instruktorom u realnom vremenu.<ref name="examining">{{Cite journal|last=Payne|first=Katherine|last2=Keith|first2=Mark J.|last3=Schuetzler|first3=Ryan M.|last4=Giboney|first4=Justin Scott|date=Dec 2017|title=Examining the learning effects of live streaming video game instruction over Twitch|url=|journal=Computers in Human Behavior|volume=77|pages=95–109|doi=10.1016/j.chb.2017.08.029}}</ref> Twitch se također koristi za učenje razvoja softvera, sa zajednicama korisnika koji streamuju projekte programiranja i razgovaraju kroz svoj rad. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Twitch]] [[Kategorija:Streaming]] qwaevbzwx5pjncyt3nxecn5zolbf9kg Premijer Slovenije 0 470702 3848696 3818796 2026-05-22T23:01:11Z ~2026-30756-17 181661 3848696 wikitext text/x-wiki {{Infokutija službena pozicija | pozicija = Predsjednik Vlade | tijelo = Republike Slovenije | nativni_naziv = | oznaka = Flag_of_the_Prime_Minister_of_Slovenia.svg | oznakavel = 85 | oznakatekst = [[Zastava Slovenije|Standard predsjednika Vlade Republike Slovenije]] | zastava = | zastavavel = | zastavatekst = | slika = | slikavel = 200 | tekst = | trenutno = [[Janez Janša]] | trenutnood = 22. maja 2026. | odjel = {{plainlist| * [[Vlada Slovenije]] * Ured premijera }} | stil = | vrsta = | status = [[Šef vlade]] | skraćenica = | član = | izvještava = [[Narodna skupština Slovenije]] | prebivalište = | sjedište = Gregorčičeva 25<br>1000 Ljubljana<br>Slovenija<br>također: [[Predsjednička palača, Ljubljana|Predsjednička palača]] | predlagač = [[Predsjednik Slovenije|Predsjednik Republike]]<br />ili poslanici {{small|(samo drugi i treći krug izbora)}} | imenujega = [[Narodna skupština Slovenije|Narodna skupština]]<br>(sa apsolutnom većinom) | imenujega_kvalificiran = | mandat = Nema ograničenja roka | mandat_kvalificiran = {{small|Služi po volji Narodne skupštine. Nakon parlamentarnih izbora, ostavke, uklanjanja s funkcije ili opoziva, nositelj funkcije ostaje na funkciji i vodi prelaznu vladu dok se ne izabere nova vlada.}} | konstituirani_instrument = [[Ustav Slovenije]] | prethodnik = Predsjednik Izvršnog Vijeća Skupštine Socijalističke Republike Slovenije | inauguralni = | osnivanje = 16. maj 1990. (''de facto'', nakon [[Skupštinski izbori u SR Sloveniji 1990.|prvih demokratskih izbora]])<br>23. decembar 1991. (''de jure'', nakon usvajanja trenutnog Ustava Slovenije) | osnivač = | imenovano_po = | prvi = [[Lojze Peterle]] ''kao predsjednik vlade'' | posljednji = | ukinuto = | sukcesija = | neslužbeni_nazivi = | zamjenik = Zamjenik premijera<br>{{small|(nije službena funkcija, obnaša ju je jedan ili više članova vlade)}} | plata = € 76.586 godišnje | veb-sajt = {{URL|http://www.vlada.si/predsednik_vlade/}} | fusnote = }} '''Premijer Slovenije''', službeno '''predsjednik Vlade Republike Slovenije''' ({{jez-sl|Predsednik Vlade Republike Slovenije}}), na čelu je [[Vlada|vlade]] [[Slovenija|Republike Slovenije]]. Devet je nositelja funkcija otkako je zemlja stekla parlamentarnu demokratiju 1989. godine i nezavisnost 1991. godine. Premijera Slovenije nominira [[Predsjednik Slovenije|predsjednik Republike]] nakon konsultacija sa strankama zastupljenim u Narodnoj skupštini. Tada je formalno izabran natpolovičnom većinom u Narodnoj skupštini. Ako nijedan kandidat ne dobije većinu, novo glasanje mora se održati u roku od 14 dana. Ako niti jedan kandidat ne dobije većinu nakon drugog kruga, predsjednik mora raspustiti zakonodavno tijelo i raspisati nove parlamentarne izbore, osim ako se Narodna skupština ne složi sa održavanjem trećeg kruga. Ako niti jedan kandidat ne bude izabran nakon trećeg kruga, tada će se zakonodavno tijelo automatski raspustiti u očekivanju novih izbora. U praksi, budući da imenovani premijer mora zapovijedati većinom Narodne skupštine da bi mogao vladati, on ili ona je obično vođa većinske stranke u Narodnoj skupštini ili vođa starijeg partnera u vladajućoj koaliciji. Narodna skupština može povući podršku premijera samo konstruktivnim izglasavanjem nepovjerenja – to jest, prijedlog za izglasavanje nepovjerenja nema efekta ukoliko potencijalni nasljednik nema podršku većine. Premijer je ujedno i predsjednik Vijeća za nacionalnu sigurnost. Trenutni premijer je Janez Janša, obnašavši dužnost premijera od 22. maja 2026. ==Spisak premijera== {| class="wikitable" |- ! # !! colspan=2|Premijer !! Vrijeme na vlasti !! colspan=2|Stranka |- |align=center| 1. | [[Datoteka:Lojze Peterle (2002-04-25) (cropped).jpg|70p]] | [[Lojze Peterle]] | 16. maj 1990 – 14. maj 1992. |style="background-color:#568203 | | [[Slovenački demokršćani|SKD]] |- |align=center| 2. | [[Datoteka:Janez Drnovšek (cropped).jpg|70p]] | [[Janez Drnovšek]] | 14. maj 1992 – 7. juni 2000. |style="background-color:#73C2FB | | [[Liberalna demokratija Slovenije]] |- |align=center| 3. | [[Datoteka:Andrej Bajuk.jpg|70p]] | [[Andrej Bajuk]] | 7. juni 2000 – 30. novembar 2000. |style="background-color:#90ee90 | | [[Slovenačka narodna stranka]] |- |align=center| (2.) | [[Datoteka:Janez Drnovšek (2002-06-24) (cropped).jpg|70p]] | [[Janez Drnovšek]] | 30. novembar 2000 – 19. decembar 2002. |style="background-color:#73C2FB | | [[Liberalna demokratija Slovenije]] |- |align=center| 4. | [[Datoteka:Anton Rop.jpg|70p]] | [[Anton Rop]] | 19. decembar 2002 – 3. decembar 2004. |style="background-color:#73C2FB | | [[Liberalna demokratija Slovenije]] |- |align=center| 5. | [[Datoteka:Janez Janša (cropped).jpg|70p]] | [[Janez Janša]] | 3. decembar 2004 – 21. novembar 2008. |style="background-color:#FCDC00 | | [[Slovenačka demokratska stranka]] |- |align=center| 6. | [[Datoteka:Borut Pahor 2010.jpg|70p]] | [[Borut Pahor]] | 21. novembar 2008 – 10. februar 2012. |style="background-color:#E32636 | | [[Socijaldemokrate (Slovenija)|Socijaldemokrate]] |- |align=center| (5.) | [[Datoteka:EPP Summit March 2012 (13) (cropped).jpg|70p]] | [[Janez Janša]] | 10. februar 2012 – 20. mart 2013. |style="background-color:#FCDC00 | | [[Slovenačka demokratska stranka]] |- |align=center| 7. | [[Datoteka:Alenka Bratušek 2013.jpg|70p]] | [[Alenka Bratušek]] | 20. mart 2013 – 18. septembar 2014. |style="background-color:#93C572 | | [[Pozitivna Slovenija]] |- |align=center| 8. | [[Datoteka:Miro Cerar 2018.jpg|70p]] | [[Miro Cerar]] | 18. septembar 2014 – 13. septembar 2018. |style="background-color:#000099 | | [[Stranka Modernog Centra]] |- |align=center| 9. | [[Datoteka:Marjan Šarec-za splet (cropped).jpg|70p]] | [[Marjan Šarec]] | 13. septembar 2018 – 3. mart 2020. |style="background-color:#006FAB | | [[Lista Marjana Šareca]] |- |align=center| (5.) | [[Datoteka:Izredno zasedanje Evropskega sveta 09 (cropped).jpg|70p]] | [[Janez Janša]] | 3. mart 2020 – 1. juni 2022. |style="background-color:#FCDC00 | | [[Slovenačka demokratska stranka]] |- |align=center| 10. | [[Datoteka:Robert Golob - 55101223158.jpg|70p]] | [[Robert Golob]] | 1. juni 2022 – 22. maj 2026. |style="background-color:#0053AB | | [[Pokret Sloboda]] |} ==Reference== {{Refspisak}} [[Kategorija:Slovenski premijeri]] [[Kategorija:Politika Slovenije]] [[Kategorija:Premijeri po državama|Slovenija]] drs49a1o808cxry0q3yeppnreimx4um Volvoks 0 471028 3848703 3834640 2026-05-22T23:51:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848703 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = lightgreen | naziv = ''Volvox'' | slika = Mikrofoto.de-volvox-4.jpg | slika_širina = 250px | slika_opis = ''Volvox'' sp. | phylum = [[Chlorophyta]] | classis = [[Chlorophyceae]] | ordo = [[Volvocales]] | familia = [[Volvocaceae]] | genus = '''''Volvox''''' | genus_autorstvo = [[Carl Linnaeus|L.]] | razdioba_stepen = Vrste | razdioba = ''[[Volvox aureus]]''<br /> ''[[Volvox carteri]]''&nbsp;(''V. nagariensis'')<br /> ''[[Volvox globator]]''<br /> ''[[Volvox barberi]]''<br /> ''[[Volvox rouseletti]]''<br /> ''[[Volvox dissipatrix]]''<br /> ''[[Volvox tertius]]'' }} '''''Volvox''''' je [[Polifilija|polifiletski]] [[rod (biologija)|rod]] [[koljeno (biologija)|koljena]] [[Chlorophyta]], [[zelene alge|zelenih algi]] u porodici [[Volvocaceae]]. Formira sferne [[kolonija (biologija)|kolonije]] sa do 50.000 ćelija. Žive na raznim [[slatka voda|slatkovodnim]] staništima, a prvi ih je opisao [[Antonie van Leeuwenhoek]], 1700. godine. ''Volvox'' se razišao od jednoćelijskih predaka prije otprilike 200 miliona godina.<ref name="daily">{{cite web |author=University of Arizona |date=22. 2. 2009 |title=Single-celled algae took the leap to multicellularity 200 million years ago |website=Science Daily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/02/090219140546.htm}}</ref> ==Opis== [[Slika:Volvox.svg|thumb|Kolonija Volvoksa:<br> 1) ''[[Chlamydomonas]]''olika ćekija, <br>2) Kćerka – kolonija, <br>3) citoplazmatski mostovi,<br> 4) Međućelijski gel,<br> 5) Reproduktivna ćelija,<br> 6) Somatska ćelija]] Volvoks je heterogeni rod u [[kladus]]u volvocinskih [[zelene alge|zelenih algi]].<ref name=Kirk>{{cite book |last=Kirk |first=David L. |date=1998 |title=''Volvox'': A Search for the Molecular and Genetic Origins of Multicellularity and Cellular Differentiation |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45207-6}}</ref> Svaka zrela ' [[kolonija (biologija)|kolonija]] sastoji se od do hiljade ćelija iz dva diferencirana tipa: brojnih [[flagela|bičastih]] [[Soma (biologija)|somatskih]] i manjeg broja [[klicin list|zametnih ćelija]] kojima nedostaju somatske koji su ugrađene u površinu šuplje kugle ili [[cenobij]] koji sadrži [[vanćelijski matriks]]<ref name="daily"/> od [[glikoprotein]]a.<ref name="Hallmann">{{cite book |last=Hallmann |first=A. |date=2003 |title=Extracellular matrix and sex-inducing pheromone in ''Volvox'' |series=International Review of Cytology |doi=10.1016/S0074-7696(03)01009-X |pmid=14518551 |isbn=978-0-12-364631-6 |volume=227 |pages=131–182 |chapter=Extracellular Matrix and Sex-Inducing Pheromone in Volvox }}</ref> Odrasle [[somatska ćelija|somatske]] ćelije sastoje se od jednog sloja s bičevima, okrenutim prema van. Ćelije plivaju koordinirano, sa različitim prednjim i stražnjim polovima. Imaju prednje [[očni aparat|očne pjege]] koje omogućavaju koloniji da pliva prema svjetlosti. Ćelije kolonija u baznom kladusu ''Euvolvox'' međusobno su povezane tankim nitima [[citoplazma|citoplazme]], zvanim protoplazmati.<ref>{{cite journal |last1=Ikushima |first1=N. |last2=Maruyama |first2=S. |date=1968 |title=The protoplasmic connection in ''Volvox'' |journal=Journal of Eukaryotic Microbiology |doi=10.1111/j.1550-7408.1968.tb02098.x |volume=15 |issue=1 |pages=136–140}}</ref> Naveden je broj ćelija tokom razvoja koji ovisi o broju krugova dijeljenja.<ref name="Kirk"/> === Razmnožavanje === ''Volvox'' ima fakultativnu seksualnost i može se reproducirati i spolno i nespolno. U laboratoriju se najčešće opaža nespolna reprodukcija; relativna učestalost seksualnog i nespolnog razmnožavanja u divljini nije poznata. Prelazak sa nespolne na spolnu reprodukciju može biti izazvan uslovima okoline<ref name="pmid14667362"/> i proizvodnjom [[feromon]]a koji inducira i određuje spol.<ref>{{Cite journal|last=Hallmann|first=Armin|year=2003|title=Extracellular Matrix and Sex-Inducing Pheromone in Volvox|journal=International Review of Cytology|volume=227|pages=131–182|doi=10.1016/S0074-7696(03)01009-X|pmid=14518551|isbn=9780123646316}}</ref> [[Diploid]]ni [[zigot]]i otporni na isušivanje nastaju nakon uspješne [[oplodnja|oplodnje]]. [[Nespolno razmnožavanje|Aseksualna]] kolonija uključuje i somatske (vegetativne) ćelije, koje se ne razmnožavaju i velike, nepokretne ''gonide'' u unutrašnjosti, koje ponavljajućom podjelom stvaraju nove kolonije. U [[spolno razmnožavanje|spolnoj reprodukciji]] proizvode se dve vrste [[gamet]]a. Vrste volvoksa mogu biti [[jednodomna biljka|jednodomne]] ili [[dvodomna biljka|dvodomne]]. [[mužjak|Muške]] kolonije oslobađaju brojne pakete sperme, dok se u ženskim pojedinačne ćelije povećavaju i postaju oogamete ili [[jajna ćelija|jaja]].<ref name=Kirk/><ref name=Powers>{{cite journal |last=Powers |first=J. H. |date=1908 |title=Further studies in ''Volvox'', with descriptions of three new species |journal=Transactions of the American Microscopical Society |doi=10.2307/3220908 |jstor=3220908 |volume=28 |pages=141–175}}</ref> Kirk & Kirk<ref name="pmid3941891">{{cite journal |last1=DL |first1=Kirk |last2=Kirk |first2=MM |date=1986 |title=Heat shock elicits production of sexual inducer in Volvox |url=https://archive.org/details/sim_science_1986-01-03_231_4733/page/50 |journal=Science |pmid=3941891 |doi= 10.1126/science.3941891 |volume=231 |issue=4733 |pages=51–4|bibcode=1986Sci...231...51K }}</ref> pokazali su da stvaranje feromona koji izaziva seks može biti pokrenuto u [[somatska ćelija|somatskim ćelijama]] kratkim [[toplotni šok|toplotnim šokom]] koji se daje nespolno rastućim organizmima. Indukcija spola toplotnim šokom posreduje [[oksidativni stres]] koji vjerovatno također uzrokuje oksidativno oštećenje [[DNK]].<ref name="pmid14667362">{{cite journal |last1=Nedelcu |first1=AM |last2=Michod |first2=RE |date=2003 |title=Sex as a response to oxidative stress: the effect of antioxidants on sexual induction in a facultatively sexual lineage |journal=Proc. Biol. Sci. |pmid=14667362 |pmc=1809951 |doi=10.1098/rsbl.2003.0062 |volume=270 Suppl 2 |pages=S136–9}}</ref><ref name="pmid15306305">{{cite journal |last1=Nedelcu |first1=AM |last2=Marcu |first2=O |last3=Michod |first3=RE |date=2004 |title=Sex as a response to oxidative stress: a twofold increase in cellular reactive oxygen species activates sex genes |journal=Proc. Biol. Sci. |pmid=15306305 |pmc=1691771 |doi=10.1098/rspb.2004.2747 |volume=271 |issue=1548 |pages=1591–6}}</ref> Sugerira se da je prelazak na seksualni put ključ preživljavanja stresova u okolini koji uključuju vrućinu i [[suša|sušu]].<ref name=Amon>{{cite journal |last1=Amon |first1=P |last2=Haas |first2=E |last3=Sumper |first3=M |date=1998 |title=The sex-inducing pheromone and wounding trigger the same set of genes in the multicellular green alga Volvox |journal=Plant Cell |pmid=9596636 |pmc=144025 |doi= 10.2307/3870664 |volume=10 |issue=5 |pages=781–9|jstor=3870664 }}</ref> U skladu s ovom idejom, indukcija seksa uključuje [[transdukcija signala|transdukciju signala]], puta koji je također induciran i ranjavanjem.<ref name = Amon/> === Inverzija kolonije === Inverzija kolonija je posebna karakteristika tokom razvoja u redu Volvocaceae, koja rezultira novim kolonijama čiji [[flagela|bičevi]] gledaju prema van. Tokom ovog procesa aseksualne reproduktivne ćelije (gonidije) prvo prolaze kroz uzastopne diobe da bi stvorile konkavni [[embrion]] ili ploču u obliku čaše sastavljene od jednog ćelijskog sloja. Odmah nakon toga, ćelijski sloj je unutra uvija u odnosu na konfiguraciju odraslih – apikalni krajevi embrionskih protoplasta od kojih se formiraju bičevi, orijentirani su prema unutrašnjosti plake. Tada se embrion podvrgava inverziji, tiokom koje se ćelijski sloj okreće u obliku sferoidne kćerke kolonije s vršnim krajevima i bičevima kćerinskih protoplasta smještenih vani. Ovaj postupak omogućava odgovarajuće kretanje sferoidnih kolonija ''[[Volvocaceae]]''. Mehanizam inverzije opsežno je istražen na ćelijskom i molekulskom nivou, koristeći modelnu vrstu, ''[[Volvox carteri]]''.<ref name=Yamashita>{{cite journal | last1 = Yamashita | first1 = S | last2 = Arakaki | first2 = Y | last3 = Kawai-Toyooka | first3 = H | last4 = Noga | first4 = A | last5 = Hirono | first5 = M | last6 = Nozaki | first6 = H | date = Nov 2016 | title = Alternative evolution of a spheroidal colony in volvocine algae: developmentalanalysis of embryogenesis in Astrephomene (Volvocales, Chlorophyta) | journal = BMC Evol. Biol. | volume = 16 | issue = 1| page = 243 | pmid = 27829356 | doi = 10.1186/s12862-016-0794-x | pmc = 5103382 }} [[Slika:CC-BY icon.svg|50px]] Materijal je kopiran iz izvora, koji je dostupan pod [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> [[Slika:Inversion Process for Volvox.png|1162px|thumb|center|Embrionska inverzija volvoksa.<br>(a) Odrasli sferoid ''V. globator'' koji sadrži više embriona<br>(b) Embrion koji prolazi inverziju tipa A (npr. ''V. carteri''). <br>(c) Embrion koji prolazi inverziju tipa B (npr. ''V. globator'', ''V. aureus'')<br> (d) Lagana mikrofotografija prikazuje polutanki presjek embriona ''V. globator'' koji ima različite oblike ćelija<br> (e) Shematski prikaz ćelija u regiji označenoj u (d). <br>PC: Ćelije u obliku lopatice, dva različita prikaza ilustriraju anizotropni oblik<br>SC: Ćelije u obliku vretena; crvena linija: položaj citoplazmatskih mostova (CB)<br>(f) 3D prikaz jednog embriona ''V. globator'' u tri uzastopne faze inverzije <br>(g) Optički presjeci srednjeg sagitala embriona u (f)<br> (h) Trasirane konture listova presvučenih presjecima u (g), sa zakrivljenošću kodiranom u boji κ <br> (i) Površine okretaja izračunate iz prosječnih kontura.<ref>Stephanie Höhn, Aurelia R. Honerkamp-Smith, Pierre A. Haas, Philipp Khuc Trong, and Raymond E. Goldstein Phys. Rev. Lett. 114, 178101 – Published 27 April 2015. [[Slika:CC-BY icon.svg|50px]] Članak koji sadrži citate iz ovog izvora, dostupan je pod [https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Creative Commons Attribution 3.0 (CC BY 3.0)] license.</ref>]] == Staništa == '' Volvox '' je rod slatkovodnih algi koje se nalaze u barama i jarcima, čak i u plitkim lokvama.<ref name = Powers/> Prema [[Charles Joseph Chamberlain|Charlesu Josephu Chamberlainu]],<ref>{{cite book |last=Chamberlain |first=Charles Joseph|date=2007 |orig-year=1932 |title=Methods in Plant Histology |chapter=Chlorophyceae |publisher=Read Books |isbn=978-1-4086-2795-2 |pages=162–180 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=O85ZudgVASEC&pg=PA165}}</ref> <blockquote>“Najpovoljnije mjesto za traženje je u dubljim ribnjacima, [[laguna]]ma i jarcima koji obiluju kišnicom. Rečeno je da tamo gdje možete pronaći vrste roda ''[[Lemna]]'', vjerojatno ćete pronaći ''Volvox''; i istina je da je takva voda povoljna, ali zasjenjenje je nepovoljno. Pogledajte gdje ćete naći '' [[Sphagnum]] '', '' [[Vaucheria]] '' , ''[[Alisma]]'', ''[[Equisetum fluviatile]]'', ''[[Utricularia]]'', ''[[Typha]]'' i ''[[Chara]]''. Dr. Nieuwland izvještava da se ''[[Pandorina]]'', ''[[Eudorina]]'' i ''[[Gonium]]'' obično nalaze kao sastojci zelenog pokrova na vrletnim poljima na kojima se drže svinje. Bičaste ''[[Euglena]]'', često su povezane s ovim oblicima.“</blockquote> ==Reference== {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Volvox}} {{Wikivrste|Volvox}} * https://www.algaebase.org/ * [http://protist.i.hosei.ac.jp/pdb/Images/Chlorophyta/Volvox/index.html ''Volvox'' description with pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190317022531/http://protist.i.hosei.ac.jp/pdb/Images/Chlorophyta/Volvox/index.html |date=17. 3. 2019 }} from a Hosei University website * YouTube videos of ''Volvox'': ** [https://www.youtube.com/watch?v=2HtArsoZQzU Volvox micro-motility in Lake Oroville, CA] ** [https://www.youtube.com/watch?v=fqEHbJbuMYA Life cycle and inversion] ** [https://www.youtube.com/watch?v=V6Yg2BQy82w Waltzing ''Volvox''] ** [https://www.youtube.com/watch?v=w8O4OolGcPg Spinning ''Volvox''] * [http://www.microscopy-uk.org.uk/mag/artdec03/volvox.html ''Volvox'', one of the 7 Wonders of the Micro World] by Wim van Egmond, from Microscopy-UK * [https://web.archive.org/web/20141228154317/http://www.metamicrobe.com/volvox/ ''Volvox carteri''] at MetaMicrobe.com, with modes of reproduction, brief facts {{alge}} [[Kategorija:Alge]] [[Kategorija:Chlorophyceae]] [[Kategorija:Zelene alge]] [[Kategorija:Chlamydomonadales]] [[Kategorija:Flora Bosne i Hercegovine]] eqxjyeej6poxfi9kzcpzcvfzs13evwz Xi Jinping 0 471397 3848721 3827841 2026-05-23T02:49:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848721 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Xi Jinping<br /><small>习近平</small> | slika = Xi Jinping 2025 (cropped).jpg | redoslijed = [[Generalni sekretar Komunističke partije Kine]] | vrijeme_na_vlasti = 15. novembar 2012 – | prethodnik = [[Hu Jintao]] | nasljednik = | redoslijed2 = [[Predsjednik Narodne Republike Kine]] | vrijeme_na_vlasti2 = 14. mart 2013 – | prethodnik2 = Hu Jintao | nasljednik2 = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1953|06|15}} | mjesto_rođenja = [[Peking]], [[Kina]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | nacionalnost = [[Kinezi|Kinez]] | etnicitet = | politička_stranka = [[Komunistička partija Kine]] | supruga = Ke Lingling <small>(1979–1982)</small><br />Peng Liyuan <small>(1987–trenutno)</small> | djeca = 1 | obrazovanje = | vjera = | potpis = XiJinpingSignature.svg | web_stranica = }} '''Xi Jinping''' ([[Pojednostavljeno kinesko pismo|uprošćeni kineski:]] 习近平; rođen 15. juna 1953) je [[Kina|kineski]] političar koji je trenutni [[generalni sekretar Komunističke partije Kine]] (KPK) od 2012. i [[predsjednik Narodne Republike Kine]] od 2013. godine. Najvažniji je vođa Kine, najistaknutiji politički lider u Kini, od 2012. godine. Xi vlada autoritarnim režimom u Kini.<ref>{{Cite journal|last=Brady|first=Anne-Marie|date=2015|title=China's Foreign Propaganda Machine|url=https://muse.jhu.edu/content/crossref/journals/journal_of_democracy/v026/26.4.brady.html|journal=Journal of Democracy|language=en|volume=26|issue=4|pages=51–59|doi=10.1353/jod.2015.0056|issn=1086-3214}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Amako|first=Satoshi|date=2. 1. 2018|title=China's authoritarian path to development: is democratization possible?, by Liang Tang, Abingdon, Routledge, 2017, 263pp., {{text|ISBN}}: 978-1-138-01647-7|journal=Journal of Contemporary East Asia Studies|volume=7|issue=1|pages=81–83|doi=10.1080/24761028.2018.1483700|issn=2476-1028|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|last=Tung|first=Hans H.|title=Economic Growth and Endogenous Authoritarian Institutions in Post-Reform China|publisher=Palgrave Macmillan|year=2019}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Howell|first1=Jude|last2=Pringle|first2=Tim|date=2019|title=Shades of Authoritarianism and State–Labour Relations in China|url=https://eprints.soas.ac.uk/29847/1/Howell%20and%20Pringle_Shades%20of%20Authoritarianism_British_Journal_of_Industrial_Relations.pdf|journal=British Journal of Industrial Relations|language=en|volume=57|issue=2|pages=223–246|doi=10.1111/bjir.12436|issn=1467-8543|access-date=28. 1. 2021|archive-date=25. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625072927/https://eprints.soas.ac.uk/29847/1/Howell%20and%20Pringle_Shades%20of%20Authoritarianism_British_Journal_of_Industrial_Relations.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Düben|first=Björn Alexander|date=3. 3. 2020|title=Xi Jinping and the End of Chinese Exceptionalism|journal=Problems of Post-Communism|volume=67|issue=2|pages=111–128|doi=10.1080/10758216.2018.1535274|issn=1075-8216}}</ref> Za vrijeme njegovog mandata, došlo je do porasta cenzure i masovnog nadzora, pogoršanja ljudskih prava, razvoja kulta ličnosti oko njega i uklanjanja ograničenja mandata za rukovodstvo pod njegovim mandatom. Kao središnji lik pete generacije rukovodstva Narodne Republike, Xi je značajno centralizirao institucionalnu vlast zauzimajući širok spektar rukovodećih pozicija, uključujući predsjedavanje novoformiranom Komisijom za nacionalnu sigurnost KPK, kao i novi upravni odbori za ekonomske i socijalne reforme, vojno restrukturiranje i modernizaciju i internet.<ref>{{cite web|url=http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fias%2Farchiv%2Fcds%2Fcds_0905.pdf|title=Journal of Current Chinese Affairs|date=maj 2009|website=giga-hamburg.de|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217211144/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fias%2Farchiv%2Fcds%2Fcds_0905.pdf|archive-date=17. 2. 2012|access-date=20. 10. 2010}}</ref> Xijeve političke misli ugrađene su u stranačke i državne ustave.<ref>{{cite news|last1=Choi|first1=Chi-yuk|last2=Jun|first2=Mai|date=18. 9. 2017|title=Xi Jinping's political thought will be added to Chinese Communist Party constitution, but will his name be next to it?|work=South China Morning Post|url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2111746/xi-jinpings-political-thought-will-be-added-chinas|access-date=22. 9. 2017}}</ref><ref name="EconomistCultPersonality">{{Cite news|date=18. 9. 2014|title=The power of Xi Jinping|work=[[The Economist]]|url=https://www.economist.com/news/china/21618882-cult-personality-growing-around-chinas-president-what-will-he-do-his-political|url-status=live|url-access=subscription|access-date=20. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107055514/https://www.economist.com/news/china/21618882-cult-personality-growing-around-chinas-president-what-will-he-do-his-political|archive-date=7. 11. 2017}}</ref><ref name="ForeignPolicyCultPersonality">{{Cite news|last1=Jiayang|first1=Fan|last2=Taisu|first2=Zhang|last3=Ying|first3=Zhu|date=8. 3. 2016|title=Behind the Personality Cult of Xi Jinping|language=en-US|newspaper=[[Foreign Policy (časopis)|Foreign Policy]]|url=https://foreignpolicy.com/2016/03/08/the-personality-cult-of-xi-jinping-china-leader-communist-party/|url-status=live|access-date=26. 7. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726173241/https://foreignpolicy.com/2016/03/08/the-personality-cult-of-xi-jinping-china-leader-communist-party/|archive-date=26. 7. 2019}}</ref> ==Privatni život== ===Porodica=== Xi se oženio Ke Lingling, kćerkom Ke Hua, kineskog ambasadora u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] ranih 1980-ih. Razveli su se nakon nekoliko godina.<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2012/11/07/world/asia/china-xi-jinping-profile/index.html|title=Xi Jinping: From 'sent-down youth' to China's top|last=Yuan|first=Elizabeth|date=8. 11. 2012|newspaper=[[CNN]]|access-date=8. 11. 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108195546/http://edition.cnn.com/2012/11/07/world/asia/china-xi-jinping-profile/index.html|archive-date=8. 11. 2012}}</ref> Rečeno je da su se njih dvoje svađali "gotovo svaki dan", a nakon razvoda Ke se preselio u Englesku. Xi se oženio istaknutom kineskom folk pjevačicom Peng Liyuan 1987. godine.<ref>{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/2007/oct/23/world/fg-chileaders23|title=China's 'fifth generation' of leaders reflects nation's shifts|last=Magnier|first=Mark|date=23. 10. 2007|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=21. 12. 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110823133224/http://articles.latimes.com/2007/oct/23/world/fg-chileaders23|archive-date=23. 8. 2011}}</ref> Xija i Penga predstavili su prijatelji kao i mnogi kineski parovi 1980-ih. Xi je bio akademski nastrojen za vrijeme udvaranja, raspitujući se o tehnikama pjevanja.<ref>{{Cite news|url=https://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/02/13/peng-liyuan-meet-chinas-folk-song-singing-first-lady-in-waiting/|title=Meet China's Folk Star First Lady-in-Waiting|last=Page|first=Jeremy|date=12. 2. 2012|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=7. 11. 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511045002/http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/02/13/peng-liyuan-meet-chinas-folk-song-singing-first-lady-in-waiting/|archive-date=11. 5. 2012}}</ref> Peng Liyuan, poznato ime u Kini, javnosti je bila poznatija od Xija do njegovog političkog uspona. Par je često živio odvojeno uglavnom zbog odvojenog profesionalnog života. Peng je imala puno vidljiviju ulogu kao kineska "prva dama" u poređenju sa svojim prethodnicima; na primjer, Peng je ugostila američku prvu damu [[Michelle Obama|Michelle Obamu]] u njenoj visokoj posjeti Kini u martu 2014. godine.<ref name="beech2">{{cite news|url=http://time.com/33164/michelle-obama-china-beijing-peng-liyuan/|title=Michelle Obama Tours Beijing With China's First Lady|last1=Beech|first1=Hannah|date=21. 3. 2014|newspaper=[[Time (časopis)|Time]]|access-date=17. 7. 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140626122108/http://time.com/33164/michelle-obama-china-beijing-peng-liyuan/|archive-date=26. 6. 2014}}</ref> Xi i Peng imaju kćer Xi Mingze, koja je diplomirala na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] u proljeće 2015. Dok je bila na Harvardu, koristila je pseudonim i studirala psihologiju i engleski jezik.<ref>{{Cite news|url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/what-did-chinas-first-daughter-find-in-america|title=What Did China's First Daughter Find in America?|last=Osnos|first=Evan|date=6. 4. 2015|work=[[The New Yorker]]|access-date=29. 10. 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035420/https://www.newyorker.com/news/news-desk/what-did-chinas-first-daughter-find-in-america|archive-date=30. 10. 2018}}</ref> Xijeva porodica ima dom u Jade Spring Hillu, vrtu i rezidencijalnom kvartu u sjeverozapadnom [[Peking]]u kojim upravlja Centralna vojna komisija.<ref>{{cite news|url=https://www.rfa.org/english/news/china/hundreds-02202015111702.html|title=Beijing Police Detain Hundreds For Trying to Visit Chinese Leaders Over New Year|last=Qiao|first=Long|date=20. 2. 2015|newspaper=[[Radio Free Asia]]|access-date=1. 3. 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164338/https://www.rfa.org/english/news/china/hundreds-02202015111702.html|archive-date=1. 3. 2018}}</ref> ===Ličnost=== Peng je Xija opisao kao marljivog i prizemnog: "Kad se vrati kući, nikad se nisam osjećala kao da u kući postoji neki vođa. U mojim očima on je samo moj suprug."<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/leadership/html/6.stm|title=China's Leaders|newspaper=[[BBC News]]|access-date=26. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808233513/http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/leadership/html/6.stm|archive-date=8. 8. 2013|url-status=live}}</ref> Xi je opisan u jednom članku ''The Washington Post''-a 2011. godina od strane onih koji ga poznaju kao „pragmatičnog, ozbiljnog, opreznog, vrijednog, prizemnog i prikrivenog“. Opisali su ga kao dobru ruku u rješavanju problema i "naizgled nezainteresiranu za zamke visoke funkcije".<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia-pacific/xi-jinping-likely-chinas-next-leader-called-pragmatic-low-key/2011/08/15/gIQA5W83GJ_story.html|title=Xi Jinping, likely China's next leader, called pragmatic, low-key|last=Richburg|first=Keith B.|date=15. 8. 2011|work=[[The Washington Post]]|access-date=7. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029173940/https://www.washingtonpost.com/world/asia-pacific/xi-jinping-likely-chinas-next-leader-called-pragmatic-low-key/2011/08/15/gIQA5W83GJ_story.html|archive-date=29. 10. 2019|url-status=live}}</ref> Poznato je da voli američke filmove kao što su ''[[Spašavanje vojnika Ryana]]'', ''[[Pokojni (film)|Pokojni]]'' i ''[[Kum (film)|Kum]]''.<ref>Buckley, Chris, [https://www.reuters.com/article/2012/02/08/us-china-usa-xi-idUSTRE8170FZ20120208 "China leader-in-waiting carries heavy political baggage to U.S."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930175418/https://www.reuters.com/article/2012/02/08/us-china-usa-xi-idUSTRE8170FZ20120208|date=30. 9. 2015}}, [[Reuters]], 8. februar 2012. Pristupljeno 14. februara 2012.</ref><ref>Buckley, Chris, [http://sinosphere.blogs.nytimes.com/2013/11/15/xi-in-godfather-mold-looks-assertive-and-even-imperial "Xi, in 'Godfather' Mold, Looks Assertive and Even Imperial"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328221642/http://sinosphere.blogs.nytimes.com/2013/11/15/xi-in-godfather-mold-looks-assertive-and-even-imperial|date=28. 3. 2015}} ''[[The New York Times]]'', 15. novembar 2013. Pristupljeno 14. maja 2012.</ref> Također je fan HBO-ove televizijske serije ''[[Igra prijestolja]]'', gledajući sažetu verziju zbog gustog rasporeda.<ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3007991/xi-jinping-shows-his-love-game-thrones-warns-reality-must-not|title=Xi Jinping shows his love of Game of Thrones but warns reality must not mirror fantasy|date=28. 4. 2019|work=[[South China Morning Post]]|access-date=5. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505041030/https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3007991/xi-jinping-shows-his-love-game-thrones-warns-reality-must-not|archive-date=5. 5. 2019|url-status=live}}</ref> Također je pohvalio neovisnog filmaša Jia Zhangkea.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2012/feb/13/xi-jinping-profile-china |newspaper=[[The Guardian]] |title=The Guardian profile: Xi Jinping |last=Branigan |first=Tania |date=13. 2. 2012 |location=UK |access-date=14. 2. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106055944/http://www.theguardian.com/world/2012/feb/13/xi-jinping-profile-china |archive-date=6. 11. 2013 |url-status=live}}</ref> Također voli igrati [[nogomet]], planinarenje, šetnju, odbojku i plivanje. Jednom je rekao da bi preplivao jedan kilometar i hodao svaki dan dok bi god imao vremena.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-china-politics-xi-idUSKBN1DH0GA|title=Glowing profile cracks door open on private life of China's Xi|last=Blachard|first=Ben|date=17. 11. 2017|work=[[Reuters]]|access-date=9. 12. 2019|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://en.people.cn/n3/2017/0405/c90000-9198935.html|title=Chinese President Xi Jinping in Cartoons|last=Wu|first=Chenliang|date=5. 4. 2017|newspaper=[[People's Daily]]|access-date=9. 12. 2019}}</ref> ==Javno mišljenje== Xi Jinping je veoma popularan u Kini.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/14/xi-jinping-crushes-dissent-but-making-china-great-again|title=Chairman Xi crushes dissent but poor believe he's making China great|last=Phillips|first=Tom|date=14. 10. 2017|work=[[The Guardian]]|access-date=26. 8. 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826122356/https://www.theguardian.com/world/2017/oct/14/xi-jinping-crushes-dissent-but-making-china-great-again|archive-date=26. 8. 2019|language=en-GB|issn=0029-7712}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2019-03-06/the-astonishing-rise-of-chinese-president-xi-jinping/10794486|title='No room for mercy in this system': Xi Jinping's rise from cave dweller to post-modern chairman|last1=Zhou|first1=Christina|last2=Mantesso|first2=Sean|date=6. 3. 2019|newspaper=[[ABC News (Australia)]]|language=en-AU|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826051002/https://www.abc.net.au/news/2019-03-06/the-astonishing-rise-of-chinese-president-xi-jinping/10794486|archive-date=26. 8. 2019|url-status=live|access-date=26. 8. 2019}}</ref> Prema anketi iz 2014. koju je sponzorirao Ash Center za demokratsko upravljanje i inovacije škole Harvard Kennedy School, Xi je zauzeo 9 od 10 mjesta u domaćim ocjenama odobrenja.<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2014/12/the-worlds-most-popular-leader-chinas-president-xi/|title=The World's Most Popular Leader: China's President Xi|last=Tiezzi|first=Shannon|date=20. 12. 2014|newspaper=[[The Diplomat]]|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027062238/https://thediplomat.com/2014/12/the-worlds-most-popular-leader-chinas-president-xi/|archive-date=27. 10. 2019|access-date=27. 10. 2019}}</ref> Anketa ''YouGov''-a objavljena u julu 2019. pokazala je da 22% Kineza navodi Xija kao osobu kojoj se najviše dive.<ref>{{Cite web|url=https://today.yougov.com/topics/international/articles-reports/2019/07/18/2019-worlds-most-admired|title=Michelle Obama is the world's most admired woman|last=Smith|first=Matthew|date=18. 7. 2019|website=[[YouGov]]|language=en-us|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729151150/https://today.yougov.com/topics/international/articles-reports/2019/07/18/2019-worlds-most-admired|archive-date=29. 7. 2019|access-date=17. 8. 2019}}</ref> 2017. godine, ''The Economist'' ga je proglasio najmoćnijom osobom na svijetu.<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/leaders/2017/10/14/xi-jinping-has-more-clout-than-donald-trump-the-world-should-be-wary|title=Xi Jinping has more clout than Donald Trump. The world should be wary|date=14. 10. 2017|work=[[The Economist]]|access-date=11. 9. 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918133802/https://www.economist.com/leaders/2017/10/14/xi-jinping-has-more-clout-than-donald-trump-the-world-should-be-wary|archive-date=18. 9. 2019|issn=0013-0613|url-access=subscription}}</ref> Godine 2018. ''Forbes'' ga je rangirao kao najmoćniju i najuticajniju osobu na svijetu, zamijenivši [[Predsjednik Rusije|ruskog predsjednika]] [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]] koji je tako rangiran pet uzastopnih godina.<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2018/05/08/the-worlds-most-powerful-people-2018/#7e7884216c47|title=The World's Most Powerful People 2018|last1=Ewalt|first1=David M.|date=31. 5. 2018|work=[[Forbes]]|access-date=7. 9. 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509222602/https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2018/05/08/the-worlds-most-powerful-people-2018/#7e7884216c47|archive-date=9. 5. 2018|author-link=David McWalter}}</ref> ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Xi Jinping}} *{{C-SPAN|jinpingxi}} *{{Guardian topic}} *{{NYTtopic|people/x/xi_jinping}} *{{Worldcat id|lccn-nr93-50857}} {{DEFAULTSORT:Xi, Jinping}} [[Kategorija:Rođeni 1953.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Kina]] [[Kategorija:Kineski političari]] [[Kategorija:Kineski predsjednici]] qjvt26ro44icjs7qdxeybxixhnhohgn Zrelosno ispoljavajući mladalački dijabetes 0 476173 3848781 3770723 2026-05-23T11:01:32Z AnToni 2325 /* Vanjski linkovi */ 3848781 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Zrelosno ispoljavajući dijabetes mladih <br> (Monogenski dijabetes) |slika=Autosomal dominant - en.svg |opis_slike=Model autosomno dominantnog [[monogensko nasljeđivanje|monogenskog nasljeđivanja]] | DiseasesDB = 8330 | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = 606391 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D003924 *Oblast: [[Endokrinologija]] }} '''Zrelosno ispoljavajući dijabetes mladih''' ('''MODY''')<ref>{{cite news | title=What is maturity-onset diabetes of the young (MODY)? | publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH | url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/#3 | work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC) | access-date=29. 7. 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/#3 | archive-date=4. 7. 2008 | url-status=dead }}</ref> odnosi se na bilo koji od nekoliko [[genetički poremećaj|nasledni]] oblika [[dijabetes melitus]] uzrokovanih mutacijama u [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantnog gena]] <ref name="GoldsteinMüller-Wieland2008">{{cite book|author1=Barry J. Goldstein|author2=Dirk Müller-Wieland|title=Type 2 diabetes: principles and practice|url=https://books.google.com/books?id=1NHv7Iwx5AcC&pg=PA529|access-date=12. 6. 2010|year=2008|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-7957-4|pages=529–}}</ref> remeteći proizvodnju [[insulin]]a. MODY se često naziva '''monogenskim dijabetesom'''<ref name="pmid15181075">{{cite journal|last=Yorifuji|first=T|author2=Kurokawa, K |author3=Mamada, M |author4=Imai, T |author5=Kawai, M |author6=Nishi, Y |author7=Shishido, S |author8=Hasegawa, Y |author9= Nakahata, T |title=Neonatal diabetes mellitus and neonatal polycystic, dysplastic kidneys: Phenotypically discordant recurrence of a mutation in the hepatocyte nuclear factor-1beta gene due to germline mosaicism.|journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism|date=juni 2004|volume=89|issue=6|pages=2905–8|pmid=15181075|doi=10.1210/jc.2003-031828|doi-access=free}}</ref><ref name="pmid17116179">{{cite journal|last=Edghill|first=EL|author2=Bingham, C |author3=Slingerland, AS |author4=Minton, JA |author5=Noordam, C |author6=Ellard, S |author7= Hattersley, AT |title=Hepatocyte nuclear factor-1 beta mutations cause neonatal diabetes and intrauterine growth retardation: support for a critical role of HNF-1beta in human pancreatic development|url=https://archive.org/details/sim_diabetic-medicine_2006-12_23_12/page/1301|journal=Diabetic Medicine|date=decembar 2006|volume=23|issue=12|pages=1301–6|pmid=17116179|doi=10.1111/j.1464-5491.2006.01999.x|s2cid=41113543}}</ref> za razliku od najčešćih tipova dijabetesa (posebno [[dijabetes melitus tipa 1|tipa 1]] i [[dijabetes melitus tipa 2|tipa 2]]), koji uključuju složenije kombinacije uzroka sa više gena i faktore okoline . MODY 2 i MODY 3 su najčešći oblici.<ref>This page has previously claimed that MODY is equivalent to type 1 DM; however, the Oxford Handbook of Clinical Medicin states the above.</ref> == Znakovi i simptomi == MODY je konačna dijagnoza kod 1% i 2% ljudi kojima je u početku dijagnosticiran dijabetes. Prevalencija je 70–110 na milion ljudi. 50% rođaka prvog stepena naslijedit će istu mutaciju, što im daje veći životni rizik od 95% da i sami razviju MODY. Zato je važna tačna dijagnoza ovog stanja. Tipski, pacijenti imaju jaku porodičnu historiju dijabetesa (bilo kog topa), a simptomi se javljaju u drugoj do petoj deceniji. Postoje dva opća tipa kliničke prezentacije. * Neki oblici MODY-a proizvode značajnu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]] i tipske znakove i simptome dijabetesa: povećana žeđ i mokrenje (polidipsija i poliurija). * Nasuprot tome, mnogi ljudi s MODY-om nemaju znakove ili simptome i dijagnosticira im se slučajno, kada se tokom testiranja iz drugih razloga otkrije povišena [[glukoza]], ili [[medicinski pregled|skriningom]] rođaka osobe koja ima dijabetes . Otkrivanje blage hiperglikemije tokom rutinskog [[test tolerancije glukoze|testa tolerancije glukoze]] posebno je karakteristično za [[trudnoća|trudnoću]].<ref name="Urbanova et al. 2015"/> Slučajevi MODY-ja mogu činiti čak 5% pretpostavljenih slučajeva dijabetesa tipa 1 i tipa 2 u velikoj kliničkoj populaciji. Iako su ciljevi upravljanja dijabetesom isti bez obzira na tip, postoje dvije primarne prednosti potvrđivanja dijagnoze MODY. * [[Insulin]] možda nije potreban i možda je moguće prebaciti osobu sa injekcija insulina na oralne lijekove, bez gubitka kontrole [[glikemija|glikemije]]. * Može se zatražiti pregled rodbine i tako pomoći u identificiranju drugih slučajeva kod članova porodice. Kako se javlja rijetko, u početku se pretpostavlja da su mnogi slučajevi MODY-a češći oblici dijabetesa: tip 1 ako je pacijent mlad i nema prekomjernu težinu, tip 2 ako pacijent ima prekomjernu težinu ili [[gestacijski dijabetes]] ako je pacijentica trudna. Standardni tretmani dijabetesa (insulin za tip 1 i gestacijski dijabetes te [[oralni hipoglikemijski agens]] za tip 2) često se započinju primjenjivati, prije nego što ljekar posumnja na neobičniji oblik dijabetesa. == Genetika == Neki izvori prave razliku između dva oblika monogenskog dijabetesa: MODY i neonatalni dijabetes.<ref name="Poretsky2008">{{cite book|author=Leonid Poretsky |title=Principles of Diabetes Mellitus|url=https://books.google.com/books?id=ffyJZLp4l9gC&pg=PA221|access-date=12. 6. 2010|date=decembar 2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-387-09840-1|pages=221–}}</ref> Međutim, imaju mnogo zajedničkog i često se proučavaju zajedno. === Heterozigot === MODY se nasljeđuje na [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni]] način, pa većina pacijenata zato ima i druge članove porodice sa dijabetesom; [[interakcija gena|penetracija]] se razlikuje između tipova (od 40% do 90%). {| class="wikitable" |- ! Tip | [[OMIM]] ! Gen/protein ! Poremećaj |- | [[MODY 1]] | {{OMIM|125850||none}} | Hepatocitni jedarni faktor 4α | Zbog mutacije gubitka funkcije u genu [[HNF4A|HNF4α]], 5%&ndash;10% slučajeva. |- | [[MODY 2]] | {{OMIM|125851||none}} | [[Glukokinaza]] | Zbog bilo koje od nekoliko mutacija gena '' GCK ''. Oko 30% &ndash;70% slučajeva. Hiperglikemija blagog posta tokom života. Mali porast pri opterećenju [[glukoza|glukozom]]. Pacijenti nemaju tendenciju da dobiju komplikacije dijabetesa i ne trebaju liječenje.<ref name="FPN">{{cite journal |authors=Steele AM, Shields BM, Wensley KJ, Colclough K, Ellard S, Hattersley AT. |title=Prevalence of vascular complications among patients with glucokinase mutations and prolonged, mild hyperglycemia. |url=https://archive.org/details/sim_jama_2014-01-15_311_3/page/278 |journal=JAMA |volume=311 |issue=3 |pages=279–86 |date=2014 |pmid=24430320 |doi=10.1001/jama.2013.283980|doi-access=free }}</ref> |- | [[MODY 3]] | {{OMIM|600496||none}} | Hepatocitni jedarni faktor 4α | Mutacije gena [[HNF1A|HNF1α]] (genski [[homeoboks]]), 30%&ndash;70% slučajeva. Najčešći tip MODY-a u populacijama s evropskim podrijetlom.<ref>{{cite journal |last1=Frayling |first1=TM |last2=Evans |first2=JC |last3=Bulman |first3=MP |last4=Pearson |first4=E |title=beta-cell genes and diabetes: molecular and clinical characterization of mutations in transcription factors |journal=Diabetes |date=februar 2001 |volume=50 Suppl |issue=1 |pages=S94-100 |doi=10.2337/diabetes.50.2007.S94 |pmid=11272211 |doi-access=free }}</ref> Tend to be responsive to [[sulfonylurea]]s. Low renal threshold for glucose. |- | [[MODY 4]] | {{OMIM|606392||none}} | Promotor insulinskog faktora-1 | Mutacije gena [[IPF1]] [[homeoboks]] (Pdx1), < 1% slučajeva. Povezan s agenezom gušterače u [[homozigot]]ima, a povremeno i u [[heterozigot]]ima. |- | [[MODY 5]] | {{OMIM|137920||none}} | Hepatocitni jedarni faktor 1β | Jedan od rjeđih oblika MODY-a, s nekim prepoznatljivim kliničkim karakteristikama, uključujući atrofiju gušterače i nekoliko oblika [[bubreg|bubrežne]] bolesti. Defekt u genu [[HNF1B|HNF-1 beta]], 5%&ndash;10% slučajeva. |- | [[MODY 6]] | {{OMIM|606394||none}} | Neurogena diferencijacija 1 | Mutacije gena za [[faktor transkripcije]] koji se naziva [[neurogena diferencijacija 1]]. Vrlo rijetke: do danas je prijavljeno pet porodica |- | [[MODY 7]] | {{OMIM|610508||none}} | Kruppel-loliki faktor 11 | [[KLF11]] je povezan sa oblikom dijabetesa <ref name="pmid15774581">{{cite journal |vauthors=Neve B, Fernandez-Zapico ME, Ashkenazi-Katalan V, etal |title=Role of transcription factor KLF11 and its diabetes-associated gene variants in pancreatic beta cell function |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=102 |issue=13 |pages=4807–12 |date=mart 2005 |pmid=15774581 |pmc=554843 |doi=10.1073/pnas.0409177102 }}</ref> koji je [[OMIM]] okarakterizirao kao "MODY7".<ref>{{OMIM|610508|MATURITY-ONSET DIABETES OF THE YOUNG, TYPE VII; MODY7}}</ref> |- | [[MODY 8]] | {{OMIM|609812||none}}||Lipaza ovisna o žučnoj soli | [[Lipaza ovisna o žučnoj soli|CEL]] je povezan sa oblikom dijabetesa<ref name="pmid16369531">{{cite journal |vauthors=Raeder H, Johansson S, Holm PI, etal |s2cid=8338877 |title=Mutations in the CEL VNTR cause a syndrome of diabetes and pancreatic exocrine dysfunction |journal=Nat. Genet. |volume=38 |issue=1 |pages=54–62 |date=januar 2006 |pmid=16369531 |doi=10.1038/ng1708}}</ref> koji je [[OMIM]] okarakterizirao kao "MODY8".<ref>{{OMIM|609812|MATURITY-ONSET DIABETES OF THE YOUNG, TYPE VIII, WITH EXOCRINE DYSFUNCTION; MODY8}}</ref> Vrlo je rijetko da je do danas prijavljeno pet porodica. Povezan je s egzokrinom disfunkcijom gušterače. |- | [[MODY 9]] | {{OMIM|612225||none}} | [[PAX4]] | Pax4 je [[faktor transkripcije]]. MODY 9 je vrlo rijetko zdravstveno stanje. |- | [[MODY 10]] | {{OMIM|613370||none}} | [[Insulin|INS]] | Mutacije u genu za insulin. Obično je povezan sa dijabetesom novorođenčadi. Rijetki slučajevi <1%. |- | [[MODY 11]] | {{OMIM|613375||none}} | [[BLK (gen)|BLK]] | Mutirana B-limfocitna tirozin kinaza, koja je takođe prisutna u ćelijama otočića pankreasa. Veoma rijetko. |- | [[Stalni neonatalni dijabetes melitus]] | {{OMIM|606176||none}} | [[KCNJ11]] and [[ABCC8]] | Novootkriveni i potencijalno izlječivi oblik monogenskog dijabetesa je [[neonatalni dijabetes]] uzrokovan aktiviranjem mutacija gena [[ABCC8]] ili [[KCNJ11]] koji kodiraju podjedinice K<sub>ATP</sub> kanal, <1% slučajeva. Skloni su odgovoru na [[sulfonilurea|sulfonilureu]]. |- | [[Prolazni neonatalni dijabetes melitus]] | {{OMIM|601410||none}}<BR>{{OMIM|610374||none}}<BR>{{OMIM|610582||none}} | [[ABCC8]] | Neki oblici dijabetesa koji se javljaju kod novorođenčadi nisu trajni, <1% slučajeva. Skloni su odgovoru na sulfonilureu. |} === Homozigotnost === Po definiciji, oblici MODY-a su autosomno dominantni i za pojavu bolesti potreban je samo jedan abnormalni gen; ozbiljnost bolesti se umjerava prisustvom drugog, normalnog alela koji vjerovatno normalno funkcionira. Međutim, identificirani su slučajevi koji uključuju ljude koji nose dva abnormalna alela.<ref name="KumarWeatherall2008">{{cite book|author1=Dhavendra Kumar|author2=D. J. Weatherall|title=Genomics and clinical medicine|url=https://books.google.com/books?id=BbeWA-gbiiwC&pg=PA184|access-date=12. 6. 2010|year=2008|publisher=Oxford University Press US|isbn=978-0-19-518813-4|pages=184–}}</ref> Nije iznenađujuće što su kombinirani (homozigotni) defekti ovih gena mnogo rjeđi i mnogo teži po svojim efektima. * MODY2: Homozigotni nedostatak glukokinaze uzrokuje ozbiljni kongenitalni nedostatak insulina, što rezultira trajnim dijabetes melitus novorođenčadi. U svijetu je zabilježeno oko šest slučajeva. Svi su trebali liječenje insulinom ubrzo nakon rođenja. Čini se da se stanje ne popravlja s godinama. * MODY4: Homozigotni IPF1 rezultira neuspjehom formiranja gušterače. Kongenitalno odsustvo gušterače, nazvano [[ageneza pankreasa]], uključuje nedostatak i endokrine i egzokrine funkcije gušterače. Homozigotne mutacije u ostalim oblicima još nisu opisane. Mutacije kod kojih homozigotni oblik nije opisan mogu biti izuzetno rijetke, a mogu rezultirati kliničkim problemima koji još nisu prepoznati kao povezani s monogenskim poremećajem ili mogu biti smrtonosne za [[fetus]] i ne rezultirati održivim djetetom. == Patofiziologija == Svi prepoznati oblici MODY-a su rezultat neefikasne proizvodnje ili oslobađanja insulina u [[beta-ćelija]]ma [[gušterača|gušterače]]. Nekoliko nedostataka uzrokuju [[mutacija]] gen skog [[faktor transkripcije|faktora transkripcije]]. Jedan oblik nastaje zbog mutacija gena za [[glukokinaza|glukokinazu]]. Za svaki oblik MODY, otkriveno je više specifičnih mutacija koje uključuju različite [[aminokiselina|aminokiselinske]] supstitucije. U nekim slučajevima postoje značajne razlike u aktivnosti mutantnog genskog proizvoda koje doprinose varijacijama u kliničkim karakteristikama dijabetesa (kao što je stepen nedostatka insulina ili starost početka). == Dijagnoza == Sljedeće karakteristike sugeriraju mogućnost dijagnoze MODY u hiperglikemijskih osoba i dijabetičara:<ref>{{cite journal | vauthors = Urakami T | title = Maturity-onset diabetes of the young (MODY): current perspectives on diagnosis and treatment | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity : Targets and Therapy | publisher = Diabetes Metabolic Syndrome & Obesity | year=2019 | volume = 12 | pages = 1047–1056 | doi=10.2147/DMSO.S179793 | pmid = 31360071| pmc = 6625604 | doi-access = free }}</ref> * Blaga do umjerena hiperglikemija (obično 130–250&nbsp;mg/dl ili 7–14&nbsp;mmol/l) otkrivena prije 30. godine života. Međutim, svako ispod 50 godina može razviti MODY.<ref>{{cite report|title=MODY|url=http://www.phlaunt.com/diabetes/14047009.php|access-date=Jan 25, 2010|archive-date=7. 9. 2012|archive-url=https://archive.today/20120907213553/http://www.phlaunt.com/diabetes/14047009.php|url-status=dead}}</ref> * Rođak prvog stepena sa sličnim stepenom dijabetesa. * Odsutnost pozitivnih antitijela ili druge [[autoimunost]]i (npr. [[tiroiditis]]) kod pacijenta i porodice. Međutim, Urbanova i dr. otkrili su da je oko četvrtine srednjoeuropskih pacijenata s MODY pozitivno na autoantitijela na otočićima (GABA i IA2A). Njihova eksprsija je prolazna, ali vrlo raširena. Autoantitijela su pronađena kod pacijenata sa odloženim početkom dijabetesa i u vremenima nedovoljne kontrole dijabetesa. Autoantitijela otočićnih ćelija odsutna su u MODY-u u barem nekim populacijama (Japanci, Britanci).<ref>{{cite journal |vauthors=Urbanova J, Rypackova B, Prochazkova Z, Kucera P, Cerna M, Andel M, Heneberg P |title=Positivity for islet cell autoantibodies in patients with monogenic diabetes is associated with later diabetes onset and higher HbA1c level |journal=Diabetic Medicine |volume=31 |issue=4 |pages=466–71 |date=2014 |pmid=24102923 |doi=10.1111/dme.12314|s2cid=1867195 }}</ref> * Postojanost niske potrebe za insulinom (npr. manje od 0,5 u/kg/dan) nakon uobičajenog razdoblja "[[period medenog mjeseca (dijabetes)|medenog mjeseca]]". * Odsutnost pretilosti (iako osobe s prekomjernom težinom ili pretile mogu dobiti MODY) ili drugi problemi povezani sa dijabetesom tipa 2 ili [[metabolički sindrom]] (npr. [[hipertenzija]], [[hiperlipidemija]], [[sindrom višecistnih jajnika]]).<ref>{{citation|title=Maturity Onset Diabetes|publisher=SparkPeople|url=http://www.sparkpeople.com/resource/health_a-z_detail.asp?AZ=595|access-date=Jan 21, 2010|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201441/http://www.sparkpeople.com/resource/health_a-z_detail.asp?AZ=595|url-status=dead}}</ref> * [[Otpornost na insulin]] događa se vrlo rijetko.<ref>{{cite report|title=MODY|publisher=Harvard|url=http://harvardatoz.demo.staywellsolutionsonline.com/71,AZ_d0523|access-date=23. 1. 2010|archive-date=16. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716133413/http://harvardatoz.demo.staywellsolutionsonline.com/71,AZ_d0523|url-status=dead}}</ref> * Cistna [[bubreg|bubrežna]] bolest kod pacijenta ili bliske rodbine. * Neprolazni [[neonatusni dijabetes]] ili prividni [[dijabetes melitus tipa 1|dijabetes tipa 1]] sa početkom prije dobi od šest meseci. * Adenom jetre ili hepatoćelijski karcinom u MODY tipu 3 <ref>{{cite journal|title=A missense TCF1 mutation in a patient with MODY-3 and liver adenomatosis|journal=Clinics|volume=65|issue=10|pages=1059–1060|pmc=2972616|year=2010|last1=Lerario|first1=A. M.|last2=Brito|first2=L. P.|last3=Mariani|first3=B. M.|last4=Fragoso|first4=M. C.|last5=Machado|first5=M. A.|last6=Teixeira|first6=R.|pmid=21120312|doi=10.1590/S1807-59322010001000024}}</ref> * Bubrežne ciste, rudimentarna ili dvoroga maternica, vaginska aplazija, odsutnost ''vas deferens'', epididimne ciste u MODY tipu 5 <<ref>{{cite report|title=Renal Cysts and Diabetes Syndrome|url=http://www.omim.org/clinicalSynopsis/137920?search=(number:(137920%20189907)) | access-date=19. 5. 2011}}</ref> Dijagnoza MODY-a potvrđuje se specifičnim [[gen]]skim ispitivanjem dostupnim u komercijalnim laboratorijama. == Klasifikacija <ref>{{cite web |title='Maturity Onset Diabetes of the Young (MODY) {{!}} Dr Mohans |url=https://drmohans.com/what-is-maturity-onset-diabetes-of-the-young-mody/ |website=Dr Mohan's Diabetes Center in Chennai |date=15. 7. 2020 |access-date=28. 4. 2021 |archive-date=28. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428201622/https://drmohans.com/what-is-maturity-onset-diabetes-of-the-young-mody/ |url-status=dead }}</ref>== Uobičajeni ili ustaljeni oblici MODY (1% ili više MODY) - HNF1A-(MODY3), HNF4A-(MODY1) and GCK-(MODY2), HNF1B-(MODY5), ABCC8-(MODY12), KCNJ11-(MODY13), INS-(MODY10)<br> Rijetki oblici MODY (Nekoliko opisanih porodica, ali razumni generički dokazi za uzročnike MODY) - NEUROD1-(MODY6), IPF1/PDX1-(MODY4), CEL-(MODY8), WSF1 and RFX6<br> Geni koji su prijavljeni kao uzročnici MODY-a, ali dokazi nisu uvjerljivi - BLK-(MODY11), PAX4-(MODY9) and KLF11-(MODY7), APPL1-(MODY14), NKX6-1 == Liječenje == U nekim oblicima MODY-a prikladan je standardni tretman, mada se javljaju izuzeci: * U MODY2, oralna sredstva su relativno neučinkovita, međutim većinom pacijenata se konzervativno upravlja dijetom i vježbom. * U MODY1 i MODY3, sulfonilureje su obično vrlo učinkovite, što odgađa potrebu za liječenjem insulinom. * [[Sulfonilurea]] je efikasna u oblicima K<sub>ATP</sub> kanala kod dijabetesa s neonatalnim početkom. Mišji model MODY dijabetesa sugerirao je da smanjeni klirens sulfonilureje stoji iza njihovog terapijskog uspjeha kod ljudskih MODY pacijenata, ali Urbanova i sur. otkrili su da MODY pacijenti različito reagiraju na mišji model i da nije došlo do stalnog smanjenja klirensa sulfonilureje u slučajno odabranih bolesnika HNF1A-MODY i HNF4A-MODY. Hronična hiperglikemija iz bilo kojeg uzroka može na kraju prouzročiti oštećenje krvnih žila i [[mikrovaskularne komplikacije dijabetesa]]. Glavni ciljevi liječenja za osobe s MODY &mdash;održavanje šećera u krvi što je više moguće normalnom ("dobra [[upravljanje dijabetesom|kontrola glikemije]]"), uz minimiziranje ostalih vaskularnih faktora rizika&mdash;su isti za sve poznate oblike dijabetesa. Alati za upravljanje slični su za sve oblike dijabetesa: ispitivanje krvi, promjene u [[dijeta (ishrana)|dijeti]], fizičke [[vježbe]], [[oralni hipoglikemijski agens]]i i injekcije insulina. U mnogim slučajevima ovi ciljevi mogu se lakše postići MODY-om nego kod uobičajenih dijabetesa tipa 1 i 2. Nekim ljudima s MODY-om mogu biti potrebne injekcije insulin, kako bi postigli istu kontrolu [[glikemija|glikemije]] koju druga osoba može postići pažljivim jelima ili oralnim lijekovima. Kada se oralni hipoglikemijski agensi koriste u MODY-u, sulfonilureje ostaju oralni lijek prve pomoći. U usporedbi s pacijentima s dijabetesom tipa 2, MODY pacijenti su često osjetljiviji na sulfonilureje, tako da se za pokretanje liječenja koristi niža doza, kako bi se izbjegla hipoglikemija. Pacijenti s MODY-om rjeđe pate od gojaznosti i [[inzulinska rezistencija|rezistencije na insulin]] od onih s običnim dijabetesom tipa 2 (kod kojih su senzitizatori insulina poput [[metformin]]a ili [[tiazolidinedion]]a često preferirani u odnosu na sulfonilureje. == Epidemiologija == Prema podacima iz Saksonije u Njemačkoj, MODY je odgovoran za 2,4% učestalosti dijabetesa kod djece mlađe od 15 godina.<ref name="urlIncidence of Childhood Diabetes in Children Aged Less than 15 Years and Its Clinical and Metabolic Characteristics at the Time of Diagnosis: Data from the Childhood Diabetes Registry of Saxony, Germany">{{cite journal |doi=10.1159/000303141 |title=Incidence of Childhood Diabetes in Children Aged Less than 15 Years and Its Clinical and Metabolic Characteristics at the Time of Diagnosis: Data from the Childhood Diabetes Registry of Saxony, Germany |year=2010 |last1=Galler |first1=Angela |last2=Stange |first2=Thoralf |last3=Müller |first3=Gabriele |last4=Näke |first4=Andrea |last5=Vogel |first5=Christian |last6=Kapellen |first6=Thomas |last7=Bartelt |first7=Heike |last8=Kunath |first8=Hildebrand |last9=Koch |first9=Rainer |last10=Kiess |first10=Wieland |last11=Rothe |first11=Ulrike |s2cid=1313999 |journal=Hormone Research in Paediatrics |volume=74 |issue=4 |pages=285–91 |pmid=20516654 |url=http://tud.qucosa.de/api/qucosa%3A27733/attachment/ATT-0/ }}{{Mrtav link}}</ref> == Hstorija == Pojam MODY datira iz 1964. godine, kada se smatralo da dijabetes melitus ima dva glavna oblika: maloljetnički i zreli početak, što je približno odgovaralo onome što danas nazivamo tip 1 i tip 2. Termin MODY se prvobitno primjenjivao na bilo koje dijete ili mladu odraslu osobu koja je imala perzistentnu, asimptomatsku [[hiperglikemijawhiperglikemiju]], bez napredovanja u [[dijabetsna ketoza|dijabetesne ketoze]] ili [[dijabetesna ketoacidoza|ketoacidoze]]. U retrospektivi sada se može prepoznati da je ova kategorija pokrivala heterogenu kolekciju poremećaja koja je uključivala slučajeve dominantno nasljednog dijabetesa (tema ovog članka, koji se i danas naziva MODY), kao i slučajeve onoga što bismo danas nazvali dijabetesom tipa 2, koji se javlja u djetinjstvu ili adolescenciji, te nekoliko još rjeđih tipova hiperglikemije (npr. [[mitohondrijski dijabetes]] ili [[mutirani insulin]]). Mnogi od ovih pacijenata liječeni su [[sulfonilureje]] s različitim stepenom uspjeha. Sadašnja upotreba izraza MODY datira iz izvještaja o slučaju objavljenog u 1974.<ref name=Tattersall1974>{{cite journal | author = Tattersall RB | year = 1974 | title = Mild familial diabetes with dominant inheritance | journal = Q J Med | volume = 43 | issue = 170| pages = 339–357 | pmid = 4212169 }}</ref><ref>{{cite journal|pmid=9472858|year=1998|last1=Tattersall|first1=R|title=Maturity-onset diabetes of the young: A clinical history|url=https://archive.org/details/sim_diabetic-medicine_1998-01_15_1/page/11|volume=15|issue=1|pages=11–4|doi=10.1002/(SICI)1096-9136(199801)15:1<11::AID-DIA561>3.0.CO;2-0|journal=Diabetic Medicine}}</ref> Od 1990-ih, kako se razumijevanje patofiziologije dijabetesa poboljšavalo, koncept i upotreba MODY-a postali su pročišćeni i jasmniji. Sada se koristi kao sinonim za dominantno nasljedne, monogenske nedostatke sekrecije insulina koji se javljaju u bilo kojoj dobi i više ne uključuje nijedan oblik dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal |title=Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=Suppl 1 |pages=S62–S67 |pmc=2613584 |year=2009 |last1=American Diabetes |first1=Association |pmid=19118289 |doi=10.2337/dc09-S062 }}</ref> === Ostalo === MODY ne treba miješati sa [[Latentni autoimunski dijabetes|latentnim autoimunskim dijabetesom odraslih (LADA)]] &mdash;oblik DM tipa 1, sa sporijim napredovanjem do ovisnosti o insulinu od DM tipa 1 kod djece, a koji se javlja kasnije u životu. ==Reference== {{reflist|refs= <ref name="Urbanova et al. 2015">{{Cite journal |last1=Urbanova |first1=J. |year=2015 |title=Half-Life of Sulfonylureas in HNF1A and HNF4A Human MODY Patients is not Prolonged as Suggested by the Mouse Hnf1a-/- Model |journal=Current Pharmaceutical Design |volume=21 |issue=39 |pages=5736–5748 |doi=10.2174/1381612821666151008124036|pmid=26446475 |display-authors=etal}}</ref> |2}} == Vanjski linkovi == {{Bolesti gušterače i metabolizma glukoze}} {{Dijabetes}} {{Nedostaci faktora transkripcije / koregulatora}} [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Urođeni poremećaji]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 17]] b6uzwkhx75u9hdgqbeqkq39a5musgvi Victoria Fineblatt 0 479240 3848677 3580152 2026-05-22T20:44:38Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848677 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Victoria Feinblat | slika = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1982|06|19}} | mjesto_rođenja = Belgorod-Dnjestar, [[Odesa]], [[Ukrajina]] | nacionalnost = Ukrajinski | alma_mater = NMU. AA. Bogomolets; Državna akademija za građevinarstvo i arhitekturu Prydniprovska | zanimanje = dizajnerica, arhitekta }} '''Victoria Feinblat''' (''[[Ukrajinski jezik|Na ukrajinskom]]: Вікторія Леонідівна Файнблат''; rođena [[19. juni|19. juna]] [[1982.|1982]].; regija Belgorod-Dnjestar [[Odesa]], [[Sovjetski Savez|SSSR]]) - ukrajinska dizajnerica, [[arhitekt]]a, vlasnica Dizajn biroa Viktorije Feinblatt.<ref>{{Cite web|url=https://viva.ua/events/14888-v-kieve-vybrali-pobeditelnitsu-konkursa-mrs-ukraine-international-2021|title=В Киеве выбрали победительницу конкурса Mrs. Ukraine International 2021|website=viva.ua|language=ru|access-date=24. 6. 2021}}</ref> == Biografija == Victoria Feinblatt rođena je 19. juna 1982. u Belgorod-Dnjesteru u porodici [[ljekar]]a. Završila je Belgorod-Dnjestrovsku školu G1 i muzičku školu sa diplomom [[klavir]]a. 2005. diplomirala je na NMU. AA. Bogomolets je narkolog-psihijatar. 2019. godine magistrirala je na Dnjeprskoj državnoj akademiji za građevinarstvo i arhitekturu, smjer arhitektura.<ref>{{Cite web|url=https://tabloid.pravda.com.ua/person/5f6c91dadacf0/|title=38-річна наркологиня-дизайнерка виборола корону Mrs. Ukraine International|website=ТаблоID|access-date=24. 6. 2021}}</ref> 1997. godine dobila je zvanje majstora sporta u gimnastici. 2005. godine Victoria je osnovala dizajnerski biro Victoria Feinblatt. Od danas je implementirao više od 400 projekata u [[Ukrajina|Ukrajini]], [[Evropa|Evropi]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u.<ref>{{Cite web|url=https://news.obozrevatel.com/lady/beauty/v-stolichnom-regent-hill-sostoyalsya-grandioznyij-final-mezhdunarodnogo-konkursa-dlya-zamuzhnih-zhenschin-mrs-ukraine-international.htm|title=В столичном Regent Hill состоялся грандиозный финал международного конкурса для замужних женщин MRS. UKRAINE INTERNATIONAL|date=25. 9. 2020|website=OBOZREVATEL NEWS|language=ru|access-date=24. 6. 2021}}</ref> 2020. godine dobila je titulu gospođe Ukraine International i predstavljat će Ukrajinu u finalu takmičenja 2021. godine u Sjedinjenim Državama.<ref>{{Cite web|url=https://showbiz.24tv.ua/ukrayini-obrali-novu-mrs-ukraine-international-novini-shou-biznesu_n1639646|title=В Україні обрали нову Mrs Ukraine International: хто завоював престижний титул|website=24 Канал|language=uk|access-date=24. 6. 2021}}</ref> 16. februara 2021. - osnovao je dobrotvorni fond "Pravo na udobnost", koji popravlja stanove za siročad i porodice sa malim prihodima.<ref>{{Cite web|url=https://gordonua.com/news/society/vyshel-vtoroy-vypusk-proekta-pravo-na-komfort-v-kotorom-ukrainskiy-dizayner-menyaet-zhile-detey-1555063.html|title=Вышел второй выпуск проекта "Право на комфорт", в котором украинский дизайнер меняет жилье детей|website=gordonua.com|access-date=24. 6. 2021|archive-date=28. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628211031/https://gordonua.com/news/society/vyshel-vtoroy-vypusk-proekta-pravo-na-komfort-v-kotorom-ukrainskiy-dizayner-menyaet-zhile-detey-1555063.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ukranews.com/news/764496-fajnblat-zapustila-blagotvoritelnyj-proekt-pravo-na-komfort-dlya-sirot-i-maloobespechennyh|title=Дизайнер Виктория Файнблат поможет украинским детям из малообеспеченных семей ремонтами их квартир|date=23. 3. 2021|website=ukranews_com|language=ru|access-date=24. 6. 2021}}</ref> Od početka [[Pandemija COVID-a 19|pandemije Covid-19]], Victoria je prikupljala sredstva za kupovinu ventilatora za dječju kliniku Okhmatdyt u [[Kijev]]u. Takođe više od 10 godina pomaže djeci sa invaliditetom i internatima za posebnu djecu. == Privatnost == Oženjen, ima dvoje djece.<ref>{{Cite web|url=https://tsn.ua/ru/video/video-novini/v-stolice-vybrali-samuyu-krasivuyu-ukrainku-sredi-teh-u-kogo-est-muzh-deti-i-karera.html|title=В столице выбрали самую красивую украинку среди тех, у кого есть муж, дети и карьера|date=24. 9. 2020|website=ТСН.ua|language=ru|access-date=24. 6. 2021}}</ref> == Nagrade == 2021. godine primila je sveukrajinsku nagradu "Žena trećeg milenijuma" za značajan doprinos razvoju brenda Ukrajina u inostranstvu i podršku mladim djevojkama i ženama u profesionalnom i ličnom rastu. 2020. godine pobjednica međunarodnog natjecanja ljepote za uspješne žene "Mrs Ukraine International". Dobitnik je takvih nagrada na polju dizajna i arhitekture kao što su: ART SPACE, KIFF PROPERTY AWARDS, nagrade na sveukrajinskom takmičenju "Unutrašnjost godine".<ref>{{Cite web|url=https://biz.liga.net/keysy/all/novosti/viktoriya-faynblat-vy-zadaete-vektor-ya-sozdayu-prostranstvo|title=Виктория Файнблат: вы задаете вектор, я создаю пространство|date=15. 5. 2018|website=LIGA|language=ru|access-date=24. 6. 2021}}</ref> == Reference == [[Kategorija:Rođeni 1982.]] 27w4oaep8ch8vc8it83y0hh84wpipag YIF1A 0 481033 3848722 3590958 2026-05-23T02:53:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848722 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} '''Protein YIF1A''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''YIF1A'''.<ref name="pmid8824393">{{cite journal | vauthors = Vitale G, Alexandrov K, Ullrich O, Horiuchi H, Giner A, Dobson C, Baykova O, Gournier H, Stenmark H, Zerial M | display-authors = 6 | title = The GDP/GTP cycle of Rab5 in the regulation of endocytotic membrane traffic | journal = Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology | volume = 60 | pages = 211–20 | date = Jan 1997 | pmid = 8824393 | doi = 10.1101/SQB.1995.060.01.024 }}</ref><ref name="pmid10970842">{{cite journal | vauthors = Matern H, Yang X, Andrulis E, Sternglanz R, Trepte HH, Gallwitz D | title = A novel Golgi membrane protein is part of a GTPase-binding protein complex involved in vesicle targeting | journal = The EMBO Journal | volume = 19 | issue = 17 | pages = 4485–92 | date = septembar 2000 | pmid = 10970842 | pmc = 302084 | doi = 10.1093/emboj/19.17.4485 }}</ref><ref name="pmid18718466">{{cite journal | vauthors = Yoshida Y, Suzuki K, Yamamoto A, Sakai N, Bando M, Tanimoto K, Yamaguchi Y, Sakaguchi T, Akhter H, Fujii G, Yoshimura S, Ogata S, Sohda M, Misumi Y, Nakamura N | display-authors = 6 | title = YIPF5 and YIF1A recycle between the ER and the Golgi apparatus and are involved in the maintenance of the Golgi structure | journal = Experimental Cell Research | volume = 314 | issue = 19 | pages = 3427–43 | date = novembar 2008 | pmid = 18718466 | doi = 10.1016/j.yexcr.2008.07.023 }}</ref><ref name="entrez">{{cite web | title = Entrez Gene: YIF1A Yip1 interacting factor homolog A (S. cerevisiae)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&Cmd=ShowDetailView&TermToSearch=10897}}</ref> ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 293 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 32.011 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/O95070#sequences |title=UniProt, O95070 |access-date=20. 8. 2021}}</ref>. {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MAYHSGYGAH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSKHRARAAP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DPPPLFDDTS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGYSSQPGGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PATGADVAFS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VNHLLGDPMA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NVAMAYGSSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ASHGKDMVHK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELHRFVSVSK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LKYFFAVDTA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YVAKKLGLLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPYTHQNWEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYSRDAPLPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RQDLNAPDLY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IPTMAFITYV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLAGMALGIQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KRFSPEVLGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CASTALVWVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MEVLALLLGL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLATVRSDLS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TFHLLAYSGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KYVGMILSVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TGLLFGSDGY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YVALAWTSSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LMYFIVRSLR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>TAALGPDSMG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GPVPRQRLQL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YLTLGAAAFQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PLIIYWLTFH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVR</td></tr> </table> == Gen == === Opća svojstva === YIF1A (homolog Yip1 interakcijskog faktora A) poznat je i kao YIF1, YIF1P, FinGER7 i 54TM.<ref name=":13">{{Cite web|title=YIF1A related genes - GeneCards Search Results|url=https://www.genecards.org/Search/Keyword?queryString=YIF1A|access-date=21. 6. 2020|website=www.genecards.org}}</ref> Kod ljudi, ima 4.591 parova baza s osam [[egzon]]a, a nalazi se na minus lancu [[hromosom 11|hromosoma 11,sekvenca 11q13,2]].<ref name=":03">{{Cite web|title=YIF1A - Gene - NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=YIF1A|access-date=21. 6. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> === Promotori === Četiri su predviđena [[Promotor (genetika)|promotora]] za YIIF1A.<ref>{{Cite web|title=Genomatix: Genome Annotation and Browser: Query Input|url=https://www.genomatix.de/cgi-bin/eldorado/eldorado.pl?s=60bc9d9a3ed5be4c2c5871e63042a971|access-date=30. 7. 2020|website=www.genomatix.de}}{{Mrtav link}}</ref> Predviđena regija promotora s najvećim povjerenjem je GXP_50494 i duga 1.252 parova baza; proteže se od prvog [[egzon]]a YIF1A. Ovaj promotor se nalazi na minus lancu hromosoma 11. === [[Faktori transkripcije]] === Promotorska varijanta 1 transkripta YIF1A sadrži brojna [[mjesta vezanja]] transkripcijskog faktora.<ref>{{Cite web|title=Genomatix: MatInspector Input|url=https://www.genomatix.de/cgi-bin/matinspector_prof/mat_fam.pl?s=ce6f229bfa4b14d36729a0ccecac8d6f|access-date=3. 8. 2020|website=www.genomatix.de}}{{Mrtav link}}</ref> Transkripcijski faktori za koje se predviđa da će se vezati za promotorsku regiju uključuju sljedeće. * Protein akutne mijeloidne leukemije 1, RUNX1 (transkripcijski faktor 1 povezan s tuntom) * Protein cinkovog prsta 263, ZKSCAN12 (protein cinkovog prsta sa KRAB i SCAN domenima 12) * E2F [[transkripcijski faktor]] 1 * EGR1, rani odgovor na rast 1 * GATA-vezujući faktor 1 * CP2-oliki transkripcijski faktor 1 (LBP-9) * X-boks vezujući protein RFX1 * Elementi odgovora na [[estrogen]] (ER alfa), IR3 mjesta * Laktotransferin i deltalaktoferin, protein koji inhibira rast 12 * TGFB-inducirani protein ranog odgovora na rast 1 (KLF10) === Ekspresija === Ekspresija YIF1A je najjača u [[duodenum]]u i [[jetra|jetri]]. Također se eksprimirs u umjerenim količinama i u tkivima, uključujući [[debelo crijevo]],[[jajnik]]e, [[gušterača|gušteraču]], [[slezena|slezenu]] i [[jednjak]], a izražava se u nižim razinama u raznim drugim tkivima.<ref>{{cite journal | vauthors = Fagerberg L, Hallström BM, Oksvold P, Kampf C, Djureinovic D, Odeberg J, Habuka M, Tahmasebpoor S, Danielsson A, Edlund K, Asplund A, Sjöstedt E, Lundberg E, Szigyarto CA, Skogs M, Takanen JO, Berling H, Tegel H, Mulder J, Nilsson P, Schwenk JM, Lindskog C, Danielsson F, Mardinoglu A, Sivertsson A, von Feilitzen K, Forsberg M, Zwahlen M, Olsson I, Navani S, Huss M, Nielsen J, Ponten F, Uhlén M | display-authors = 6 | title = Analysis of the human tissue-specific expression by genome-wide integration of transcriptomics and antibody-based proteomics | journal = Molecular & Cellular Proteomics | volume = 13 | issue = 2 | pages = 397–406 | date = februar 2014 | pmid = 24309898 | pmc = 3916642 | doi = 10.1074/mcp.M113.035600 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Duff MO, Olson S, Wei X, Garrett SC, Osman A, Bolisetty M, Plocik A, Celniker SE, Graveley BR | display-authors = 6 | title = Genome-wide identification of zero nucleotide recursive splicing in Drosophila | journal = Nature | volume = 521 | issue = 7552 | pages = 376–9 | date = maj 2015 | pmid = 25970244 | pmc = 4529404 | doi = 10.1038/nature14475 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Szabo L, Morey R, Palpant NJ, Wang PL, Afari N, Jiang C, Parast MM, Murry CE, Laurent LC, Salzman J | display-authors = 6 | title = Statistically based splicing detection reveals neural enrichment and tissue-specific induction of circular RNA during human fetal development | journal = Genome Biology | volume = 16 | pages = 126 | date = juni 2015 | pmid = 26076956 | pmc = 4506483 | doi = 10.1186/s13059-015-0690-5 }}</ref> NCBI GeoProfile data provide the tissue expression graph for YIF1A in humans; it also indicates that YIF1A is expressed at moderately to moderately low across all other tissues.<ref>{{Cite web|title=GDS596 / 202418_at|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/geo/tools/profileGraph.cgi?ID=GDS596:202418_at|access-date=2. 8. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> == [[iRNK]] == [[slika:Schematic_illustration_of_YIF1A.png|thumb|YIF1A,sa domenima i posttranslacijskim modifikacijama]] YIF1A ima [[izoforme]] 1 i 2, s egzonima 8 i 7.<ref name=":03"/> Dva transkripta podvrgavaju se [[alternativna prerada RNK|alternativnoj preradi]] i prevode se u proteine s 293, odnosno 241 aminokiselinom.<ref>{{Cite web|title=protein YIF1A isoform 2 [Homo sapiens] - Protein - NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_001287790.1|access-date=28. 7. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|title=protein YIF1A isoform 1 [Homo sapiens] - Protein - NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/protein/NP_065203.2|access-date=28. 7. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> === RNK-vezujući proteini === 5'neprevedena regija ima [[mjesta vezanja]] za RBXM, [[EIF4B]] i [[FUS (gen)|FUS]]. 3 'neprevedena regija predviđa mjesta vezivanja za [[ELAVL1]], koji je elementima bogatim AU i regulira stabilnost [[iRNK]].<ref>{{Cite web|title=RBPDB: The database of RNA-binding specificities|url=http://rbpdb.ccbr.utoronto.ca/|access-date=1. 8. 2020|website=rbpdb.ccbr.utoronto.ca}}</ref> == Protein == === Opća svojstva === Najduža proteinska [[izoforma]] YIF1A ima 293 aminokiseline. Ima molekulsku težinu od približno 32,0 kDa, s predviđenom [[izoelektrična tačka|izoelektričnom tačkom]] od približno 8,98.<ref name=":32"/><ref name=":22">{{Cite web|title=SAPS < Sequence Statistics < EMBL-EBI|url=https://www.ebi.ac.uk/Tools/seqstats/saps/|access-date=28. 7. 2020|website=www.ebi.ac.uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=ExPASy - Compute pI/Mw tool|url=https://web.expasy.org/compute_pi/|access-date=28. 7. 2020|website=web.expasy.org}}</ref> === Kompozicija === YIF1 je vrlo normalan protein u smislu količine aminokiselina koje sadrži. Sastav svakog aminokiselinskog ostatka sličan je njegovom prosječnom relativnom sastavu među ljudskim proteinima. Nema grupa naboja, [[pokretljivost]]i ili obrazaca. Postoji ponavljajuća struktura na [201-204 i 288-291] TFHL.<ref name=":22"/> === Domeni i motivi === YIF1A ima jedan konzervirani domen, pfam03878 (AA 57 →287).<ref name=":03"/> Unutar domena postoji pet transmembranskih domena, po tri necitosolna i [[citosoln]]a domena. Pretpostavljeno je da postoji moguća uloga u transportu između [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskog retikuluma]] i [[Golgijev aparat|Golgijevog parata]].<ref name=":13"/> === Struktura === [[Slika:YIF1A_tertiary_structure.png|thumb|Proteinska struktura YIF1A generirana prema I-Tasser i vizuelizirana pomoću iCn3D.<ref>{{Cite web|title=I-TASSER server for protein structure and function prediction|url=https://zhanglab.ccmb.med.umich.edu/I-TASSER/|access-date=1. 8. 2020|website=zhanglab.ccmb.med.umich.edu}}</ref><ref>{{Cite web|title=iCn3D: Web-based 3D Structure Viewer|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Structure/icn3d/full.html|access-date=1. 8. 2020|website=www.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> Transmembranski domeni su crveni, necitosolni su žuti, a citosolni su tamnu ružičasti.]] Struktura YIF1A sastoji se od približno 59% [[alfa-heliks]]a, s TM spiralom i neuređenim regijama koje čine ostatak strukture; nije predviđen [[beta-lanac]].<ref>{{Cite web|title=NPS@ : GOR4 secondary structure prediction|url=https://npsa-prabi.ibcp.fr/cgi-bin/npsa_automat.pl?page=npsa_gor4.html|access-date=28. 7. 2020|website=npsa-prabi.ibcp.fr}}</ref> === Lokalizacija === Predviđena lokacija YIF1A je u [[endoplazmatski retilulum|endoplazmatskom retikulumu]], s unutarćelijskim [[N-kraj|N–]] i vanćelijskin [[C-kraj]]em.<ref>{{Cite web|title=PredictProtein - Protein Sequence Analysis, Prediction of Structural and Functional Features|url=https://www.predictprotein.org/|access-date=28. 7. 2020|website=www.predictprotein.org|archive-date=20. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720045248/https://www.predictprotein.org/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Phobius|url=http://phobius.sbc.su.se/|access-date=28. 7. 2020|website=phobius.sbc.su.se}}</ref> === [[Posttranslacijske modifikacije]] === YIF1A prolazi kroz cijepanje metionina i [[N-terminal]]nu [[acetilacija|acetilaciju]], što je jedna od najčešćih posttranslacijskih modifikacija [[eukariot]]skih proteina.<ref>{{Cite web|title=TERMINUS - Welcome to terminus|url=http://terminus.unige.ch/|access-date=28. 7. 2020|website=terminus.unige.ch}}</ref> Također se [[fosforilacija|fosforilira]] neodređenim [[kinaza]]ma na nekoliko mjesta.<ref>{{Cite web|title=NetPhosK 1.0 Server|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhosK/|access-date=28. 7. 2020|website=www.cbs.dtu.dk|archive-date=9. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183544/http://www.cbs.dtu.dk/services/NetPhosK/|url-status=dead}}</ref> Three glycation site is predicted in lysine residue(lys 104,161, and 211).<ref>{{Cite web|title=NetGlycate 1.0 Server - prediction results|url=http://www.cbs.dtu.dk/cgi-bin/webface2.fcgi?jobid=5F24B43C000072EE69610765&wait=20|access-date=1. 8. 2020|website=www.cbs.dtu.dk|archive-date=20. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210820234438/http://www.cbs.dtu.dk/cgi-bin/webface2.fcgi?jobid=5F24B43C000072EE69610765&wait=20|url-status=dead}}</ref> YIF1A se podvrgava modifikaciji O-ß-GlcNAc na pet lokacija, od kojih je jedno mjesto Yin-Yang.<ref>{{Cite web|title=YinOYang 1.2 Server|url=http://www.cbs.dtu.dk/services/YinOYang/|access-date=28. 7. 2020|website=www.cbs.dtu.dk}}</ref> === Interaktivni proteini === Na osnovu [[Fluorescentni mikroskop|fluorescentne mikroskopije]], potvrđena dva hibrida i anti-tag koimunoprecipitacije, a proteini koji će najvjerojatnije stupiti u interakciju s YIF1A su [[GPR37]], SEC23IP, [[REEP2]] i [[YIPF5 ]]. Studije pokazuju da interakcija između VAPB -a i YIF1A kontrolira isporuku membrane u [[dendrit]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Kuijpers M, Yu KL, Teuling E, Akhmanova A, Jaarsma D, Hoogenraad CC | title = The ALS8 protein VAPB interacts with the ER-Golgi recycling protein YIF1A and regulates membrane delivery into dendrites | journal = The EMBO Journal | volume = 32 | issue = 14 | pages = 2056–72 | date = juli 2013 | pmid = 23736259 | pmc = 3715857 | doi = 10.1038/emboj.2013.131 }}</ref> Također učestvuje u ER-proteinu razvijenog odgovora (UPR), indukcijom ERN1/IRE1.<ref>{{Cite web|title=YIF1A protein (human) - STRING interaction network|url=https://string-db.org/cgi/network.pl?taskId=hUHSbeqPGLU8|access-date=29. 7. 2020|website=string-db.org}}</ref> Osim toga, protein YIF1A stupa u interakciju s proteinom M [[SARS-Cov-2]].<ref>{{Cite journal|last=Mahen|first=Robert|date=9. 4. 2020|title=A SARS-CoV-2-Human Protein-Protein Interaction Map Reveals Drug Targets and Potential Drug-Repurposing|url=http://dx.doi.org/10.1242/prelights.18355|access-date=5. 8. 2020|website=dx.doi.org|doi=10.1242/prelights.18355}}</ref> [[slika:Conceptual_translation_~YIF1A.png|thumb|Koncepcijska translacija varijante 1 transkripta Hsa_YIF1A , [[iRNK]] (NM 020470)]] == Homologija == YIF1A ima jedan [[paralog]] pod nazivom YIF1B, koji se nalazi na ljudskom kromosomu 19.<ref name=":13"/> YIF1A ima 238 identificiranih [[ortolog]]a.<ref>{{Cite web|title=Nucleotide BLAST: Search nucleotide databases using a nucleotide query|url=https://blast.ncbi.nlm.nih.gov/Blast.cgi?PROGRAM=blastn&PAGE_TYPE=BlastSearch&LINK_LOC=blasthome|access-date=3. 8. 2020|website=blast.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> Ortolog sadrže [[kičmenjaci]] poput sisara, [[vodozemci]] i [[gmizavci]]. Također imaju i [[beskičmenjaci]] kao što su [[Insecta]], [[Anthozoa]] i [[Ascidiacea]]. Nije pronađen ortolog kod [[protista]], [[bakterija]] ili [[arheja]]. Sljedeća tabela daje obrasce ortologa YIF1A. {| class="wikitable" |+ ![[rod (biologija)|Rod]] i [[vrsta]] !Prisrupni broj<ref name=":03" /> !'''Date+iranje divergencije sa čovjekom (milioni godina)'''<ref>{{Cite web|title=TimeTree :: The Timescale of Life|url=http://www.timetree.org|access-date=2. 7. 2020|website=www.timetree.org}}</ref> !'''Dužina sekvence(AA)''' !'''Identitet sekvence'''<ref>{{Cite web|title=Human BLAT Search|url=https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgBlat?hgsid=847663723_MobOikzKAL9i7XZKke8yCj5cyz1Y&command=start|access-date=2. 7. 2020|website=genome.ucsc.edu}}</ref> |- |''[[Homo sapiens]]'' (Čovjek) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=NP_065203 NP_065203] |0 |293 |100 |- |''[[širokonosni majmuni|Aotus nancymaae]]'' (Maov noćni msjmun) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_012318344 XP_012318344] |43 |317 |94 |- |''[[Mus musculus]]'' (Miš) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=NP_080829 NP_080829] |90 |293 |93 |- |''[[Sus scrofa]]'' (Divlja svinja) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_013849519 XP_013849519] |96 |311 |92 |- |''[[kitovi|Delphinapterus leucas]]'' (Bijeli kit) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_022447094 XP_022447094] |96 |306 |91 |- |''[[koala|Phascolarctos cinereus]]'' (Koala) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_020823757 XP_020823757] |159 |293 |88 |- |''[[kljunar|Ornithorhynchus anatinus]]''(Kljunar) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_028915982 XP_028915982] |177 |293 |88 |- |''[[kornjače|Chelonia mydas]]'' (Zelena kornjača) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_007056281 XP_007056281] |312 |240 |78 |- |''[[kornjače|Chrysemys picta bellii]]'' (Ofarbana kornjača)|[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_005305497 XP_005305497] |312 |293 |73 |- |''[[vodozemac|Microcaecilia unicolor]]'' (vodozemac) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=YIF1A+Microcaecilia+unicolor XP_029470520] |352 |306 |72 |- |''[[vodozemac|Rhinatrema bivittatum]]''(Doprukasta cecilija) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_029470520 XP_029470520] |352 |307 |71 |- |''[[Latimeria chalumnae]]'' (Latimerija) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_014345204 XP_014345204] |413 |296 |71 |- |''[[Salmo trutta]]'' (Potočna pastrmka) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_029585843 XP_029585843] |435 |309 |70 |- |''[[ajkule|Echeneis naucrates]]'' (Sisačka ajkula) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_029368074 XP_029368074] |435 |308 |66 |- |''[[zebrica|Danio rerio]]'' (Zebrica) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=NP_956225 NP_956225] |435 |307 |65 |- |''[[Maylandia zebra]] (''zebrica mbuna) |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=XP_004545672 XP_004545672] |435 |308 |63 |- |''[[Saccharomyces cerevisiae]] S288C ('''Pekarski kvasac'')'' |[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/?term=NP_014136 NP_014136] |1017 |314 |33 |- |''[[mahovina|Physcomitrium patens]]'' (mahovina) |XP_024362517 |1275 |282 |30 |} == Reference == {{reflist}} == Dopunska literatura == {{refbegin | 2}} * {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | date = januar 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | date = oktobar 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} * {{cite journal | vauthors = Gisler SM, Stagljar I, Traebert M, Bacic D, Biber J, Murer H | title = Interaction of the type IIa Na/Pi cotransporter with PDZ proteins | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 12 | pages = 9206–13 | date = mart 2001 | pmid = 11099500 | doi = 10.1074/jbc.M008745200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Calero M, Winand NJ, Collins RN | title = Identification of the novel proteins Yip4p and Yip5p as Rab GTPase interacting factors | journal = FEBS Letters | volume = 515 | issue = 1–3 | pages = 89–98 | date = mart 2002 | pmid = 11943201 | doi = 10.1016/S0014-5793(02)02442-0 | s2cid = 34319925 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Breuza L, Halbeisen R, Jenö P, Otte S, Barlowe C, Hong W, Hauri HP | title = Proteomics of endoplasmic reticulum-Golgi intermediate compartment (ERGIC) membranes from brefeldin A-treated HepG2 cells identifies ERGIC-32, a new cycling protein that interacts with human Erv46 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 45 | pages = 47242–53 | date = novembar 2004 | pmid = 15308636 | doi = 10.1074/jbc.M406644200 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Jin C, Zhang Y, Zhu H, Ahmed K, Fu C, Yao X | title = Human Yip1A specifies the localization of Yif1 to the Golgi apparatus | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 334 | issue = 1 | pages = 16–22 | date = august 2005 | pmid = 15990086 | doi = 10.1016/j.bbrc.2005.06.051 }} {{refend}} [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 11]] [[Kategorija:Proteomika]] bbj19pniwkx3sa3x2irspdz3azf12kx Zmijanjski vez 0 481595 3848738 3846618 2026-05-23T07:36:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848738 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nematerijalna kulturna baština | vrsta_baštine = Zmijanski vez | slika = Zmijanje embroidery in BL store 2.jpg | širina slike = 150px | opis_slike = Zmijanjski vez u izlogu prodavnice u [[Banja Luka|Banjaluci]] | regija = [[Evropa]] | institucija = | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | mjesto = [[Zmijanje]] ([[Banja Luka]]) | zajednica = | predlagač = | kriterij = Nematerijalna kulturna baština: R.1 , R.2 , R.3 , R.4 , R.5 | datum_upisa_u_nkb = 2014. | lista_upisa_elementa = Reprezentativna lista [[Nematerijalna kulturna baština|nematerijalne kulturne baštine čovječanstva]] | unesco_oznaka = 00990 | unesco_datum_upisa = 2014. | lokacija_upisa = [https://ich.unesco.org/en/RL/zmijanje-embroidery-00990 UNESCO] | veb-sajt = }} '''Zmijanjski vez''' je specifična tehnika vezenja nastala na području [[Zmijanje|Zmijanja]] kod [[Banja Luka|Banje Luke]].<ref name="Zzzvez">{{Cite web |url=https://ich.unesco.org/en/RL/zmijanje-embroidery-00990 |title= UNESCO - Zmijanjski vez |work= ich.unesco.org |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Ovaj tradicionalni vez se koristi za ukrašavanje ženske odjeće i domaćinstva, uključujući vjenčanice, marame, haljine i posteljine i jedan je od najspecifičnijih i najkarakterističnijih vezova sa prostora [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].<ref name="Zmvez">{{Cite web |url=http://unescobih.mcp.gov.ba/konkursi/?id=14556 |title=Zmijanjski vez na listi UNESCO - Državna komisija za saradnju sa UNESCO-m |access-date=5. 9. 2021 |archive-date=3. 9. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903210758/http://unescobih.mcp.gov.ba/konkursi/?id=14556 |url-status=dead }}</ref> == Nematerijalna kulturna baština == Na 9. zasjedanju Međuvladine komisije za očuvanje nematerijalne baštine 6. novembra 2014. u [[Pariz]]u, zahvaljujući svojim karakteristikama i specifičnostima, zmijanjski vez je zajedno sa 18 novih dobara upisan na [[UNESCO]]-ovu reprezentativnu listu [[Nematerijalna kulturna baština u Bosni i Hercegovini|nematerijalnog kulturnog nasljeđa čovječanstva]].<ref name="UNESCO">[https://ich.unesco.org/en/news/eighteen-new-elements-inscribed-on-the-representative-list-00108 Eighteen new elements inscribed on the Representative List - unesco.org/en]{{en}}</ref> To je upis prvog kulturnog dobra iz Bosne i Hercegovine na ovu listu.<ref>{{Cite web |url=http://muzejibtuzla.podkonac.org/2017/06/15/zahvaljujuci-svojim-karakteristikama-i-specificnosti-zmijanjski-vez-je-26-nove/ |title=Muzej Istočne Bosne Tuzla - Zahvaljujući svojim karakteristikama i specifičnosti, Zmijanjski vez je 26. nove… |access-date=5. 9. 2021 |archive-date=9. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309153426/https://maxcdn.bootstrapcdn.com/font-awesome/4.5.0/css/font-awesome.min.css?ver=4.5.0 |url-status=dead }}</ref> Na taj način, Zmijanjski vez je postao dio svjetskog kulturnog nasljeđa. Nominaciju Zmijanjskog veza je pripremio odjel za nematerijalno kulturno nasljeđe [[Muzej Republike Srpske|Muzeja Republike Srpske]]. == Historija == Planinski predio između Banje Luke i Mrkonjić Grada, u kome se nalazi i selo Šljivno pripadao je [[Bosna i Hercegovina u srednjem vijeku|srednjovjekovnoj]] župi [[Zemljanik]], u sastavu [[Donji Kraji|Donjih Krajeva]]. Župa Zemljanik se spominje u povelji bosanskog bana [[Prijezda II|Prijezde II]] iz 1287. godine.<ref name="Zemljanik">{{Cite web |url=http://www.mrkonjic-grad.com/doc.asp?id=2815&tip=11 |title=Župa Zemljanik i stara nahija Zmijanje |work=mrkonjic-grad.com |access-date= 9. 2. 2017}}</ref> Ova župa je tada predstavljala najsjeverozapadniji dio srednjovjekovne bosanske države i zauzimala je prostor od [[Vrbas]]a, s jedne, te Majdana, Kmećana, Vilusa, Hazića, Pavića, Sokolova na domak Sane, Stražica, Orahovljana i Ponikvi (Ponora), sa druge strane. Padom pod [[Bosna i Hercegovina u Osmanlijskom Carstvu|osmansku vlast]] 1528. na području Zemljanika nastaje nahija [[Zmijanje]] sa neznatno različitim granicama. Njeno ime prvi put se spominje u popisnim defterima 1541. Stanovništvo se od vajkada bavilo [[stočarstvo]]m, prvenstveno [[Ovca|ovčarstvom]]. Zmijanjci su uživali određenu autonomiju na osnovu [[Martolozi|martološke]] službe i imali su status filuridžija. Periferijom Zmijanja je prošao poznati putopisac [[Benedikt Kuripešić]] i zapisao da ovdje „stanuje mnogo martolosa i ovčara”.<ref name="Zmijanje">[https://www.poreklo.rs/2014/07/13/zmijanje-zmijanjci/comment-page-1/?lang=cir&script=lat Miodrag M. Vulin: Zmijanje i Zmijanjci - www.poreklo.rs]</ref> == Karakteristike == Glavna karakteristika veza je upotreba duboke plave niti, ručni rad biljnim bojama i improvizovani geometrijski oblici. Bogatstvo i varijacije izvezenih dizajna određuju društveni status seoskih žena. Zmijanjski vez predstavlјa posebnu tehniku. Plave niti na bijelom platnu osnova su zmijanjskog veza. Materijal na kojem je rađen vez doživlјavao je transformaciju, ali je vez i dalјe zadržavao autentične specifičnosti. Prvo se vezlo na [[Konoplja|konoplјinim]] i [[lan]]enim platnima, zatim na [[Pamuk|pamučnim]], a danas se ovaj vez prezentuje i na savremenim industrijskim tkaninama. Iglom se prave krstići, koji se spajaju u razne geometrijske oblike. Bogatstvo šara i oblika, od krsta, jabuke i grane, cvjetova i drugih oblika predstavlјaju pravu riznicu izraza i značenja: sreća u porodici, dobro zdravlјe, zdravo potomstvo i slično. Djevojke sa Zmijanja ukrašavale su svoje nošnje što bogatijim vezom, kako bi pokazale da su spremne za udaju.<ref>[https://ich.unesco.org/en/state/bosnia-and-herzegovina-BA UNESCO - Nematerijalna kulturna baština u Bosni i Hercegovini, 2.12.2022 ]</ref> Najčešći ornamenti koji prevladavaju u zmijanjskom vezu su stilizovani bilјni oblici pravilne i simetrične geometrijske osnove. Motiv kola u obliku romba najčešće se uočava u zmijanjskom vezu. Veliki je broj kombinacija kola sa sitnijim motivima. Vez sadrži snažnu simboliku koja se prenosi generacijama, te promoviše kreativnost, društvenu jednakost, poštovanje različitosti, kreativnosti i neverbalnu komunikaciju. On također ima i sentimentalnu i emocionalnu vrijednost, posebno za raseljeno stanovništvo koje koristi šarene, vezene haljine kao izraz nacionalnog i lokalnog identiteta i ponosa. Vez povezuje zajedno mnogo elemenata kulturne baštine, kao što su muzika, rituali, usmena tradicija, rukotvorine i simbolika.<ref>[http://zmijanje.com/lat/ovezu.html Zmijanjski vez - zmijanje.com/]</ref> == Literatura == * [[Milan Karanović]] - Granice srednjovjekovne župe Zemljanik, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu XLVIII, 1936, sv. 1, Sarajevo, 1936, 27-36. * [[Vladislav Skarić]] - Župa Zemljanik i stara nahija Zmijanje, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu XLIX, sv. 1, Sarajevo, 1937, 37-53. == Reference == {{reference|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Zmijanje embroidery}} {{Portal|Bosna i Hercegovina}} [[Kategorija:Nematerijalna kulturna baština u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Banja Luka]] fr85y28sbki8lc4t5g1pw4pb96tfxyv Viktor Orbán 0 483796 3848685 3843083 2026-05-22T21:15:25Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848685 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Viktor Orbán | slika = Viktor Orban.2024 (cropped).jpg | redoslijed = [[Premijer Mađarske]] | vrijeme_na_vlasti = 29. maj 2010 – 9. maj 2026. | prethodnik = [[Gordon Bajnai]] | nasljednik = [[Péter Magyar]] | vrijeme_na_vlasti2 = 6. juli 1998 – 27. maj 2002 | prethodnik2 = [[Gyula Horn]] | nasljednik2 = [[Péter Medgyessy]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1963|05|31}}<ref>[http://www.kormany.hu/hu/a-miniszterelnok/eletrajz Biografija Viktora Orbana] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925081053/https://www.kormany.hu/hu/a-miniszterelnok/eletrajz |date=25. 9. 2020 }}, kormany.hu</ref> | mjesto_rođenja = [[Székesfehérvár]], [[Mađarska]] | politička_stranka = [[Fidesz]] (od 1988) | supruga = {{brak|Anikó Lévai|1986}} | djeca = 5 | potpis = Accession Treaty 2011 Viktor Orbán signature.svg }} '''Viktor Mihály Orbán''' (rođen 31. maja 1963) jest [[Mađarska|mađarski]] političar koji je obavljao funkciju [[Premijer Mađarske|premijera Mađarske]] od 2010 do 2026. Prethodno je istu dužnost obavljao u mandatu od 1998. do 2002. Čelnik je krajnje desničarske stranke [[Fidesz]] od 2003, a prethodno je vodio stranku od 1993. do 2000. Povratkom Orbána na vlast 2010, Mađarska je doživjela demokratsko nazadovanje i slabljenje nezavisnosti pravosuđa, a istovremeno je bila svjedok porasta [[Korupcija|korupcije]] i uspostavljanja vladinih agencija sa strožim nadzorom nad štampom i medijima.<ref>{{cite news |title=What to do when Viktor Orbán erodes democracy |url=https://www.economist.com/news/leaders/21723835-europe-has-tools-make-autocrat-back-down-what-do-when-viktor-orban-erodes-democracy |access-date=17. 12. 2017 |magazine=[[The Economist]] |language=en}}</ref> Tokom njegovog drugog premijerskog mandata, provedeno je nekoliko kontroverznih ustavnih i zakonodavnih reformi, uključujući amandmane na Ustav Mađarske iz 2013. U aprilu 2026, Orban je izgubio na [[Parlamentarni izbori u Mađarskoj 2026.|mađarskim parlamentarnim izborima]] od stranke [[Tisza (stranka)|Tisza]] koju predvodi nekadašnji član Fidesza, [[Péter Magyar]].<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12. 4. 2026 |work=[[BBC]] |language=en}}</ref> Orbán se protivi pravu na azil u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]], kao i pravima [[LGBTQ]] osoba i istospolnim brakovima. Iako zastupa kršćanski nacionalizam,<ref>{{cite web|url=https://theloop.ecpr.eu/hungary-and-the-future-of-europe/|title=Hungary and the future of Europe|website=The Loop|author=John Chin, Mirren Hibbert|language=en}}</ref> i ono što je nazvao "neliberalnom demokratijom",<ref>{{cite news |date=30. 7. 2014 |title=Full text of Viktor Orbán's speech at Băile Tuşnad (Tusnádfürdő) of 26 July 2014 |url=https://budapestbeacon.com/full-text-of-viktor-orbans-speech-at-baile-tusnad-tusnadfurdo-of-26-july-2014/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728164958/https://budapestbeacon.com/full-text-of-viktor-orbans-speech-at-baile-tusnad-tusnadfurdo-of-26-july-2014/ |archive-date=28. 7. 2021 |access-date=25. 10. 2020 |work=The Budapest Beacon |language=en}}</ref> promovirao je blagi euroskepticizam, protivljenje liberalnoj demokratiji i uspostavljanje bližih veza s Kinom, Rusijom i Turskom.<ref>{{Cite journal |last=Kelemen |first=R. Daniel |date=2017 |title=Europe's Other Democratic Deficit: National Authoritarianism in Europe's Democratic Union |journal=Government and Opposition |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=211–238 |doi=10.1017/gov.2016.41 |issn=0017-257X |doi-access=free}}</ref> Njegova vlada je optužena za bogaćenje elita povezanih s administracijom<ref>{{Cite news |date=2026 |title=How Viktor Orbán’s oligarchs reaped billions in public contracts |url=https://www.ft.com/content/70c20ff6-9778-4f97-902b-d3c859b59339 |work=Financial Times |language=en }}</ref> i okarakterisana je kao [[kleptokratija]]. Pod Orbánovom vladom, Mađarska je različito opisivana kao hibridni režim, sistem dominantne stranke ili kao mafijaška država.<ref>{{Cite journal |last1=Krekó |first1=Péter |last2=Enyedi |first2=Zsolt |date=2018 |title=Orbán's Laboratory of Illiberalism |url=https://muse.jhu.edu/article/698916 |url-status=live |journal=Journal of Democracy |language=en |volume=29 |issue=3 |pages=39–51 |doi=10.1353/jod.2018.0043 |issn=1086-3214 |s2cid=158956718 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130211145/https://muse.jhu.edu/article/698916 |archive-date=30. 11. 2020 |access-date=25. 1. 2021 |language=en}}</ref> ==Premijer Mađarske== Njegova stranka [[Fidesz]] osvojila je 29% glasova na parlamentarnim izborima 1998. Zajedno s ostatkom raspuštenog [[Mađarski demokratski forum|Mađarskog demokratskog foruma]] (glavna stranka prve slobodno izabrane vlade) i [[Nezavisna stranka malih posjednika|Nezavisnom strankom malih posjednika]], formirao je koalicionu vladu. Orbán je sa 35 godina postao drugi najmlađi premijer u historiji Mađarske, nakon [[András Hegedűs|Andrása Hegedűsa]]. Tu funkciju obavljao je do 2002. Ponovo je izabran za premijera 2010. kada je Fidesz, u koaliciji s [[Demokršćanska narodna partija (Mađarska)|Demokršćanskom narodnom partijom]] (KDNP), ostvario uvjerljivu pobjedu na parlamentarnim izborima, osiguravši dvotrećinsku većinu u parlamentu.<ref>{{cite news|url=https://index.hu/belfold/2010/05/29/orban_viktor_a_miniszterelnok/|title=Nyolc év után újra Orbán a miniszterelnök|publisher=[[Index.hu|Index]]|date=29. 5. 2010|access-date=29. 5. 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://nol.hu/belfold/_soli_deo_gloria__-_megalakult_a_masodik_orban-kormany|title="Soli deo gloria" - megalakult a második Orbán-kormány|publisher=Népszabadság|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013064841/http://nol.hu/belfold/_soli_deo_gloria__-_megalakult_a_masodik_orban-kormany|archive-date=13. 10. 2012}}</ref> ==Kontroverze vezane za Bosnu i Hercegovinu== ===Podrška Miloradu Dodiku=== Orbán je razvio bliske političke i ekonomske veze s [[Milorad Dodik|Miloradom Dodikom]], bivšim predsjednikom [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Dodikova secesionistička retorika i negiranje [[Genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]] godinama su predmet kritika međunarodne zajednice, ali Orbán mu je pružao otvorenu podršku. U aprilu 2024. Dodik je Orbánu uručio Orden Republike Srpske na ogrlici, što je izazvalo oštre reakcije probosanskih stranaka i javnosti u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/bs/nakon-putina-dodik-odlikuje-i-orbana/a-68745755|title=Nakon Putina, Dodik odlikuje i Orbana?|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=5. 4. 2024|access-date=16. 2. 2026}}</ref> Orbán je više puta naglasio da Mađarska neće podržati nikakve sankcije [[Evropska unija|Evropske unije]] protiv Dodika, čime je otežavao jedinstven odgovor EU na poteze koji su ugrožavali [[Dejtonski mirovni sporazum|Daytonski mirovni sporazum]]. ===Antimuslimanska retorika=== Tokom govora u decembru 2021. Orbán je izazvao diplomatski skandal izjavivši da integracija Bosne i Hercegovine u Evropsku uniju predstavlja "izazov" zbog prisustva dva miliona [[Muslimani|muslimana]].<ref>{{Cite web|url=https://www.szabadeuropa.hu/a/muszlimellenes-retorikaja-miatt-biraljak-orbant-bosznia-hercegovinaban/31623036.html|title=Muszlimellenes retorikája miatt bírálják Orbánt Bosznia-Hercegovinában|publisher=Szabad Európa|date=22. 12. 2021|access-date=16. 2. 2026}}</ref> Ova izjava naišla je na žestoke osude. [[Husein Kavazović]], reisu-l-ulema [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice u BiH]], nazvao ju je "ksenofobnom i rasističkom", upozoravajući da takva ideologija podsjeća na mračne periode evropske historije. [[Šefik Džaferović]], tadašnji član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]], ocijenio je izjavu sramnom, istaknuvši da su [[Bošnjaci]] autohtoni evropski narod. ===Negiranje genocida u Srebrenici=== Mađarska vlada pod Orbánovim vodstvom zauzela je kontroverzan stav i prilikom glasanja o Rezoluciji UN-a o genocidu u [[Srebrenica|Srebrenici]] 2024. [[Olivér Várhelyi]], mađarski komesar za proširenje EU, podržao je narativ srpskih lidera poput Dodika i predsjednika Srbije [[Aleksandar Vučić|Aleksandra Vučića]], tvrdeći da rezolucija nameće kolektivnu krivicu srpskom narodu, iako tekst rezolucije to izričito ne navodi.<ref>{{Cite web|url=https://444.hu/2024/05/18/bosnyak-kulugyminiszter-varhelyinek-szavai-fajdalmasak-mert-ellentetesek-az-egyetemes-emberi-ertekekkel|title=Bosnyák külügyminiszter Várhelyinek: Szavai fájdalmasak|publisher=444.hu|date=18. 5. 2024|access-date=16. 2. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> Kao odgovor na ovakvu politiku, [[Elmedin Konaković]], ministar vanjskih poslova BiH, uputio je protestno pismo, a saradnja na određenim poljima EU integracija je privremeno zahladnjela. ==Odnos prema Evropskoj uniji== [[Datoteka:EPP Congress Madrid 2015-10 Orbán (6).jpg|mini|Orbán i njemačka kancelarka [[Angela Merkel]] u [[Madrid]]u, 21. oktobar 2015.]] Viktor Orbán je poznat kao jedan od najvećih kritičara produbljivanja političke integracije unutar [[Evropska unija|Evropske unije]]. Promovira koncept "iliberalne demokratije" (engl. ''illiberal democracy''), zalažući se za jačanje nacionalnog suvereniteta nasuprot ovlastima [[Brisel]]a. ===Sukobi i blokade=== Orbánova vlada često koristi pravo veta u [[Vijeće Evropske unije|Vijeću EU]] kako bi blokirala ili ublažila odluke, posebno one koje se tiču vanjske politike, poput sankcija [[Rusija|Rusiji]] ili finansijske pomoći [[Ukrajina|Ukrajini]].<ref>{{Cite web|url=https://www.deutschlandfunk.de/ungarns-rolle-als-verhinderer-in-der-eu-100.html|title=Ungarn in der EU - Viktor Orbáns Rolle als Verhinderer|publisher=Deutschlandfunk|date=31. 5. 2022|access-date=16. 2. 2026}}</ref> Zbog zabrinutosti oko stanja vladavine prava, korupcije i nezavisnosti pravosuđa u Mađarskoj, Evropska komisija je zamrznula isplatu značajnog dijela sredstava iz kohezijskih fondova namijenjenih toj zemlji. ===Mađarsko predsjedavanje EU (2024)=== U drugoj polovini 2024. Mađarska je preuzela rotirajuće predsjedavanje Vijećem EU. Orbánov mandat obilježen je kontroverznom "mirovnom misijom" u [[Moskva|Moskvu]] i [[Peking]], koju je poduzeo bez mandata ostalih lidera EU, što je izazvalo diplomatski bojkot dijela sastanaka u Budimpešti od strane drugih članica.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/de/ungarns-ratspr%C3%A4sidentschaft-will-orban-die-eu-verlassen/a-71167847|title=Ungarns Ratspräsidentschaft: Will Orban die EU verlassen?|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=27. 12. 2024|access-date=16. 2. 2026}}</ref> ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Viktor Orbán}} {{Premijeri Mađarske}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Orbán, Viktor}} [[Kategorija:Rođeni 1963.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Székesfehérvár]] [[Kategorija:Mađarski političari]] [[Kategorija:Premijeri Mađarske]] acg0bjglyju2p3mj3if2ww5lpifug7d Von Hippel–Lindauov sindrom 0 486860 3848704 3834879 2026-05-22T23:53:06Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848704 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Von Hippel–Lindauova bolest<br>(Porodična cerebeloretinska angiomatoza)<ref>{{cite web |last1=RESERVED |first1=INSERM US14-- ALL RIGHTS |title=Orphanet: Von Hippel Lindau disease |url=https://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?lng=en&Expert=892 |website=www.orpha.net |access-date=25. 5. 2019 |language=en}}</ref> | slika = Hippel Lindau.gif | olpis_slike = Tipska distribucija hemangioblastoma kod Von Hippel–Lindauove bolesti | veličina_slike=300px | complications = | DiseasesDB = 14000 | ICD10 = {{ICD10|Q|85|8|q|80}} | ICD9 = {{ICD9|759.6}} | ICDO = | OMIM = 193300 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = ped | eMedicineTopic = 2417 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|oph|354}} | GeneReviewsNBK = NBK1463 | GeneReviewsName = von Hippel-Lindau syndrome | Orphanet = 892 | meshName = Hippel-Lindau+Disease | meshNumber = C10.562.400 | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Von Hippel–Lindauova bolest''' (''VHL''), poznata i kao '''Von Hippel–Lindauov sindrom''', jest [[rijetka bolest|rijetki]] [[genetički poremećaj]] uz multisistemsko učešće.<ref>{{Cite web|url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/7855/von-hippel-lindau-disease|title=Von Hippel-Lindau disease {{!}} Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD) – an NCATS Program|website=rarediseases.info.nih.gov|language=en|access-date=17. 4. 2018|archive-date=18. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418032344/https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/7855/von-hippel-lindau-disease|url-status=dead}}</ref> Karakteriziraju ga visceralne [[ciste]] i [[benigni tumor]]i s potencijalom za kasniju malignu transformaciju. To je tip [[fakomatoza]] koji je posljedica [[mutacije]] u [[Von Hippel–Lindauv tumorski supresor|Von Hippel–Lindauvom tumorsk-supresorskom]] genu na [[hromosom 4|hromosomu 3]], sekvenca p25.3.<ref>{{cite journal |last=Richard |first=S |author2=Gardie, B |author3=Couvé, S |author4=Gad, S |title=Von Hippel-Lindau: How a rare disease illuminates cancer biology |journal=Seminars in Cancer Biology |date=30. 5. 2012 |pmid=22659535 |doi=10.1016/j.semcancer.2012.05.005 |volume=23 |issue=1 |pages=26–37 |url=http://www.hal.inserm.fr/inserm-01402348/file/2012RichardCancerBiology.pdf |access-date=4. 1. 2022 |archive-date=9. 4. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409102911/http://www.hal.inserm.fr/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |last1=Henry |first1=Todd |last2=Campell |first2=James |last3=Hawley |first3=Arthur |title=Todd-Sanford clinical diagnosis by laboratory methods, edited by Israel Davidsohn [and] John Bernard Henry. |year=1969 |publisher=Saunders |location=Philadelphia |isbn=978-0-7216-2921-6 |pages=555 |edition=14th}}</ref><ref name="Wong">{{cite journal |title=Genotype–phenotype correlation in von Hippel–Lindau disease with retinal angiomatosis |journal=Archives of Ophthalmology |volume=125 |issue=2 |pages=239–45 |date=februar 2007 |pmid=17296901 |doi=10.1001/archopht.125.2.239 |url=http://archopht.ama-assn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17296901 |archive-url=https://archive.today/20081212234306/http://archopht.ama-assn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17296901 |url-status=dead |archive-date=12. 12. 2008 |access-date=22. 10. 2008 |display-authors=3 |author1=Wong WT |author2=Agrón E |author3=Coleman HR |last4=Reed |first4=GF |last5=Csaky |first5=K |last6=Peterson |first6=J |last7=Glenn |first7=G |last8=Linehan |first8=WM |last9=Albert |first9=P |pmc=3019103}}</ref> ==Znaci i simptomi== [[slika:Retinal detachment in Von Hippel-Lindau disease.jpg|left|thumb|Fotografija pomoću prorezne lampe koja prikazuje [[mrežnjačno odvajanje]] kod Von Hippel–Lindauove bolesti]] Znakovi i simptomi povezani s VHL bolešću uključuju [[glavobolje]], probleme s ravnotežom i hodanjem, vrtoglavicu, slabost udova, probleme s [[vid]]om i visok [[krvni pritisak]]. Stanja povezana sa VHL bolešću su [[angiomatoza]], [[hemangioblastom]]i, [[feohromocitom]], [[hepatoćelijski karcinom]], [[rak pankreasa]] [[cista|ciste]] ([[pankreas serozni cistadenom ]]), [[tumor endolimfne vrećice]] i bilateralni papilski cistadenomi [[epididimis]]a (muškarci) ili [[široki maternični ligament]] (žene).<ref name="N&NI">{{cite book |title=Neurology and Neurosurgery Illustrated |url=https://archive.org/details/neurologyneurosu0000lind_r0o7 |last=Lindsay |first=Kenneth W |author2=Ian Bone |author3=Robin Callander |author4=J. van Gijn |year=1991 |publisher=Churchill Livingstone |location=United States |isbn=978-0-443-04345-1}}</ref><ref>{{Cite book |chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1463/ |title = Von Hippel-Lindau Disease |last1 = Frantzen |first1 = Carlijn |last2 = Links |first2 = Thera P. |last3 = Giles | first3 = Rachel H. |date = 21. 6. 2012 |work = GeneReviews at NCBI |access-date= 30. 3. 2013 |chapter = Von Hippel-Lindau Syndrome |publisher = University of Washington, Seattle }}</ref> Angiomatoza javlja se kod 37,2% pacijenata koji imaju VHL bolest i obično se javlja u [[mrežnjača|mrežnjači]]. Kao posljedica toga, vrlo je čest gubitak vida. Međutim, drugi organi mogu biti zahvaćeni: [[moždani udar]], [[srčani udar]] i kardiovaskularne bolesti su uobičajeni dodatni simptomi.<ref name="Wong"/> Otprilike 40% VHL bolesti manifestuje se hemangioblastomima [[CNS]]-a, prisutnim u oko 60–80% slučajeva. Hemangioblastomi kičme se nalaze u 13–59% VHL bolesti i specifični su jer se 80% nalazi u VHL bolesti.<ref name = "pmid21386872"/><ref name ="pmid10630173">{{cite journal|last=Friedrich|first=CA|title=Von Hippel-Lindau syndrome. A pleomorphic condition|journal=Cancer|date=Dec 1, 1999|volume=86|issue=11 Suppl|pages=2478–82|pmid=10630173|doi=10.1002/(SICI)1097-0142(19991201)86:11+<2478::AID-CNCR4>3.0.CO;2-5 }}</ref> Iako su svi ovi tumori uobičajeni s bolešći VHL, oko polovine slučajeva ima tumore samo jednog tipa.<ref name="pmid10630173"/> ==Patogeneza== Bolest je uzrokovana mutacijama Von Hippel-Lindauovog [[gen supresije tumora|tumorskog supresora]] (VHL) gena na kratkom kraku [[hromosom 3|hromosoma 3]] (3p25–26). Postoji preko 1.500 [[mutacija]] [[klicin list|zametne linije]] i [[somatska mutacija|somatskih mutacija]] u VHL bolesnika.<ref>{{cite journal|last1=Kondo|first1=K|title=The von Hippel–Lindau Tumor Suppressor Gene|journal=Experimental Cell Research|date=10. 3. 2001|volume=264|issue=1|pages=117–125|doi=10.1006/excr.2000.5139|pmid=11237528|last2=Kaelin Jr|first2=WG}}</ref><ref name="pmid20151405">{{cite journal |author=Nordstrom-O'Brien M |author2= van der Luijt RB |author3= van Rooijen E |display-authors=etal |title=Genetic analysis of von Hippel-Lindau disease |journal=Hum. Mutat. |volume=31 |issue=5 |pages=521–37 |date=maj 2010 |pmid=20151405 |doi=10.1002/humu.21219|s2cid= 38910112 |doi-access=free }}</ref> [[slika:Autosomal dominant - en.svg|thumb|right|Von Hippel–Lindauova bolest nasljeđuje se po [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantnom]] obrascu.]] Svaka ćelija u u organizmu ima dvije kopije svakog gena (osim onih koje se nalaze u spolnim [[hromosom]]ima, [[hromosom X|X]] i [[hromosom Y|Y]]). Kod VHL bolesti, jedna kopija VHL gena ima mutaciju i proizvodi neispravan VHL protein (pVHL). Međutim, druga kopija i dalje proizvodi funkcionalni protein. Stanje se nasljeđuje autosomno dominantno – jedna kopija neispravnog gena je dovoljna da poveća rizik od razvoja tumora.<ref>{{cite journal|last=Knudson|first=AG|title=Two genetic hits (more or less) to cancer|journal=Nature Reviews Cancer|date=Nov 2001|volume=1|issue=2|pages=157–62|pmid=11905807|doi=10.1038/35101031|s2cid=20201610}}</ref><ref name ="pmid18039096">{{cite journal|last=Kaelin|first=WG|title=Von Hippel-Lindau disease|journal=Annual Review of Pathology|year=2007|volume=2|pages=145–73|pmid=18039096|doi=10.1146/annurev.pathol.2.010506.092049}}</ref> Otprilike 20% slučajeva VHL bolesti nalazi se kod osoba bez porodične historije, poznatih kao ''[[mutacija]] [[de novo]]''. Naslijeđena mutacija VHL gena je odgovorna za preostalih 80 posto slučajeva.<ref name = "pmid21386872"/> Oko 30–40% mutacija u VHL genu sastoji se od 50–250 kb [[delecija (genetika)|delecijskih mutacija]] koje uklanjaju dio gena ili cijeli gen i bočne regije [[DNK]]. Preostalih 60–70% VHL bolesti uzrokovano je skraćenjem pVHL-a [[nonsens mutacija]]ma, [[indel|indel mutacijama]] ili [[mutacija mjesta prerade]].<ref name="pmid21386872 "/> ==Dijagnoza== Otkrivanje tumora specifičnih za VHL bolest je važno u dijagnozi bolesti. Kod osoba sa porodičnom historijom VHL bolesti, jedan hemangioblastom, [[feohromocitom]] ili [[karcinom bubrežnih ćelija]] može biti dovoljan za postavljanje dijagnoze. Kako se svi tumori povezani sa VHL bolešću mogu naći sporadično, najmanje dva tumora moraju biti identificirana da bi se dijagnosticirala VHL bolest kod osobe bez porodične anamneze.<ref name = "pmid21386872"/><ref name ="pmid10630173"/> Genetička dijagnoza je također korisna u dijagnostici VHL bolesti. Kod nasledne VHL bolesti, tehnike kao što su [[Southern blot]] i [[DNK sekvenciranje|gensko sekvenciranje]] mogu se koristiti za analizu [[DNK]] i identifikaciju [[mutacija]]. Ovi testovi mogu se koristiti za skrining članova porodice onih koji boluju od VHL bolesti; ''[[de novo]]'' slučajeve koji proizvode [[genetički mozaicizam]] je teže otkriti, jer se mutacije ne nalaze u [[leukocit|bijelim krvnim ćelijama]] koje se koriste za [[genetička analiza|genetičku analizu]].<ref name="pmid21386872">{{cite journal |author=Maher ER |author2= Glenn GM |author3= Walther M |display-authors=etal |title=von Hippel-Lindau disease: a clinical and scientific review |journal=European Journal of Human Genetics |volume=19 |issue=6 |pages=617–23 |date=juni 2011 |pmid=21386872 |pmc=3110036 |doi=10.1038/ejhg.2010.175 }}</ref><ref name="pmid12814730">{{cite journal |author=Lonser RR |title=von Hippel-Lindau disease |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2003-06-14_361_9374/page/2058 |journal=Lancet |volume=361 |issue=9374 |pages=2059–67 |date=juni 2003 |pmid=12814730 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13643-4 |s2cid=13783714 }}</ref> ===Klasifikacija=== VHL bolest se može podijeliti prema kliničkim manifestacijama, iako ove grupe često koreliraju s određenim tipovima mutacija prisutnih u VHL genu.<ref name ="pmid20231120">{{cite journal|last=Calzada|first=MJ|title=Von Hippel-Lindau syndrome: molecular mechanisms of the disease|journal=Clinical & Translational Oncology|date=mart 2010|volume=12|issue=3|pages=160–5|pmid=20231120|doi=10.1007/s12094-010-0485-9|s2cid=7789108}}</ref> ==Liječenje== Rano prepoznavanje i liječenje specifičnih manifestacija VHL može značajno smanjiti komplikacije i poboljšati kvalitet života. Iz tog razloga, osobe sa VHL bolešću se obično rutinski pregledavaju na retinske angiome, hemangioblastome [[CNS]]-a, [[karcinom]]e bubrega sa čistim ćelijama i feohromocitome.<ref>{{cite journal |author=Priesemann M |author2=Davies KM |author3=Perry LA |display-authors=etal |year=2006 |title=Benefits of screening in von Hippel-Lindau disease – comparison of morbidity associated with initial tumours in affected parents and children |journal=Horm. Res. |volume=66 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1159/000093008 |pmid=16651847|s2cid=29862078 }}</ref> Hemangioblastomi [[CNS]]-a obično se uklanjaju hirurški ako su simptomski. [[Fotokoagulacija]] i [[krioterapija]] se obično koriste za liječenje simptomskih angioma [[mrežnjača|mrežnjače]], iako antiangiogeno liječenje također može biti opcija. Tumori bubrega mogu se ukloniti djelomičnom [[nefrektomija|nefrektomijom]] ili drugim tehnikama kao što je [[radiofrekventna ablacija]].<ref name="pmid21386872" /> [[Belzutifan]] je lijek koji se istražuje za liječenje von Hippel-Lindauove bolesti [[karcinom bubrežnih ćelija|karcinoma bubrežnih ćelija]].<ref>{{cite web | title=Belzutifan | website=SPS - Specialist Pharmacy Service | date=18. 3. 2021 | url=https://www.sps.nhs.uk/medicines/belzutifan/ | access-date=25. 4. 2021 | archive-date=26. 4. 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210426052135/https://www.sps.nhs.uk/medicines/belzutifan/ | url-status=dead }}</ref><ref name="raps">{{cite press release | title=MHRA awards first ‘innovation passport’ under new pathway | website=RAPS | url=https://www.raps.org/news-and-articles/news-articles/2021/2/mhra-awards-first-innovation-passport-under-new-pa | access-date=25. 4. 2021}}</ref><ref>{{cite press release | title=Merck Receives Priority Review From FDA for New Drug Application for HIF-2α Inhibitor Belzutifan (MK-6482) | publisher=Merck | via=Business Wire | date=16. 3. 2016 | url=https://www.businesswire.com/news/home/20210316005293/en/ | access-date=25. 4. 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=FDA Grants Priority Review to Belzutifan for von Hippel-Lindau Disease–Associated RCC|url=https://www.cancernetwork.com/view/fda-grants-priority-review-to-belzutifan-for-von-hippel-lindau-disease-associated-rcc|access-date=26. 4. 2021|website=Cancer Network}}</ref> ==Epidemiologija== VHL bolest ima incidencu 1/36.000 porođaja. Postoji preko 90% [[penetrabilnost (genetika)|penetrabilnosti]] do 65. godine.<ref>{{Cite book|last=Kim|first=JJ|author2=Rini, BI |author3=Hansel, DE |title=Von Hippel Lindau syndrome|year=2010|volume=685|pages=228–49|pmid=20687511|doi=10.1007/978-1-4419-6448-9_22|series=Advances in Experimental Medicine and Biology|isbn=978-1-4419-6447-2}}</ref> ==Historija== [[slika:Hippel.JPG|thumb|Originalni Von Hippelov opis bolesti]] Prvi opis očnih angioma dao je njemački oftalmolog [[Eugen von Hippel]] ,1904.<ref>{{cite journal |author=Von Hippel E |title=Ueber eine sehr seltene Erkrankung der Netzhaut |journal=Albrecht von Graefes Arch Ophthal |volume=59 |pages=83–106 |year=1904 |doi=10.1007/bf01994821|s2cid=22425158 |url=https://zenodo.org/record/1428370 }}</ref> [[Arvid Lindau]] opisao je angiome [[cerebelum]]a i [[kičma|kičme]] u 1927.<ref>{{cite journal |author=Lindau A |title=Zur Frage der Angiomatosis Retinae und Ihrer Hirncomplikation |journal=Acta Ophthalmol |volume=4 |issue=1–2 |pages=193–226 |year=1927 |doi=10.1111/j.1755-3768.1926.tb07786.x |s2cid=73385451 }}</ref> Termin Von Hippel-Lindauova bolest korišten je prvi put 1936. godine; međutim, njegova upotreba je postala uobičajena tek 1970-ih.<ref name = "pmid21386872"/> ==Također pogledajte== * [[Hemangioblastom]] * [[Natrijski kanal]] * [[Nefron]] * [[Proksimalna izuvijana cijev]] ==Reference== {{Reflist}} == Vanjski linkovi == * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1463/ GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Von Hippel-Lindau Syndrome] * {{NINDS|Von-Hippel-Lindau-Disease-VHL|Von Hippel–Lindau Disease (VHL)}} * {{NLM|vonhippellindausyndrome|Von Hippel–Lindau syndrome}} * {{Chorus|00417|von Hippel–Lindau syndrome}} * {{WhoNamedIt|synd|2057|Hippel–Lindau disease}} * {{OMIM|608537}} (VHL gene) {{Fakomatoze}} {{Poremećaji translacije i posttranslacijske modifikacije}} {{DEFAULTSORT:Von Hippel-Lindau disease}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 3]] [[Kategorija:Autosomno dominantni poremećaji]] [[Kategorija:Rijetke bolesti]] [[Kategorija:Nasljedni karcinomi]] [[Kategorija:Genodermatoze]] [[Kategorija:Sindromi]] pycvtwgzldwk86rlhool384p9l50e89 Dijabetes melitus tip 1 0 487282 3848638 3834459 2026-05-22T16:47:39Z Genetičar 181151 /* Vanjski linkovi */ 3848638 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Tip 1 šećerne bolesti<br>(Diabetes mellitus tip 1)<br>(Insulin-ovisni dijabetes)<ref name=NIH2014Cau/> <br>(Mladalački diiabetes)<ref name=NIH2014Type/> | slika = Blue circle for diabetes.svg | veličina_slike = 200px | opis_slike = Plavi krug, simbol dijabetesa.<ref>{{cite web |title=Diabetes Blue Circle Symbol |url=http://www.diabetesbluecircle.org |date=17. 3. 2006 |publisher=International Diabetes Federation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ |archive-date=5. 8. 2007}}</ref> *Oblast: [[Endokrinologija]] *Simptomi: [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|pojačana žeđ]], [[polifagija|pojačana glad]], gubitak težine<ref name=WHO2016/> *Komplikacije: [[Dijabeteaka ketoacidoza]], [[neketonska hiperosmolarna koma]], slabo zacjeljivanje, [[kardiovaskularna bolest]], [[dijabeteska retinopatija|oštećenje očiju]]<ref name=NIH2014Type/><ref name=WHO2016/> *Početak: Relativno kratak vremenski period<ref name=NIH2014Cau/> *Trajanje: Dugoročno<ref name=WHO2016/> *Uzroci: Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a<ref name=WHO2016/> *Rizici: Porodična anamneza, [[celijakija]]<ref name=Change2014/> *Dijagnoza: Šećer u krvi, [[glikirani hemoglobin|A1C]]<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag/> *Prevencija: Nepoznata<ref name=WHO2016/> *Tretman: [[Insulin]], [[dijabetesna dijeta]], vježba<ref name=NIH2014Cau/><ref name=NIH2014Type/> *[[Frekvencija]]: ~7,5% slučajeva šećerne bolesti<ref name=Lancet06/> | DiseasesDB = 3649 | ICD10 = {{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.01}} | OMIM = 222100 | MedlinePlus = 000305 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 546 | MeshID = D003922 | Scholia = Q124407 }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D'''), ranije poznat kao '''mladalački dijabetes''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[Langerhansovi otočići]] (sadrže [[beta ćelije]]) u [[pankreas|gušterači]] proizvode vrlo malo ili nimalo [[insulin]]a.<ref name=WHO2016/> Insulin je [[hormon]] potreban ćelijama za korištenje [[šećer u krvi|šećera u krvi]] za proizvodnju [[energije]] i pomaže u regulaciji normalnog nivoa [[glukoza|glukoze]] u [[krvotok]]u.<ref name=NIH2014Type/> Prije liječenja ovo u organizmu dovodi do [[hiperglikemija|visokog nivoa šećera u krvi]].<ref name=NIH2014Cau/> Uobičajeni simptomi ovog povišenog šećera u krvi su [[poliurija|učestalo mokrenje]], [[polidipsija|pojačana žeđ]], [[polifagija|pojačana glad]], gubitak težine i druge ozbiljne komplikacije.<ref name=WHO2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Torpy, JM |title=Type 1 Diabetes |journal=JAMA |date=Sep 2007 |url= https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/208971 |volume=298 |issue=12 |page=1472 |doi=10.1001/jama.298.12.1472 |pmid=17895465 |doi-access=free}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid]], [[umor (medicina)|umor]] i sporo zacjeljivanje rana.<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |website=NIDDK |access-date=31. 7. 2016 |date=februar 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16. 8. 2016}}</ref> Simptomi se obično razvijaju u kratkom vremenskom periodu, često nekoliko sedmica.<ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 je nepoznat,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |work=WHO |access-date=29. 5. 2017 |date=novembar 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26. 8. 2013 }}</ref> ali vjeruje se da uključuje kombinaciju genetičkih i okolišnih faktora.<ref name=NIH2014Cau/> Osnovni mehanizam uključuje [[Autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode insulin .<ref name=NIH2014Type/> Nedavne studije sugeriraju da ovo autoimunsko uništavanje otočića može biti izazvano upornim [[enterovirus]]nim [[infekcija]]ma.<ref>{{Cite journal|last1=Vehik|first1=Kendra|last2=Lynch|first2=Kristian F.|last3=Wong|first3=Matthew C.|last4=Tian|first4=Xiangjun|last5=Ross|first5=Matthew C.|last6=Gibbs|first6=Richard A.|last7=Ajami|first7=Nadim J.|last8=Petrosino|first8=Joseph F.|last9=Rewers|first9=Marian|last10=Toppari|first10=Jorma|last11=Ziegler|first11=Anette G.|date=decembar 2019|title=Prospective virome analyses in young children at increased genetic risk for type 1 diabetes|journal=Nature Medicine|language=en|volume=25|issue=12|pages=1865–1872|doi=10.1038/s41591-019-0667-0|issn=1546-170X|pmc=6898786|pmid=31792456}}</ref> Dijabetes se dijagnosticira ispitivanjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |website=NIDDK |access-date=31. 7. 2016 |date=maj 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16. 8. 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 se može razlikovati od [[dijabetes tipa 2|tipa 2]] testiranjem na prisustvo [[autoantitijelo|autoantitijela]].<ref name=Change2014/> Ne postoji poznat način prevencije dijabetesa tipa 1.<ref name=WHO2016/> Za preživljavanje je potrebno liječenje [[insulin]]om.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=august 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |access-date=31. 7. 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10. 8. 2016}}</ref> [[Insulinska terapija]] daje se obično injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i [[insulinska pumpa|insulinskom pumpom]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=juli 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31. 7. 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16. 8. 2016}}</ref> [[Dijabeteska dijeta]] i vježba su važni dijelovi upravljanja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i [[neketonska hiperosmolarna koma|neketonsku hiperosmolarnu komu]].<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije obuhvataju i [[kardiovaskularna bolest|srčanu bolest]], [[moždani udar]], [[hronično zatajenje bubrega|zatajenje bubrega]], [[čir na dijabeteskom stopalu|čir na stopalu]] i [[dijabeteska retinopatija|oštećenje očiju]].<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava nivo šećera u krvi, komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija|niske razine šećera u krvi]] ako se uzme više insulina nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa&nbsp;1 čini oko 5-10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=The Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–58 |date=mart 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081 }}</ref> Broj oboljelih u svijetu je nepoznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–54 |date=juli 2014 |pmid=24935775 |pmc=5865481 |doi=10.2337/dc14-1140 }}</ref> Unutar Sjedinjenih Država broj oboljelih procjenjuje se na jedan do tri miliona.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |publisher=American Diabetes Association |access-date=25. 7. 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16. 12. 2015}}</ref> Stope bolesti uvelike variraju, sa otprilike jednim novim slučajeen na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija|Istočnoj Aziji]] i [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u .<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31. 7. 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7. 10. 2016 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Skyler |first1=Jay |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8. 9. 2017}}</ref> It typically begins in children and young adults.<ref name=NIH2014Cau/> {{TOC limit}} ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.4| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Dijabetes tipa 1 počinje iznenada, obično u djetinjstvu ili [[adolescencija|adolescenciji]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}} Glavni znak dijabetesa tipa 1 je vrlo visoka razina šećera u krvi, koja se obično manifestira kod djece kao [[poliurija]] (pojačano mokrenje), [[polidipsija]] (pojačana žeđ) i gubitak težine.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Ponekad djeca također mogu doživjeti [[polifagija|povećan apetit]], zamagljen vid, [[Noćne enureza|mokrenje u krevet]], ponavljajuće kožne [[infekcije]], [[kandidijaza|kandidijazu]] [[međica|međice]], razdražljivost i probleme sa uspjehom u školi.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Odrasli sa dijabetesom tipa 1 obično imaju različite simptome koji se javljaju mjesecima, a ne danima ili sedmicama.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Produženi nedostatak insulina također može dovesti do [[dijabeteska ketoacidoza|dijabeteske ketoacidoze]], koju karakterizira uporni umor, suha ili crvena koža, bol u trbuhu, mučnina ili [[povraćanje]], zbunjenost, problemi s [[disanje]]m i miris voćnog daha.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web|title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28. 7. 2021 |publisher=American Diabetes Association}}</ref> Testovi krvi i urina otkrivaju neobično visok nivo [[glukoza|glukoze]] i [[keton]]a u krvi i urinu.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka [[svijest]][]i, [[koma|kome]] i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog porijekla, čak 15% u dijelovima [[Evropa|Evrope]] i [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], a čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} == Uzroci == Dijabetes tipa 1 je uzrokovan uništenjem [[beta-ćelija|β-ćelija]] – jedinih ćelija u organizmu koje proizvode insulin – i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo nije u stanju da efikasno reaguje na povećanje razine šećera u krvi i dijabetičari imaju upornu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70-90% slučajeva, β-ćelije uništene su putem [[imunski sistem|imunskog sistema]], iz razloga koji nisu sasvim jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučavana komponenta ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] ciljana na β-ćelije koja se počinju razvijati mjesecima ili godinama prije nego što se simptomi pojave.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Obično će neko prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], nakon čega će na kraju uslijediti antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]], [[PTPRN2|IA-2β]], i/ ili [[ZNT8]]. Ljudi s više ovih antitijela i koji ih razviju ranije u životu imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiology"}} The trigger for the development of these antibodies remains unclear.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Introduction"}} Iznesene su brojne teorije objašnjenja, a uzrok može uključivati genetičku podložnost, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal | vauthors = Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK | title = Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes | journal = Diabetes | volume = 54 Suppl 2 | pages = S125–36 | date = decembar 2005 | pmid = 16306330 | doi = 10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 | doi-access = free }}</ref> Preostalih 10-30% dijabetičara tipa 1 ima destrukciju [[beta-ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova [[autoimunost]]i; ovo se zove [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 i njegov uzrok ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski=== U pokušaju da se shvati šta pokreće autoimunost β-ćelija, proučavani su različiti rizici [[ekologija|životnog okruženja]]. Mnogi aspekti životne sredine i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1, ali veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći za djecu čije su majke pretile ili starije od 35 godina ili za djecu rođenu [[carski rez|carskim rezom]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Slično, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i [[BMI|indeks tjelesne mase]] (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Neke prehrambene navike su također povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, kao što je konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u ishrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima otkrile su male povezanosti između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa [[gluten]]a ili [[hranjivo vlakno|dijetalnih vlakana]]; međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu [[korelacija|povezanost]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Mnogi potencijalni okidači iz okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, potrošnju [[vitamin D|vitamina D]], nivoe aktivnog vitamina D u krvi i unos kod majke od [[masne kiseline omega-3|omega-3 masnih kiselina]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trends in epidemiology"}} Dugogodišnja hipoteza o pokretaču iz okoline je da neka [[virus]]na [[infekcija]] u ranoj fazi života doprinosi razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusiran je na [[enterovirus]]e, pri čemu su neke studije pronašle blagu povezanost s dijabetesom tipa 1, dok druge nisu otkrile nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infections"}} Velike studije na ljudima su tražile, ali još nisu pronašle povezanost između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom [[trudnoća]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infections"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost [[patogen]]ima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunskih bolesti, koje se često nazivaju [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora vezanih za higijenu – uključujući gužvu u domaćinstvu, pohađanje vrtića, gustinu naseljenosti, vakcinacije u djetinjstvu, antihelmintske lijekove i upotrebu [[antibiotik]]a tokom ranog života ili trudnoće – ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="The hygiene hypothesis and proxies of microbial exposures"}} ===Genetički=== Tip&nbsp;1 dijabetesa djelomično je uzrokovana genetičkom predispozicijom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik da sami (''[[de novo]]'') razviju bolest. U opštoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra ima dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, oni imaju rizik 30–70% da ga i sami razviju.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Otprilike polovina [[heritabilnost]]i bolesti je zbog varijacija u tri uklučena gena [[MHC klasa II|HLA klase 2]] u prezentaciju antigena: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA -DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|Obrasci varijacije]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], a česti su kod ljudi evropskog porekla. Obrasci povezani sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 su [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|asocijacijske studije na nivou genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visoku razinu šećera u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi na ili iznad 7,0&nbsp;mmol/L (126&nbsp;mg/dL) nakon gladovanja od najmanje osam sati ili nivo glukoze na ili iznad 11,1&nbsp;mmol/ L (200&nbsp;mg/dL) dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze|tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28. 7. 2021 |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn= 978-92-4-159493-6}}</ref> ''American Diabetes Association'' dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i šećera u krvi u bilo koje vrijeme na ili iznad 11,1&nbsp;mmol/L, ili [[glikirani hemoglobin]] (hemoglobin A1C) na ili iznad 48&nbsp;mmol/mol.<ref name=ADA2021>{{cite journal|title=2. Classification and diagnosis of Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes - 2021 |author=American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |publisher=American Diabetes Association |date=januar 2021 |volume=44 |issue=Supplement 1 |doi=10.2337/dc21-S002 |pages=S15–S33|pmid=33298413 |doi-access=free }}</ref> Jednom kada se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 direrencira se od drugih tipova testom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente [[beta- ćelija]].{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} Najčešće dostupni testovi otkrivaju antitijela protiv [[dekarboksilaza glutaminske kiseline]], [[citoplazme]] beta-ćelija ili insulina, od kojih je svaki cilj antitijela kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} Neki zdravstveni radnici takođe imaju pristup testovima za antitijela koja ciljaju na proteine [[beta-ćelija]] [[insulinom vezani-2|IA-2]] i [[cink transporter 8|ZnT8]]; ova antitijela su prisutna u oko 58%, odnosno 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} Neki također testiraju na [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niske razine C-peptida upućuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} ==Upravljanje == Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za liječenje hiperglikemije.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije inzulina&nbsp;– putem [[supkutana injekcija]] pomoću [[šprica]] ili insulinske pumpe&nbsp;– potrebne su više puta dnevno, prilagođavajući doze uzimajući u obzir unos hrane, nivo glukoze u krvi i fizičku aktivnost.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu – 80–130&nbsp;mg/dL prije obroka; <180&nbsp;mg/dL nakon – što je češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, ljudi sa dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Zdravstveni radnici također mogu da prate nečiji nivo [[hemoglobin]]a A1C koji odražava prosečan šećer u krvi u posljednja tri meseca.<ref name="Glycemic assessment">{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: Standards of Medical Care in Diabetes-2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Supplement 1 |pages=S73–S84 |date=januar 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |postscript=. "Glycemic assessment"}}</ref> Za većinu odraslih, Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7%. Krajnji cilj je da se izbegnu dugoročne komplikacije koje utiču na [[nervni sistem]] (npr. periferna neuropatija koja dovodi do bola i/ili gubitka osećaja u ekstremitetima) i na [[kardiovaskularni sistem]] (npr. [[srčani udar]]i, gubitak [[vid]]a). Postoje četiri glavna tipa insulina: brzodjelujući , kratkodjelujući , srednjeg djelovanja i dugodjelujući insulin. Insulin brzog djelovanja koristi se kao [[Bolus (lijek)|bolusna doza]]. Djelovanje počinje za 15 minuta, a vrhunac djelovanja za 30 do 90 minuta. Djelovanje insulina kratkog djelovanja počinje u roku od 30 minuta, s vršnim djelovanjem oko 2–4 sata. Djelovanje inzulina srednjeg djelovanja počinje u roku od jednog do dva sata s vršnim djelovanjem od četiri do 10 sati. Insulin dugog djelovanja obično se daje u isto vrijeme jednom dnevno.<ref>{{Cite web|url=https://www.healthline.com/health/diabetes/long-acting-insulin|title=Long-Acting Insulin: How It Works|date=23. 10. 2015 |website=Healthline|access-date=10. 2. 2019}}</ref> Početak djelovanja je otprilike za 1–2 sata, s produženim djelovanjem do 24 sata. Neki insulini su biosintetski proizvodi dobijeni korištenjem [[rekombinantna DNK|tehnika genetičke rekombinacije]]; ranije su se koristili goveđi ili svinjski insulini, a ponekad i riblji.<ref name="pmid11955558">{{cite journal | vauthors = Wright JR | title = From ugly fish to conquer death: J J R Macleod's fish insulin research, 1922-24 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-04-06_359_9313/page/1238 | journal = The Lancet | volume = 359 | issue = 9313 | pages = 1238–42 | date = april 2002 | pmid = 11955558 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)08222-3 | s2cid = 26381227 }}</ref> Osobe s dijabetesom tipa 1 uvijek moraju koristiti insulin, ali liječenje može dovesti do [[hipoglikemija]], tj. glukoze u krvi ispod 70&nbsp;mg/dL (3,9&nbsp;mmol/L). Hipoglikemija je vrlo česta pojava kod osoba s dijabetesom, obično posljedica neusklađenosti u ravnoteži između insulina, hrane i fizičke aktivnosti. Simptomi uključuju prekomjerno [[znojenje]], pretjeranu glad, nesvjesticu, umor, vrtoglavicu i drhtavicu.<ref>{{cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/preventing-problems/low-blood-glucose-hypoglycemia|title=Low Blood Glucose (Hypoglycemia) – NIDDK|website=nih.gov}}</ref> Blagi slučajevi se samoliječe jedući ili pijući nešto sa visokim sadržajem šećera. Teški slučajevi mogu dovesti do gubitka svijesti i liječe se intravenskom glukozom ili [[injekcije]] s [[glukagon]]om. [[Monitoring glukoze u krv|Neprekidni uređaji za mjerenje glukoze]] mogu upozoriti pacijente na prisustvo opasno visokog ili niskog nivoa šećera u krvi, ali kontinuirani mjerači glukoze i dalje imaju granicu greške.<ref>{{cite journal | vauthors = Pandit K | title = Continuous glucose monitoring | journal = Indian Journal of Endocrinology and Metabolism | volume = 16 | issue = Suppl 2 | pages = S263–6 | date = decembar 2012 | pmid = 23565395 | pmc = 3603043 | doi = 10.4103/2230-8210.104056 | doi-broken-date = 31. 10. 2021 }}</ref> Jedini lijek koji nije inzulin odobren od Američke administraxcije za hranu i lijekove je [[amilin]] analog [[pramlintid]]a, koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Povremeno se propisuju [[metformin]], agonisti GLP-1 receptora, [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[SGLT2 inhibitor]] neoznačena uportreba osobama sa dijabetesom tipa 1, iako manje od 5% dijabetičara tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ==Patofiziologija== Patofiziologija dijabetesa tipa 1 označena je uništavanjem [[beta-ćelija]] u pankreasu. Individualni faktori rizika mogu imati odvojene patofiziološke procese koji uzrokuju ovo uništavanje beta ćelija. Ipak, proces koji se čini uobičajenim za većinu faktora rizika je [[preosjetljivost tipa IV]] [[autoimunski odgovor]] prema [[beta-ćelija]]ma, uključujući ekspanziju autoreaktivnog CD4+ [[T-pomoćne ćelije]] i CD8+ [[T-ćelije]], [[autoantitijela]] koje proizvode [[B-ćelije]] i aktivacija [[urođeni imunski sistem|urođenog imunskog sistema]].<ref name=jeffrey2010>{{cite journal | vauthors = Bluestone JA, Herold K, Eisenbarth G | title = Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes | journal = Nature | volume = 464 | issue = 7293 | pages = 1293–300 | date = april 2010 | pmid = 20432533 | pmc = 4959889 | doi = 10.1038/nature08933 | bibcode = 2010Natur.464.1293B }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chatzigeorgiou A, Harokopos V, Mylona-Karagianni C, Tsouvalas E, Aidinis V, Kamper EF | title = The pattern of inflammatory/anti-inflammatory cytokines and chemokines in type 1 diabetic patients over time | journal = Annals of Medicine | volume = 42 | issue = 6 | pages = 426–38 | date = septembar 2010 | pmid = 20568978 | doi = 10.3109/07853890.2010.495951 | s2cid = 10243765 }}</ref> Nakon početka terapije insulinom, nivo insulina kod osobe može se privremeno poboljšati.<ref name=Honey2009>{{cite journal | vauthors = Aly H, Gottlieb P | title = The honeymoon phase: intersection of metabolism and immunology | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 4 | pages = 286–92 | date = august 2009 | pmid = 19506474 | doi = 10.1097/med.0b013e32832e0693 | s2cid = 5242656 }}</ref> Vjeruje se da je to zbog promijenjene [[imunost]]i i poznato je kao "faza medenog mjeseca".<ref name=Honey2009/> === Disfunkcija alfa ćelija === Početak autoimunskog dijabetesa praćen je poremećenom sposobnošću regulacije [[hormon]]a [[glukagon]]a,<ref name="Farhy_2015">{{cite journal | vauthors = Farhy LS, McCall AL | title = Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes | journal = Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care | volume = 18 | issue = 4 | pages = 407–14 | date = juli 2015 | pmid = 26049639 | doi = 10.1097/mco.0000000000000192 | s2cid = 19872862 }}</ref> koji djeluje u antagonizmu s inzulinom kako bi regulirao šećer u krvi i metabolizam. Progresivno uništavanje beta ćelija dovodi do disfunkcije u susednim [[alfa-ćelija]] koje luče glukagon, pogoršavajući odlazak od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon jela uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh da se stimulira glukagon nakon hipoglikemije sprječava glukagon posredovano spašavanje nivoa glukoze.<ref name="Yosten_2018">{{cite journal | vauthors = Yosten GL | title = Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes | journal = Peptides | volume = 100 | pages = 54–60 | date = februar 2018 | pmid = 29412832 | doi = 10.1016/j.peptides.2017.12.001 | s2cid = 46878644 }}</ref> ==== Hiperglukagonemija ==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon jela. Povećanja su izmjerena do 37% tokom prve godine postavljanja dijagnoze, dok su nivoi C-peptida (što ukazuje na insulin na otočićima) opao do 45%.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown RJ, Sinaii N, Rother KI | title = Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 31 | issue = 7 | pages = 1403–4 | date = juli 2008 | pmid = 18594062 | pmc = 2453684 | doi = 10.2337/dc08-0575 }}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti da opada kako imuni sistem uništava beta ćelije, a inzulin koji potiče od ostrva će i dalje biti zamenjen terapeutskim egzogenim insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva hipertrofija i hiperplazija alfa-ćelija u ranoj fazi bolesti, što dovodi do proširene mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa slabim lučenjem insulina [[beta-ćelija]], počinje da objašnjava porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018" /> Neki veruju da je poremećaj regulacije glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal | vauthors = Unger RH, Cherrington AD | title = Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 122 | issue = 1 | pages = 4–12 | date = januar 2012 | pmid = 22214853 | pmc = 3248306 | doi = 10.1172/JCI60016 }}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijske (poslije jela) hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna da zamijeni izgubljenu signalizaciju unutar otočića, alfa-ćelijama prethodno posredovanu pulsirajućom sekrecijom insulina izvedenom iz [[beta-ćelija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC | title = Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis | journal = Diabetes | volume = 55 | issue = 4 | pages = 1051–6 | date = april 2006 | pmid = 16567528 | doi = 10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cooperberg BA, Cryer PE | title = Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 12 | pages = 2275–80 | date = decembar 2009 | pmid = 19729529 | pmc = 2782990 | doi = 10.2337/dc09-0798 }}</ref> Pod ovom radnom hipotezom intenzivna insulinska terapija je pokušala oponašati prirodne profile lučenja insulina u egzogenim insulinskim infuzijskim terapijama..<ref>{{cite journal | vauthors = Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ | title = Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 66 | issue = 6 | pages = 1220–6 | date = juni 1988 | pmid = 3286673 | doi = 10.1210/jcem-66-6-1220 }}</ref> ==== Hipoglikemijsko oštećenje glukagona ==== Lučenje glukagona se normalno povećava nakon pada nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1..<ref name="Banarer_2002">{{cite journal | vauthors = Banarer S, McGregor VP, Cryer PE | title = Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response | journal = Diabetes | volume = 51 | issue = 4 | pages = 958–65 | date = april 2002 | pmid = 11916913 | doi = 10.2337/diabetes.51.4.958 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Raju B, Cryer PE | title = Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans | journal = Diabetes | volume = 54 | issue = 3 | pages = 757–64 | date = mart 2005 | pmid = 15734853 | doi = 10.2337/diabetes.54.3.757 | doi-access = free }}</ref> Izostaje detekcija glukoze u beta-ćelijama i naknadna supresija primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinzulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002" /><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal | vauthors = Tesfaye N, Seaquist ER | title = Neuroendocrine responses to hypoglycemia | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1212 | issue = 1 | pages = 12–28 | date = novembar 2010 | pmid = 21039590 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x | pmc = 2991551 | bibcode = 2010NYASA1212...12T }}</ref> Autonomni ulazi u alfa-ćelije su mnogo važniji za stimulaciju glukagonom u umjerenim do teškim rasponima hipoglikemije, ali je autonomni odgovor prigušen na više načina. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagodbi u područjima mozga koja osjećaju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]] na nižu koncentraciju glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao hipoglikemijska nesvjesnost. Naknadna hipoglikemija je praćena oštećenjem slanja kontraregulatornih signala do otočića i [[kora nadbubrežne žlijezde|kore nadbubrežnih žlijezda]]. Ovo objašnjava nedostatak stimulacije glukagonom i oslobađanja [[epinefrin]]a koji bi normalno stimulirao i pojačao oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Proizvedene su brojne hipoteze u potrazi za ćelijskim mehanizmom hipoglikemijske [[svijest|nesvjestice]], a konsenzus tek treba postići.<ref name="Reno_2013">{{cite journal | vauthors = Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ | title = Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 42 | issue = 1 | pages = 15–38 | date = mart 2013 | pmid = 23391237 | pmc = 3568263 | doi = 10.1016/j.ecl.2012.11.005 }}</ref> The major hypotheses are summarized in the following table:<ref name="Tesfaye_2010" /><ref name="Reno_2013" /><ref>{{cite journal | vauthors = Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ | title = Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients | journal = World Journal of Diabetes | volume = 6 | issue = 7 | pages = 912–26 | date = juli 2015 | pmid = 26185599 | pmc = 4499525 | doi = 10.4239/wjd.v6.i7.912 }}</ref> {| class="wikitable" | colspan="2" | Mehanizmi nesvjesnosti o hipoglikemiji |- | Superkompenzacija glikogena | Povećane zaliha [[glikogen]]a u [[astrocit]]ima mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za [[metabolizam]], suprotstavljajući se percepciji hipoglikemije u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]]. |- | Poboljšan [[metabolizam]] glukoze | Promijenjen transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost nakon ponavljajuće hipoglikemije ublažava oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- | Hipoteza o alternativnom gorivu | Smanjeno oslanjanje na glukozu, dodaci [[laktat]]u iz [[astrocit]]a ili [[keton]]a zadovoljavaju metaboličke zahtjeve i smanjuju stres za [[mozak]]. |- | [[Neuron]]ska komunikacija mozga |[[Hipotalamus]]na inhibitorna [[gama-aminobuterna kiselina]] (GABA) normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale simpatičkog tonusa. Ponavljajuće epizode hipoglikemije dovode do povećanja bazne GABA koja se ne može normalno smanjiti tokom naknadne hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus nije povećan. |} Osim toga, autoimuski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal | vauthors = Mundinger TO, Taborsky GJ | title = Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation | journal = Diabetologia | volume = 59 | issue = 10 | pages = 2058–67 | date = oktobar 2016 | pmid = 27342407 | pmc = 6214182 | doi = 10.1007/s00125-016-4026-0 }}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80–90% simpatičkih nervnih završetka otočića, što se događa u ranoj fazi progresije bolesti i upora je tokom cijelog života pacijenta.<ref>{{cite journal | vauthors = Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ | title = Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves | journal = Diabetes | volume = 65 | issue = 8 | pages = 2322–30 | date = august 2016 | pmid = 27207540 | pmc = 4955989 | doi = 10.2337/db16-0284 }}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetičara tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi autoimunskog događaja, nastavci [[akson]]a se aktiviraju u simpatičkim nervima otočića. Povećani [[moždsni neurotrofni faktor|BDNF]] i [[Reaktivne vrste kisika|ROS]] koji su posljedica nsulinskih ostataka i smrti beta-ćelija stimulišu [[receptor faktora rasta niskog afiniteta|receptor neurotrofina p75]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na prezivanje aksona. [[Akson]]i su normalno zaštićeni od rezidbe aktivacijom receptora tropo[[miozin]]skog receptors [[kinaze]] A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje beta-ćelija, stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora rezidbe i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih nerava otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku [[glukagon]]a koji spašava tešku hipoglikemiju.<ref name="Mundinger_2016" /> == Epidemiologija == Dijabetes tipa&nbsp;1 čini oko 10-15% svih slučajeva svih tipova dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiology"}} ili 11–22&nbsp;miliona slučajeva širom svijeta. U 2006. godini oboljelo je od 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal | vauthors = Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y | title = The global burden of youth diabetes: perspectives and potential | journal = Pediatric Diabetes | volume = 8 Suppl 8 | issue = s8 | pages = 8–9 | date = oktobar 2007 | pmid = 17767619 | doi = 10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x | series = 8 }}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiology"}} Nešto je češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Procijene se uveliko razlikuju u zavisnosti od zemlje i regije. Incidencija je najveća u Skandinaviji, 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi na 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u Kini, većem dijelu Azije i Južnoj Americi na 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trends in epidemiology"}} U [[SAD|Sjedinjenim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je pogodio oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina u 2015. Preko 18.000 mladih ima dijagnozu dijabetesa tipa 1 svake godine. Svake godine oko 234.051 Amerikanac umre od dijabetesa (tip I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ih ima kao primarni uzrok smrti.<ref name=":0">{{Cite web|url = http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf|title = Fast Facts|website = American Diabetes Association |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29. 4. 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od ove brojke 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je na 6. mjestu u svijetu sa djecom mlađom od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine ustanovljeno je 31.895 novih slučajeva, sa 2.323 u 2013. godini, što predstavlja stopu od 10 –13 slučajeva na 100.00 ljudi svake godine. [[Aboridžini|Autohtoni Australci]] i stanovnici ostrva Torres Strait su manje pogođeni.<ref>{{Cite web |url=http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898|title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013|last=Australian Institute of Health and Welfare|date=2015|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898|archive-date=7. 10. 2016|access-date=19. 10. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shaw |first=Jonathan|date=2012 |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19. 10. 2016|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf|archive-date=7. 10. 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 se postepeno povećavala širom svijeta za prosječnih 3-4% godišnje. Porast je izraženiji u zemljama koje su počele s nižom incidencom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trends in epidemiology"}} ==Historija== Dijabetes tipa 1 opisan je kao autoimunska bolest 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal | vauthors = Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D | title = Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies | journal = The Lancet | volume = 2 | issue = 7892 | pages = 1279–83 | date = novembar 1974 | pmid = 4139522 | doi = 10.1016/s0140-6736(74)90140-8 }}</ref> Također je pokazano 1980-ih da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, dodatno podržavajući ideju da je dijabetes tipa 1 autoimuni poremećaj.<ref>{{cite journal | vauthors = Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA | title = Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 13 | issue = 4 | pages = 243–56 | date = april 2013 | pmid = 23524461 | pmc = 4172461 | doi = 10.1038/nri3422 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/9m83945b }}</ref> Naziv ''mladalački ili juvenilni dijabetes'' korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. == Reference == {{Reflist}} ===Citatiranja=== *{{cite book|vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |url=https://archive.org/details/williamstextbook0000unse_v0s2 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=[https://archive.org/details/williamstextbook0000unse_v0s2/page/1403 1403]–1437}} *{{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=BMJ |volume=370 |issue= |pages=m2998 |date=august 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632 }} *{{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=oktobar 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0|s2cid=202575545 }} *{{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |url=https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse |pages=[https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse/page/672 672]–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} *{{cite journal | vauthors = DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA | title = Type 1 diabetes | journal = The Lancet | volume = 391 | issue = 10138 | pages = 2449–2462 | date = juni 2018 | pmid = 29916386 | pmc = 6661119 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31320-5 }} *{{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nat Rev Dis Primers |volume=3 |issue= |pages=17016 |date=mart 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616 |url=https://www.researchgate.net/publication/315903949 |access-date=30. 7. 2021}} *{{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=Lancet Diabetes Endocrinol |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=mart 2020 |pmid=31999944 |pmc=7332108 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 }} *{{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatr Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=maj 2018 |pmid=29094512 |pmc=5918237 |doi=10.1111/pedi.12597 }} *{{cite book|vauthors=Wolsdorf JI, Garvey KC |chapter=Mangement of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |url=https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse |pages=[https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse/page/854 854]–882 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} == Vanjski linkovi == * [http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25. 4. 2011 }} – Diabetes in America Textbook (PDFs) * [http://www.diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30. 10. 2009 }} at the [[American Diabetes Association]] * [http://care.diabetesjournals.org/content/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Dijabetes}} {{Bolesti gušterače i metabolizma glukoze}} {{Autoimunske bolesti}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 6]] [[Kategorija:Autoimune bolesti]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Imunologija]] [[Kategorija:Endokrinologija]] ges3dr1jbziw0dzkeefdvxx6uhhbkct 3848639 3848638 2026-05-22T16:48:15Z Genetičar 181151 /* Vanjski linkovi */ 3848639 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Tip 1 šećerne bolesti<br>(Diabetes mellitus tip 1)<br>(Insulin-ovisni dijabetes)<ref name=NIH2014Cau/> <br>(Mladalački diiabetes)<ref name=NIH2014Type/> | slika = Blue circle for diabetes.svg | veličina_slike = 200px | opis_slike = Plavi krug, simbol dijabetesa.<ref>{{cite web |title=Diabetes Blue Circle Symbol |url=http://www.diabetesbluecircle.org |date=17. 3. 2006 |publisher=International Diabetes Federation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ |archive-date=5. 8. 2007}}</ref> *Oblast: [[Endokrinologija]] *Simptomi: [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|pojačana žeđ]], [[polifagija|pojačana glad]], gubitak težine<ref name=WHO2016/> *Komplikacije: [[Dijabeteaka ketoacidoza]], [[neketonska hiperosmolarna koma]], slabo zacjeljivanje, [[kardiovaskularna bolest]], [[dijabeteska retinopatija|oštećenje očiju]]<ref name=NIH2014Type/><ref name=WHO2016/> *Početak: Relativno kratak vremenski period<ref name=NIH2014Cau/> *Trajanje: Dugoročno<ref name=WHO2016/> *Uzroci: Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a<ref name=WHO2016/> *Rizici: Porodična anamneza, [[celijakija]]<ref name=Change2014/> *Dijagnoza: Šećer u krvi, [[glikirani hemoglobin|A1C]]<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag/> *Prevencija: Nepoznata<ref name=WHO2016/> *Tretman: [[Insulin]], [[dijabetesna dijeta]], vježba<ref name=NIH2014Cau/><ref name=NIH2014Type/> *[[Frekvencija]]: ~7,5% slučajeva šećerne bolesti<ref name=Lancet06/> | DiseasesDB = 3649 | ICD10 = {{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.01}} | OMIM = 222100 | MedlinePlus = 000305 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 546 | MeshID = D003922 | Scholia = Q124407 }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D'''), ranije poznat kao '''mladalački dijabetes''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[Langerhansovi otočići]] (sadrže [[beta ćelije]]) u [[pankreas|gušterači]] proizvode vrlo malo ili nimalo [[insulin]]a.<ref name=WHO2016/> Insulin je [[hormon]] potreban ćelijama za korištenje [[šećer u krvi|šećera u krvi]] za proizvodnju [[energije]] i pomaže u regulaciji normalnog nivoa [[glukoza|glukoze]] u [[krvotok]]u.<ref name=NIH2014Type/> Prije liječenja ovo u organizmu dovodi do [[hiperglikemija|visokog nivoa šećera u krvi]].<ref name=NIH2014Cau/> Uobičajeni simptomi ovog povišenog šećera u krvi su [[poliurija|učestalo mokrenje]], [[polidipsija|pojačana žeđ]], [[polifagija|pojačana glad]], gubitak težine i druge ozbiljne komplikacije.<ref name=WHO2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Torpy, JM |title=Type 1 Diabetes |journal=JAMA |date=Sep 2007 |url= https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/208971 |volume=298 |issue=12 |page=1472 |doi=10.1001/jama.298.12.1472 |pmid=17895465 |doi-access=free}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid]], [[umor (medicina)|umor]] i sporo zacjeljivanje rana.<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |website=NIDDK |access-date=31. 7. 2016 |date=februar 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16. 8. 2016}}</ref> Simptomi se obično razvijaju u kratkom vremenskom periodu, često nekoliko sedmica.<ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 je nepoznat,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |work=WHO |access-date=29. 5. 2017 |date=novembar 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26. 8. 2013 }}</ref> ali vjeruje se da uključuje kombinaciju genetičkih i okolišnih faktora.<ref name=NIH2014Cau/> Osnovni mehanizam uključuje [[Autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode insulin .<ref name=NIH2014Type/> Nedavne studije sugeriraju da ovo autoimunsko uništavanje otočića može biti izazvano upornim [[enterovirus]]nim [[infekcija]]ma.<ref>{{Cite journal|last1=Vehik|first1=Kendra|last2=Lynch|first2=Kristian F.|last3=Wong|first3=Matthew C.|last4=Tian|first4=Xiangjun|last5=Ross|first5=Matthew C.|last6=Gibbs|first6=Richard A.|last7=Ajami|first7=Nadim J.|last8=Petrosino|first8=Joseph F.|last9=Rewers|first9=Marian|last10=Toppari|first10=Jorma|last11=Ziegler|first11=Anette G.|date=decembar 2019|title=Prospective virome analyses in young children at increased genetic risk for type 1 diabetes|journal=Nature Medicine|language=en|volume=25|issue=12|pages=1865–1872|doi=10.1038/s41591-019-0667-0|issn=1546-170X|pmc=6898786|pmid=31792456}}</ref> Dijabetes se dijagnosticira ispitivanjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |website=NIDDK |access-date=31. 7. 2016 |date=maj 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16. 8. 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 se može razlikovati od [[dijabetes tipa 2|tipa 2]] testiranjem na prisustvo [[autoantitijelo|autoantitijela]].<ref name=Change2014/> Ne postoji poznat način prevencije dijabetesa tipa 1.<ref name=WHO2016/> Za preživljavanje je potrebno liječenje [[insulin]]om.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=august 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |access-date=31. 7. 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10. 8. 2016}}</ref> [[Insulinska terapija]] daje se obično injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i [[insulinska pumpa|insulinskom pumpom]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=juli 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31. 7. 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16. 8. 2016}}</ref> [[Dijabeteska dijeta]] i vježba su važni dijelovi upravljanja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i [[neketonska hiperosmolarna koma|neketonsku hiperosmolarnu komu]].<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije obuhvataju i [[kardiovaskularna bolest|srčanu bolest]], [[moždani udar]], [[hronično zatajenje bubrega|zatajenje bubrega]], [[čir na dijabeteskom stopalu|čir na stopalu]] i [[dijabeteska retinopatija|oštećenje očiju]].<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava nivo šećera u krvi, komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija|niske razine šećera u krvi]] ako se uzme više insulina nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa&nbsp;1 čini oko 5-10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=The Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–58 |date=mart 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081 }}</ref> Broj oboljelih u svijetu je nepoznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–54 |date=juli 2014 |pmid=24935775 |pmc=5865481 |doi=10.2337/dc14-1140 }}</ref> Unutar Sjedinjenih Država broj oboljelih procjenjuje se na jedan do tri miliona.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |publisher=American Diabetes Association |access-date=25. 7. 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16. 12. 2015}}</ref> Stope bolesti uvelike variraju, sa otprilike jednim novim slučajeen na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija|Istočnoj Aziji]] i [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u .<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31. 7. 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7. 10. 2016 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Skyler |first1=Jay |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8. 9. 2017}}</ref> It typically begins in children and young adults.<ref name=NIH2014Cau/> {{TOC limit}} ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.4| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Dijabetes tipa 1 počinje iznenada, obično u djetinjstvu ili [[adolescencija|adolescenciji]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}} Glavni znak dijabetesa tipa 1 je vrlo visoka razina šećera u krvi, koja se obično manifestira kod djece kao [[poliurija]] (pojačano mokrenje), [[polidipsija]] (pojačana žeđ) i gubitak težine.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Ponekad djeca također mogu doživjeti [[polifagija|povećan apetit]], zamagljen vid, [[Noćne enureza|mokrenje u krevet]], ponavljajuće kožne [[infekcije]], [[kandidijaza|kandidijazu]] [[međica|međice]], razdražljivost i probleme sa uspjehom u školi.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Odrasli sa dijabetesom tipa 1 obično imaju različite simptome koji se javljaju mjesecima, a ne danima ili sedmicama.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Produženi nedostatak insulina također može dovesti do [[dijabeteska ketoacidoza|dijabeteske ketoacidoze]], koju karakterizira uporni umor, suha ili crvena koža, bol u trbuhu, mučnina ili [[povraćanje]], zbunjenost, problemi s [[disanje]]m i miris voćnog daha.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web|title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28. 7. 2021 |publisher=American Diabetes Association}}</ref> Testovi krvi i urina otkrivaju neobično visok nivo [[glukoza|glukoze]] i [[keton]]a u krvi i urinu.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka [[svijest]][]i, [[koma|kome]] i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog porijekla, čak 15% u dijelovima [[Evropa|Evrope]] i [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], a čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} == Uzroci == Dijabetes tipa 1 je uzrokovan uništenjem [[beta-ćelija|β-ćelija]] – jedinih ćelija u organizmu koje proizvode insulin – i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo nije u stanju da efikasno reaguje na povećanje razine šećera u krvi i dijabetičari imaju upornu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70-90% slučajeva, β-ćelije uništene su putem [[imunski sistem|imunskog sistema]], iz razloga koji nisu sasvim jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučavana komponenta ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] ciljana na β-ćelije koja se počinju razvijati mjesecima ili godinama prije nego što se simptomi pojave.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Obično će neko prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], nakon čega će na kraju uslijediti antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]], [[PTPRN2|IA-2β]], i/ ili [[ZNT8]]. Ljudi s više ovih antitijela i koji ih razviju ranije u životu imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiology"}} The trigger for the development of these antibodies remains unclear.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Introduction"}} Iznesene su brojne teorije objašnjenja, a uzrok može uključivati genetičku podložnost, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal | vauthors = Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK | title = Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes | journal = Diabetes | volume = 54 Suppl 2 | pages = S125–36 | date = decembar 2005 | pmid = 16306330 | doi = 10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 | doi-access = free }}</ref> Preostalih 10-30% dijabetičara tipa 1 ima destrukciju [[beta-ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova [[autoimunost]]i; ovo se zove [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 i njegov uzrok ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski=== U pokušaju da se shvati šta pokreće autoimunost β-ćelija, proučavani su različiti rizici [[ekologija|životnog okruženja]]. Mnogi aspekti životne sredine i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1, ali veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći za djecu čije su majke pretile ili starije od 35 godina ili za djecu rođenu [[carski rez|carskim rezom]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Slično, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i [[BMI|indeks tjelesne mase]] (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Neke prehrambene navike su također povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, kao što je konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u ishrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima otkrile su male povezanosti između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa [[gluten]]a ili [[hranjivo vlakno|dijetalnih vlakana]]; međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu [[korelacija|povezanost]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Mnogi potencijalni okidači iz okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, potrošnju [[vitamin D|vitamina D]], nivoe aktivnog vitamina D u krvi i unos kod majke od [[masne kiseline omega-3|omega-3 masnih kiselina]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trends in epidemiology"}} Dugogodišnja hipoteza o pokretaču iz okoline je da neka [[virus]]na [[infekcija]] u ranoj fazi života doprinosi razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusiran je na [[enterovirus]]e, pri čemu su neke studije pronašle blagu povezanost s dijabetesom tipa 1, dok druge nisu otkrile nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infections"}} Velike studije na ljudima su tražile, ali još nisu pronašle povezanost između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom [[trudnoća]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infections"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost [[patogen]]ima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunskih bolesti, koje se često nazivaju [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora vezanih za higijenu – uključujući gužvu u domaćinstvu, pohađanje vrtića, gustinu naseljenosti, vakcinacije u djetinjstvu, antihelmintske lijekove i upotrebu [[antibiotik]]a tokom ranog života ili trudnoće – ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="The hygiene hypothesis and proxies of microbial exposures"}} ===Genetički=== Tip&nbsp;1 dijabetesa djelomično je uzrokovana genetičkom predispozicijom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik da sami (''[[de novo]]'') razviju bolest. U opštoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra ima dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, oni imaju rizik 30–70% da ga i sami razviju.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Otprilike polovina [[heritabilnost]]i bolesti je zbog varijacija u tri uklučena gena [[MHC klasa II|HLA klase 2]] u prezentaciju antigena: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA -DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|Obrasci varijacije]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], a česti su kod ljudi evropskog porekla. Obrasci povezani sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 su [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|asocijacijske studije na nivou genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visoku razinu šećera u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi na ili iznad 7,0&nbsp;mmol/L (126&nbsp;mg/dL) nakon gladovanja od najmanje osam sati ili nivo glukoze na ili iznad 11,1&nbsp;mmol/ L (200&nbsp;mg/dL) dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze|tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28. 7. 2021 |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn= 978-92-4-159493-6}}</ref> ''American Diabetes Association'' dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i šećera u krvi u bilo koje vrijeme na ili iznad 11,1&nbsp;mmol/L, ili [[glikirani hemoglobin]] (hemoglobin A1C) na ili iznad 48&nbsp;mmol/mol.<ref name=ADA2021>{{cite journal|title=2. Classification and diagnosis of Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes - 2021 |author=American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |publisher=American Diabetes Association |date=januar 2021 |volume=44 |issue=Supplement 1 |doi=10.2337/dc21-S002 |pages=S15–S33|pmid=33298413 |doi-access=free }}</ref> Jednom kada se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 direrencira se od drugih tipova testom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente [[beta- ćelija]].{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} Najčešće dostupni testovi otkrivaju antitijela protiv [[dekarboksilaza glutaminske kiseline]], [[citoplazme]] beta-ćelija ili insulina, od kojih je svaki cilj antitijela kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} Neki zdravstveni radnici takođe imaju pristup testovima za antitijela koja ciljaju na proteine [[beta-ćelija]] [[insulinom vezani-2|IA-2]] i [[cink transporter 8|ZnT8]]; ova antitijela su prisutna u oko 58%, odnosno 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} Neki također testiraju na [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niske razine C-peptida upućuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} ==Upravljanje == Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za liječenje hiperglikemije.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije inzulina&nbsp;– putem [[supkutana injekcija]] pomoću [[šprica]] ili insulinske pumpe&nbsp;– potrebne su više puta dnevno, prilagođavajući doze uzimajući u obzir unos hrane, nivo glukoze u krvi i fizičku aktivnost.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu – 80–130&nbsp;mg/dL prije obroka; <180&nbsp;mg/dL nakon – što je češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, ljudi sa dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Zdravstveni radnici također mogu da prate nečiji nivo [[hemoglobin]]a A1C koji odražava prosečan šećer u krvi u posljednja tri meseca.<ref name="Glycemic assessment">{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: Standards of Medical Care in Diabetes-2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Supplement 1 |pages=S73–S84 |date=januar 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |postscript=. "Glycemic assessment"}}</ref> Za većinu odraslih, Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7%. Krajnji cilj je da se izbegnu dugoročne komplikacije koje utiču na [[nervni sistem]] (npr. periferna neuropatija koja dovodi do bola i/ili gubitka osećaja u ekstremitetima) i na [[kardiovaskularni sistem]] (npr. [[srčani udar]]i, gubitak [[vid]]a). Postoje četiri glavna tipa insulina: brzodjelujući , kratkodjelujući , srednjeg djelovanja i dugodjelujući insulin. Insulin brzog djelovanja koristi se kao [[Bolus (lijek)|bolusna doza]]. Djelovanje počinje za 15 minuta, a vrhunac djelovanja za 30 do 90 minuta. Djelovanje insulina kratkog djelovanja počinje u roku od 30 minuta, s vršnim djelovanjem oko 2–4 sata. Djelovanje inzulina srednjeg djelovanja počinje u roku od jednog do dva sata s vršnim djelovanjem od četiri do 10 sati. Insulin dugog djelovanja obično se daje u isto vrijeme jednom dnevno.<ref>{{Cite web|url=https://www.healthline.com/health/diabetes/long-acting-insulin|title=Long-Acting Insulin: How It Works|date=23. 10. 2015 |website=Healthline|access-date=10. 2. 2019}}</ref> Početak djelovanja je otprilike za 1–2 sata, s produženim djelovanjem do 24 sata. Neki insulini su biosintetski proizvodi dobijeni korištenjem [[rekombinantna DNK|tehnika genetičke rekombinacije]]; ranije su se koristili goveđi ili svinjski insulini, a ponekad i riblji.<ref name="pmid11955558">{{cite journal | vauthors = Wright JR | title = From ugly fish to conquer death: J J R Macleod's fish insulin research, 1922-24 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-04-06_359_9313/page/1238 | journal = The Lancet | volume = 359 | issue = 9313 | pages = 1238–42 | date = april 2002 | pmid = 11955558 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)08222-3 | s2cid = 26381227 }}</ref> Osobe s dijabetesom tipa 1 uvijek moraju koristiti insulin, ali liječenje može dovesti do [[hipoglikemija]], tj. glukoze u krvi ispod 70&nbsp;mg/dL (3,9&nbsp;mmol/L). Hipoglikemija je vrlo česta pojava kod osoba s dijabetesom, obično posljedica neusklađenosti u ravnoteži između insulina, hrane i fizičke aktivnosti. Simptomi uključuju prekomjerno [[znojenje]], pretjeranu glad, nesvjesticu, umor, vrtoglavicu i drhtavicu.<ref>{{cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/preventing-problems/low-blood-glucose-hypoglycemia|title=Low Blood Glucose (Hypoglycemia) – NIDDK|website=nih.gov}}</ref> Blagi slučajevi se samoliječe jedući ili pijući nešto sa visokim sadržajem šećera. Teški slučajevi mogu dovesti do gubitka svijesti i liječe se intravenskom glukozom ili [[injekcije]] s [[glukagon]]om. [[Monitoring glukoze u krv|Neprekidni uređaji za mjerenje glukoze]] mogu upozoriti pacijente na prisustvo opasno visokog ili niskog nivoa šećera u krvi, ali kontinuirani mjerači glukoze i dalje imaju granicu greške.<ref>{{cite journal | vauthors = Pandit K | title = Continuous glucose monitoring | journal = Indian Journal of Endocrinology and Metabolism | volume = 16 | issue = Suppl 2 | pages = S263–6 | date = decembar 2012 | pmid = 23565395 | pmc = 3603043 | doi = 10.4103/2230-8210.104056 | doi-broken-date = 31. 10. 2021 }}</ref> Jedini lijek koji nije inzulin odobren od Američke administraxcije za hranu i lijekove je [[amilin]] analog [[pramlintid]]a, koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Povremeno se propisuju [[metformin]], agonisti GLP-1 receptora, [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[SGLT2 inhibitor]] neoznačena uportreba osobama sa dijabetesom tipa 1, iako manje od 5% dijabetičara tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ==Patofiziologija== Patofiziologija dijabetesa tipa 1 označena je uništavanjem [[beta-ćelija]] u pankreasu. Individualni faktori rizika mogu imati odvojene patofiziološke procese koji uzrokuju ovo uništavanje beta ćelija. Ipak, proces koji se čini uobičajenim za većinu faktora rizika je [[preosjetljivost tipa IV]] [[autoimunski odgovor]] prema [[beta-ćelija]]ma, uključujući ekspanziju autoreaktivnog CD4+ [[T-pomoćne ćelije]] i CD8+ [[T-ćelije]], [[autoantitijela]] koje proizvode [[B-ćelije]] i aktivacija [[urođeni imunski sistem|urođenog imunskog sistema]].<ref name=jeffrey2010>{{cite journal | vauthors = Bluestone JA, Herold K, Eisenbarth G | title = Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes | journal = Nature | volume = 464 | issue = 7293 | pages = 1293–300 | date = april 2010 | pmid = 20432533 | pmc = 4959889 | doi = 10.1038/nature08933 | bibcode = 2010Natur.464.1293B }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chatzigeorgiou A, Harokopos V, Mylona-Karagianni C, Tsouvalas E, Aidinis V, Kamper EF | title = The pattern of inflammatory/anti-inflammatory cytokines and chemokines in type 1 diabetic patients over time | journal = Annals of Medicine | volume = 42 | issue = 6 | pages = 426–38 | date = septembar 2010 | pmid = 20568978 | doi = 10.3109/07853890.2010.495951 | s2cid = 10243765 }}</ref> Nakon početka terapije insulinom, nivo insulina kod osobe može se privremeno poboljšati.<ref name=Honey2009>{{cite journal | vauthors = Aly H, Gottlieb P | title = The honeymoon phase: intersection of metabolism and immunology | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 4 | pages = 286–92 | date = august 2009 | pmid = 19506474 | doi = 10.1097/med.0b013e32832e0693 | s2cid = 5242656 }}</ref> Vjeruje se da je to zbog promijenjene [[imunost]]i i poznato je kao "faza medenog mjeseca".<ref name=Honey2009/> === Disfunkcija alfa ćelija === Početak autoimunskog dijabetesa praćen je poremećenom sposobnošću regulacije [[hormon]]a [[glukagon]]a,<ref name="Farhy_2015">{{cite journal | vauthors = Farhy LS, McCall AL | title = Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes | journal = Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care | volume = 18 | issue = 4 | pages = 407–14 | date = juli 2015 | pmid = 26049639 | doi = 10.1097/mco.0000000000000192 | s2cid = 19872862 }}</ref> koji djeluje u antagonizmu s inzulinom kako bi regulirao šećer u krvi i metabolizam. Progresivno uništavanje beta ćelija dovodi do disfunkcije u susednim [[alfa-ćelija]] koje luče glukagon, pogoršavajući odlazak od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon jela uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh da se stimulira glukagon nakon hipoglikemije sprječava glukagon posredovano spašavanje nivoa glukoze.<ref name="Yosten_2018">{{cite journal | vauthors = Yosten GL | title = Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes | journal = Peptides | volume = 100 | pages = 54–60 | date = februar 2018 | pmid = 29412832 | doi = 10.1016/j.peptides.2017.12.001 | s2cid = 46878644 }}</ref> ==== Hiperglukagonemija ==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon jela. Povećanja su izmjerena do 37% tokom prve godine postavljanja dijagnoze, dok su nivoi C-peptida (što ukazuje na insulin na otočićima) opao do 45%.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown RJ, Sinaii N, Rother KI | title = Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 31 | issue = 7 | pages = 1403–4 | date = juli 2008 | pmid = 18594062 | pmc = 2453684 | doi = 10.2337/dc08-0575 }}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti da opada kako imuni sistem uništava beta ćelije, a inzulin koji potiče od ostrva će i dalje biti zamenjen terapeutskim egzogenim insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva hipertrofija i hiperplazija alfa-ćelija u ranoj fazi bolesti, što dovodi do proširene mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa slabim lučenjem insulina [[beta-ćelija]], počinje da objašnjava porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018" /> Neki veruju da je poremećaj regulacije glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal | vauthors = Unger RH, Cherrington AD | title = Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 122 | issue = 1 | pages = 4–12 | date = januar 2012 | pmid = 22214853 | pmc = 3248306 | doi = 10.1172/JCI60016 }}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijske (poslije jela) hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna da zamijeni izgubljenu signalizaciju unutar otočića, alfa-ćelijama prethodno posredovanu pulsirajućom sekrecijom insulina izvedenom iz [[beta-ćelija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC | title = Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis | journal = Diabetes | volume = 55 | issue = 4 | pages = 1051–6 | date = april 2006 | pmid = 16567528 | doi = 10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cooperberg BA, Cryer PE | title = Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 12 | pages = 2275–80 | date = decembar 2009 | pmid = 19729529 | pmc = 2782990 | doi = 10.2337/dc09-0798 }}</ref> Pod ovom radnom hipotezom intenzivna insulinska terapija je pokušala oponašati prirodne profile lučenja insulina u egzogenim insulinskim infuzijskim terapijama..<ref>{{cite journal | vauthors = Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ | title = Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 66 | issue = 6 | pages = 1220–6 | date = juni 1988 | pmid = 3286673 | doi = 10.1210/jcem-66-6-1220 }}</ref> ==== Hipoglikemijsko oštećenje glukagona ==== Lučenje glukagona se normalno povećava nakon pada nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1..<ref name="Banarer_2002">{{cite journal | vauthors = Banarer S, McGregor VP, Cryer PE | title = Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response | journal = Diabetes | volume = 51 | issue = 4 | pages = 958–65 | date = april 2002 | pmid = 11916913 | doi = 10.2337/diabetes.51.4.958 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Raju B, Cryer PE | title = Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans | journal = Diabetes | volume = 54 | issue = 3 | pages = 757–64 | date = mart 2005 | pmid = 15734853 | doi = 10.2337/diabetes.54.3.757 | doi-access = free }}</ref> Izostaje detekcija glukoze u beta-ćelijama i naknadna supresija primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinzulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002" /><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal | vauthors = Tesfaye N, Seaquist ER | title = Neuroendocrine responses to hypoglycemia | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1212 | issue = 1 | pages = 12–28 | date = novembar 2010 | pmid = 21039590 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x | pmc = 2991551 | bibcode = 2010NYASA1212...12T }}</ref> Autonomni ulazi u alfa-ćelije su mnogo važniji za stimulaciju glukagonom u umjerenim do teškim rasponima hipoglikemije, ali je autonomni odgovor prigušen na više načina. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagodbi u područjima mozga koja osjećaju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]] na nižu koncentraciju glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao hipoglikemijska nesvjesnost. Naknadna hipoglikemija je praćena oštećenjem slanja kontraregulatornih signala do otočića i [[kora nadbubrežne žlijezde|kore nadbubrežnih žlijezda]]. Ovo objašnjava nedostatak stimulacije glukagonom i oslobađanja [[epinefrin]]a koji bi normalno stimulirao i pojačao oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Proizvedene su brojne hipoteze u potrazi za ćelijskim mehanizmom hipoglikemijske [[svijest|nesvjestice]], a konsenzus tek treba postići.<ref name="Reno_2013">{{cite journal | vauthors = Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ | title = Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 42 | issue = 1 | pages = 15–38 | date = mart 2013 | pmid = 23391237 | pmc = 3568263 | doi = 10.1016/j.ecl.2012.11.005 }}</ref> The major hypotheses are summarized in the following table:<ref name="Tesfaye_2010" /><ref name="Reno_2013" /><ref>{{cite journal | vauthors = Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ | title = Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients | journal = World Journal of Diabetes | volume = 6 | issue = 7 | pages = 912–26 | date = juli 2015 | pmid = 26185599 | pmc = 4499525 | doi = 10.4239/wjd.v6.i7.912 }}</ref> {| class="wikitable" | colspan="2" | Mehanizmi nesvjesnosti o hipoglikemiji |- | Superkompenzacija glikogena | Povećane zaliha [[glikogen]]a u [[astrocit]]ima mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za [[metabolizam]], suprotstavljajući se percepciji hipoglikemije u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]]. |- | Poboljšan [[metabolizam]] glukoze | Promijenjen transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost nakon ponavljajuće hipoglikemije ublažava oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- | Hipoteza o alternativnom gorivu | Smanjeno oslanjanje na glukozu, dodaci [[laktat]]u iz [[astrocit]]a ili [[keton]]a zadovoljavaju metaboličke zahtjeve i smanjuju stres za [[mozak]]. |- | [[Neuron]]ska komunikacija mozga |[[Hipotalamus]]na inhibitorna [[gama-aminobuterna kiselina]] (GABA) normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale simpatičkog tonusa. Ponavljajuće epizode hipoglikemije dovode do povećanja bazne GABA koja se ne može normalno smanjiti tokom naknadne hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus nije povećan. |} Osim toga, autoimuski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal | vauthors = Mundinger TO, Taborsky GJ | title = Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation | journal = Diabetologia | volume = 59 | issue = 10 | pages = 2058–67 | date = oktobar 2016 | pmid = 27342407 | pmc = 6214182 | doi = 10.1007/s00125-016-4026-0 }}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80–90% simpatičkih nervnih završetka otočića, što se događa u ranoj fazi progresije bolesti i upora je tokom cijelog života pacijenta.<ref>{{cite journal | vauthors = Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ | title = Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves | journal = Diabetes | volume = 65 | issue = 8 | pages = 2322–30 | date = august 2016 | pmid = 27207540 | pmc = 4955989 | doi = 10.2337/db16-0284 }}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetičara tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi autoimunskog događaja, nastavci [[akson]]a se aktiviraju u simpatičkim nervima otočića. Povećani [[moždsni neurotrofni faktor|BDNF]] i [[Reaktivne vrste kisika|ROS]] koji su posljedica nsulinskih ostataka i smrti beta-ćelija stimulišu [[receptor faktora rasta niskog afiniteta|receptor neurotrofina p75]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na prezivanje aksona. [[Akson]]i su normalno zaštićeni od rezidbe aktivacijom receptora tropo[[miozin]]skog receptors [[kinaze]] A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje beta-ćelija, stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora rezidbe i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih nerava otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku [[glukagon]]a koji spašava tešku hipoglikemiju.<ref name="Mundinger_2016" /> == Epidemiologija == Dijabetes tipa&nbsp;1 čini oko 10-15% svih slučajeva svih tipova dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiology"}} ili 11–22&nbsp;miliona slučajeva širom svijeta. U 2006. godini oboljelo je od 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal | vauthors = Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y | title = The global burden of youth diabetes: perspectives and potential | journal = Pediatric Diabetes | volume = 8 Suppl 8 | issue = s8 | pages = 8–9 | date = oktobar 2007 | pmid = 17767619 | doi = 10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x | series = 8 }}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiology"}} Nešto je češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Procijene se uveliko razlikuju u zavisnosti od zemlje i regije. Incidencija je najveća u Skandinaviji, 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi na 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u Kini, većem dijelu Azije i Južnoj Americi na 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trends in epidemiology"}} U [[SAD|Sjedinjenim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je pogodio oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina u 2015. Preko 18.000 mladih ima dijagnozu dijabetesa tipa 1 svake godine. Svake godine oko 234.051 Amerikanac umre od dijabetesa (tip I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ih ima kao primarni uzrok smrti.<ref name=":0">{{Cite web|url = http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf|title = Fast Facts|website = American Diabetes Association |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29. 4. 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od ove brojke 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je na 6. mjestu u svijetu sa djecom mlađom od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine ustanovljeno je 31.895 novih slučajeva, sa 2.323 u 2013. godini, što predstavlja stopu od 10 –13 slučajeva na 100.00 ljudi svake godine. [[Aboridžini|Autohtoni Australci]] i stanovnici ostrva Torres Strait su manje pogođeni.<ref>{{Cite web |url=http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898|title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013|last=Australian Institute of Health and Welfare|date=2015|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898|archive-date=7. 10. 2016|access-date=19. 10. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shaw |first=Jonathan|date=2012 |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19. 10. 2016|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf|archive-date=7. 10. 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 se postepeno povećavala širom svijeta za prosječnih 3-4% godišnje. Porast je izraženiji u zemljama koje su počele s nižom incidencom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trends in epidemiology"}} ==Historija== Dijabetes tipa 1 opisan je kao autoimunska bolest 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal | vauthors = Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D | title = Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies | journal = The Lancet | volume = 2 | issue = 7892 | pages = 1279–83 | date = novembar 1974 | pmid = 4139522 | doi = 10.1016/s0140-6736(74)90140-8 }}</ref> Također je pokazano 1980-ih da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, dodatno podržavajući ideju da je dijabetes tipa 1 autoimuni poremećaj.<ref>{{cite journal | vauthors = Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA | title = Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 13 | issue = 4 | pages = 243–56 | date = april 2013 | pmid = 23524461 | pmc = 4172461 | doi = 10.1038/nri3422 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/9m83945b }}</ref> Naziv ''mladalački ili juvenilni dijabetes'' korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. == Reference == {{Reflist}} ===Citatiranja=== *{{cite book|vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |url=https://archive.org/details/williamstextbook0000unse_v0s2 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=[https://archive.org/details/williamstextbook0000unse_v0s2/page/1403 1403]–1437}} *{{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=BMJ |volume=370 |issue= |pages=m2998 |date=august 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632 }} *{{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=oktobar 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0|s2cid=202575545 }} *{{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |url=https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse |pages=[https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse/page/672 672]–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} *{{cite journal | vauthors = DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA | title = Type 1 diabetes | journal = The Lancet | volume = 391 | issue = 10138 | pages = 2449–2462 | date = juni 2018 | pmid = 29916386 | pmc = 6661119 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31320-5 }} *{{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nat Rev Dis Primers |volume=3 |issue= |pages=17016 |date=mart 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616 |url=https://www.researchgate.net/publication/315903949 |access-date=30. 7. 2021}} *{{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=Lancet Diabetes Endocrinol |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=mart 2020 |pmid=31999944 |pmc=7332108 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 }} *{{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatr Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=maj 2018 |pmid=29094512 |pmc=5918237 |doi=10.1111/pedi.12597 }} *{{cite book|vauthors=Wolsdorf JI, Garvey KC |chapter=Mangement of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |url=https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse |pages=[https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse/page/854 854]–882 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} == Vanjski linkovi == * [http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25. 4. 2011 }} – Diabetes in America Textbook (PDFs) * [http://www.diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30. 10. 2009 }} at the American Diabetes Association * [http://care.diabetesjournals.org/content/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Dijabetes}} {{Bolesti gušterače i metabolizma glukoze}} {{Autoimunske bolesti}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 6]] [[Kategorija:Autoimune bolesti]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Imunologija]] [[Kategorija:Endokrinologija]] qd977viclpnb3v3lk65kmqvbw9c9r5v 3848641 3848639 2026-05-22T16:55:37Z Genetičar 181151 /* Dijagnoza */ 3848641 wikitext text/x-wiki {{Infokutija bolest | ime = Tip 1 šećerne bolesti<br>(Diabetes mellitus tip 1)<br>(Insulin-ovisni dijabetes)<ref name=NIH2014Cau/> <br>(Mladalački diiabetes)<ref name=NIH2014Type/> | slika = Blue circle for diabetes.svg | veličina_slike = 200px | opis_slike = Plavi krug, simbol dijabetesa.<ref>{{cite web |title=Diabetes Blue Circle Symbol |url=http://www.diabetesbluecircle.org |date=17. 3. 2006 |publisher=International Diabetes Federation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ |archive-date=5. 8. 2007}}</ref> *Oblast: [[Endokrinologija]] *Simptomi: [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|pojačana žeđ]], [[polifagija|pojačana glad]], gubitak težine<ref name=WHO2016/> *Komplikacije: [[Dijabeteaka ketoacidoza]], [[neketonska hiperosmolarna koma]], slabo zacjeljivanje, [[kardiovaskularna bolest]], [[dijabeteska retinopatija|oštećenje očiju]]<ref name=NIH2014Type/><ref name=WHO2016/> *Početak: Relativno kratak vremenski period<ref name=NIH2014Cau/> *Trajanje: Dugoročno<ref name=WHO2016/> *Uzroci: Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a<ref name=WHO2016/> *Rizici: Porodična anamneza, [[celijakija]]<ref name=Change2014/> *Dijagnoza: Šećer u krvi, [[glikirani hemoglobin|A1C]]<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag/> *Prevencija: Nepoznata<ref name=WHO2016/> *Tretman: [[Insulin]], [[dijabetesna dijeta]], vježba<ref name=NIH2014Cau/><ref name=NIH2014Type/> *[[Frekvencija]]: ~7,5% slučajeva šećerne bolesti<ref name=Lancet06/> | DiseasesDB = 3649 | ICD10 = {{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.01}} | OMIM = 222100 | MedlinePlus = 000305 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 546 | MeshID = D003922 | Scholia = Q124407 }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D'''), ranije poznat kao '''mladalački dijabetes''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[Langerhansovi otočići]] (sadrže [[beta ćelije]]) u [[pankreas|gušterači]] proizvode vrlo malo ili nimalo [[insulin]]a.<ref name=WHO2016/> Insulin je [[hormon]] potreban ćelijama za korištenje [[šećer u krvi|šećera u krvi]] za proizvodnju [[energije]] i pomaže u regulaciji normalnog nivoa [[glukoza|glukoze]] u [[krvotok]]u.<ref name=NIH2014Type/> Prije liječenja ovo u organizmu dovodi do [[hiperglikemija|visokog nivoa šećera u krvi]].<ref name=NIH2014Cau/> Uobičajeni simptomi ovog povišenog šećera u krvi su [[poliurija|učestalo mokrenje]], [[polidipsija|pojačana žeđ]], [[polifagija|pojačana glad]], gubitak težine i druge ozbiljne komplikacije.<ref name=WHO2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Torpy, JM |title=Type 1 Diabetes |journal=JAMA |date=Sep 2007 |url= https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/208971 |volume=298 |issue=12 |page=1472 |doi=10.1001/jama.298.12.1472 |pmid=17895465 |doi-access=free}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid]], [[umor (medicina)|umor]] i sporo zacjeljivanje rana.<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |website=NIDDK |access-date=31. 7. 2016 |date=februar 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16. 8. 2016}}</ref> Simptomi se obično razvijaju u kratkom vremenskom periodu, često nekoliko sedmica.<ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 je nepoznat,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |work=WHO |access-date=29. 5. 2017 |date=novembar 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26. 8. 2013 }}</ref> ali vjeruje se da uključuje kombinaciju genetičkih i okolišnih faktora.<ref name=NIH2014Cau/> Osnovni mehanizam uključuje [[Autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode insulin .<ref name=NIH2014Type/> Nedavne studije sugeriraju da ovo autoimunsko uništavanje otočića može biti izazvano upornim [[enterovirus]]nim [[infekcija]]ma.<ref>{{Cite journal|last1=Vehik|first1=Kendra|last2=Lynch|first2=Kristian F.|last3=Wong|first3=Matthew C.|last4=Tian|first4=Xiangjun|last5=Ross|first5=Matthew C.|last6=Gibbs|first6=Richard A.|last7=Ajami|first7=Nadim J.|last8=Petrosino|first8=Joseph F.|last9=Rewers|first9=Marian|last10=Toppari|first10=Jorma|last11=Ziegler|first11=Anette G.|date=decembar 2019|title=Prospective virome analyses in young children at increased genetic risk for type 1 diabetes|journal=Nature Medicine|language=en|volume=25|issue=12|pages=1865–1872|doi=10.1038/s41591-019-0667-0|issn=1546-170X|pmc=6898786|pmid=31792456}}</ref> Dijabetes se dijagnosticira ispitivanjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |website=NIDDK |access-date=31. 7. 2016 |date=maj 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16. 8. 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 se može razlikovati od [[dijabetes tipa 2|tipa 2]] testiranjem na prisustvo [[autoantitijelo|autoantitijela]].<ref name=Change2014/> Ne postoji poznat način prevencije dijabetesa tipa 1.<ref name=WHO2016/> Za preživljavanje je potrebno liječenje [[insulin]]om.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=august 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |access-date=31. 7. 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10. 8. 2016}}</ref> [[Insulinska terapija]] daje se obično injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i [[insulinska pumpa|insulinskom pumpom]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=juli 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31. 7. 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16. 8. 2016}}</ref> [[Dijabeteska dijeta]] i vježba su važni dijelovi upravljanja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i [[neketonska hiperosmolarna koma|neketonsku hiperosmolarnu komu]].<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije obuhvataju i [[kardiovaskularna bolest|srčanu bolest]], [[moždani udar]], [[hronično zatajenje bubrega|zatajenje bubrega]], [[čir na dijabeteskom stopalu|čir na stopalu]] i [[dijabeteska retinopatija|oštećenje očiju]].<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava nivo šećera u krvi, komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija|niske razine šećera u krvi]] ako se uzme više insulina nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa&nbsp;1 čini oko 5-10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=The Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–58 |date=mart 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081 }}</ref> Broj oboljelih u svijetu je nepoznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–54 |date=juli 2014 |pmid=24935775 |pmc=5865481 |doi=10.2337/dc14-1140 }}</ref> Unutar Sjedinjenih Država broj oboljelih procjenjuje se na jedan do tri miliona.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |publisher=American Diabetes Association |access-date=25. 7. 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16. 12. 2015}}</ref> Stope bolesti uvelike variraju, sa otprilike jednim novim slučajeen na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija|Istočnoj Aziji]] i [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u .<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31. 7. 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7. 10. 2016 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Skyler |first1=Jay |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8. 9. 2017}}</ref> It typically begins in children and young adults.<ref name=NIH2014Cau/> {{TOC limit}} ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.4| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Dijabetes tipa 1 počinje iznenada, obično u djetinjstvu ili [[adolescencija|adolescenciji]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}} Glavni znak dijabetesa tipa 1 je vrlo visoka razina šećera u krvi, koja se obično manifestira kod djece kao [[poliurija]] (pojačano mokrenje), [[polidipsija]] (pojačana žeđ) i gubitak težine.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Ponekad djeca također mogu doživjeti [[polifagija|povećan apetit]], zamagljen vid, [[Noćne enureza|mokrenje u krevet]], ponavljajuće kožne [[infekcije]], [[kandidijaza|kandidijazu]] [[međica|međice]], razdražljivost i probleme sa uspjehom u školi.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Odrasli sa dijabetesom tipa 1 obično imaju različite simptome koji se javljaju mjesecima, a ne danima ili sedmicama.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Produženi nedostatak insulina također može dovesti do [[dijabeteska ketoacidoza|dijabeteske ketoacidoze]], koju karakterizira uporni umor, suha ili crvena koža, bol u trbuhu, mučnina ili [[povraćanje]], zbunjenost, problemi s [[disanje]]m i miris voćnog daha.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web|title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28. 7. 2021 |publisher=American Diabetes Association}}</ref> Testovi krvi i urina otkrivaju neobično visok nivo [[glukoza|glukoze]] i [[keton]]a u krvi i urinu.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka [[svijest]][]i, [[koma|kome]] i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog porijekla, čak 15% u dijelovima [[Evropa|Evrope]] i [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], a čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} == Uzroci == Dijabetes tipa 1 je uzrokovan uništenjem [[beta-ćelija|β-ćelija]] – jedinih ćelija u organizmu koje proizvode insulin – i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo nije u stanju da efikasno reaguje na povećanje razine šećera u krvi i dijabetičari imaju upornu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70-90% slučajeva, β-ćelije uništene su putem [[imunski sistem|imunskog sistema]], iz razloga koji nisu sasvim jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučavana komponenta ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] ciljana na β-ćelije koja se počinju razvijati mjesecima ili godinama prije nego što se simptomi pojave.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Obično će neko prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], nakon čega će na kraju uslijediti antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]], [[PTPRN2|IA-2β]], i/ ili [[ZNT8]]. Ljudi s više ovih antitijela i koji ih razviju ranije u životu imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiology"}} The trigger for the development of these antibodies remains unclear.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Introduction"}} Iznesene su brojne teorije objašnjenja, a uzrok može uključivati genetičku podložnost, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal | vauthors = Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK | title = Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes | journal = Diabetes | volume = 54 Suppl 2 | pages = S125–36 | date = decembar 2005 | pmid = 16306330 | doi = 10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 | doi-access = free }}</ref> Preostalih 10-30% dijabetičara tipa 1 ima destrukciju [[beta-ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova [[autoimunost]]i; ovo se zove [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 i njegov uzrok ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski=== U pokušaju da se shvati šta pokreće autoimunost β-ćelija, proučavani su različiti rizici [[ekologija|životnog okruženja]]. Mnogi aspekti životne sredine i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1, ali veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći za djecu čije su majke pretile ili starije od 35 godina ili za djecu rođenu [[carski rez|carskim rezom]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Slično, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i [[BMI|indeks tjelesne mase]] (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Neke prehrambene navike su također povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, kao što je konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u ishrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima otkrile su male povezanosti između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa [[gluten]]a ili [[hranjivo vlakno|dijetalnih vlakana]]; međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu [[korelacija|povezanost]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}} Mnogi potencijalni okidači iz okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, potrošnju [[vitamin D|vitamina D]], nivoe aktivnog vitamina D u krvi i unos kod majke od [[masne kiseline omega-3|omega-3 masnih kiselina]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Environmental factors"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trends in epidemiology"}} Dugogodišnja hipoteza o pokretaču iz okoline je da neka [[virus]]na [[infekcija]] u ranoj fazi života doprinosi razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusiran je na [[enterovirus]]e, pri čemu su neke studije pronašle blagu povezanost s dijabetesom tipa 1, dok druge nisu otkrile nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infections"}} Velike studije na ljudima su tražile, ali još nisu pronašle povezanost između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom [[trudnoća]].{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infections"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost [[patogen]]ima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunskih bolesti, koje se često nazivaju [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora vezanih za higijenu – uključujući gužvu u domaćinstvu, pohađanje vrtića, gustinu naseljenosti, vakcinacije u djetinjstvu, antihelmintske lijekove i upotrebu [[antibiotik]]a tokom ranog života ili trudnoće – ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="The hygiene hypothesis and proxies of microbial exposures"}} ===Genetički=== Tip&nbsp;1 dijabetesa djelomično je uzrokovana genetičkom predispozicijom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik da sami (''[[de novo]]'') razviju bolest. U opštoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra ima dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, oni imaju rizik 30–70% da ga i sami razviju.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Otprilike polovina [[heritabilnost]]i bolesti je zbog varijacija u tri uklučena gena [[MHC klasa II|HLA klase 2]] u prezentaciju antigena: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA -DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|Obrasci varijacije]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], a česti su kod ljudi evropskog porekla. Obrasci povezani sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 su [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|asocijacijske studije na nivou genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visoku razinu šećera u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi na ili iznad 7,0&nbsp;mmol/L (126&nbsp;mg/dL) nakon gladovanja od najmanje osam sati ili nivo glukoze na ili iznad 11,1&nbsp;mmol/ L (200&nbsp;mg/dL) dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze|tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28. 7. 2021 |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn= 978-92-4-159493-6}}</ref> ''American Diabetes Association'' dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i šećera u krvi u bilo koje vrijeme na ili iznad 11,1&nbsp;mmol/L, ili [[glikirani hemoglobin]] (hemoglobin A1C) na ili iznad 48&nbsp;mmol/mol.<ref name=ADA2021>{{cite journal|title=2. Classification and diagnosis of Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes - 2021 |author=American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |publisher=American Diabetes Association |date=januar 2021 |volume=44 |issue=Supplement 1 |doi=10.2337/dc21-S002 |pages=S15–S33|pmid=33298413 |doi-access=free }}</ref> Jednom kada se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 direrencira se od drugih tipova testom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente [[beta-ćelija]].{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} Najčešće dostupni testovi otkrivaju antitijela protiv [[dekarboksilaza glutaminske kiseline]], [[citoplazma|citoplazme]] beta-ćelija ili insulina, od kojih je svaki cilj antitijela kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} Neki zdravstveni radnici takođe imaju pristup testovima za antitijela koja ciljaju na proteine [[beta-ćelija]] [[insulinom vezani-2|IA-2]] i [[cinkov transporter 8|ZnT8]]; ova antitijela su prisutna u oko 58%, odnosno 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} Neki također testiraju na [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niske razine C-peptida upućuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020|loc="What is the next investigation?"}} ==Upravljanje == Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za liječenje hiperglikemije.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije inzulina&nbsp;– putem [[supkutana injekcija]] pomoću [[šprica]] ili insulinske pumpe&nbsp;– potrebne su više puta dnevno, prilagođavajući doze uzimajući u obzir unos hrane, nivo glukoze u krvi i fizičku aktivnost.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu – 80–130&nbsp;mg/dL prije obroka; <180&nbsp;mg/dL nakon – što je češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, ljudi sa dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Zdravstveni radnici također mogu da prate nečiji nivo [[hemoglobin]]a A1C koji odražava prosečan šećer u krvi u posljednja tri meseca.<ref name="Glycemic assessment">{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: Standards of Medical Care in Diabetes-2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Supplement 1 |pages=S73–S84 |date=januar 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |postscript=. "Glycemic assessment"}}</ref> Za većinu odraslih, Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7%. Krajnji cilj je da se izbegnu dugoročne komplikacije koje utiču na [[nervni sistem]] (npr. periferna neuropatija koja dovodi do bola i/ili gubitka osećaja u ekstremitetima) i na [[kardiovaskularni sistem]] (npr. [[srčani udar]]i, gubitak [[vid]]a). Postoje četiri glavna tipa insulina: brzodjelujući , kratkodjelujući , srednjeg djelovanja i dugodjelujući insulin. Insulin brzog djelovanja koristi se kao [[Bolus (lijek)|bolusna doza]]. Djelovanje počinje za 15 minuta, a vrhunac djelovanja za 30 do 90 minuta. Djelovanje insulina kratkog djelovanja počinje u roku od 30 minuta, s vršnim djelovanjem oko 2–4 sata. Djelovanje inzulina srednjeg djelovanja počinje u roku od jednog do dva sata s vršnim djelovanjem od četiri do 10 sati. Insulin dugog djelovanja obično se daje u isto vrijeme jednom dnevno.<ref>{{Cite web|url=https://www.healthline.com/health/diabetes/long-acting-insulin|title=Long-Acting Insulin: How It Works|date=23. 10. 2015 |website=Healthline|access-date=10. 2. 2019}}</ref> Početak djelovanja je otprilike za 1–2 sata, s produženim djelovanjem do 24 sata. Neki insulini su biosintetski proizvodi dobijeni korištenjem [[rekombinantna DNK|tehnika genetičke rekombinacije]]; ranije su se koristili goveđi ili svinjski insulini, a ponekad i riblji.<ref name="pmid11955558">{{cite journal | vauthors = Wright JR | title = From ugly fish to conquer death: J J R Macleod's fish insulin research, 1922-24 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-04-06_359_9313/page/1238 | journal = The Lancet | volume = 359 | issue = 9313 | pages = 1238–42 | date = april 2002 | pmid = 11955558 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)08222-3 | s2cid = 26381227 }}</ref> Osobe s dijabetesom tipa 1 uvijek moraju koristiti insulin, ali liječenje može dovesti do [[hipoglikemija]], tj. glukoze u krvi ispod 70&nbsp;mg/dL (3,9&nbsp;mmol/L). Hipoglikemija je vrlo česta pojava kod osoba s dijabetesom, obično posljedica neusklađenosti u ravnoteži između insulina, hrane i fizičke aktivnosti. Simptomi uključuju prekomjerno [[znojenje]], pretjeranu glad, nesvjesticu, umor, vrtoglavicu i drhtavicu.<ref>{{cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/preventing-problems/low-blood-glucose-hypoglycemia|title=Low Blood Glucose (Hypoglycemia) – NIDDK|website=nih.gov}}</ref> Blagi slučajevi se samoliječe jedući ili pijući nešto sa visokim sadržajem šećera. Teški slučajevi mogu dovesti do gubitka svijesti i liječe se intravenskom glukozom ili [[injekcije]] s [[glukagon]]om. [[Monitoring glukoze u krv|Neprekidni uređaji za mjerenje glukoze]] mogu upozoriti pacijente na prisustvo opasno visokog ili niskog nivoa šećera u krvi, ali kontinuirani mjerači glukoze i dalje imaju granicu greške.<ref>{{cite journal | vauthors = Pandit K | title = Continuous glucose monitoring | journal = Indian Journal of Endocrinology and Metabolism | volume = 16 | issue = Suppl 2 | pages = S263–6 | date = decembar 2012 | pmid = 23565395 | pmc = 3603043 | doi = 10.4103/2230-8210.104056 | doi-broken-date = 31. 10. 2021 }}</ref> Jedini lijek koji nije inzulin odobren od Američke administraxcije za hranu i lijekove je [[amilin]] analog [[pramlintid]]a, koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Povremeno se propisuju [[metformin]], agonisti GLP-1 receptora, [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[SGLT2 inhibitor]] neoznačena uportreba osobama sa dijabetesom tipa 1, iako manje od 5% dijabetičara tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ==Patofiziologija== Patofiziologija dijabetesa tipa 1 označena je uništavanjem [[beta-ćelija]] u pankreasu. Individualni faktori rizika mogu imati odvojene patofiziološke procese koji uzrokuju ovo uništavanje beta ćelija. Ipak, proces koji se čini uobičajenim za većinu faktora rizika je [[preosjetljivost tipa IV]] [[autoimunski odgovor]] prema [[beta-ćelija]]ma, uključujući ekspanziju autoreaktivnog CD4+ [[T-pomoćne ćelije]] i CD8+ [[T-ćelije]], [[autoantitijela]] koje proizvode [[B-ćelije]] i aktivacija [[urođeni imunski sistem|urođenog imunskog sistema]].<ref name=jeffrey2010>{{cite journal | vauthors = Bluestone JA, Herold K, Eisenbarth G | title = Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes | journal = Nature | volume = 464 | issue = 7293 | pages = 1293–300 | date = april 2010 | pmid = 20432533 | pmc = 4959889 | doi = 10.1038/nature08933 | bibcode = 2010Natur.464.1293B }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Chatzigeorgiou A, Harokopos V, Mylona-Karagianni C, Tsouvalas E, Aidinis V, Kamper EF | title = The pattern of inflammatory/anti-inflammatory cytokines and chemokines in type 1 diabetic patients over time | journal = Annals of Medicine | volume = 42 | issue = 6 | pages = 426–38 | date = septembar 2010 | pmid = 20568978 | doi = 10.3109/07853890.2010.495951 | s2cid = 10243765 }}</ref> Nakon početka terapije insulinom, nivo insulina kod osobe može se privremeno poboljšati.<ref name=Honey2009>{{cite journal | vauthors = Aly H, Gottlieb P | title = The honeymoon phase: intersection of metabolism and immunology | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 4 | pages = 286–92 | date = august 2009 | pmid = 19506474 | doi = 10.1097/med.0b013e32832e0693 | s2cid = 5242656 }}</ref> Vjeruje se da je to zbog promijenjene [[imunost]]i i poznato je kao "faza medenog mjeseca".<ref name=Honey2009/> === Disfunkcija alfa ćelija === Početak autoimunskog dijabetesa praćen je poremećenom sposobnošću regulacije [[hormon]]a [[glukagon]]a,<ref name="Farhy_2015">{{cite journal | vauthors = Farhy LS, McCall AL | title = Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes | journal = Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care | volume = 18 | issue = 4 | pages = 407–14 | date = juli 2015 | pmid = 26049639 | doi = 10.1097/mco.0000000000000192 | s2cid = 19872862 }}</ref> koji djeluje u antagonizmu s inzulinom kako bi regulirao šećer u krvi i metabolizam. Progresivno uništavanje beta ćelija dovodi do disfunkcije u susednim [[alfa-ćelija]] koje luče glukagon, pogoršavajući odlazak od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon jela uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh da se stimulira glukagon nakon hipoglikemije sprječava glukagon posredovano spašavanje nivoa glukoze.<ref name="Yosten_2018">{{cite journal | vauthors = Yosten GL | title = Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes | journal = Peptides | volume = 100 | pages = 54–60 | date = februar 2018 | pmid = 29412832 | doi = 10.1016/j.peptides.2017.12.001 | s2cid = 46878644 }}</ref> ==== Hiperglukagonemija ==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon jela. Povećanja su izmjerena do 37% tokom prve godine postavljanja dijagnoze, dok su nivoi C-peptida (što ukazuje na insulin na otočićima) opao do 45%.<ref>{{cite journal | vauthors = Brown RJ, Sinaii N, Rother KI | title = Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 31 | issue = 7 | pages = 1403–4 | date = juli 2008 | pmid = 18594062 | pmc = 2453684 | doi = 10.2337/dc08-0575 }}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti da opada kako imuni sistem uništava beta ćelije, a inzulin koji potiče od ostrva će i dalje biti zamenjen terapeutskim egzogenim insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva hipertrofija i hiperplazija alfa-ćelija u ranoj fazi bolesti, što dovodi do proširene mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa slabim lučenjem insulina [[beta-ćelija]], počinje da objašnjava porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018" /> Neki veruju da je poremećaj regulacije glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal | vauthors = Unger RH, Cherrington AD | title = Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 122 | issue = 1 | pages = 4–12 | date = januar 2012 | pmid = 22214853 | pmc = 3248306 | doi = 10.1172/JCI60016 }}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijske (poslije jela) hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna da zamijeni izgubljenu signalizaciju unutar otočića, alfa-ćelijama prethodno posredovanu pulsirajućom sekrecijom insulina izvedenom iz [[beta-ćelija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC | title = Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis | journal = Diabetes | volume = 55 | issue = 4 | pages = 1051–6 | date = april 2006 | pmid = 16567528 | doi = 10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cooperberg BA, Cryer PE | title = Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 12 | pages = 2275–80 | date = decembar 2009 | pmid = 19729529 | pmc = 2782990 | doi = 10.2337/dc09-0798 }}</ref> Pod ovom radnom hipotezom intenzivna insulinska terapija je pokušala oponašati prirodne profile lučenja insulina u egzogenim insulinskim infuzijskim terapijama..<ref>{{cite journal | vauthors = Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ | title = Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 66 | issue = 6 | pages = 1220–6 | date = juni 1988 | pmid = 3286673 | doi = 10.1210/jcem-66-6-1220 }}</ref> ==== Hipoglikemijsko oštećenje glukagona ==== Lučenje glukagona se normalno povećava nakon pada nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1..<ref name="Banarer_2002">{{cite journal | vauthors = Banarer S, McGregor VP, Cryer PE | title = Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response | journal = Diabetes | volume = 51 | issue = 4 | pages = 958–65 | date = april 2002 | pmid = 11916913 | doi = 10.2337/diabetes.51.4.958 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Raju B, Cryer PE | title = Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans | journal = Diabetes | volume = 54 | issue = 3 | pages = 757–64 | date = mart 2005 | pmid = 15734853 | doi = 10.2337/diabetes.54.3.757 | doi-access = free }}</ref> Izostaje detekcija glukoze u beta-ćelijama i naknadna supresija primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinzulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002" /><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal | vauthors = Tesfaye N, Seaquist ER | title = Neuroendocrine responses to hypoglycemia | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1212 | issue = 1 | pages = 12–28 | date = novembar 2010 | pmid = 21039590 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x | pmc = 2991551 | bibcode = 2010NYASA1212...12T }}</ref> Autonomni ulazi u alfa-ćelije su mnogo važniji za stimulaciju glukagonom u umjerenim do teškim rasponima hipoglikemije, ali je autonomni odgovor prigušen na više načina. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagodbi u područjima mozga koja osjećaju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]] na nižu koncentraciju glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao hipoglikemijska nesvjesnost. Naknadna hipoglikemija je praćena oštećenjem slanja kontraregulatornih signala do otočića i [[kora nadbubrežne žlijezde|kore nadbubrežnih žlijezda]]. Ovo objašnjava nedostatak stimulacije glukagonom i oslobađanja [[epinefrin]]a koji bi normalno stimulirao i pojačao oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Proizvedene su brojne hipoteze u potrazi za ćelijskim mehanizmom hipoglikemijske [[svijest|nesvjestice]], a konsenzus tek treba postići.<ref name="Reno_2013">{{cite journal | vauthors = Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ | title = Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 42 | issue = 1 | pages = 15–38 | date = mart 2013 | pmid = 23391237 | pmc = 3568263 | doi = 10.1016/j.ecl.2012.11.005 }}</ref> The major hypotheses are summarized in the following table:<ref name="Tesfaye_2010" /><ref name="Reno_2013" /><ref>{{cite journal | vauthors = Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ | title = Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients | journal = World Journal of Diabetes | volume = 6 | issue = 7 | pages = 912–26 | date = juli 2015 | pmid = 26185599 | pmc = 4499525 | doi = 10.4239/wjd.v6.i7.912 }}</ref> {| class="wikitable" | colspan="2" | Mehanizmi nesvjesnosti o hipoglikemiji |- | Superkompenzacija glikogena | Povećane zaliha [[glikogen]]a u [[astrocit]]ima mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za [[metabolizam]], suprotstavljajući se percepciji hipoglikemije u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]]. |- | Poboljšan [[metabolizam]] glukoze | Promijenjen transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost nakon ponavljajuće hipoglikemije ublažava oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- | Hipoteza o alternativnom gorivu | Smanjeno oslanjanje na glukozu, dodaci [[laktat]]u iz [[astrocit]]a ili [[keton]]a zadovoljavaju metaboličke zahtjeve i smanjuju stres za [[mozak]]. |- | [[Neuron]]ska komunikacija mozga |[[Hipotalamus]]na inhibitorna [[gama-aminobuterna kiselina]] (GABA) normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale simpatičkog tonusa. Ponavljajuće epizode hipoglikemije dovode do povećanja bazne GABA koja se ne može normalno smanjiti tokom naknadne hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus nije povećan. |} Osim toga, autoimuski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal | vauthors = Mundinger TO, Taborsky GJ | title = Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation | journal = Diabetologia | volume = 59 | issue = 10 | pages = 2058–67 | date = oktobar 2016 | pmid = 27342407 | pmc = 6214182 | doi = 10.1007/s00125-016-4026-0 }}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80–90% simpatičkih nervnih završetka otočića, što se događa u ranoj fazi progresije bolesti i upora je tokom cijelog života pacijenta.<ref>{{cite journal | vauthors = Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ | title = Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves | journal = Diabetes | volume = 65 | issue = 8 | pages = 2322–30 | date = august 2016 | pmid = 27207540 | pmc = 4955989 | doi = 10.2337/db16-0284 }}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetičara tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi autoimunskog događaja, nastavci [[akson]]a se aktiviraju u simpatičkim nervima otočića. Povećani [[moždsni neurotrofni faktor|BDNF]] i [[Reaktivne vrste kisika|ROS]] koji su posljedica nsulinskih ostataka i smrti beta-ćelija stimulišu [[receptor faktora rasta niskog afiniteta|receptor neurotrofina p75]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na prezivanje aksona. [[Akson]]i su normalno zaštićeni od rezidbe aktivacijom receptora tropo[[miozin]]skog receptors [[kinaze]] A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje beta-ćelija, stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora rezidbe i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih nerava otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku [[glukagon]]a koji spašava tešku hipoglikemiju.<ref name="Mundinger_2016" /> == Epidemiologija == Dijabetes tipa&nbsp;1 čini oko 10-15% svih slučajeva svih tipova dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiology"}} ili 11–22&nbsp;miliona slučajeva širom svijeta. U 2006. godini oboljelo je od 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal | vauthors = Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y | title = The global burden of youth diabetes: perspectives and potential | journal = Pediatric Diabetes | volume = 8 Suppl 8 | issue = s8 | pages = 8–9 | date = oktobar 2007 | pmid = 17767619 | doi = 10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x | series = 8 }}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiology"}} Nešto je češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Procijene se uveliko razlikuju u zavisnosti od zemlje i regije. Incidencija je najveća u Skandinaviji, 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi na 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u Kini, većem dijelu Azije i Južnoj Americi na 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trends in epidemiology"}} U [[SAD|Sjedinjenim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je pogodio oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina u 2015. Preko 18.000 mladih ima dijagnozu dijabetesa tipa 1 svake godine. Svake godine oko 234.051 Amerikanac umre od dijabetesa (tip I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ih ima kao primarni uzrok smrti.<ref name=":0">{{Cite web|url = http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf|title = Fast Facts|website = American Diabetes Association |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29. 4. 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od ove brojke 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je na 6. mjestu u svijetu sa djecom mlađom od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine ustanovljeno je 31.895 novih slučajeva, sa 2.323 u 2013. godini, što predstavlja stopu od 10 –13 slučajeva na 100.00 ljudi svake godine. [[Aboridžini|Autohtoni Australci]] i stanovnici ostrva Torres Strait su manje pogođeni.<ref>{{Cite web |url=http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898|title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013|last=Australian Institute of Health and Welfare|date=2015|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898|archive-date=7. 10. 2016|access-date=19. 10. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|last=Shaw |first=Jonathan|date=2012 |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19. 10. 2016|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf|archive-date=7. 10. 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 se postepeno povećavala širom svijeta za prosječnih 3-4% godišnje. Porast je izraženiji u zemljama koje su počele s nižom incidencom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trends in epidemiology"}} ==Historija== Dijabetes tipa 1 opisan je kao autoimunska bolest 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal | vauthors = Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D | title = Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies | journal = The Lancet | volume = 2 | issue = 7892 | pages = 1279–83 | date = novembar 1974 | pmid = 4139522 | doi = 10.1016/s0140-6736(74)90140-8 }}</ref> Također je pokazano 1980-ih da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, dodatno podržavajući ideju da je dijabetes tipa 1 autoimuni poremećaj.<ref>{{cite journal | vauthors = Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA | title = Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 13 | issue = 4 | pages = 243–56 | date = april 2013 | pmid = 23524461 | pmc = 4172461 | doi = 10.1038/nri3422 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/9m83945b }}</ref> Naziv ''mladalački ili juvenilni dijabetes'' korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. == Reference == {{Reflist}} ===Citatiranja=== *{{cite book|vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |url=https://archive.org/details/williamstextbook0000unse_v0s2 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=[https://archive.org/details/williamstextbook0000unse_v0s2/page/1403 1403]–1437}} *{{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=BMJ |volume=370 |issue= |pages=m2998 |date=august 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632 }} *{{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=oktobar 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0|s2cid=202575545 }} *{{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |url=https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse |pages=[https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse/page/672 672]–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} *{{cite journal | vauthors = DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA | title = Type 1 diabetes | journal = The Lancet | volume = 391 | issue = 10138 | pages = 2449–2462 | date = juni 2018 | pmid = 29916386 | pmc = 6661119 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31320-5 }} *{{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nat Rev Dis Primers |volume=3 |issue= |pages=17016 |date=mart 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616 |url=https://www.researchgate.net/publication/315903949 |access-date=30. 7. 2021}} *{{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=Lancet Diabetes Endocrinol |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=mart 2020 |pmid=31999944 |pmc=7332108 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 }} *{{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatr Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=maj 2018 |pmid=29094512 |pmc=5918237 |doi=10.1111/pedi.12597 }} *{{cite book|vauthors=Wolsdorf JI, Garvey KC |chapter=Mangement of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |url=https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse |pages=[https://archive.org/details/endocrinologyadu0001unse/page/854 854]–882 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} == Vanjski linkovi == * [http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25. 4. 2011 }} – Diabetes in America Textbook (PDFs) * [http://www.diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30. 10. 2009 }} at the American Diabetes Association * [http://care.diabetesjournals.org/content/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Dijabetes}} {{Bolesti gušterače i metabolizma glukoze}} {{Autoimunske bolesti}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija:Geni na hromosomu 6]] [[Kategorija:Autoimune bolesti]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Imunologija]] [[Kategorija:Endokrinologija]] p2hibt7okwhfp8l4gmasjvgygvo8a21 Šablon:Bolesti gušterače i metabolizma glukoze 10 487455 3848775 3392170 2026-05-23T10:49:03Z AnToni 2325 3848775 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{Prijevod}} </noinclude> {{Navkutija | ime = Bolesti gušterače i metabolizma glukoze | naslov = Bolesti [[gušterača|gušterače]] i [[Metabolizam glukoze|metanolizma glukoze]] | stanje = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Diabetes mellitus|Dijabetes]] | podaci1 = * Tipovi ** [[Type 1 diabetes|type 1]] ** [[Type 2 diabetes|type 2]] ** [[Gestational diabetes|gestational]] ** [[Maturity onset diabetes of the young|MODY]] [[MODY 1|1]] [[MODY 2|2]] [[MODY 3|3]] [[MODY 4|4]] [[MODY 5|5]] [[MODY 6|6]] * [[Complications of diabetes mellitus|Complications]] ** Pogledati [[:Šablon:Dijabetes]] | grupa2 = Abnormal [[blood glucose]] levels | podaci2 = * [[Hyperglycaemia]] ** [[Oxyhyperglycemia]] * [[Hypoglycaemia]] ** [[Whipple's triad]] | grupa3 = [[Insulin]] disorders | podaci3 = * [[Insulin resistance]] * [[Hyperinsulinism]] * [[Rabson–Mendenhall syndrome]] | grupa4 = Other pancreatic disorders | podaci4 = * [[Insulinoma]] * [[Insulitis]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Endocrine system disease and disorder templates]] </noinclude> cw418zhtsq1giuyzmj8h7z9odg1or7a 3848776 3848775 2026-05-23T10:49:33Z AnToni 2325 3848776 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{Prijevod}} </noinclude> {{Navkutija | ime = Bolesti gušterače i metabolizma glukoze | naslov = Bolesti [[gušterača|gušterače]] i [[Metabolizam glukoze|metabolizma glukoze]] | stanje = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Diabetes mellitus|Dijabetes]] | podaci1 = * Tipovi ** [[Type 1 diabetes|type 1]] ** [[Type 2 diabetes|type 2]] ** [[Gestational diabetes|gestational]] ** [[Maturity onset diabetes of the young|MODY]] [[MODY 1|1]] [[MODY 2|2]] [[MODY 3|3]] [[MODY 4|4]] [[MODY 5|5]] [[MODY 6|6]] * [[Complications of diabetes mellitus|Complications]] ** Pogledati [[:Šablon:Dijabetes]] | grupa2 = Abnormal [[blood glucose]] levels | podaci2 = * [[Hyperglycaemia]] ** [[Oxyhyperglycemia]] * [[Hypoglycaemia]] ** [[Whipple's triad]] | grupa3 = [[Insulin]] disorders | podaci3 = * [[Insulin resistance]] * [[Hyperinsulinism]] * [[Rabson–Mendenhall syndrome]] | grupa4 = Other pancreatic disorders | podaci4 = * [[Insulinoma]] * [[Insulitis]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Endocrine system disease and disorder templates]] </noinclude> 5qs40k390aj7sze845lujrxwcdcgw1j 3848777 3848776 2026-05-23T10:58:01Z AnToni 2325 3848777 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{Prijevod}} </noinclude> {{Navkutija | ime = Bolesti gušterače i metabolizma glukoze | naslov = Bolesti [[gušterača|gušterače]] i [[Metabolizam glukoze|metabolizma glukoze]] | stanje = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Diabetes mellitus|Dijabetes]] | podaci1 = * Tipovi ** [[Dijabetes tipa 1|Tip 1]] ** [[Dijabetes tipa 2|Tip 2]] ** [[Gestational diabetes|gestational]] ** [[Maturity onset diabetes of the young|MODY]] [[MODY 1|1]] [[MODY 2|2]] [[MODY 3|3]] [[MODY 4|4]] [[MODY 5|5]] [[MODY 6|6]] * [[Complications of diabetes mellitus|Complications]] ** Pogledati [[:Šablon:Dijabetes]] | grupa2 = Abnormal [[blood glucose]] levels | podaci2 = * [[Hyperglycaemia]] ** [[Oxyhyperglycemia]] * [[Hypoglycaemia]] ** [[Whipple's triad]] | grupa3 = [[Insulin]] disorders | podaci3 = * [[Insulin resistance]] * [[Hyperinsulinism]] * [[Rabson–Mendenhall syndrome]] | grupa4 = Other pancreatic disorders | podaci4 = * [[Insulinoma]] * [[Insulitis]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Endocrine system disease and disorder templates]] </noinclude> 2ttccoyzahzloug7bpue02wfuwgngcx 3848778 3848777 2026-05-23T10:59:09Z AnToni 2325 3848778 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{Prijevod}} </noinclude> {{Navkutija | ime = Bolesti gušterače i metabolizma glukoze | naslov = Bolesti [[gušterača|gušterače]] i [[Metabolizam glukoze|metabolizma glukoze]] | stanje = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Diabetes mellitus|Dijabetes]] | podaci1 = * Tipovi ** [[Dijabetes tipa 1|Tip 1]] ** [[Dijabetes tipa 2|Tip 2]] ** [[Gestacijski dijabetes]] ** [[Maturity onset diabetes of the young|MODY]] [[MODY 1|1]] [[MODY 2|2]] [[MODY 3|3]] [[MODY 4|4]] [[MODY 5|5]] [[MODY 6|6]] * [[Complications of diabetes mellitus|Complications]] ** Pogledati [[:Šablon:Dijabetes]] | grupa2 = Abnormal [[blood glucose]] levels | podaci2 = * [[Hyperglycaemia]] ** [[Oxyhyperglycemia]] * [[Hypoglycaemia]] ** [[Whipple's triad]] | grupa3 = [[Insulin]] disorders | podaci3 = * [[Insulin resistance]] * [[Hyperinsulinism]] * [[Rabson–Mendenhall syndrome]] | grupa4 = Other pancreatic disorders | podaci4 = * [[Insulinoma]] * [[Insulitis]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Endocrine system disease and disorder templates]] </noinclude> 6attl37vua9gq8aj4huwxa72cokx41b 3848780 3848778 2026-05-23T11:00:22Z AnToni 2325 3848780 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{Prijevod}} </noinclude> {{Navkutija | ime = Bolesti gušterače i metabolizma glukoze | naslov = Bolesti [[gušterača|gušterače]] i [[Metabolizam glukoze|metabolizma glukoze]] | stanje = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Diabetes mellitus|Dijabetes]] | podaci1 = * Tipovi ** [[Dijabetes tipa 1|Tip 1]] ** [[Dijabetes tipa 2|Tip 2]] ** [[Gestacijski dijabetes]] ** [[Zrelosno ispoljavajući mladalački dijabetes|MODY]] [[MODY 1|1]] [[MODY 2|2]] [[MODY 3|3]] [[MODY 4|4]] [[MODY 5|5]] [[MODY 6|6]] * [[Complications of diabetes mellitus|Complications]] ** Pogledati [[:Šablon:Dijabetes]] | grupa2 = Abnormal [[blood glucose]] levels | podaci2 = * [[Hyperglycaemia]] ** [[Oxyhyperglycemia]] * [[Hypoglycaemia]] ** [[Whipple's triad]] | grupa3 = [[Insulin]] disorders | podaci3 = * [[Insulin resistance]] * [[Hyperinsulinism]] * [[Rabson–Mendenhall syndrome]] | grupa4 = Other pancreatic disorders | podaci4 = * [[Insulinoma]] * [[Insulitis]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Endocrine system disease and disorder templates]] </noinclude> ae0pjlmea8bagrlkiphafod3kjlxdki Šablon:Premijeri Slovenije 10 493858 3848717 3546378 2026-05-23T01:56:48Z KWiki 9400 3848717 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Premijeri Slovenije | naslov = [[Premijer Slovenije|Premijeri]] [[Slovenija|Slovenije]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = Predsjednici Vlade [[Socijalistička Republika Slovenija|SR Slovenije]]<br/>{{small|(1945–1953)}} | podaci1 = [[Datoteka:Flag of Slovenia (1945-1991).svg|40px|desno|border|SR Slovenija]] * [[Boris Kidrič]] * [[Miha Marinko]] | grupa2 = Predsjednici [[Izvršno vijeće Skupštine SR Slovenije|Izvršnog vijeća Skupštine]]<br/>SR Slovenije {{small|(1953–1991)}} | podaci2 = [[Datoteka:Flag of Slovenia (1945-1991).svg|40px|desno|border|SR Slovenija]] * [[Miha Marinko]] * [[Boris Kraigher]] * [[Viktor Avbelj]] * [[Janko Smole]] * [[Stane Kavčič]] * [[Andrej Marinc]] * [[Anton Vratuša]] * [[Janez Zemljarič]] * [[Dušan Šinigoj]] | grupa3 = Predsjednici [[Vlada Slovenije|Vlade Slovenije]] <br/> {{small|(od 1991)}} | podaci3 = [[Datoteka:Flag of Slovenia.svg|40px|border|desno|Republika Slovenija]] * [[Lojze Peterle]] * [[Janez Drnovšek]] * [[Andrej Bajuk]] * [[Janez Drnovšek]] * [[Anton Rop]] * [[Janez Janša]] * [[Borut Pahor]] * Janez Janša * [[Alenka Bratušek]] * [[Miroslav Cerar ml.|Miro Cerar]] * [[Marjan Šarec]] * Janez Janša * [[Robert Golob]] * Janez Janša }}<noinclude> [[Kategorija:Politički šabloni|{{PAGENAME}}]] </noinclude> f6e4rqxtwtdk4vmeab3lddwl57zw287 Nekako s proljeća (album) 0 497665 3848653 3843089 2026-05-22T17:47:21Z ~2026-30502-98 181654 /* Članovi grupe */ 3848653 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | | Ime = Nekako s proljeća | Tip izdanja = | Artist = [[Crvena jabuka|Crvene jabuke]] | Cover = | Background = | Izdat = 1991. | Produciran = | Žanr = [[Pop-muzika|pop]] [[Rok-muzika|rok]], balada | Dužina = 45:07 | Kuća = [[Jugoton]] | Producent(i) = [[Nikša Bratoš]] | Ton majstor = | Snimljen = 1991. | Fotografija = Roko Paparazzo | Dizajn = [[Davor Papić]] | Kritike = | Prošli album = [[Tamo gdje ljubav počinje]]<br>1989 | Ovaj album = Nekako s proljeća (album)<br>1991 | Sljedeći album = [[U tvojim očima]]<br>1996 }} '''Nekako s proljeća''' jest peti studijski album [[Sarajevo|sarajevske]] [[Pop-muzika|pop]]-[[Rok-muzika|rok]] grupe [[Crvena jabuka]], kojeg je objavila [[zagreb]]ačka izdavačka kuća [[Jugoton]] u aprilu 1991. Snimljen je u studiju Rockoko vlasnika Želimira Babogredca u mjestu [[Bošnjaci (Hrvatska)|Bošnjaci]] kod [[Vinkovci|Vinkovaca]]. Muziku i tekst napisao je gitarist ovog sastava [[Zlatko Arslanagić]], kojem će ovo biti zadnji album s Crvenom jabukom. Prva pjesma ''"Moje najmilije"'' odsvirana je u bržem [[ritam|ritmu]] bluz rok muzike s istaknutom usnom harmonikom [[Neven Mijač|Nevena Mijača]] i solom [[Zoran Šerbedžija|Zorana Šerbedžije]] na električnoj gitari u sredini pjesme. Naredna pjesma ''"Da nije ljubavi"'' predstavlja zanimljivu kombinaciju [[rokenrol]]a i muzike dalmatinskih klapa u refrenu. Za njom slijedi pjesma po kojoj je album i dobio ime, a otpjevali su je [[Dražen Žerić]] i nekadašnji doajen sarajevske muzičke scene [[Kemal Monteno]], koji je unio [[Šansona|šansonjerski]] duh u ovu pjesmu. Odsvirana je u umjerenom latino ritmu sa povremenim solo dionicama na električnoj gitari. Osim Kemala Montena, gostujući muzičar bio je i zagrebački jazz saksofonist [[Miroslav Sedak - Benčić]] Pored prve tri pjesma s početka albuma, posebno se ističe balada ''"Da znaš da me boliš"'' kao i plesne pjesme ''"Crvena jabuka"'' i ''"6:00"'' koje predstavljaju povratak na njihov zvuk s [[Crvena jabuka (album)|prvog albuma]]. Zadnja pjesma ''"Nemoj da sudiš preoštro o meni"'' odsvirana je u umjerenom [[swing]] ritmu, koji je u to vrijeme popularisao [[Belgija|belgijski]] sastav [[Vaya Con Dios]]. Većina pjesama bile su hitovi i često su se u to vrijeme mogle čuti na tadašnjim [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskim]] radio i televijskim stanicama. Album je naišao na dobar prijem kod slušalačke publike, a njegovo objavljivanje predstavlja jedan od zadnjih značajnih događaja na [[Sarajevska škola pop roka|sarajevskoj pop rok sceni]] prije početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. Zbog događaja koji su se u to vrijeme događali na području bivše Jugoslavije muzičari iz ovog sarajevskog pop rok sastava odustali su od koncertne turneje. Fotografiju je uradio Roko Paparazzo, a dizajn za omot Davor Papić. Snimatelj i producent bio je [[Nikša Bratoš]].<ref>{{Cite web|url= https://www.discogs.com/master/368720-Crvena-Jabuka-Nekako-S-Prolje%C4%87a|title= ''Crvena jabuka: Nekako s proljeća''|work= discogs.com|access-date= 24. 3. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.45worlds.com/vinyl/album/lp61f2034116|title= ''Crvena jabuka: Nekako s proljeća''|work= 45worlds.com|access-date= 24. 3. 2023}}</ref> == Spisak pjesama == #"Moje Najmilije" 4:00 #"Da nije ljubavi" 3:37 #"Nekako s proljeća" 4:46 #"Pusti neka gori" 2:47 #"6:00" 3:44 #"100 pijanih noći" 4:05 #"Da znaš da me boliš" 2:50 #"Crvena jabuka" 4:05 #"Hajde, dođi mi" 3:19 #"Srce si mi slomila" 4:52 #"Samo da me ne iznevjeriš ti" 3:54 #"Nemoj da sudiš preoštro o meni" 3:33 == Članovi grupe == *Dražen Žerić - Žera, vokal *Zlatko Arslanagić - Zlaja, akustična i električna gitara, kompozitor, tekstopisac *Zoran Šerbedžija - Zoka, električna gitara *Darko Jelčić - Cunja, bubnjevi *Zlatko Volarević - Dilajla, klavijature === Ostali === *Branko Sauka, bas-gitara *Nikša Bratoš, gitara, prateći vokal, [[mandolina]], [[saksofon]] i melodika *Miroslav Sedak - Benčić, saksofon *Lidija Reić, prateći vokal *Neven Mijač, usna harmonika *Aleksandra Rutonić, prateći vokal == Reference == {{Refspisak}} {{Crvena jabuka}} [[Kategorija:Albumi Crvene jabuke]] [[Kategorija:Albumi iz 1991.]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Jugotona]] 08pl39tyegze7ud7vjpikcp6do1scjn 3848654 3848653 2026-05-22T17:47:58Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-30502-98|~2026-30502-98]] ([[User talk:~2026-30502-98|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:AnToni|AnToni]] 3729443 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | | Ime = Nekako s proljeća | Tip izdanja = | Artist = [[Crvena jabuka|Crvene jabuke]] | Cover = | Background = | Izdat = 1991. | Produciran = | Žanr = [[Pop-muzika|pop]] [[Rok-muzika|rok]], balada | Dužina = 45:07 | Kuća = [[Jugoton]] | Producent(i) = [[Nikša Bratoš]] | Ton majstor = | Snimljen = 1991. | Fotografija = Roko Paparazzo | Dizajn = [[Davor Papić]] | Kritike = | Prošli album = [[Tamo gdje ljubav počinje]]<br>1989 | Ovaj album = Nekako s proljeća (album)<br>1991 | Sljedeći album = [[U tvojim očima]]<br>1996 }} '''Nekako s proljeća''' jest peti studijski album [[Sarajevo|sarajevske]] [[Pop-muzika|pop]]-[[Rok-muzika|rok]] grupe [[Crvena jabuka]], kojeg je objavila [[zagreb]]ačka izdavačka kuća [[Jugoton]] u aprilu 1991. Snimljen je u studiju Rockoko vlasnika Želimira Babogredca u mjestu [[Bošnjaci (Hrvatska)|Bošnjaci]] kod [[Vinkovci|Vinkovaca]]. Muziku i tekst napisao je gitarist ovog sastava [[Zlatko Arslanagić]], kojem će ovo biti zadnji album s Crvenom jabukom. Prva pjesma ''"Moje najmilije"'' odsvirana je u bržem [[ritam|ritmu]] bluz rok muzike s istaknutom usnom harmonikom [[Neven Mijač|Nevena Mijača]] i solom [[Zoran Šerbedžija|Zorana Šerbedžije]] na električnoj gitari u sredini pjesme. Naredna pjesma ''"Da nije ljubavi"'' predstavlja zanimljivu kombinaciju [[rokenrol]]a i muzike dalmatinskih klapa u refrenu. Za njom slijedi pjesma po kojoj je album i dobio ime, a otpjevali su je [[Dražen Žerić]] i nekadašnji doajen sarajevske muzičke scene [[Kemal Monteno]], koji je unio [[Šansona|šansonjerski]] duh u ovu pjesmu. Odsvirana je u umjerenom latino ritmu sa povremenim solo dionicama na električnoj gitari. Osim Kemala Montena, gostujući muzičar bio je i zagrebački jazz saksofonist [[Miroslav Sedak - Benčić]] Pored prve tri pjesma s početka albuma, posebno se ističe balada ''"Da znaš da me boliš"'' kao i plesne pjesme ''"Crvena jabuka"'' i ''"6:00"'' koje predstavljaju povratak na njihov zvuk s [[Crvena jabuka (album)|prvog albuma]]. Zadnja pjesma ''"Nemoj da sudiš preoštro o meni"'' odsvirana je u umjerenom [[swing]] ritmu, koji je u to vrijeme popularisao [[Belgija|belgijski]] sastav [[Vaya Con Dios]]. Većina pjesama bile su hitovi i često su se u to vrijeme mogle čuti na tadašnjim [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenskim]] radio i televijskim stanicama. Album je naišao na dobar prijem kod slušalačke publike, a njegovo objavljivanje predstavlja jedan od zadnjih značajnih događaja na [[Sarajevska škola pop roka|sarajevskoj pop rok sceni]] prije početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. Zbog događaja koji su se u to vrijeme događali na području bivše Jugoslavije muzičari iz ovog sarajevskog pop rok sastava odustali su od koncertne turneje. Fotografiju je uradio Roko Paparazzo, a dizajn za omot Davor Papić. Snimatelj i producent bio je [[Nikša Bratoš]].<ref>{{Cite web|url= https://www.discogs.com/master/368720-Crvena-Jabuka-Nekako-S-Prolje%C4%87a|title= ''Crvena jabuka: Nekako s proljeća''|work= discogs.com|access-date= 24. 3. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.45worlds.com/vinyl/album/lp61f2034116|title= ''Crvena jabuka: Nekako s proljeća''|work= 45worlds.com|access-date= 24. 3. 2023}}</ref> == Spisak pjesama == #"Moje Najmilije" 4:00 #"Da nije ljubavi" 3:37 #"Nekako s proljeća" 4:46 #"Pusti neka gori" 2:47 #"6:00" 3:44 #"100 pijanih noći" 4:05 #"Da znaš da me boliš" 2:50 #"Crvena jabuka" 4:05 #"Hajde, dođi mi" 3:19 #"Srce si mi slomila" 4:52 #"Samo da me ne iznevjeriš ti" 3:54 #"Nemoj da sudiš preoštro o meni" 3:33 == Članovi grupe == *Dražen Žerić - Žera, vokal *Zlatko Arslanagić - Zlaja, akustična i električna gitara, kompozitor, tekstopisac *Zoran Šerbedžija - Zoka, električna gitara *Darko Jelčić - Cunja, bubnjevi *Zlatko Volarević, klavijature === Ostali === *Branko Sauka, bas-gitara *Nikša Bratoš, gitara, prateći vokal, [[mandolina]], [[saksofon]] i melodika *Miroslav Sedak - Benčić, saksofon *Lidija Reić, prateći vokal *Neven Mijač, usna harmonika *Aleksandra Rutonić, prateći vokal == Reference == {{Refspisak}} {{Crvena jabuka}} [[Kategorija:Albumi Crvene jabuke]] [[Kategorija:Albumi iz 1991.]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Jugotona]] mengc7ts100pe12kssbsqcowldrgjq5 WGS-11+ 0 499474 3848709 3789203 2026-05-23T01:13:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848709 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svemirski let |image=220201-X-VE588-0001.jpg|image_caption=Vizualizacijska slika od WGS-11+|image_size=300px|mission_type=Komunikacija Vojske|operator=[[United States Air Force]] / [[United States Space Force]] |COSPAR_ID= |SATCAT= |website=https://www.spaceforce.mil/|mission_duration=14 godina (planirano)|spacecraft=WGS-11+|spacecraft_type=[[Wideband Global Satcom|WGS Block II Follow-On]] |spacecraft_bus=[[Boeing 702|BSS-702X]] |manufacturer=[[Boeing Satellite Development Center|Boeing Satellite Systems]] |launch_mass={{convert|5987|kg}} |dry_mass={{convert|3000|kg}}|dimensions=|power=11 [[Watt|kW]] |launch_date=2024 (planirano)<ref name=2024USSF>{{cite tweet |user=USSF_SSC |number=1529969683671134209|title=SSC ordered 8 National Security Space Launch missions from our industry partners ULA & SpaceX for launch in 2024 for #SpaceForce. |date=27. 5. 2022 |access-date=27. 5. 2022}}</ref>|launch_rocket=[[Vulcan Centaur]]|launch_site=[[Cape Canaveral Space Force Station|Cape Canaveral]] [[SLC-41]]|launch_contractor=[[United Launch Alliance|ULA]]|entered_service=|disposal_type=|deactivated=|last_contact=|orbit_reference=[[Geocentralni orbit]] (planirano)|orbit_regime=[[Geostationarna orbita]]|orbit_longitude=|apsis=gee|trans_band=|trans_frequency=|trans_capacity=|trans_coverage=|insignia=|insignia_caption=|insignia_size=200px}} '''WGS-11+''' ili '''Wideband Global SATCOM 11+''' ({{bs|Širokopojasni globalni SATCOM 11+}}) je vojni [[Komunikacioni satelit|komunikacijski satelit]] [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] kojim će upravljati [[Svemirske snage Sjedinjenih Američkih Država|Svemirske Snage Sjedinjenih Američkih Država]] kao dio širokopojasnog globalnog SATCOM programa. Planiran je za 2024. godinu, a jedanaesti je WGS satelit i planirano je da bude u [[Geostacionarna orbita|geostacionarnoj orbiti]]. WGS-11+ su kupile [[Zračne snage Sjedinjenih Američkih Država|Zračne Snage Sjedinjenih Američkih Država]].<ref name=":0">{{Cite web|url=https://space.skyrocket.de/doc_sdat/wgs-11.htm|title=WGS 11, 12|website=Gunter's Space Page|language=en|access-date=24. 2. 2024}}</ref> == Pregled == WGS sistem se sastoji od tri glavna segmenta: svemirski segment (sateliti), kontrolni segment (operateri) i terminalni segment (korisnici). Svaki WGS satelit pruža uslugu u više [[Frekvencija|frekventnih pojasa]], sa neviđenom mogućnošću unakrsnog povezivanja između dvije frekvencije na satelitu. WGS dopunjava druge satelite.<ref name="USSF">{{Cite web|url=https://www.spaceforce.mil/About-Us/Fact-Sheets/Article/2197740/wideband-global-satcom-satellite/|title=Fact Sheets: Wideband Global SATCOM Satellite|date=oktobar 2020|publisher=United States Space Force|access-date=26. 5. 2021|archive-date=18. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518203503/https://www.spaceforce.mil/About-Us/Fact-Sheets/Article/2197740/wideband-global-satcom-satellite/|url-status=dead}}</ref> Početkom rane 2001. godine, Satelitsko komunikacijski tim industrije, koje je vodio Boeing Satellite Sistemi, izabran je za razvoj širokopojasnog sistema za popunjavanje satelita (WGS) kao nasljednika niza komunikacijskih satelita Defense Satellite Communications System (DSCS). Ovaj satelitski komunikacijski sistem je namijenjen da podrži [[vojnik]]a s novijim i daleko većim sposobnostima od postojućih sistema. U martu 2007. akronim WGS je promijenjen u Wideband Global SATCOM.<ref name=":0" /> Jedan WGS satelit pruža više SATCOM kapaciteta nego od cjelokupne naslijeđene konstelacije Defense Satellite Communications System (DSCS).<ref name="USSF" /> == Satelitski opis == U martu 2018., američki Kongres je dodao 605 miliona američkih dolara fundi za još dva satelita, WGS-11 i WGS-12, koji ranije nisu bili traženi. To je rezultiralo narudžbom WGS-11+ u aprilu 2019. za lansiranje 2023. godine. Ovaj satelit će biti baziran na BSS-702X varijante Boeingove komercijalne satelitskog niza 702, koja će pružiti poboljšanu snagu signala i efikasnost propusnog pojasa u poređenju sa ranijim WGS satelitima.<ref name=":0" /> Američke svemirske snage će lansirati letjelicu i obavljat će komandne i kontrolne funkcije tokom njegovog životnog vijeka od 14 godina.<ref name=":0" /> Napravljen od strane kompanije Boeing Satellite Systems, WGS-11+ je baziran na [[Platforma svemirske letjelice|satelitskoj magistrali]] BSS-702X . Ima masu pri lansiranju od 5987&nbsp;kg (13199&nbsp;lb) i očekivalo se da će raditi za četrnaest godina. Svemirska letjelica je opremljena sa dva solarna panela za proizvodnju energije za svoj komunikacijski teret, koji se sastoji od transpondera X-pojasa i Ka-band transpondera. Pogon će obezbjeđivati motor R-4D-15 apogee, sa četiri XIPS-25 jonska motora za održavanje stanice.<ref name=":0" /> == Lansiranje == WGS-11+ će biti lansiran 2024. godine na raketi Vulcan Centaur sa Cape Canaveral SLC-41 . == Reference == {{Refspisak|30em}} {{Portal|Spaceflight}} {{Wideband Global SATCOM}} oxfovqwpptc1klz99b8jcasf1n9fok6 Šarlo akrobata 0 502929 3848656 3564905 2026-05-22T18:26:43Z Arnel 102555 /* Studijski albumi */ 3848656 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Šarlo akrobata | slika = | široka_slika = da | opis = | pozadina = skupina | porijeklo = [[Beograd]], [[SR Srbija]], [[SFR Jugoslavija]] | žanr = {{flatlist| * [[novi val]] * [[art pank]] * [[reggae fusion]] * [[post-pank]] * [[dub muzika|dub]] * [[eksperimentalna muzika|eksperimentalna]] }} | karijera = 1980–1981 | izdavač = {{flatlist| * [[Jugoton]] * [[Croatia Records]] }} | povezani_umjetnici = {{flatlist| * [[Ekatarina Velika]] * [[Disciplina kičme]] }} | bivši_članovi = * [[Milan Mladenović]] * [[Dušan Kojić]] * [[Ivan Vdović]] }} '''Šarlo akrobata''' bila je jugoslavenska [[Novi val|novovalna]] grupa osnovana 1980. u [[Beograd|Beogradu]]. Bili su važan čin [[Novovalna muzika u Jugoslaviji|jugoslavenske novovalne scene]] i ostavili su traga na cjelokupnoj muzičkoj sceni bivše Jugoslavije. Grupa je nastala iz [[Progresivni rok|progresivne]] / [[hard rock|hard rok]] grupe Limunovo drvo koju su osnovali gitarist i pjevač [[Milan Mladenović]] i gitarist [[Dragomir Mihajlović|Dragomir 'Gagi' Mihajlović]]. Doživjela je nekoliko promjena u postavi, a zatim dolaskom basista i pjevača [[Dušan Kojić|Dušana 'Koja' Kojića]] i bubnjara [[Ivan Vdović|Ivana 'Vd' Vdovića]] grupa se usmjerava prema novovalnoj muzici. Nakon što su u aprilu 1980. nastupili kao predgrupa [[Pankrti|Pankrtima]], Mihajlović je napustio grupu, a preostala tri člana promijenila su ime u Šarlo akrobata, jugoslavenski nadimak za lik [[Charlie Chaplin|Charlieja Chaplina]] "Skitnica". Godine 1981. trio je snimio četiri pjesme koje su objavljene na kompilacijskom albumu [[Paket aranžman|''Paket aranžman'']]. Danas se ovaj album smatra jednim od najutjecajnijih izdanja u historiji rok-muzike bivše Jugoslavije. Kasnije te godine grupa objavljuje svoj debitantski album ''[[Bistriji ili tuplji čovjek biva kad...]]'' koji je primio ogromna priznanja kritičara. Međutim, grupa se raspada zbog nepomirljivih razlika među članovima. Nakon raspada benda, Mladenović s Vdovićem i Mihajlovićem osniva grupu Katarina II, koja nakon odlaska potonje dvojice mijenja ime u [[Ekatarina Velika]]. Kojić osniva Disciplinu Kičme, kojoj 1995. mijenja ime u [[Disciplin A Kitschme]]. Vdović je umro 1992. od AIDS-a, nakon čega je uslijedila smrt Milana Mladenovića od raka gušterače 1994. == Članovi == '''Bivši članovi''' * [[Milan Mladenović]]&nbsp;– gitara, vokali <small>(april 1980 – oktobar 1981)</small> * [[Dušan Kojić|Dušan Kojić "Koja"]]&nbsp;– bas-gitara, vokali <small>(april 1980 – oktobar 1981)</small> * [[Ivan Vdović|Ivan Vdović "VD"]]&nbsp;– bubnjevi, prateći vokali <small>(april 1980 – oktobar 1981)</small> * [[Dragomir Mihajlović|Dragomir Mihajlović "Gagi"]]&nbsp;– gitarar <small>(april 1980)</small> : <small>Napomena: Dragomir Mihajlović ovdje je uvjetno naveden kao član benda, budući da je izvedbu Limunovog drva na otvaranju Pankrta u aprilu 1980. bend smatrao svojim prvim nastupom, iako su odmah nakon nastupa promijenili ime u Šarlo akrobata.</small> == Diskografija == === Studijski albumi === * ''[[Bistriji ili tuplji čovek biva kad...]]'' (1981) == Literatura == * ''EX YU ROCK enciklopedija 1960-2006'', Janjatović Petar; {{ISBN|978-86-905317-1-4}} * "Meni je tvoj mozak drag...", Petar Luković, Džuboks, 7. novembar 1980. * "Muzika, aranžmani i tekst: Šarlo Akrobata", Branko Vukojević, Nebojša Pajkić, Džuboks, 11. septembar 1981. * "BISTRIJI ILI TUPLJI ČOVEK BIVA KAD - 25 godina kasnije: Ja želim jako… snažno", Dušan Kojić "Koja", Popboks, 29. decembar 2006. * Antonić, Duško; Štrbac, Danilo (1998). YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike. Belgrade: YU Rock Press == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == * [http://www.last.fm/music/Sarlo+Akrobata Šarlo Akrobata] na[[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/artist/%C5%A0arlo+Akrobata Šarlo Akrobata] na [[Discogs|Discogsu]] * [http://www.b92.fm/music/%C5%A0arlo+Akrobata/albums/ Šarlo Akrobata] na B92.fm [[Kategorija:Jugoslavenske novovalne grupe]] [[Kategorija:Jugoslavenske pank-rok grupe]] [[Kategorija:Muzičke grupe osnovane 1980.]] [[Kategorija:Muzičke grupe raspuštene 1981.]] [[Kategorija:Muzičke grupe iz Beograda]] s2djm30q0yt24o2xt5d6etmmh9k41g2 3848766 3848656 2026-05-23T10:19:19Z AnToni 2325 [[Kategorija:Šsrlo akrobata]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848766 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Šarlo akrobata | slika = | široka_slika = da | opis = | pozadina = skupina | porijeklo = [[Beograd]], [[SR Srbija]], [[SFR Jugoslavija]] | žanr = {{flatlist| * [[novi val]] * [[art pank]] * [[reggae fusion]] * [[post-pank]] * [[dub muzika|dub]] * [[eksperimentalna muzika|eksperimentalna]] }} | karijera = 1980–1981 | izdavač = {{flatlist| * [[Jugoton]] * [[Croatia Records]] }} | povezani_umjetnici = {{flatlist| * [[Ekatarina Velika]] * [[Disciplina kičme]] }} | bivši_članovi = * [[Milan Mladenović]] * [[Dušan Kojić]] * [[Ivan Vdović]] }} '''Šarlo akrobata''' bila je jugoslavenska [[Novi val|novovalna]] grupa osnovana 1980. u [[Beograd|Beogradu]]. Bili su važan čin [[Novovalna muzika u Jugoslaviji|jugoslavenske novovalne scene]] i ostavili su traga na cjelokupnoj muzičkoj sceni bivše Jugoslavije. Grupa je nastala iz [[Progresivni rok|progresivne]] / [[hard rock|hard rok]] grupe Limunovo drvo koju su osnovali gitarist i pjevač [[Milan Mladenović]] i gitarist [[Dragomir Mihajlović|Dragomir 'Gagi' Mihajlović]]. Doživjela je nekoliko promjena u postavi, a zatim dolaskom basista i pjevača [[Dušan Kojić|Dušana 'Koja' Kojića]] i bubnjara [[Ivan Vdović|Ivana 'Vd' Vdovića]] grupa se usmjerava prema novovalnoj muzici. Nakon što su u aprilu 1980. nastupili kao predgrupa [[Pankrti|Pankrtima]], Mihajlović je napustio grupu, a preostala tri člana promijenila su ime u Šarlo akrobata, jugoslavenski nadimak za lik [[Charlie Chaplin|Charlieja Chaplina]] "Skitnica". Godine 1981. trio je snimio četiri pjesme koje su objavljene na kompilacijskom albumu [[Paket aranžman|''Paket aranžman'']]. Danas se ovaj album smatra jednim od najutjecajnijih izdanja u historiji rok-muzike bivše Jugoslavije. Kasnije te godine grupa objavljuje svoj debitantski album ''[[Bistriji ili tuplji čovjek biva kad...]]'' koji je primio ogromna priznanja kritičara. Međutim, grupa se raspada zbog nepomirljivih razlika među članovima. Nakon raspada benda, Mladenović s Vdovićem i Mihajlovićem osniva grupu Katarina II, koja nakon odlaska potonje dvojice mijenja ime u [[Ekatarina Velika]]. Kojić osniva Disciplinu Kičme, kojoj 1995. mijenja ime u [[Disciplin A Kitschme]]. Vdović je umro 1992. od AIDS-a, nakon čega je uslijedila smrt Milana Mladenovića od raka gušterače 1994. == Članovi == '''Bivši članovi''' * [[Milan Mladenović]]&nbsp;– gitara, vokali <small>(april 1980 – oktobar 1981)</small> * [[Dušan Kojić|Dušan Kojić "Koja"]]&nbsp;– bas-gitara, vokali <small>(april 1980 – oktobar 1981)</small> * [[Ivan Vdović|Ivan Vdović "VD"]]&nbsp;– bubnjevi, prateći vokali <small>(april 1980 – oktobar 1981)</small> * [[Dragomir Mihajlović|Dragomir Mihajlović "Gagi"]]&nbsp;– gitarar <small>(april 1980)</small> : <small>Napomena: Dragomir Mihajlović ovdje je uvjetno naveden kao član benda, budući da je izvedbu Limunovog drva na otvaranju Pankrta u aprilu 1980. bend smatrao svojim prvim nastupom, iako su odmah nakon nastupa promijenili ime u Šarlo akrobata.</small> == Diskografija == === Studijski albumi === * ''[[Bistriji ili tuplji čovek biva kad...]]'' (1981) == Literatura == * ''EX YU ROCK enciklopedija 1960-2006'', Janjatović Petar; {{ISBN|978-86-905317-1-4}} * "Meni je tvoj mozak drag...", Petar Luković, Džuboks, 7. novembar 1980. * "Muzika, aranžmani i tekst: Šarlo Akrobata", Branko Vukojević, Nebojša Pajkić, Džuboks, 11. septembar 1981. * "BISTRIJI ILI TUPLJI ČOVEK BIVA KAD - 25 godina kasnije: Ja želim jako… snažno", Dušan Kojić "Koja", Popboks, 29. decembar 2006. * Antonić, Duško; Štrbac, Danilo (1998). YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike. Belgrade: YU Rock Press == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == * [http://www.last.fm/music/Sarlo+Akrobata Šarlo Akrobata] na[[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/artist/%C5%A0arlo+Akrobata Šarlo Akrobata] na [[Discogs|Discogsu]] * [http://www.b92.fm/music/%C5%A0arlo+Akrobata/albums/ Šarlo Akrobata] na B92.fm [[Kategorija:Jugoslavenske novovalne grupe]] [[Kategorija:Jugoslavenske pank-rok grupe]] [[Kategorija:Muzičke grupe osnovane 1980.]] [[Kategorija:Muzičke grupe raspuštene 1981.]] [[Kategorija:Muzičke grupe iz Beograda]] [[Kategorija:Šsrlo akrobata]] 1azi3w7iwbwmuhoj9vktds62qtxvn4l 3848768 3848766 2026-05-23T10:20:31Z KWiki 9400 [[Kategorija:Šsrlo akrobata]] uklonjena; [[Kategorija:Šarlo akrobata]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848768 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Šarlo akrobata | slika = | široka_slika = da | opis = | pozadina = skupina | porijeklo = [[Beograd]], [[SR Srbija]], [[SFR Jugoslavija]] | žanr = {{flatlist| * [[novi val]] * [[art pank]] * [[reggae fusion]] * [[post-pank]] * [[dub muzika|dub]] * [[eksperimentalna muzika|eksperimentalna]] }} | karijera = 1980–1981 | izdavač = {{flatlist| * [[Jugoton]] * [[Croatia Records]] }} | povezani_umjetnici = {{flatlist| * [[Ekatarina Velika]] * [[Disciplina kičme]] }} | bivši_članovi = * [[Milan Mladenović]] * [[Dušan Kojić]] * [[Ivan Vdović]] }} '''Šarlo akrobata''' bila je jugoslavenska [[Novi val|novovalna]] grupa osnovana 1980. u [[Beograd|Beogradu]]. Bili su važan čin [[Novovalna muzika u Jugoslaviji|jugoslavenske novovalne scene]] i ostavili su traga na cjelokupnoj muzičkoj sceni bivše Jugoslavije. Grupa je nastala iz [[Progresivni rok|progresivne]] / [[hard rock|hard rok]] grupe Limunovo drvo koju su osnovali gitarist i pjevač [[Milan Mladenović]] i gitarist [[Dragomir Mihajlović|Dragomir 'Gagi' Mihajlović]]. Doživjela je nekoliko promjena u postavi, a zatim dolaskom basista i pjevača [[Dušan Kojić|Dušana 'Koja' Kojića]] i bubnjara [[Ivan Vdović|Ivana 'Vd' Vdovića]] grupa se usmjerava prema novovalnoj muzici. Nakon što su u aprilu 1980. nastupili kao predgrupa [[Pankrti|Pankrtima]], Mihajlović je napustio grupu, a preostala tri člana promijenila su ime u Šarlo akrobata, jugoslavenski nadimak za lik [[Charlie Chaplin|Charlieja Chaplina]] "Skitnica". Godine 1981. trio je snimio četiri pjesme koje su objavljene na kompilacijskom albumu [[Paket aranžman|''Paket aranžman'']]. Danas se ovaj album smatra jednim od najutjecajnijih izdanja u historiji rok-muzike bivše Jugoslavije. Kasnije te godine grupa objavljuje svoj debitantski album ''[[Bistriji ili tuplji čovjek biva kad...]]'' koji je primio ogromna priznanja kritičara. Međutim, grupa se raspada zbog nepomirljivih razlika među članovima. Nakon raspada benda, Mladenović s Vdovićem i Mihajlovićem osniva grupu Katarina II, koja nakon odlaska potonje dvojice mijenja ime u [[Ekatarina Velika]]. Kojić osniva Disciplinu Kičme, kojoj 1995. mijenja ime u [[Disciplin A Kitschme]]. Vdović je umro 1992. od AIDS-a, nakon čega je uslijedila smrt Milana Mladenovića od raka gušterače 1994. == Članovi == '''Bivši članovi''' * [[Milan Mladenović]]&nbsp;– gitara, vokali <small>(april 1980 – oktobar 1981)</small> * [[Dušan Kojić|Dušan Kojić "Koja"]]&nbsp;– bas-gitara, vokali <small>(april 1980 – oktobar 1981)</small> * [[Ivan Vdović|Ivan Vdović "VD"]]&nbsp;– bubnjevi, prateći vokali <small>(april 1980 – oktobar 1981)</small> * [[Dragomir Mihajlović|Dragomir Mihajlović "Gagi"]]&nbsp;– gitarar <small>(april 1980)</small> : <small>Napomena: Dragomir Mihajlović ovdje je uvjetno naveden kao član benda, budući da je izvedbu Limunovog drva na otvaranju Pankrta u aprilu 1980. bend smatrao svojim prvim nastupom, iako su odmah nakon nastupa promijenili ime u Šarlo akrobata.</small> == Diskografija == === Studijski albumi === * ''[[Bistriji ili tuplji čovek biva kad...]]'' (1981) == Literatura == * ''EX YU ROCK enciklopedija 1960-2006'', Janjatović Petar; {{ISBN|978-86-905317-1-4}} * "Meni je tvoj mozak drag...", Petar Luković, Džuboks, 7. novembar 1980. * "Muzika, aranžmani i tekst: Šarlo Akrobata", Branko Vukojević, Nebojša Pajkić, Džuboks, 11. septembar 1981. * "BISTRIJI ILI TUPLJI ČOVEK BIVA KAD - 25 godina kasnije: Ja želim jako… snažno", Dušan Kojić "Koja", Popboks, 29. decembar 2006. * Antonić, Duško; Štrbac, Danilo (1998). YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike. Belgrade: YU Rock Press == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == * [http://www.last.fm/music/Sarlo+Akrobata Šarlo Akrobata] na[[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/artist/%C5%A0arlo+Akrobata Šarlo Akrobata] na [[Discogs|Discogsu]] * [http://www.b92.fm/music/%C5%A0arlo+Akrobata/albums/ Šarlo Akrobata] na B92.fm [[Kategorija:Jugoslavenske novovalne grupe]] [[Kategorija:Jugoslavenske pank-rok grupe]] [[Kategorija:Muzičke grupe osnovane 1980.]] [[Kategorija:Muzičke grupe raspuštene 1981.]] [[Kategorija:Muzičke grupe iz Beograda]] [[Kategorija:Šarlo akrobata]] rr8tg1ic6kks65nz9uw1vjdedc4hhuk Šablon:Referendumi o nezavisnosti i autonomiji u Jugoslaviji 10 507377 3848719 3789193 2026-05-23T02:17:29Z KWiki 9400 3848719 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Referendumi o nezavisnosti i autonomiji u Jugoslaviji |naslov = Referendumi o nezavisnosti i autonomiji u bivšoj [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]] {{ZD|SFRJ}} |stanje = expanded |slika = |okvir = {{{okvir|{{{1|}}}}}} |podaciklasa = hlist |ispodklasa = hlist |naslovstil = | grupa1 = Nezavisnost | podaci1 = * [[Referendum o nezavisnosti Slovenije|Slovenija]] (1990) * [[Referendum o nezavisnosti Hrvatske|Hrvatska]] (1991) * [[Referendum o nezavisnosti Makedonije|Makedonija]] (1991) * [[Referendum o nezavisnosti Kosova|Kosovo]] (1991) * [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] (1992) * [[Referendum o nezavisnosti Crne Gore 1992.|Crna Gora]] (1992) * [[Referendum o nezavisnosti Crne Gore 2006.|Crna Gora]] (2006) |grupa2 = Autonomija |podaci2 = * [[Referendum o autonomiji Srba u Hrvatskoj|Srbi u Hrvatskoj]] (1990) * [[Referendum o statusu SAO Krajine|SAO Krajina]] (1991) * [[Referendum o autonomiji Sandžaka|Sandžak]] (1991) * [[Plebiscit srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 1991.|Republika Srpska]] (1991) * [[Referendum o teritorijalnoj i političkoj autonomiji Albanaca u Makedoniji|Ilirida]] (1992) * [[Referendum o cjelovitosti Istočne Slavonije, Baranje i Zapadnog Srijema|Istočna Slavonija, Baranja i Zapadni Srijem]] (1997) * [[Referendum u Makedoniji 2004.|Makedonija]] (2004) }}<noinclude> [[Kategorija:Referendumi u Jugoslaviji|*]] [[Kategorija:Šabloni Jugoslavije]] [[Kategorija:Raspad Jugoslavije]] </noinclude> dv3s7gpu0a35vx03ojpgxm0gu4mp54f Česi u Bosni i Hercegovini 0 515688 3848763 3846702 2026-05-23T10:03:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848763 wikitext text/x-wiki {{Infokutija etnička grupa | grupa = Česi u Bosni i Hercegovini | ukupno = 279 (2013) | regija1 = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | pop1 = 279 | ref1 = <ref name="RP 2013">{{RP 2013}}</ref> | jezici   = [[Bosanski jezik|bosanski]], [[Češki jezik|češki]], [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski]] | vjera = [[rimokatoličanstvo]] | vezano = [[Česi]] }} '''Česi u Bosni i Hercegovini''' su službeno priznata [[Etničke grupe u Bosni i Hercegovini|nacionalna manjina]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisu stanovništva iz 2013.]] 279 osoba izjasnili su se kao [[Česi]]. Od tog broja, 219 je popisano na području [[Republika Srpska|Republike Srpske]], 60 na području [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], dok na području [[Brčko distrikt]]a nema popisanih.<ref name="RP 2013" /> == Historija == === 19. vijek === [[Datoteka:Austrian_Occupation_of_Bosnia,_Troops_crossing_the_Bosna_at_Maglai_-_ILN_1878.png|mini|Austrougarska pješadija prelazi [[Bosna (rijeka)|Bosnu]] kod [[Maglaj]]<nowiki/>a (''The Illustrated London News'', 1878).]] Od 15. vijeka [[Bosna (regija)|područje Bosne]] je bilo pod vlašću [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]], a [[Česi]] su se, kao i drugi [[Kršćanstvo|kršćanski]] narodi [[Evropa|Evrope]], naselili u [[Hrvatska|Hrvatsku]], [[Slavonija|Slavoniju]], [[Banat]] ili [[Bugarska|Bugarsku]], odnosno područja s većinskim [[Slaveni|slavenskim]] stanovništvom u blizini tadašnjih granica sa Osmanlijama. Godine 1878. na [[Berlinski kongres|Berlinskom kongresu]] odlučeno je da [[Austro-Ugarska]] [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|okupira Bosnu i Hercegovinu]], a njena vojska je potom krenula u [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|vojni pohod]] na okupaciju zemlje i suzbijanje otpora muslimanskih ustanika. U pohodu je učestvovalo i nekoliko čeških i moravskih pukova. Od njihovog učešća u [[Bitka kod Maglaja (1878)|bitci kod Maglaja]] u augustu 1878, kada su austrougarski vojnici bili iznenađeni i kada je nastala zbunjujuća galama, postao je popularan izraz za zbrku ili nered, ''maglajs''.<ref>{{Cite news|title=Stačila jedna jediná rozmíška a opočenský Maglaj byl na světě|date=28. 12. 2013|language=cs|url=https://rychnovsky.denik.cz/zpravy_region/stacila-jedna-jedina-rozmiska-a-opocensky-maglaj-byl-na-svete-20131228.html}}</ref> [[Datoteka:Karel_Pařík_(1857-1942).jpg|mini|Arhitekta [[Karlo Paržik|Karel Pařík]].]] Nakon početka austrougarske okupacije zemlje 1878, Česi su bili jedni od prvih i najbrojnijih doseljenika iz Austro-Ugarske, zahvaljujući međusobnim nacionalnim i jezičkim vezama slavenskih korijena. U cilju modernizacije zemlje, bečka vlada je tada javno pozvala i poslala stručnjake i kvalifikovane radnike da rade u Bosnu i Hercegovinu, a također se besplatno nudila i zemlja za poljoprivredu.<ref name="Oršolić3">[http://www.prometej.ba/clanak/drustvo-i-znanost/manjine-u-bih/cesi-u-bih-pioniri-moderne-industrije-i-arhitekture-u-bih-1953 Prometej.ba]{{Mrtav link}} Marijan Oršolić: ''Česi u BiH: pioniri moderne industrije i arhitekture u BiH '', 30. ožujka 2015. (pristupljeno 6. ožujka 2017.)</ref> Novopridošli Česi su kasnije značajno doprinijeli ekonomskom, urbanom i kulturnom razvoju zemlje. Dolazili su službenici, sudije, administrativni radnici, zanatlije svih struka, bankari, ugostitelji, ljekari, farmaceuti, učitelji, geometri i muzičari.<ref name="Oršolić3"/><ref name="manjine.ba3">(boš.) [http://manjine.ba/?p=1128 Manjine.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180912093056/http://manjine.ba/?p=1128 |date=12. 9. 2018 }} Nermin Avdičević i Ivan Arambašić : ''Ko su bosanski Česi'', 7. prosinca 2011. (pristupljeno 6. ožujka 2017.)</ref> Između ostalog, pomogli su pokrenuti brojne industrijske i rudarske pogone, izgradnjom putne, željezničke i telekomunikacijske infrastrukture. Većina Čeha koji su se u BiH naselili živjeli su u [[Sarajevo|Sarajevu]], ali i u [[Banja Luka|Banjoj Luci]], gdje je prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1895.|popisu stanovništva iz 1895.]] svaki peti stanovnik bio Čeh.<ref name="Oršolić3"/><ref name="manjine.ba3"/> Ostale češke zajednice bile su u [[Brod (općina)|Bosanskom Brodu]], [[Derventa|Derventi]], [[Mostar]]u, [[Usora (općina)|Usori]], [[Tuzla|Tuzli]] i [[Zenica|Zenici]], a također i u seoskim naseljima [[Maćino Brdo]] kod [[Prnjavor]]a, [[Nova Ves (Srbac)|Novoj Vesi]] kod [[Srbac|Srbca]],<ref>{{Cite web|url=https://radiozurnal.rozhlas.cz/bosenskych-cechu-uz-je-jen-par-o-svoji-rec-i-tradice-presto-hrde-pecuji-6203264|title=Bosenských Čechů už je jen pár, o svoji řeč i tradice přesto hrdě pečují|date=15. 9. 2017|website=Radiožurnál|language=cs|access-date=22. 12. 2024}}</ref> [[Nova Topola (Gradiška)|Novoj Topoli]] i [[Vranduk (Zenica)|Vranduk]]<nowiki/>u. U [[Prijedor]]u je izrasla i poljoprivredno-rudarsko-administrativna češka kolonija, mise su služene na [[Češki jezik|češkom jeziku]] u lokalnoj katoličkoj crkvi. U vrijeme najintenzivnije migracije, u Bosnu i Hercegovinu se doselilo više od 7.000, većinom katolika, za samo dvije godine,<ref name="klix2">[https://www.klix.ba/vijesti/bih/predstavljena-knjiga-cesi-u-sarajevu-tradicija-ceske-manjine-u-bih-duga-150-godina/151112154 Klix.ba] FENA: ''Predstavljena knjiga "Česi u Sarajevu": Tradicija češke manjine u BiH duga 150 godina'', 12. studenoga 2015. (pristupljeno 6. ožujka 2017.)</ref> do [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], živjelo je oko šest hiljada Čeha u BiH.<ref name="manjine.ba3"/> Istaknuta ličnost češkog porijekla bio je arhitekt [[Karlo Paržik|Karel Pařík]],<ref>{{Cite book|url=https://www.ceskatelevize.cz/porady/10262550261-sumne-stopy/210522162350007/|title=7/10 Karel Pařík (1. díl) - Šumné stopy {{!}} Česká televize|language=cs}}</ref> koji je radio u BiH od 1884. do svoje smrti 1942. Tokom svoje karijere izveo je preko 150 projekata, uglavnom u [[Sarajevo|Sarajevu]], uključujući niz velikih državnih i upravnih zgrada.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.lidovky.cz/nastaveni-souhlasu?url=https%3a%2f%2fwww.lidovky.cz%2frelax%2fdesign%2fcech-v-bosne-parik-a-jeho-palace-skoly-divadla-i-mesity.A130107_092909_ln-bydleni_ter|title=Čech v Bosně. Pařík a jeho paláce, školy, divadla i mešity {{!}} Design {{!}} Lidovky.cz|last=noviny|first=Zdeněk Lukeš, Lidové|date=10. 1. 2013|website=iDNES.cz|access-date=22. 12. 2024}}</ref> Ostali arhitekti koji su također radili bili su [[Josef Pospíšil]] I [[František Blažek]]. [[Kustos]] muzeja [[Franjo Fiala|František (Franjo) Fiala]] izvršio je nekoliko važnih [[Arheologija|arheoloških]] terenskih istraživanja koja su naknadno pomogla u identifikaciji neolitske [[Butmirska kultura|Butmirske kulture]].<ref>{{Cite web|url=https://biography.hiu.cas.cz/wiki/FIALA_Franti%c5%a1ek_14.4.1861-28.1.1898|title=FIALA František 1861–1898 – Biografický slovník českých zemí|website=biography.hiu.cas.cz|access-date=22. 12. 2024}}</ref> Između ostalih, boravili su i fotograf [[František Topič]], pisac [[Josef Holeček]] i folklorist [[Ludvík Kuba]].<ref name=":0" /> === Period SFR Jugoslavije === Nagli pad broja bosanskohercegovačkih Čeha dogodio se nakon drastičnih događaja [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] u zemlji i naknadnog perioda nakon tzv. [[Period Informbiroa]] u tadašnjoj [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji]], čiji je dio bila i [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Bosna i Hercegovina]]. Zbog [[Raskol Tito–Staljin|raskola]] između [[Josip Broz Tito|Titove]] Jugoslavije i zemalja [[Istočni blok|istočnog bloka,]] krajem 1940-ih i početkom 1950-ih došlo je do političke nestabilnosti, uslijed čega je većina Čeha morala napustiti Bosnu i Hercegovinu protiv svoje volje, jer je njihova zemlja naknadno nacionalizirana, a preduzeća u njihovom vlasništvu su zatvorena. Njihov broj u zemlji je tada pao na 1.978, od kojih su mnogi [[Kulturalna asimilacija|asimilirani]] ulaskom u mješoviti češko-bosanskohercegovački brak. Pohrvaćenju dijela tamošnjih Čeha doprinijela je i blizina [[Hrvati|Hrvata]] katolika. Na [[Popis stanovništva u SFR Jugoslaviji 1991.|popisu stanovništva u Jugoslaviji iz 1991.]] u Bosni i Hercegovini je popisano 590 osoba češkog porijekla. I prije početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] mise su služene na [[Češki jezik|češkom jeziku]] u crkvi u [[Prijedor]]u, ali je crkva srušena početkom 1992. Čak i nakon završetka rata, u zemlji su ostale neke osobe i porodice češkog porijekla, najviše u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Banja Luka|Banjoj Luci]], [[Prijedor]]u, [[Zenica|Zenici]] i [[Prnjavor]]u, kao i u selima [[Maćino Brdo]] kod [[Prnjavor]]a i [[Nova Ves (Srbac)|Nova Ves]] kod [[Srbac|Srbca]].<ref name="Oršolić3"/> === 21. vijek === Česi u BiH su također osnovali svoja kulturna i umjetnička udruženja širom zemlje. Udruženje ''Češka beseda'' nastavlja sa radom u Sarajevu i Banjoj Luci.<ref name="manjine.ba3"/> Ova udruženja su također povezana s češkim iseljeničkim udrugama u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Izdavačka kuća [[Matica hrvatska]] u Sarajevu objavila je 2015. knjigu ''Česi u Sarajevu'' posvećenu češkoj imigraciji i asimilaciji u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj.<ref name="klix2"/> [[Datoteka:Чешки_сватови_у_Новој_Веси_1934._године.jpg|mini|Svadba u češkom selu [[Nova Ves (Srbac)|Nova Ves]] kod [[Srbac|Srbca]], 1934.]] == Demografija == Broj stanovnika češke nacionalnosti, prema popisima stanovništva obavljenim kroz historiju Bosne i Hercegovine, izgledalo je ovako: {| class="wikitable" !Godina !Broj stanovnika !% !+/- |- |[[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1948.|1948.]] |1.978 |0,07 |style="text-align:center;|{{Nema promjena}} |- |[[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1953.|1953.]] |1.638 |0,06 |style="text-align:center;|{{Gubitak}} |- |[[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1961.|1961.]] |1.083 |0,03 |style="text-align:center;|{{Gubitak}} |- |[[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1971.|1971.]] |871 |0,02 |style="text-align:center;|{{Gubitak}} |- |[[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1981.|1981.]] |690 |0,02 |style="text-align:center;|{{Gubitak}} |- |[[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 1991.|1991.]] |590 |0,01 |style="text-align:center;|{{Gubitak}} |- |[[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013.]] |279 |>0,01 |style="text-align:center;|{{Gubitak}} |} == Također pogledajte == * [[Odnosi Bosna i Hercegovina–Češka]] * [[Etničke grupe u Bosni i Hercegovini]] * [["Ostali" u Bosni i Hercegovini]] * [[Češka dijaspora]] * [[Česi]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Czech diaspora in Bosnia and Herzegovina}} {{BiH po temama}} {{Etničke grupe u Bosni i Hercegovini}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Etničke grupe u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Česi u Bosni i Hercegovini|*]] [[Kategorija:"Ostali" u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Česi|Bosna i Hercegovina]] socewnft7im1nhjnysl6muj5vzls5la Val Kilmer 0 516084 3848643 3842847 2026-05-22T17:16:50Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848643 wikitext text/x-wiki {{Infokutija glumac | ime = Val Kilmer | ime_pri_rođenju = Val Edward Kilmer | mjesto_rođenja = Los Angeles, Kalifornija, SAD | mjesto_smrti = | slika = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1959|12|31}} | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2025|4|1|1959|12|31}} | godine_aktivnosti = 1981–2022 | pseudonim = | veb-sajt = {{url|valkilmer.com}} | supružnik = Joanne Whalley​ (1988-1996) | partner = | značajna_djela = | važniji filmovi = | oskar = | olivier = | afi = | bafta = | zlatni globus = | emmy = | cesar = | goya = | tony = }} '''Val Edward Kilmer'''<ref name="name">{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/val-kilmer-9542051|title=Val Kilmer Biography: Film Actor (1959–)|publisher=[[Biography.com]] ([[FYI (TV network)|FYI]] / [[A&E Networks]])|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505061903/http://www.biography.com/people/val-kilmer-9542051|archive-date=5. 5. 2016|url-status=dead|access-date=31. 10. 2016}}</ref><ref>{{Cite news|title='If my name wasn't Valentine, I might enjoy the day'|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/people/if-my-name-wasn-t-valentine-i-might-enjoy-the-day-1.3391030|access-date=7. 1. 2023|work=The Irish Times}}</ref> bio je američki glumac. Prvobitno pozorišni glumac, slavu je stekao nakon pojavljivanja u komedijama, počevši od ''Top Secret!'' (1984) i ''Pravi genije'' (1985), kao i u vojnio-akcijskom filmu ''[[Top Gun]]'' (1986) i filmskoj fantaziji ''Willow'' (1988). Kilmer je stekao priznanje za ulogu [[Jim Morrison]]a u filmu ''[[The Doors (film)|The Doors]]'' [[Oliver Stone|Olivera Stonea]] (1991). Imao je glavne uloge u filmovima kao što su vestern ''Tombstone'' (1993) i kriminalističke drame ''True Romance'' (1993) i ''Heat'' (1995). Glumio je [[Batman|Betmena]] u filmu [[Joel Schumacher|Joela Šumahera]] ''Betmen zauvijek'' (1995), a uslijedile su i filmske role u u ''Duh i tama'' (1996), ''Svetac'' (1997), ''Princ Egipta'' (1998), ''[[Aleksandar (film)|Aleksandar]]'' (2004), ''Kiss Kiss Bang Bang'' (2005) i ''Snjegović'' (2017). Godine 2022. Kilmer je ponovio svoju ulogu Icemana u ''Top Gun: Maverick'' (2022). Godine 2015. Kilmeru je dijagnosticiran rak grla. Imao je operaciju na [[Dušnik|traheji]] koja mu je oštetila glasne žice do te mjere da je imao ozbiljne teškoće u govoru. Prošao je i [[Hemoterapija|kemoterapiju]] i dvije traheotomije.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/val-kilmer-opens-up-battling-cancer-his-kids-showbiz-ambitions-1068733|title=Val Kilmer Opens Up About Battling Cancer and His Kids' Showbiz Ambitions|last=Abramovitch|first=Seth|date=20. 12. 2017|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=21. 12. 2017}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.menshealth.com/trending-news/a32162764/val-kilmer-career-cancer-interview/|title=Val Kilmer Doesn't Believe in Death|last=Pappademas|first=Alex|date=21. 4. 2020|publisher=Men's Health|access-date=23. 4. 2020}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/entertainment/val-kilmer-doing-a-lot-better-after-tracheotomy|title=Val Kilmer says he's doing great after tracheotomy: 'I feel a lot better than I sound'|last=Day|first=Nate|date=3. 8. 2020|website=Fox News|access-date=5. 8. 2020}}</ref> Godine 2020. objavio je svoje memoare pod nazivom ''I'm Your Huckleberry: A Memoir'' . {{Sfn|Kilmer|2020}} Dokumentarni film ''Val'' iz 2021. dokumentira njegove zdravstvene probleme i karijeru. Premijerno je prikazan na [[Kanski filmski festival|Filmskom festivalu u Cannesu]] uz pohvale kritike.<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/05/val-kilmer-documentary-amazon-a24-1234765283/|title=Amazon Studios Takes U.S. & Latin America On 'Val', A24 Documentary About Actor Val Kilmer|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=27. 5. 2021|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=27. 5. 2021}}</ref> Bio je jedan od najbolje plaćenih glumaca 1990-ih. Filmovi s njim u jednoj od uloga zaradili su preko 3,5 milijardi dolara na svjetskim kino-blagajnama.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-numbers.com/person/77610401-Val-Kilmer|title=Val Kilmer - Box Office|website=The Numbers}}{{Mrtav link}}</ref> Kritičar [[Roger Ebert]] je 1992. napisao, "ako postoji nagrada za najneopjevanijeg glavnog čovjeka njegove generacije, Kilmer bi je trebao dobiti". == Djetinjstvo i mladost == Kilmer je rođen 31. decembra 1959. u Los Angelesu, Kalifornija,<ref name="name"/> kao drugi od tri sina Gladys Swanette (djevojački Ekstadt) <ref>{{Cite web|url=https://www.wickenburgfuneralhome.com/obituary/gladys-leach|title=Obituary for Gladys Leach at Wickenburg Funeral Home & Crematory|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202220314/https://www.wickenburgfuneralhome.com/obituary/gladys-leach|archive-date=2. 2. 2022|url-status=dead|access-date=2. 2. 2022}}</ref> i Eugene Dorris Kilmer.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1993-04-30-me-29286-story.html?_amp=true|title=Eugene D. Kilmer; Industrialist, Developer|date=30. 4. 1993|website=[[Los Angeles Times]]}}</ref> Majka je bila švedskog porijekla,<ref>{{Cite web|url=http://www.blackbookmag.com/movies/last-tango-in-pecos-1.28985|title=Val Kilmer's Last Tango in Pecos|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110184255/http://www.blackbookmag.com/movies/last-tango-in-pecos-1.28985|archive-date=10. 1. 2012|url-status=dead|access-date=12. 6. 2012}}</ref> a Val ima i irske, njemačke i čiroki korijene.<ref name="pha">{{Cite news|last=Leith|first=William|title=A solitary man|work=[[The Daily Telegraph]]|date=26. 3. 2004|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3614594/A-solitary-man.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/3614594/A-solitary-man.html|archive-date=10. 1. 2022|access-date=26. 10. 2010|location=London}}</ref> Roditelji su mu se razveli 1968. kada je imao 8 godina. Majka se udala za Williama Bernarda Leacha 1970. Kilmerov djed je bio rudar u [[Novi Meksiko|Novom Meksiku]], blizu granice sa [[Arizona|Arizonom]].<ref name="miner">{{Cite journal|last=Aldridge|first=David|date=mart 1994|title=Going West|url=http://www.planetkilmer.com/articles/tombstone.html|journal=Film Review Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20060717113213/http://www.planetkilmer.com/articles/tombstone.html|archive-date=17. 7. 2006|access-date=24. 10. 2009|quote=His grandfather was a gold miner on the New Mexico border with Tombstone's Arizona.}}</ref> Godine 1977. Kilmerov mlađi brat Wesley, koji je imao epilepsiju, utopio se u đakuziju sa 15 godina.<ref name="New York">{{Cite news|title=A Long-Lingering Grief That Serves a New Role|work=[[The New York Times]]|date=21. 4. 2002|last=Kennedy|first=Dana|page=54|url=https://www.nytimes.com/2002/04/21/movies/film-a-long-lingering-grief-serves-a-new-role.html?pagewanted=print|access-date=24. 10. 2009|quote=...his younger brother Wesley, who drowned 25 years ago. ... Despite the passage of time, Mr. Kilmer, 42, was still haunted by his brother's death ... [He] was 15 and an aspiring filmmaker when he died.|archive-date=7. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307005009/http://www.nytimes.com/2002/04/21/movies/film-a-long-lingering-grief-serves-a-new-role.html}}</ref><ref>{{Cite news|last=Brodesser-Akner|first=Taffy|date=6. 5. 2020|title=What Happened to Val Kilmer? He's Just Starting to Figure It Out.|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/05/06/magazine/val-kilmer.html|access-date=9. 5. 2020|issn=0362-4331}}</ref> Pohađao je srednju školu Chatsworth sa Kevinom Spaceyjem.<ref name="name"/> Njegova djevojka iz srednje škole bila je Mare Winningham .<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2020/film/features/from-top-gun-to-10-commandments-val-kilmers-new-book-1234591950/|title=From 'Top Gun' to '10 Commandments,' Val Kilmer's New Book Details Highs and Lows|date=30. 4. 2020}}</ref> Postao je najmlađa osoba u to vrijeme koja je primljena u Dramski odjel škole Juilliard, gdje je bio član Grupe 10.<ref name="juilliard">{{Cite web|url=http://www.juilliard.edu/update/journal/j_articles733.html|title=Batman Returns to His Cave|last=Murphy|first=Geoffrey|date=decembar 2005|website=The Juilliard Journal|publisher=[[Juilliard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060902185358/http://www.juilliard.edu/update/journal/j_articles733.html|archive-date=2. 9. 2006|access-date=11. 5. 2006|quote=Kilmer was accepted to Juilliard, the youngest person to be admitted to the Drama Division. (This record survived until the arrival of current third-year student Seth Numrich, who was accepted at age 15.)}}</ref> == Karijera == === 1980-e === Kilmer je odbio ulogu u filmu [[Francis Ford Coppola]] ''The Outsiders'' iz 1983, zbog ranije dogovorenih obaveza u pozorištu.<ref name="outsiders">{{Cite news|work=The Irish Times|title=Val finds his voice|url=http://www.planetkilmer.com/discus/messages/407/1055.html?921547260|archive-url=https://web.archive.org/web/20050311122221/http://www.planetkilmer.com/discus/messages/407/1055.html?921547260|archive-date=11. 3. 2005|access-date=24. 10. 2009|date=19. 12. 1998|last=Dening|first=Penelope|quote=I turned down a role in The Outsiders, because I was doing Shakespeare at the time and I thought it was right to stay with the play. I don't think I would have made the same choice now. Because great careers came out of that. Tom Cruise and a whole bunch of actors.}}</ref> Godine 1983. pojavio se na Broadwayu u ''filmu The Slab Boys'' sa [[Kevin Bacon|Kevinom Baconom]], [[Sean Penn|Seanom Pennom]] i Jackie Earle Haley. Iste godine dobija svoju prvu "nepozorišnu" glumačku ulogu (ne računajući televizijske reklame). Bila je to uloga u epizodi ''ABC Afterschool Special'' pod nazivom ''One Too Many'', koja je bila drama o alkoholu i vožnji;<ref name="onetoo">{{Cite web|url=http://www.retrojunk.com/details_person/4/|title=Val Kilmer|publisher=RetroJunk|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212092335/http://www.retrojunk.com/details_person/4/|archive-date=12. 2. 2009|url-status=dead|access-date=11. 5. 2006}}</ref> U njoj je ulogu ostvarila i mlada [[Michelle Pfeiffer]]. Također 1983, Kilmer je samostalno objavio zbirku svoje poezije pod naslovom ''My Edens After Burns,'' koja je uključivala pjesme inspirisane vremenom provedenim sa Pfeiffer. Knjigu pjesama je danas teško nabaviti, a i cijena joj je visoka - poznati polovni primjerci koštaju 300 dolara i više.<ref>{{Cite web|url=http://www.bookride.com/2007/02/my-edens-after-burns-val-kilmer.html|title=Bookride|last=Bookride|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019091717/http://www.bookride.com/2007/02/my-edens-after-burns-val-kilmer.html|archive-date=19. 10. 2012|url-status=dead|access-date=23. 9. 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thespiannet.com/actors/K/kilmer_val/index.shtml|title=VAL KILMER at THESPIAN NET|last=K. Kamarauskas|access-date=10. 1. 2025|archive-date=30. 9. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930171003/http://www.thespiannet.com/actors/K/kilmer_val/index.shtml|url-status=dead}}</ref><ref name="movies.yahoo.com">{{Cite web|url=https://movies.yahoo.com/person/val-kilmer/|title=Val Kilmer|website=Yahoo Movies}}</ref> Njegov veliki proboj je došao kada je dobio vrhunski honorar za ulogu u špijunskoj komediji ''Strogo poverljivo!'', u kojem je glumio američku rokenrol zvijezdu. Kilmer je otpjevao sve pjesme u filmu i izdao album pod imenom filmskog lika, "Nick Rivers".<ref>{{Cite news|url=http://www.moviestalk.com/legendary-actors-and-actresses-revisited-val-kilmer/|title=Legendary Actors And Actresses Revisited – Val Kilmer – Movies Talk|date=11. 9. 2015|work=Movies Talk|access-date=19. 7. 2017}}</ref> Tokom kratke pauze, s ruksakom na leđima putovao je Evropom, a onda dobija glavnu ulogu u komediji ''Pravi genije'' iz 1985. Odbio je ulogu u ''Plavom somotu'' [[David Lynch|Davida Lyncha]]<ref name="velvet">{{Cite web|url=http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/kilmers%20regret%20over%20early%20decisions|title=Kilmer's Regret over Early Decisions|date=2. 11. 2005|publisher=ContactMusic|access-date=11. 5. 2006}}</ref> prije nego što je dobio ulogu mornaričkog avijatičara "Iceman" u akcionom filmu ''[[Top Gun]]'' zajedno s [[Tom Cruise|Tomom Cruiseom]]. ''Top Gun'' je zaradio ukupno preko 344 miliona dolara širom svijeta i učinio Kilmera velikom zvijezdom. Nakon uloga u televizijskim filmovima ''The Murders in the Rue Morgue'' i ''The Man Who Broke 1,000 Chains,'' Kilmer je glumio Madmartigana u fantaziji ''Willow.'' Upravo je na tom filmskom setu upoznao i svoju buduću suprugu, koleginicu Joanne Whalley. Kilmer je glumio u produkciji ''[[Hamlet]]a'' na Shakespeare Festivalu u Koloradu 1988. Godine 1989. Kilmer je igrao glavnu ulogu u oba filma ''Kill Me Again'', opet uz Whalley, i TNT -ovom ''Billy the Kidu'' . === 1990-e === ==== 1990–1995 ==== Nakon nekoliko odgađanja, reditelj [[Oliver Stone]] konačno je započeo produkciju filma ''[[The Doors (film)|The Doors]]'', zasnovanog na priči o [[The Doors|istoimenom bendu]] .<ref name="Riordan">{{Cite book|last=Riordan|first=James|title=Stone: A Biography of Oliver Stone|date=septembar 1996|publisher=New York: Aurum Pres.|isbn=1-85410-444-6|pages=310–314}}</ref> Kilmer je od početka rada na filmu razgovarao sa Stoneom, zabrinut kako isprilati ovu priču, jer Kilmer nije vjerovao niti želio promovirati zloupotrebu zabranjenih supstanci. Kilmer je smatrao da su heroji [[Jim Morrison]]a bili pogrešni i nisu bili zaslućni za njegovu kreativnost i inspiraciju. Kilmer je Morisonovu priču vidio kao priču koja bi se mogla ispričati na "hiljadu različitih načina" i nije želio da je ispriča igrajući ulogu u stilu droge, s čime se složio i Oliver Stone.</link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2021)">Kilmer</span></nowiki>'' &#x5B; &#x5D;</sup> Prije audicije naučio je napamet tekstove svih pjesama i poslao video na kojem izvodi neke pjesme Doorsa reditelju Stounu.<ref>{{Cite news|last=Hall|first=Carla|title=Val Kilmer, Lighting the Fire|work=[[Washington Post]]|pages=G1|date=3. 3. 1991}}</ref> Stone nije bio impresioniran snimkom, ali Paul A. Rothchild (prvobitni producent Doorsa) je rekao "bio sam potresen time" i predložio da snime Kilmera u studiju. Nakon što je Kilmer dobio ulogu Morisona, pripremao se za ulogu prisustvujući koncertima posvećenim Doorsima i čitanjem Morisonove poezije.<ref name="doors">{{Cite web|url=http://www.alexander-the-great.co.uk/val_kilmer.htm|title=Val Kilmer|website=Alexander-the-great.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426202719/http://www.alexander-the-great.co.uk/val_kilmer.htm|archive-date=26. 4. 2006|url-status=dead|access-date=12. 5. 2006}}</ref> Proveo je skoro godinu dana prije samog snimanja oblačeći se kao Morrison i provodivši vrijeme na mjestima duž Sunset Stripa gdje je Morrison izlazio. Njegov portret Morrisona je hvaljen, a članovi Doorsa su primijetili da je Kilmer odradio tako uvjerljiv posao da su imali problema da razlikuju njegov glas od Morisonovog.<ref name="Riordan"/> Paul Rothchild je odsvirao Kilmerovu verziju "The End" za gitaristu benda, [[Robby Krieger|Robbyja Kriegera]], koji mu je rekao: "Zaista mi je drago što su dobili 'The End'. Nikada nismo dobili snimak toga uživo sa Jimom, a sada jesmo." Međutim, klavijaturista Doorsa [[Ray Manzarek]] bio je manje nego oduševljen kako je Morrison prikazan u Stoneovoj interpretaciji.<ref>{{Cite book|last=Manzarek|first=Ray|title=Light My Fire: My Life With The Doors|url=https://archive.org/details/lightmyfiremylif0000manz|publisher=G.P. Putnam's Sons|year=1998|isbn=0-399-14399-8|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/lightmyfiremylif0000manz/page/n284 251]–252}}</ref> Početkom 1990-ih, Kilmer je glumio u misterijskom trileru ''Thunderheart'', akcionoj komediji ''The Real McCoy'', i ponovo se udružio s režiserom ''Top Guna'' Tonyjem Scottom kako bi igrao [[Elvis Presley|Elvisa Presleya]] u ''True Romance'', koji je napisao [[Quentin Tarantino]]. Godine 1993. Kilmer je glumio [[Doc Holliday]]a u westernu ''Tombstoneu'' zajedno s [[Kurt Russell]]om. U filmu Doc Holliday izvodi [[Frédéric Chopin|Chopinov]] Nokturno u e-molu, Op.72, br. 1. Kilmer nije znao svirati klavir, a pomenuti komad je vježbao mjesecima.<ref>{{Cite web|url=https://www.reddit.com/r/MovieDetails/comments/6khnpl/did_you_know_that_the_only_piano_i_play_is_about|title=Movie Details Subreddit|last=Kilmer|first=Val|date=juli 2017|website=Reddit|access-date=20. 6. 2018}}</ref> Godine 1995. Kilmer je glumio u ''Wings of Courage'', 3D IMAX filmu, a iste godine je glumio uz [[Al Pacino|Al Pacina]] i [[Robert De Niro|Roberta De Nira]] u ''Vrućini'', koji se danas smatra jednim od najboljih kriminalističkih/dramskih filmova 1990-ih.<ref name="heatrot">{{Cite web|url=https://rottentomatoes.com/m/1068182-heat/|title=Heat (1995)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=11. 5. 2006}}</ref> ==== Batman ==== U decembru 1993. režiser ''Batman Forevera'' [[Joel Schumacher]] je gledao ''Tombstone'' i bio je najviše impresioniran Kilmerovom izvedbom u ulozi Doc Hollidaya. Šumaher je smatrao da je savršen za ulogu [[Betmen]]a, iako je u to vreme ta uloga još uvek bila uloga [[Michael Keaton|Majkla Kitona]].<ref name="hold">{{Cite news|last=Nathan|first=Ian|title=Hold me, thrill me, kiss me, Kilmer|work=[[Empire (časopis)|Empire]]|pages=108–117|date=august 1995}}</ref> U julu 1994. Keaton je odlučio da se ne vrati za treći Batman film nakon ''Batman Returns'' iz 1992. zbog "kreativnih razlika".<ref name="hold" /> William Baldwin (koji je ranije radio sa Schumacherom na ''Flatlinersima'' ) je navodno bio glavni kandidat, iako je samo nekoliko dana nakon što je Keaton odustao, Kilmer dobio ulogu.<ref name="next" /> Kilmer je preuzeo ulogu čak ni ne znajući ko je novi režiser i bez čitanja scenarija.<ref name="hold" /> Objavljen u junu 1995, ''Batman Forever'' doživio je uspjeh na kino-blagajnama, uprkos različitim kritikama.<ref name="batmant">{{Cite web|url=https://rottentomatoes.com/m/batman_forever/|title=Batman Forever (1995)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=11. 5. 2006}}</ref> Kilmerova uloga izazvala je pravu debatu: neki kritičari, poput Janet Maslin ''[[The New York Times|iz New York Timesa]]'' {{'}} mislili su da je Kilmer loš Keatonov nasljednik u toj ulozi;<ref>{{Cite news|first=Janet|last=Maslin|author-link=Janet Maslin|title=FILM REVIEW: BATMAN FOREVER; New Challenges for the Caped Crusader|url=https://www.nytimes.com/1995/06/16/movies/film-review-batman-forever-new-challenges-for-the-caped-crusader.html|work=[[The New York Times]]|location=New York City|date=16. 6. 1995|access-date=2. 11. 2018}}</ref> smatrali su da Kilmer nije dobar nasljednik Keatona, dok su drugi, poput [[Roger Ebert|Rogera Eberta]], imali pohvalne riječi za njega.<ref>{{Cite news|first=Roger|last=Ebert|author-link=Roger Ebert|url=https://www.rogerebert.com/reviews/batman-forever-1995|title=Batman Forever|work=[[Chicago Sun-Times]]|location=Chicago, Illinois|date=16. 6. 1995|access-date=2. 11. 2018|via=rogerebert.com}}</ref> Kokreator ''Batmana'' Bob Kane rekao je u intervjuu ''[[Cinescape|za Cinescape]]'' da smatra da je od svih glumaca koji su glumili Batmana do tog trenutka, Kilmer imao najbolju interpretaciju. Filmski kritičar Leonard Maltin (koji je kritizirao mračni ton ''Batmanovog povratka'') pohvalio je Kilmerov portret kada je recenzirao film za svoju proširenu kolekciju filmskih kritika.<ref>{{Cite book|last=Maltin|first=Leonard|url=https://books.google.com/books?id=6EgPDierNGUC&q=leonard+maltin+batman+forever&pg=PA92|title=Leonard Maltin's 2009 Movie Guide|date=2008|publisher=[[Penguin Books]]|isbn=9780452289789|location=New York City|page=92|author-link=Leonard Maltin}}</ref> Poklonici ''Batman Forever'' hvalili su film, jer prikazuje Batmana kao više herojskog, manje nemilosrdnog i više ljudskog lika nego u filmovima Tima Burtona. Film je također doveo filmsku interpretaciju Brucea Waynea u sklad sa njegovim kolegom iz stripa, prikazujući ga kao društvenu osobu i vrlo javnu ličnost, a ne kao neurotičnog samotnjaka iz prethodnih filmova. U februaru 1996. Kilmer je odlučio da se ne vrati za još jedan igrani film o Batmanu, osjećajući da je Batman marginaliziran u korist zlikovaca i zbog problema sa rasporedom filma ''The Saint''. George Clooney je zamijenio Kilmera kao Batmana u ''filmu Batman &amp;amp; Robin'' iz 1997. Neki su tvrdili da je Kilmer imao loš odnos sa Schumacherom i da je i to razlog zašto nije ponovio ulogu.<ref>{{Cite news|first=Glenn|last=Hadley|url=http://www.inquisitr.com/3602549/val-kilmer-batman-forever-star-replaced-in-batman-and-robin/|title=Val Kilmer: Why Did The 'Batman Forever' Star Get Replaced In 'Batman And Robin?'|date=17. 10. 2016|work=The [[Inquisitr]]|access-date=19. 7. 2017}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vulture.com/2019/08/joel-schumacher-in-conversation.html|title=In Conversation: Joel Schumacher|last=Goldman|first=Andrew|date=august 2019|website=[[New York (časopis)|New York]]|quote=I said he was psychotic}}</ref> ==== 1996–1999 ==== Godine 1996. pojavio se u prilično nepoznatom filmu, ''Mrtva djevojka'', i glumio zajedno s [[Marlon Brando|Marlonom Brandom]] u loše prihvaćenom<ref name="moreaut">{{Cite web|url=https://rottentomatoes.com/m/1072156-island_of_dr_moreau/|title=The Island of Dr. Moreau (1996)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=11. 5. 2006}}</ref> ''Ostrvu Dr. Moreaua'' . Te godine Kilmer je glumio zajedno sa [[Michael Douglas|Michaelom Douglasom]] u trileru ''The Ghost and the Darkness'' . Godine 1997. glumio je Simona Templara u popularnom akcionom filmu ''The Saint''. Kilmer se radovao naslovnoj ulozi, kao promjeni ka zabavnijem, manje ozbiljnom akcionom trileru, dok je uživao u kameleonskim likovima "majstora prerušavanja" poput ludog umjetnika, štreberskog britanskog naučnika, čistačice i šefa ruske mafije. Kilmer je takođe napisao poeziju za ovaj film.</link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2015)">potreban citat</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Njegov honorar za ovaj fi8lm iznosio je 6 miliona dolara. ''The Saint'' je bio finansijski uspješan, sa zaradom od 169,4 miliona dolara širom sveta.<ref>{{Cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Saint-The|title=The Saint (1997) - Financial Information|website=The Numbers}}</ref> Godine 1998. dao je glas [[Mojsije|Mojsiju]] u animiranom filmu ''Princ Egipta'', prije nego što je glumio u nezavisnom filmu ''Joe the King'' (1999). Godine 1999. igrao je slijepca u drami/romansi ''Na prvi pogled'', koju je opisao kao najtežu ulogu koju je ikada imao.<ref name="biz">{{Cite web|url=http://www.planetkilmer.com/movies/afs/articles/mrshowbiz/showbiz.html|title=Val Kilmer: The actor formerly known as Batman and The Saint talks about playing more down-to-earth roles, how he found love At First Sight, why he's on the outs with Kevin Spacey, and much more|last=Maynard|first=Kevin|publisher=Mr. Showbiz|archive-url=https://web.archive.org/web/20051221113015/http://www.planetkilmer.com/movies/afs/articles/mrshowbiz/showbiz.html|archive-date=21. 12. 2005|access-date=24. 10. 2009|quote=[Was playing a blind person a big challenge?] It's probably the hardest role I've ever played.}}</ref> === 2000-te === [[Datoteka:Val-Kilmer.jpg|alt=Kilmer looking down at paper|mini| Kilmer 2005]] Kilmerova prva uloga 2000. bila je u visoko-budžetnom filmu Warner Bros.-a koji je doživio katastrofu na kino-blagajnama ''Red Planet''. Iste godine imao je sporednu ulogu u filmu ''Pollock'' i prvi put je vodio ''Saturday Night Live''. Godine 2002. glumio je u trileru ''The Salton Sea'', koji je dobro pozitivne kritike.<ref name="sea">{{Cite web|url=https://rottentomatoes.com/m/salton_sea/|title=Salton Sea (2002)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=11. 5. 2006}}</ref> Iste godine se udružio sa svojim kolegom ''iz True Romance'' Christianom Slaterom kako bi se pojavio u niskobudžetnom filmu ''Hard Cash'', također poznatom kao ''Trčanje za novcem''. Godine 2003. glumio je zajedno sa Kate Bosworth u drami/trileru ''Wonderland'', tumačeći porno zvijezdu Johna Holmesa. Pojavio se i u ''filmu The Missing'', gdje je ponovo radio sa režiserom Ron Howardom. Sljedeće godine glumio je u filmu ''Spartan'' Davida Mameta, gdje je glumio [[Špijunaža|tajnog agenta]] vlade Sjedinjenih Država kojem je dodijeljen zadatak da spasi otetu kćer predsjednika. Prošao je obuku nalik [[Delta Force]]u u pripremi za ulogu.<ref name="ign">{{Cite web|url=http://filmforce.ign.com/articles/497/497668p2.html|title=An Interview with Val Kilmer|publisher=Ign.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20040321234601/http://filmforce.ign.com/articles/497/497668p2.html|archive-date=21. 3. 2004|url-status=dead|access-date=11. 5. 2006}}</ref> Nakon toga, imao je ulogu u drami, ''Stateside'' i glumio (opet sa Slaterom) u trileru ''Mindhunters'', koji je snimljen 2003, ali nije objavljen sve do 2005. Kilmer se potom pojavio u visokobudžetnoj produkciji [[Oliver Stone|Olivera Stonea]], ''[[Aleksandar (film)|Alexander]]'', koja je dobila loše kritike.<ref name="alexander">{{Cite web|url=https://rottentomatoes.com/m/alexander/|title=Alexander (2004)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=11. 5. 2006}}</ref> Također 2004, Kilmer se vratio u pozorište kako bi igrao [[Mojsije|Mosesa]] u muzičkoj produkciji ''The Ten Commandments: The Musical u'' Los Anđelesu, koju je producirao osnivač BCBG Max Azria.<ref name="moses">{{Cite web|url=http://www.jewish-theater.com/visitor/article_display.aspx?articleID=877|title=Val Kilmer and the Parting of the Red Sea to Music|publisher=All About Jewish Theatre|archive-url=https://archive.today/20130126202135/http://www.jewish-theater.com/visitor/article_display.aspx?articleID=877|archive-date=26. 1. 2013|url-status=dead|access-date=11. 5. 2006}}</ref> Produkcija je igrala u Kodak teatru u Holivudu, a u njoj je učestvovao i Adam Lambert. Kilmer je ranije igrao Mosesa u animiranom filmu ''Princ Egipta''. Konačno, 2004. Kilmer se pojavio u epizodi ''[[Svita (serija)|Entouragea]]'', gdje je igrao [[Šerpe (narod)|šerpu]] čiji je primarni izvor prihoda bio uzgoj, berba i distribucija visokokvalitetnog kanabisa, a sve pod krinkom [[Metafizika|metafizičkih]] uvida. [[Datoteka:Val_Kilmer_and_50_Cent_(cropped).jpg|alt=Kilmer standing next to 50 Cent who is being interviewed|lijevo|mini| Kilmer sa [[50 Cent]]om na dodjeli AMA 2009]] Kilmer je bio u pregovorima s Richardom Dutcherom (vodećim rediteljem filmova vezanih za Mormone ) da igra glavnu ulogu u filmu pod naslovom ''Prophet: The Story of Joseph Smith'', iako se projekt nikada nije realizirao.<ref name="dutcher">{{Cite web|url=http://deseretnews.com/dn/view/0,1249,635158379,00.html|title=Son of God's Army|website=[[Deseret News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060519072254/http://deseretnews.com/dn/view/0,1249,635158379,00.html|archive-date=19. 5. 2006|url-status=dead|access-date=11. 5. 2006}}</ref> Kilmer je nastupao u ''The Postman Always Rings Twice'' na londonskoj pozornici od juna do septembra 2005.<ref name="postman">{{Cite web|url=http://www.thisistheatre.com/londonshows/postmanalwaysringstwice.html|title=The Postman Always Rings Twice|publisher=ThisIsTheatre.com|access-date=11. 5. 2006|archive-date=9. 5. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060509024001/http://www.thisistheatre.com/londonshows/postmanalwaysringstwice.html|url-status=dead}}</ref> Godome 2005. glumio je s Robertom Downeyjem, Jr. u akcionoj komediji ''Kiss Kiss Bang Bang'' . Njegova izvedba je hvaljena, a film je, također, dobio pozitivne kritike.<ref name="kiss">{{Cite web|url=https://rottentomatoes.com/m/kiss_kiss_bang_bang/|title=Kiss Kiss, Bang Bang (2005)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=11. 5. 2006}}</ref> Kasnije je dobio nagradu za "Filmski previd godine" Društva filmskih kritičara Phoenixa. Godine 2006. po treći put se udružio s režiserom Tonijem Skotom za sporednu ulogu uz [[Denzel Washington|Denzela Washingtona]] u hitu kino-blagajni ''Déjà Vu''. Pjesma "Val Kilmer" nazvana je po njemu na albumu Bowling for Soup iz 2006. ''The Great Burrito Extortion Case''. Pjesma je kasnije korištena za reklamu za [[Ford|Ford Motors]] u 10. sezoni ''American Idola'' 2011. Godine 2007. gostovao je u hit TV seriji ''[[Brojevi (serija)|Numb3rs]]'' u epizodi " Trust Metric ", glumeći stručnjaka za mučenje Masona Lancera. Iste godine izdao je CD, čiji je prihod namijenjen u dobrotvorne svrhe. </link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2012)">citiranje potrebno</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> 2008, Kilmer je glumio zajedno sa Stephenom Dorffom u Sony i Stage 6 filmu ''Felon'' . Kilmer je dao glas automobilu KITT za potrebe TV pilot filma ''Knight Rider'' iz 2008. i televizijske serije koja je uslijedila. Zamijenio je Willa Arneta, koji je morao da se odustane od te uloge zbog ugovornog sukoba sa [[General Motors]]om . </link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">citirati potreban</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> U skladu sa tradicijom koju su uspostavili originalna serija ''Knight Rider'' i originalni KITT glumac William Daniels, Kilmer nije bio potpisan za ovu ulogu na ekranu. </link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2022)">potreban citat</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Poslije je glumio uz [[Nicolas Cage|Nicolasa Cagea]] u filmu Werner Herzog ''Loši poručnik: Luka poziva New Orleans'', i uz [[50 Cent|Curtisa "50 Cent" Jacksona]] u ''Ulicama krvi''. Oba filma su objavljena 2009. Pojavio se kao glavni antagonist "Mongoose" u TV seriji uživo adaptacije stripa/video igre ''XIII'' na NBC-u 2009. === 2010-e === Godine 2010. Kilmer je glumio u horor filmu Michaela Oblowitza ''Putnik'', u kojem je igrao osvetnički duh čovjeka koji je bio mučen i ubijen u policijskom pritvoru. U novembru 2010. Kilmer je snimao u Kelseyvilleu u Kaliforniji. Konačno je mogao da radi sa svojim dugogodišnjim prijateljem [[Francis Ford Coppola|Francisom Fordom Kopolom]] i glumi u filmu ''Twixt'' . Film je sniman uglavnom na Coppolinom imanju u okrugu Napa. Očekivalo se da će snimanje trajati pet sedmica, a nezavisno ga je finansirao sam Coppola. 2010. Kilmer se pojavio kao negativac Dieter Von Cunth u ''MacGruberu'' i imao je malu kameo ulogu u muzičkom spotu za pjesmu Tenacious D -a "To Be the Best". Kilmer je govorio na ceremoniji otvaranja Univerziteta William Woods u Fultonu, Missouri, 5. maja 2010. godine.<ref>{{Cite news|url=http://www.williamwoods.edu/media_relations/docs/clippings/2012/5_1_12_clippings.pdf|title=Kilmer speaks at WWU|work=Louisiana Press-Journal|location=Pike County, Louisiana, Missouri|date=30. 5. 2012|access-date=31. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113074834/http://williamwoods.edu/media_relations/docs/clippings/2012/5_1_12_clippings.pdf|archive-date=13. 11. 2012}}</ref> Tokom svoje sedmodnevne posjete kampusu, također je izveo monodramu ''Građanin Twain''. Dobio je počasni doktorat "kao priznanje za njegove kreativne sposobnosti i doprinos umjetnosti i pozorištu".<ref name="DrKilmer" /> Godine 2012. Kilmer je nominiran za Grammy za Najbolji album recitirane poezije. Glumio je i u kratkom filmu Harmony Korine ''The Lotus Community Workshop'', koji je dio filmske kolaboracije ''Četvrta dimenzija'' . On igra verziju sebe iz alternativne stvarnosti: bivšeg glumca koji je postao guru za samopomoć. ''Četvrta dimenzija'' je zbirka od tri samostalna kratka filma o paralelnim svemirima koju je producirao Vice Films u suradnji s Grolsch Film Works, novim odjelom istoimene pivske kompanije. Kilmer napominje da je njegovo dodavanje na listu glumaca, uključujući Johna Malkovicha (''Biti John Malkovich'') i [[Al Pacino|Al Pacina]] (<nowiki><i id="mwAfI">Džek i Džil</i></nowiki>), koji se rugaju njihovim stvarnim likovima bilo slučajno. Godine 2002. Kilmer je radio na filmu o životu Mary Baker Eddy, osnivača crkve Christian Science, i [[Mark Twain|Marka Twaina]], jednog od njenih najpoznatijih kritičara. Film govori o životima i odnosu Eddyja i Twaina kao "čudnog, nježnog, tragikomičnog portreta dva suprotna života, smještena u pozadini Amerike pozlaćenog doba".<ref>{{Cite web|url=http://twaineddyfilm.com/story.html|title=Mark Twain & Mary Baker Eddy - A film by Val Kilmer|website=twaineddyfilm.com}}</ref> ''Citizen Twain'' je prvobitno izveden kao holivudska radionica za jednog čovjeka u aprilu 2012; tada je postao osnova Kilmerovog filmskog projekta, koji će biti njegov rediteljski debi.<ref name="independent.co.uk">{{Cite news|last=Aftab|first=Kaleem|title=Val Kilmer – The Hollywood bad boy done good|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/val-kilmer-the-hollywood-bad-boy-done-good-7766422.html|work=The Independent|date=19. 5. 2012|location=London|access-date=17. 9. 2017|archive-date=7. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907134200/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/val-kilmer--the-hollywood-bad-boy-done-good-7766422.html}}</ref> 90-minutna filmska verzija njegove samostalne predstave objavljena je kao ''Cinema Twain''.<ref name="Cinema Twain">{{Cite web|url=https://www.sacurrent.com/ArtSlut/archives/2017/05/31/actor-val-kilmer-explains-why-playing-mark-twain-is-such-a-bitch|title=Actor Val Kilmer Explains Why Playing Mark Twain is Such 'a Bitch'|last=Martinez|first=Kiko|date=31. 5. 2017|website=[[San Antonio Current]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522135729/https://www.sacurrent.com/ArtSlut/archives/2017/05/31/actor-val-kilmer-explains-why-playing-mark-twain-is-such-a-bitch|archive-date=22. 5. 2021|url-status=dead|access-date=22. 5. 2021}}</ref> Godkne 2013. ponovo se ujedinio sa svojim kolegom ''[[Top Gun|iz Top Guna]]'' Anthonyjem Edwardsom u Diznijevom animiranom filmu ''<nowiki><i id="mwAgk">Avioni</i></nowiki>'' . Kilmer je dao glas liku Bravo, dok je Edwards dao Echu. Kilmer je također igrao ulogu detektiva Dobsona u finalu televizijske serije ''[[Psych]]''. Godinw 2017, Kilmer se pojavio u ''Song to Song'' uz Rooney Mara i Ryana Goslinga u režiji Terrencea Malicka.<ref>{{Cite web|url=https://hollywoodreporter.com/news/val-kilmer-black-lips-terrence-malick-386399|title=Val Kilmer Goes Wild On-Stage in Austin for Terrence Malick's Rock Film|last=Zakarin|first=Jordan|date=5. 11. 2012|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=6. 3. 2017}}</ref> Kilmer se također pojavio u filmu ''The Snowman'' iz 2017, uz [[Michael Fassbender|Michaela Fassbendera]] i Rebecce Ferguson u režiji Tomasa Alfredsona. === 2020-e === U augustu 2020. Kilmer je prvi put u ''Paydirtu'' dijelio ekran sa svojom kćerkom Mercedes Kilmer.<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2020/film/reviews/paydirt-review-val-kilmer-lays-down-the-law-in-derivative-crime-thriller-1234728112/|title='Paydirt' Review: Val Kilmer Lays Down the Law in Derivative Crime Thriller|last=Leydon|first=Joe|date=7. 8. 2020|website=Variety|access-date=27. 2. 2021}}</ref> Kilmer je ponovio svoju ulogu Toma "Icemana" Kazanskog u nastavku ''Top Gun-a'' ''Top Gun: Maverick'' (2022).<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-44395851|title=Val Kilmer set to make return in Top Gun: Maverick|date=7. 6. 2018|website=[[BBC News]]|publisher=[[BBC]]|location=London, England|access-date=2. 11. 2018}}</ref> == Privatni život == Kilmer je dugogodišnji pripadnik crkve Christian Science, a nakon dijagnoze raka grla, to je u medijima nazvao "sumnjom na rak grla", odlučivši se da se eksplicitno ne povezuje s takvom dijagnozom. Bio je podvrgnut hemoterapiji iako je to konvencionalno bilo protiv njegove religije.<ref>{{Cite web|url=https://www.etonline.com/val-kilmer-explains-why-he-got-chemo-for-his-cancer-despite-it-being-against-his-religious-beliefs|title=Val Kilmer Explains Why He Got Chemo Despite His Religious Beliefs|website=Entertainment Tonight|language=en-US|access-date=11. 7. 2024}}</ref> Godine 2011. Kilmer je prodao svoj ranč u [[Novi Meksiko|Novom Meksiku]], gdje bi pješačio, planinario, pecao i uzgajao bizone . [[Datoteka:Hail-Bacchus_Val_Kilmer.jpg|alt=Kilmer wearing an elaborate king outfit, covered in foil|mini| Kilmer kao Bacchus na Mardi Gras paradi 2009. u New Orleansu]] === Odnosi i porodica === Kilmer je izlazio sa [[Cher]], Lesley Ann Warren, Cindy Crawford, [[Angelina Jolie|Angelinom Jolie]], [[Daryl Hannah]] i Ellen Barkin .<ref>{{Cite web|url=https://people.com/movies/val-kilmer-reveals-his-breakup-from-daryl-hannah-was-by-far-the-most-painful/|title=Val Kilmer Reveals His Breakup from Daryl Hannah Was 'By Far the Most Painful'|last=McNiece|first=Mia|date=2. 4. 2020|website=PEOPLE.com|access-date=6. 2. 2022}}</ref> Kilmer je bio oženjen glumicom Joanne Whalley od marta 1988. do februara 1996. Njih dvoje su se upoznali dok su zajedno radili na filmu ''Willow'' . Imaju dvoje djece, kćer Mercedes (r. 1991.) i sina Jacka (r. 1995.). === Reputacija === Kilmer ima reputaciju da je s njim teško raditi i da je ulazio u svađe sa nekim od glumaca s kojima je radio, posebno sa kolegom ''iz filma Ostrvo dr. Moreaua'' [[Marlon Brando|Marlonom Brandom]] i kolegom u filmu ''Red Planet'' i''Heat'' Tomom Sizemoreom.<ref>{{Cite web|url=http://www.denofgeek.us/movies/co-stars/198892/14-co-stars-who-really-didnt-get-along|title=14 Co-stars Who Really Didn't Get Along|last=Brew|first=Simon|date=27. 9. 2013|publisher=[[Dennis Publishing]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607040119/http://www.denofgeek.us/movies/co-stars/198892/14-co-stars-who-really-didnt-get-along|archive-date=7. 6. 2015|url-status=dead|access-date=6. 6. 2015}}</ref> Michael Biehn, s kojim je glumio u ''Tombstone,'' rekao je: "Ljudi me pitaju kako je raditi sa Valom Kilmerom. Ne znam. Nikad ga nisam upoznao. Nikad se rukovao s njim. Poznajem doktora Hollidaya, ali ne znam Kilmera."<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/terminator-what-happened-star-michael-biehn-1228634|title="Everything Had to Go Right": What Happened to 'Terminator' Star Michael Biehn|last=Crouch|first=Aaron|date=2. 8. 2019|website=The Hollywood Reporter|publisher=THR|access-date=1. 1. 2020}}</ref> Richard Stanley, koji je tri dana režirao Kilmera u ''Ostrvu Dr. Moreaua'' prije nego što je otpušten, prisjetio se: "Val bi stigao i svađa bi se dogodila."<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ew.com/article/1996/05/31/val-kilmer-makes-enemies-hollywood/|title=Why Val Kilmer is the man Hollywood loves to hate|last=Ascher-Walsh|first=Rebecca|date=31. 5. 1996|website=EW.com|access-date=6. 2. 2022|archive-date=1. 12. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201081414/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C292752%2C00.html|url-status=dead}}</ref> John Frankenheimer, koji je zamijenio Stanleya, rekao je: "Ne sviđa mi se Val Kilmer, ne sviđa mi se njegova radna etika, i ne želim da budem povezan s njim ikada više." Reditelj ''Batman Forevera'' [[Joel Schumacher]] nazvao je Kilmera "djetinjastim i nemogućim".<ref name=":0" /> Kada su Kilmerovu koleginicu Miru Sorvino pitali o njegovoj reputaciji "s njim je teško raditi", ona je odgovorila: "Znate šta, s njim je bilo lako raditi. Samo mrzim da širim glasine o tome da su ljudi teški, jer to može nanijeti tako ogromnu štetu njihovim karijerama. Moje iskustvo s njim je bilo samo pozitivno.<ref>{{Cite web|url=https://www.avclub.com/mira-sorvino-1798228602|title=Mira Sorvino|date=23. 11. 2011|website=The A.V. Club}}</ref> === Politički stavovi i dobrotvorni rad === Kilmer je nekoliko puta putovao u [[New Orleans]] kako bi pomogao u u slučaju katastrofe [[Uragan Katrina|uragana Katrina]] 2005.<ref>{{Cite web|url=https://comingsoon.net/news/movienews.php?id=46730|title=Val Kilmer on Bad Lieutenant and Voicing KITT!|date=10. 7. 2008|publisher=ComingSoon|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906213051/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=46730|archive-date=6. 9. 2008|url-status=dead|access-date=11. 12. 2019}}</ref> Kilmer je pristalica indijanskih pitanja i zagovornik zaštite životne sredine.<ref>{{Cite web|url=http://indiancountrytodaymedianetwork.com/article/world-indigenous-business-forum-to-feature-val-kilmer%2C-opportunities-to-build-networks-49379|title=World Indigenous Business Forum to Feature Val Kilmer, Opportunities to Build Networks|website=Indian Country Today Media Network.com|archive-url=https://archive.today/20130126013141/http://indiancountrytodaymedianetwork.com/article/world-indigenous-business-forum-to-feature-val-kilmer,-opportunities-to-build-networks-49379|archive-date=26. 1. 2013|url-status=dead}}</ref> Nakratko je razmišljao da se kandiduje za guvernera Novog Meksika 2010, ali je odustao.<ref>{{Cite web|url=http://www.nmfbihop.com/diary/3223/val-kilmer-im-not-running-for-governor|title=New Mexico Politics: New Mexico FBIHOP:: Val Kilmer: 'I'm not running' for governor|last=Matt|publisher=Nmfbihop.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314034728/http://www.nmfbihop.com/diary/3223/val-kilmer-im-not-running-for-governor|archive-date=14. 3. 2022|url-status=dead|access-date=6. 10. 2010}}</ref> U maju 2013, Kilmer je lobirao u Kongresu u ime Zakona o ravnopravnom pristupu njezi i zdravlju, ili zakona EACH (HR 1814), „da bi se osiguralo dodatno vjersko izuzeće od mandata individualnog zdravstvenog osiguranja“ Obamacarea.<ref>{{Cite news|last=Wrigley|first=Will|date=9. 5. 2013|title=Val Kilmer on Capitol Hill: Actor Turns Lobbyist For A Day, Takes Many Pictures|work=HuffPost|url=https://huffingtonpost.com/2013/05/09/val-kilmer-on-capitol-hill_n_3247206.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/BILLS-113hr1814ih/pdf/BILLS-113hr1814ih.pdf|title=IN THE HOUSE OF REPRESENTATIVES - APRIL 26, 2013|website=www.govinfo.gov}}</ref> Kilmer je strastveni muzičar; objavio je CD pod nazivom ''Sessions with Mick'' 2007.<ref>{{Cite web|url=https://observer.com/2007/12/the-iceman-crooneth-tubbucket-val-kilmer-late80s-heartthrob-and-morrison-manque-sings/|title=The Iceman Crooneth: Tub-Bucket Val Kilmer, Late-80's Heartthrob and Morrison Manque, Sings|last=Morgan|first=Spencer|date=11. 12. 2007|website=Observer|access-date=20. 5. 2022}}</ref> === Zdravlje i smrt === U januaru 2015. Kilmer je hospitalizovan zbog, kako je njegov predstavnik rekao, testova za mogući tumor. Kilmer je na društvenim mrežama rekao: „Nisam imao tumor, niti operaciju tumora{{Sic}} , ili bilo koju operaciju. Imao sam komplikaciju gdje je najbolji način da dobijem njegu bio da ostanem pod budnim okom UCLA ICU." <ref name="health">{{Cite web|url=https://tmz.com/2015/01/30/val-kilmer-hospitalized-tumor-throat-bleeding/|title=Val Kilmer Hospitalized For Throat Tumor|date=30. 1. 2015|publisher=[[TMZ.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916185530/http://www.tmz.com/2015/01/30/val-kilmer-hospitalized-tumor-throat-bleeding/|archive-date=16. 9. 2016|url-status=dead|access-date=31. 10. 2016}}</ref> Nakon što je prethodno demantovao uporne glasine da mu je dijagnosticiran rak, Kilmer je u aprilu 2017. rekao da je doživio "iscjeljenje raka".<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2017/film/news/val-kilmer-confirms-cancer-rumors-says-healing-reddit-michael-douglas-1202404289/|title=Val Kilmer Confirms Cancer Rumors, Says He's in 'Healing' Stages|last=Knapp|first=JD|date=30. 4. 2017|website=Variety|access-date=1. 5. 2017}}</ref><ref>{{Cite news|date=6. 5. 2020|title=What Happened to Val Kilmer? He's Just Starting to Figure It Out.|work=[[NYTimes]]|url=https://www.nytimes.com/2020/05/06/magazine/val-kilmer.html}}</ref> U decembru 2017, ''The Hollywood Reporter'' je otkrio da je Kilmer prošao kroz "dvogodišnju bitku sa rakom grla " i da je "procedura na njegovom [[dušnik]]u uzrokovala hrapavost glasa i kratkoću daha". Da bi progovorio, Kilmer uključuje električnu govornu kutiju u svoj dušnik.<ref name="auto"/> Iako u početku nije bio voljan da započne liječenje zbog svojih uvjerenja, Kilmer je prošao [[Hemoterapija|kemoterapiju]] i dvije traheotomije.<ref name="auto" /><ref name="auto2"/><ref name="auto1"/> Kilmer je 2020. izvijestio da je četiri godine bio bez raka, ali je detaljno opisao tekuće borbe s medicinskim tretmanima, uključujući korištenje sonde za hranjenje.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/heres-what-val-kilmer-has-said-about-his-cancer-struggles-so-far-1522687|title=Here's what Val Kilmer has said about his cancer struggles so far|last=EDT|first=Marina Watts On 8/4/20 at 12:48 PM|date=4. 8. 2020|website=Newsweek}}</ref> Godine 2021. Kilmer je radio sa Sonantic, softverskom kompanijom sa sjedištem u Londonu, kako bi digitalno rekreirao svoj glas koristeći [[Umjetna inteligencija|AI tehnologiju]] i arhivirao audio snimke svog glasa. Generirano je preko 40 vokalnih modela kako bi se pronašlo najbliže podudaranje, koje bi se potom moglo koristiti u budućim projektima.<ref>{{Cite news|last=Mello-Klein|first=Cody|date=7. 6. 2022|title=How A.I. Helped Val Kilmer Get His Voice Back For 'Top Gun: Maverick'|publisher=Northeastern University|url=https://news.northeastern.edu/2022/06/07/a-i-clones-val-kilmers-voice-in-top-gun/|access-date=5. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220805064053/https://news.northeastern.edu/2022/06/07/a-i-clones-val-kilmers-voice-in-top-gun/|archive-date=5. 8. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.goodhousekeeping.com/life/entertainment/a40246231/val-kilmer-cancer-health-in-his-own-words/|title='Top Gun' Star Val Kilmer on His Health, Cancer Recovery and Losing His Speaking Voice|last=Krstic|first=Zee|date=12. 6. 2022|website=Good Housekeeping|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701065148/https://www.goodhousekeeping.com/life/entertainment/a40246231/val-kilmer-cancer-health-in-his-own-words/|archive-date=1. 7. 2022|url-status=live|access-date=5. 8. 2022}}</ref> Za film ''Top Gun: Maverick'' iz 2022, režiser Joseph Kosinski rekao je da, uprkos izvještajima koji govore suprotno, nisu koristili Sonanticovu AI tehnologiju u filmu, već su umjesto toga koristili Kilmerov stvarni glas, iako je digitalno izmijenjen radi jasnoće.<ref name="KilmerVoiceAltered">{{Cite news|last=Alexander|first=Bryan|date=22. 8. 2022|title='Top Gun' secrets: Why Tom Cruise's love scene isn't steamy and Val Kilmer's voice didn't need A.I.|work=[[USA Today]]|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2022/08/22/top-gun-maverick-tom-cruise-bedroom-scene-val-kilmer-voice/7838688001/|access-date=23. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220823025425/https://www.usatoday.com/story/entertainment/movies/2022/08/22/top-gun-maverick-tom-cruise-bedroom-scene-val-kilmer-voice/7838688001/|archive-date=23. 8. 2022}}</ref> Kilmer je preminuo od upale pluća u [[Los Angeles]]u 1. aprila 2025. u 65. godini života.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2025/04/01/movies/val-kilmer-dead.html |title=Val Kilmer, Film Star Who Played Batman and Jim Morrison, Dies at 65|last = Weber|first = Bruce|date = 1. 4. 2025|access-date = 2. 4. 2025|newspaper = [[The New York Times]]|url-access = limited}}</ref> == Filmografija == === Film === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Filmska karijera Val Kilmera ! scope="col" |Godina ! scope="col" |Naziv filma ! scope="col" |Uloga ! class="unsortable" scope="col" |Bilješke |- |1984. ! scope="row" |''Top Secret!'' |Nick Rivers | |- |1985. ! scope="row" |''Real Genius'' |Chris Knight | |- |1986. ! scope="row" |''[[Top Gun]]'' |Lt. Tom 'Iceman' Kazansky | |- |1988. ! scope="row" |''Willow'' |Madmartigan | |- |1989. ! scope="row" |''Kill Me Again'' |Jack Andrews | |- |1991. ! scope="row" |''[[The Doors (film)|The Doors]]'' |[[Jim Morrison]] | |- |1992. ! scope="row" |''Thunderheart'' |FBI Agent Ray Levoi | |- | rowspan="3" |1993. ! scope="row" |''The Real McCoy'' |J.T. Barker | |- ! scope="row" |''Tombstone'' |Doc Holliday | |- ! scope="row" |''True Romance'' |[[Elvis Presley]] | |- | rowspan="3" |1995. ! scope="row" |''Batman Forever'' |Bruce Wayne / Batman | |- ! scope="row" |''Heat'' |Chris Shiherlis | |- ! scope="row" |''Wings of Courage'' |Jean Mermoz | |- | rowspan="3" |1996. ! scope="row" |''The Island of Dr. Moreau'' |Dr. Montgomery | |- ! scope="row" |''The Ghost and the Darkness'' |Col. John Henry Patterson | |- ! scope="row" |''Dead Girl'' |Dr. Dark | |- |1997. ! scope="row" |''The Saint'' |Simon Templar | |- |1998. ! scope="row" |''The Prince of Egypt'' |[[Mojsije|Moses]] / God |Voice |- | rowspan="2" |1999. ! scope="row" |''At First Sight'' |Virgil 'Virg' Adamson | |- ! scope="row" |''Joe the King'' |Bob Henry | |- | rowspan="2" |2000. ! scope="row" |''Pollock'' |Willem de Kooning | |- ! scope="row" |''Red Planet'' |Robby Gallagher, Engineer | |- | rowspan="2" |2002. ! scope="row" |''The Salton Sea'' |Danny Parker / Tom Van Allen | |- ! scope="row" |''Hard Cash'' |FBI Agent Mark C. Cornell |Direct-to-video |- | rowspan="4" |2003. ! scope="row" |''Wonderland'' |John Holmes | |- ! scope="row" |''The Missing'' |Lieutenant Jim Ducharme | |- ! scope="row" |''Blind Horizon'' |Frank Kavanaugh | |- ! scope="row" |''Masked and Anonymous'' |Animal Wrangler | |- | rowspan="4" |2004. ! scope="row" |''Spartan'' |Sergeant John / Bobby Scott | |- ! scope="row" |''Stateside'' |Staff Sergeant Skeer | |- ! scope="row" |''[[Aleksandar (film)|Alexander]]'' |[[Filip II Makedonski|Philip II of Macedon]] | |- ! scope="row" |''George and the Dragon'' |'El Cabillo' |[[Kameo|Uncredited cameo]] |- | rowspan="2" |2005. ! scope="row" |''Mindhunters'' |FBI Agent Jake Harris | |- ! scope="row" |''Kiss Kiss Bang Bang'' |Perry Van Shrike | |- | rowspan="5" |2006. ! scope="row" |''Summer Love'' |'The Wanted Man' | rowspan="2" |Direct-to-video |- ! scope="row" |''Moscow Zero'' |Andrey |- ! scope="row" |''10th &amp;amp; Wolf'' |Murtha | |- ! scope="row" |''Played'' |Dillon |Direct-to-video |- ! scope="row" |''Déjà Vu'' |Agent Paul Pryzwarra | |- |2007. ! scope="row" |''Have Dreams, Will Travel'' |Henderson | |- | rowspan="6" |2008. ! scope="row" |''Conspiracy'' |William 'Spooky' MacPherson | rowspan="2" |Direct-to-video |- ! scope="row" |''Felon'' |John Smith |- ! scope="row" |''Delgo'' |General Bogardus |Voice |- ! scope="row" |''2:22'' |Maz |Direct-to-video |- ! scope="row" |''Columbus Day'' |John |Direct-to-video; also producer |- ! scope="row" |''The Love Guru'' |Val Kilmer |Uncredited cameo |- | rowspan="7" |2009. ! scope="row" |''The Chaos Experiment'' |James Pettis | rowspan="2" |Direct-to-video |- ! scope="row" |''Streets of Blood'' |Detective Andy Devereaux |- ! scope="row" |''American Cowslip'' |Todd Inglebrink | |- ! scope="row" |''The Thaw'' |Dr. David Kruipen |Direct-to-video |- ! scope="row" |''Bad Lieutenant: Port of Call New Orleans'' |Detective Stevie Pruit | |- ! scope="row" |''Hardwired'' |Virgil Kirkhill | rowspan="3" |Direct-to-video |- ! scope="row" |''Double Identity'' |Dr. Nicholas Pinter / John Charter |- | rowspan="4" |2010. ! scope="row" |''The Traveler'' |The Stranger / Mr. Nobody / Stanley Happerton |- ! scope="row" |''Bloodworth'' |Warren Bloodworth | |- ! scope="row" |''MacGruber'' |Dieter Von Cunth | |- ! scope="row" |''Gun'' |Angel |Direct-to-video |- | rowspan="4" |2011. ! scope="row" |''Kill the Irishman'' |Detective Joe Manditski / Narrator | |- ! scope="row" |''Blood Out'' |Arturo |Direct-to-video |- ! scope="row" |''5 Days of War'' |Dutch Journalist | |- ! scope="row" |''Twixt'' |Hall Baltimore | |- | rowspan="4" |2012. ! scope="row" |''Seven Below'' |Bill McCormick | rowspan="2" |Direct-to-video |- ! scope="row" |''Wyatt Earp's Revenge'' |Older Wyatt Earp |- ! scope="row" |''The Fourth Dimension'' |Val Kilmer |Segment: "Lotus Community Workshop" |- ! scope="row" |''Breathless'' |Dale | rowspan="2" |Direct-to-video |- | rowspan="4" |2013. ! scope="row" |''Riddle'' |Sheriff Richards |- ! scope="row" |''Planes'' |Bravo |Voice |- ! scope="row" |''Standing Up'' |Hofstadder | |- ! scope="row" |''Palo Alto'' |Stewart | |- |2014. ! scope="row" |''Tom Sawyer &amp;amp; Huckleberry Finn'' |[[Mark Twain]] | |- | rowspan="3" |2017. ! scope="row" |''Song to Song'' |Duane | |- ! scope="row" |''The Snowman'' |Gert Rafto | |- ! scope="row" |''The Super'' |Walter | |- |2018. ! scope="row" |''1st Born'' |Biden | |- | rowspan="2" |2019. ! scope="row" |''Jay and Silent Bob Reboot'' |Val Kilmer / Reboot Bluntman |Cameo |- ! scope="row" |''Cinema Twain'' |Mark Twain |Filmed version of ''Citizen Twain''.<ref name="Cinema Twain"/> |- | rowspan="2" |2020. ! scope="row" |''A Soldier's Revenge'' |C.J. Connor | |- ! scope="row" |''Paydirt'' |Sheriff Tucker | |- | rowspan="2" |2021. ! scope="row" |''The Birthday Cake'' |Uncle Angelo | |- ! scope="row" |''Val'' |Himself |Documentary |- |2022. ! scope="row" |''Top Gun: Maverick'' |Admiral Tom 'Iceman' Kazansky | |- |2025. ! scope="row" |''Zootopia 2'' |TBA{{Nedostaje referenca}} |Voice; Post production |- |} === Televizija === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Televizijska karijera Val Kilmera ! scope="col" |Godina ! scope="col" |Naziv serije ! scope="col" |Uloga ! scope="col" |Bilješke |- |1983. ! scope="row" |''ABC Afterschool Special'' | |Episode: "One Too Many" |- |1986. ! scope="row" |''The Murders in the Rue Morgue'' |Phillipe Huron |Television film |- |1987. ! scope="row" |''The Man Who Broke 1,000 Chains'' |Robert Eliot Burns / Eliot Roberts |Television film |- |1989. ! scope="row" |''Billy the Kid'' |William H. Bonney / Billy the Kid |Television film |- |2000. ! scope="row" |''Saturday Night Live'' |Himself |Episode: "Val Kilmer/U2" |- |2004. ! scope="row" |''[[Svita (serija)|Entourage]]'' |The Sherpa |Episode: "The Script and the Sherpa" |- |2007. ! scope="row" |''[[Brojevi (serija)|Numb3rs]]'' |Mason Lancer |Episode: "Trust Metric" |- | rowspan="2" |2008. ! scope="row" |''Comanche Moon'' |Inish Scull |3 episodes; also associate producer |- ! scope="row" |''XIII: The Conspiracy'' |Mongoose |Television miniseries |- |2008–2009. ! scope="row" |''Knight Rider'' |KITT |Voice<br /><br />18 episodes; uncredited |- | rowspan="2" |2013. ! scope="row" |''Life's Too Short'' |Himself |Episode: "Special" |- ! scope="row" |''Ghost Ghirls'' |Sweetriver Jackson |2 episodes |- | rowspan="2" |2014. ! scope="row" |''The Spoils of Babylon'' |General Cauliffe |3 episodes |- ! scope="row" |''[[Psych]]'' |Detective Dobson |Episode: "The Break-Up" |- |2021. ! scope="row" |''The Choe Show'' |Himself | |- |2022. ! scope="row" |''Willow'' |Madmartigan |Archive footage |} == Reference == {{Refspisak|30em}} {{DEFAULTSORT:Kilmer, Val}} [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Švedske]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Irske]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Njemačke]] [[Kategorija:Rođeni 1959.]] [[Kategorija:Umrli 2025.]] [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]] [[Kategorija:Biografije, Los Angeles]] [[Kategorija:Američki glumci]] 4x8qzcpb1qyst7ctjs76g7ffdqouu53 Uglješa Kesić 0 517250 3848601 3846696 2026-05-22T14:22:49Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848601 wikitext text/x-wiki '''Uglješa Kesić''' (rođen 1980. u Banjoj Luci) je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[književnik]]. == Biografija == Rođen je 1980. u Banjoj Luci, gdje završava osnovnu, srednju školu i fakultet, gdje stiče titulu profesora historije. Književnošću se bavi od 2010. i iza sebe ima četiri odštampane zbirke poezije:<ref>{{Cite web|url=https://dunjalucar.wordpress.com/ugljesa-kesic/|title=Uglješa Kesić|date=11. 11. 2022|website=Dunjalučar|language=bs-BA|access-date=23. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kns.ba/index.php/projekti/knjizevni-dijalog/638-pjesnicki-profil-kesic-ugljesa|title=Pjesnički portret - Kesić Uglješa|website=www.kns.ba|access-date=23. 4. 2025|archive-date=28. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250428194007/https://kns.ba/index.php/projekti/knjizevni-dijalog/638-pjesnicki-profil-kesic-ugljesa|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/kultura/knjizevnost/Ugljesa-Kesic-za-Nezavisne-Uspjeh-je-ako-sam-neko-dijete-odvojio-od-displeja-telefona/786814|title=Kesić za "Nezavisne": Uspjeh je ako sam neko dijete odvojio od displeja telefona|last=Rakulj|first=Milan|date=31. 8. 2023|website=Nezavisne novine|language=sr|access-date=23. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://srpskainfo.com/tag/ugljesa-kesic/|title=Uglješa Kesić|website=Srpskainfo|language=sr|access-date=23. 4. 2025}}</ref> Stalni je saradnik časopisa BH dijaspore "Bosanske pošte"(Norveška) i magazina Šeher Banjaluka (Švedska). Pjesme su mu prevedene na mađarski jezik. Član je [[P.E.N. Centar Bosne i Hercegovine|P.E.N. centra BiH]], [[Društvo pisaca Bosne i Hercegovine|Društva pisaca Bosne i Hercegovine]], [[Institut za dečiju književnost|Instituta za dečiju književnosti]] i član je Udruženja književnika "Riječi sa Une" == Bibliografija: == * 2018 - Zažmiri, "Art print", Banjaluka * 2020 - Noć kada su palili knjige, "Art print", Banjaluka * 2023 - Vilenjak Jan, "Art Print", Banjaluka * 2025 - Najbolje je biti dijete, "Art print", Banjaluka [[Datoteka:Ugi.jpg|mini]] === '''Zbornici:''' === * 2018 - Drinski književni susreti, Zvornik * 2020 - Zbornik pesama za decu "Čuvari detinjstva", Trstenik * 2024 - Zbornik pesama za decu "Od tik-taka do tik-toka" Malo Crniće * 2024 - Zbornik "Sokobanja" Srbija * 2024 - Zbornik radova VII međunarodnih susreta "Riječi sa Une", Bihać * 2025 - Almanah Bosanske književnosti "Bosnoljublje" Sarajevo * 2025 - Neću da odrastem, Internacionalna kulturna asocijacija, Crna Gora * 2025 - Kuća za riječi, Zbirika poezije učesnika pjesničkog maratona u Aleji pisaca, Tešanj * 2025 - Panorama zlatnih stihova, Udruženje kultura spaja svijet, Sarajevo * 2025 - 120 Poetskih jednačina, Udruženje "Kultura spaja svijet" Sarajevo == Nagrade == Dobitnik je nagrada: * Musa Ćazim Ćatić za najbolju dječiju pjesmu u konkurenciji od 262. pjesme * Za najuspješnijeg autora u oblasti dječije književnosti u USA, West Chester, Pennsylvania. * Treća nagrada na internacionalnom festivalu "Nasmij me pjesmom" u Crnoj Gori 2025. == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kesić, Uglješa}} [[Kategorija:Biografije, Banja Luka]] [[Kategorija:Rođeni 1980.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] ti9q4ghrfrqshf2pelvosz9d1t0ubow Đorđe Krajišnik 0 524447 3848779 3843134 2026-05-23T11:00:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848779 wikitext text/x-wiki '''Đorđe Krajišnik''' (rođen 1988. u Sarajevu) bosanskohercegovački je književni kritičar, novinar i esejist. == Biografija == Studirao je književnost, a tokom svoje karijere bavio se novinarstvom i kulturnim angažmanom. Osim što je pisao brojne recenzije autora sa područja bivše Jugoslavije, Krajišnik je i sam objavio jednu knjigu. Njegovi tekstovi objavljivani su u medijima bivše Jugoslavije, uključujući dnevni list [[Oslobođenje]],<ref name="oslobodjenje-kolumne">{{cite web |url=https://www.oslobodjenje.ba/tag/dorde-krajisnik-kolumne/ |title=Đorđe Krajišnik – Kolumne |publisher=Oslobođenje |access-date=28. 7. 2025}}</ref> mjesečni magazin [[Dani (časopis)|Dani]], srbijanski [[Peščanik]], hrvatske Novosti<ref>{{cite web |title=Đorđe Krajišnik |url=https://www.portalnovosti.com/dorde-krajisnik/ |website=Portal Novosti |access-date=28. 7. 2025}}</ref> te trojezičnu online platforme ''Kosovo 2.0.''<ref>{{cite web|url=https://new.kosovotwopointzero.com/en/author/djordje|title=Đorđe Krajišnik – All articles by|website=Kosovo 2.0|access-date=28. 7. 2025|archive-date=11. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260111195647/https://new.kosovotwopointzero.com/en/author/djordje|url-status=dead}}</ref> Godine 2009. učestvovao je u Ljetnoj školi demokratije u Strasbourgu, u organizaciji Schools of Political Studies pri Vijeću Evrope.<ref>{{cite web |title=Fourth Summer University for Democracy – Synthesis of plenary sessions and conferences |publisher=Council of Europe / Schools of Political Studies |year=2009 |url=https://www.schoolsofpoliticalstudies.eu/images/pdf/leaflets/summer-university-for-democracy-2009-synthesis-min.pdf |access-date=28. 7. 2025}}</ref> Bio je selektor za bosanskohercegovačku [[Nagrada "Meša Selimović" (Bosna i Hercegovina)|Književnu nagradu "Meša Selimović"]], koja se dodjeljuje u okviru književnih susreta ''[[Cum Grano Salis]]'' u [[Tuzla|Tuzli]], te član žirija za Nagradu Europske unije za književnost 2020.<ref>{{cite web |url=https://www.dani.ba/vijesti/krajisnik-selektor-nagrade-mesa-selimovic |title=Krajišnik selektor Nagrade Meša Selimović |publisher=Dani |date=19. 5. 2019 |access-date=28. 7. 2025 }}{{Mrtav link}}</ref> Već dugi niz godina radi u polju kulture, književnosti i novinarstva, sa ulogom kulturnog animatora, kritičara, kolumniste i novinara koji nastoji povezivati kulture na prostoru nekadašnje Jugoslavije. Objavio je više stotina razgovora i tekstova na različite teme – umjetnosti, kulture, izgradnje mira, antifašizma, te veliki broj književnih kritika posljednjih godina.<ref>{{cite web |title=Bookstan on Air: Važno je ostati izvan generičkog stava kolektiviteta |url=https://strane.ba/bookstan-on-air-vazno-je-ostati-izvan-generickog-stava-kolektiviteta |publisher=Strane.ba |access-date=28. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Đorđe Krajišnik |url=https://bookstan.ba/Speaker/Index/106 |publisher=Bookstan (Buybook) |access-date=28. 7. 2025}}</ref> Recenzira redovno knjige autora iz zemalja bivše Jugoslavije<ref name="oslobodjenje-kolumne"/><ref>{{cite web |title=Sedam autora sa Balkana za koje možda niste čuli |url=https://kosovotwopointzero.com/sr/sedam-autora-sa-balkana-za-koje-mozda-niste-culi/ |website=Kosovo 2.0 |access-date=28. 7. 2025}}</ref>, između ostalih [[Mehmed Begić|Mehmeda Begića]],<ref>{{cite web |title=Vojni udar duše – Đorđe Krajišnik |url=https://infobiro.ba/article/940520/vojni-udar-duse-djordje-krajisnik/ |website=Infobiro |access-date=28. 7. 2025}}</ref> [[Faruk Šehić|Faruka Šehića]],<ref>{{cite web |title=Velika intima rata |url=https://www.portalnovosti.com/velika-intima-rata/ |website=Portal Novosti |access-date=28. 7. 2025}}</ref>[[Bekim Sejranović|Bekima Sejranovića]],<ref>{{cite web |title=Huck jaše posljednji put |url=https://www.portalnovosti.com/huck-jase-posljednji-put/ |website=Portal Novosti |access-date=28. 7. 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Đorđe Krajišnik: Kao da se nadam da ću jednom smisliti ljepši kraj |url=https://strane.ba/dorde-krajisnik-kao-da-se-nadam-da-cu-jednom-smisliti-ljepsi-kraj/ |website=Strane |access-date=28. 7. 2025}}</ref>[[Darko Cvijetić|Darku Cvijetića]]<ref>{{cite web |title=Slučaj romana ‘Šindlerov lift’ Darka Cvijetića |url=https://kosovotwopointzero.com/sr/slucaj-romana-sindlerov-lift-darka-cvijetica/ |website=Kosovo 2.0 |access-date=28. 7. 2025}}</ref> i [[Aleksandar Hemon|Aleksandra Hemona]]<ref>{{cite web |title=Čitanje u sebi – Ništavilo je soba puna igračaka |url=https://www.oslobodjenje.ba/kun/umjetnost/citanje-u-sebi-nistavilo-je-soba-puna-igracaka-1052580/ |website=Oslobođenje |access-date=28. 7. 2025}}</ref>. Njegova prva knjiga poezije, ''Zamisli Zambezi iz riblje perspektive'', objavljena je u izdanju izdavačke kuće ''Buybook''.<ref>{{cite web |url=https://buybook.ba/proizvod/zamisli-zambezi-iz-riblje-perspektive-4900 |title=Zamisli Zambezi iz riblje perspektive – Buybook |publisher=Buybook |access-date=28. 7. 2025 }}{{Mrtav link}}</ref> == Reference == <references /> {{DEFAULTSORT:Krajišnik, Đorđe}} [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački književni kritičari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjesnici]] [[Kategorija:Živi ljudi]] c7zq3h1ncmax6bb72qvqvya21lwszlz Uživo u Lisinskom 0 526125 3848640 3767175 2026-05-22T16:53:02Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848640 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | Ime = Uživo u Lisinskom | Tip izdanja = Live [[album]] | Artist = [[Zabranjeno pušenje|Zabranjenog pušenja]] | Cover = Uzivo-u-Lisinskom.png | Background = uživo | Izdat = 1. jula 2025. | Produciran = | Žanr = [[rok-muzika|rok]] | Dužina = 2 sata, 33:29 | snimljen = 8. februara 2024. | mjesto = Koncertna dvorana Vatroslava Lisinskog, [[Zagreb]] | Kuća = | Producent(i) = [[Toni Lović]] | Kritike = | Prošli album = ''[[Pušenje ubija]]'' <br />(2025) | Ovaj album = '''''Uživo u Lisinskom'''''<br />(2025) | Sljedeći album = }} '''''Uživo u Lisinskom''''' je peti koncertni [[album]] [[Rok-muzika|rok-grupe]] [[Zabranjeno pušenje]]. Objavljen je 1. jula 2025. na [[streaming]] platformama. == Pozadina == Zabranjeno pušenje i njihov frontmen [[Davor Sučić]] pokrenuli su projekat "Neuštekani" (prevod engleske riječi ''Unplugged''), u kojem izvode svoje pjesme na akustičnim instrumentima.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kakvo nismo čuli|url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-kakvo-nismo-culi-20241116|access-date=23. septembar 2025|date=13. novembar 2024|website=tportal.hr}}</ref><ref name=":3"/> == Snimanje == Sve pjesme, ukupno 28, snimljene su 8. februara 2025. godine na koncertu pod nazivom "Zabranjeno pušenje kao Neuštekani" u Koncertnoj dvorani Vatroslava Lisinskog u [[Zagreb]]u.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani|url=https://www.lisinski.hr/hr/dogadanja/zabranjeno-pusenje-br-kao-neustekani/|access-date=23. septembar 2025|website=lisinski.hr}}</ref><ref name=":1">{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani objavili live album snimljen na koncertu u Lisinskom|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-kao-neustekani-objavili-live-album-snimljen-na-koncertu-u-lisinskom/|access-date=23. septembar 2025|date=1. juli 2025|website=ravnododna.com}}</ref><ref name=":2">{{cite web|title=Uživo u Lisinskom – Novi album Zabranjenog pušenja|url=https://kooltur.hr/glazba/uzivo-u-lisinskom-novi-album-zabranjenog-pusenja/|access-date=23. septembar 2025|last=Čelig|first=Goran|date=2. juli 2025|website=kooltur.hr|language=hr}}{{Mrtav link}}</ref><ref name=":3">{{cite web|title=Zabranjeno pušenje imat će ‘neuštekani’ intimni koncert u Lisinskom|url=https://www.muzika.hr/zabranjeno-pusenje-imat-ce-neustekani-intimni-koncert-u-lisinskom/|access-date=23. septembar 2025|date=24. 11. 2024|website=muzika.hr}}</ref> == Promocija == Na dan izlaska albuma, bend je objavio novi muzički spot za pjesmu "Fildžan viška".<ref name=":1"/> Ovo je drugi videospot za istu pjesmu – prvi je izašao 1998. godine, kada je pjesma predstavljena kao četvrti singl sa albuma ''[[Fildžan viška]]''. == Spisak pjesama == <small>Izvor: {{URL|https://music.apple.com/us/album/u%C5%BEivo-u-lisinskom/1823101481|Apple Music}}, {{URL|https://open.spotify.com/album/2q3Z9q7FTpYJUkxEta1x1t|Spotify}}</small> {{Spisak pjesama | dodatna_kolona = Album | ukupno_trajanje = 2:33:29 | naziv1 = Halid 'mjesto Halida | dodatna1 = ''[[Fildžan viška]]'', [[1997.]] | trajanje1 = 6:21 | naziv2 = Gospođa Senada | dodatna2 = ''[[Šok i nevjerica]]'', [[2018.]] | trajanje2 = 5:01 | naziv3 = Amilina pjesma | dodatna3 = ''Šok i nevjerica'' | trajanje3 = 4:40 | naziv4 = Nema više | dodatna4 = ''[[Hodi da ti čiko nešto da]]'', [[2006.]] | trajanje4 = 4:17 | naziv5 = Arizona Dream | dodatna5 = ''[[Bog vozi Mercedes]]'', [[2001.]] | trajanje5 = 5:26 | naziv6 = Blues predsjednika opštine | dodatna6 = ''[[Karamba!]]'', [[2022.]] | trajanje6 = 5:50 | naziv7 = Pismo Elvisu | dodatna7 = ''Fildžan viška'' | trajanje7 = 7:26 | naziv8 = Dobro dvorište | dodatna8 = ''Hodi da ti čiko nešto da'' | trajanje8 = 4:34 | naziv9 = Bog vozi Mercedes | dodatna9 = ''Bog vozi Mercedes'' | trajanje9 = 5:37 | naziv10 = Dok čekaš sabah sa šejtanom | dodatna10 = ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'', [[1985.]] | trajanje10 = 6:38 | naziv11 = Počasna salva | dodatna11 = ''Bog vozi Mercedes'' | trajanje11 = 6:48 | naziv12 = Lijepa Alma | dodatna12 = ''Bog vozi Mercedes'' | trajanje12 = 4:08 | naziv13 =Boško i Admira | dodatna13 = ''[[Radovi na cesti]]'', [[2013.]] | trajanje13 = 5:02 | naziv14 = Takvim sjajem | dodatna14 = ''Hodi da ti čiko nešto da!'' | trajanje14 = 5:14 | naziv15 = Laku noć stari | dodatna15 = ''Hodi da ti čiko nešto da!'' | trajanje15 = 4:57 | naziv16 = Sve po starom | dodatna16 = ''Šok i nevjerica'' | trajanje16 = 5:02 | naziv17 = Kad dernek utihne | dodatna17 = ''Fildžan viška'' | trajanje17 = 5:43 | naziv18 = Pos'o, kuća, birtija | dodatna18 = ''[[Agent tajne sile]]'', [[1999.]] | trajanje18 = 4:36 | naziv19 = Lutka sa naslovne strane | dodatna19 = ''Dok čekaš sabah sa šejtanom'' | trajanje19 = 4:28 | naziv20 = Kažu mi da novog frajera imaš | dodatna20 = ''Dok čekaš sabah sa šejtanom'' | trajanje20 = 3:56 | naziv21 = Karabaja | dodatna21 = ''Bog vozi Mercedes'' | trajanje21 = 6:23 | naziv22 = Balada o Pišonji i Žugi | dodatna22 = ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'', [[1987.]] | trajanje22 = 7:41 | naziv23 = Djevojčice kojima miriše koža | dodatna23 = ''Dok čekaš sabah sa šejtanom'' | trajanje23 = 3:56 | naziv24 = Javi mi | dodatna24 = ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'', [[1989.]] | trajanje24 = 4:04 | naziv25 = Fildžan viška | dodatna25 = ''Fildžan viška'' | trajanje25 = 10:50 | naziv26 = Šeki is on the Road Again | dodatna26 = ''[[Das ist Walter]]'', [[1984.]] | trajanje26 = 5:04 | naziv27 = Fikreta (Posljednja oaza) | dodatna27 = ''Pozdrav iz zemlje Safari'' | trajanje27 = 4:00 | naziv28 = Jugo 45 | dodatna28 = ''Agent tajne sile'' | trajanje28 = 5:47 }} == Izvođači i saradnici== {{col-begin}} {{col-2}} '''Zabranjeno pušenje''' *[[Davor Sučić|Davor Sučić "Sejo Sexon"]] – [[Pjevanje|vokal]] *[[Toni Lović]] – akustična gitara *[[Branko Trajkov|Branko Trajkov "Trak"]] – [[bubnjevi]], prateći vokal *[[Robert Boldižar]] – [[violina]] *[[Dejan Orešković|Dejan Orešković "Klo"]] – [[bas-gitara]] *[[Anđela Zebec]] – vokal, prateći vokal, udaraljke *[[Tomislav Goluban]] – usna harmonika {{col-2}} '''Produkcija''' * [[Toni Lović]] – produkcija * [[Dario Vitez]] – izvršni producent, voditelj turneje '''Dizajn''' * [[Dario Vitez]] – dizajn omota * Goran Milašinović – oprema omota * Saša Midžor Sučić – fotografija {{col-end}} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * {{URL|https://zabranjeno-pusenje.com/uzivo-u-lisinskom/|''Uživo u Lisinskom''}} na zabranjeno-pusenje.com {{Zabranjeno pušenje}} [[Kategorija:Albumi iz 2025.]] [[Kategorija:Albumi Zabranjenog pušenja]] c3am5mhuqo4ur3yoszb4ge6q1q58g68 Zapovednik 0 526380 3848728 3843060 2026-05-23T04:26:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 4 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848728 wikitext text/x-wiki [[Slika:Заповедник "Брянский Лес". Река Теребушка.jpg|thumb|350px| Pogled na [[Prirodni rezervat]], zapovednik Rusije]] '''Zapovednik'''{{efn|{{IPAc-en|ˌ|z|æ|p|oʊ|ˈ|v|ɛ|d|n|ɪ|k}} {{respell|ZAP|oh|VED|nik}}; {{IPA|ru|zəpɐˈvʲedʲnʲɪk|}}}} je ustaljeni termin na [[Sovjetski savez|teritoriji bivšeg Sovjetskog Saveza]] za zaštićeno područje koje se "zauvijek čuva u divljini". To je najviši stepen [[ekologija|zaštite okoliša]] za dodijeljena područja, koja su strogo zaštićena. Pristup javnosti je ograničen. ==Pregled== Doslovni engleski prijevod riječi ''zapovednik'' je "utočište prirode" (poput [[utočište za životinje]]); međutim, u praksi, zapovednici se ponekad bave zaštitom stvari koje nisu priroda i mogu uključivati historijsko-kulturnu, historijsko-arheološku i druge vrste kulturne ili prirodne baštine. Oni također funkcioniraju kao važna mjesta za historijska istraživanja i obrazovanje te su stoga usporedivi s [[Mjesto od posebnog naučnog interesa|Mjesta od posebnog naučnog interesa]] kakva se nalaze u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] i [[Mjesto od posebnog naučnog interesa|Mjesta od posebnog naučnog interesa]] u [[Hong Kong]]u. Termin ''zapovednik'', koji se odnosi na rezervat, osoblje i infrastrukturu, korišten je u bivšem Sovjetskom Savezu i još uvijek se koristi u Ruskoj Federaciji i nekim drugim bivšim sovjetskim republikama. Mnogi rezervati imaju područja s različitim stupnjevima zaštite; ponekad je [[pašnjak|ispaša]] dozvoljena do određene mjere. Druge vrste zaštićenih područja uključuju [[nacionalni park]], zakaznike (što se odnosi na "državni rezervat divljači" jer je tamo dozvoljen ograničen [[lov]], prirodne spomenike (često pojedinačna stabla, geološke eksponate ili druga mala područja) itd. Neki zapovednici su prepoznati kao rezervati [[biosfera|biosfere]] (ili utočišta). U Rusiji postoji 101 zapovednik koji pokrivaju oko 330.000&nbsp;km² ili oko 1,4% ukupne površine zemlje. Obuhvataju sve, od izolovanih delova stepe do velikih prostranstava [[Sibir]]a i [[Arktik]]a, a veličina im varira od Galičke Gore na 2,31&nbsp;km<sup>2</sup> (570 hektara) do [[Veliki arktički državni prirodni rezervat|Velikog arktičkog državnog prirodnog rezervata]] na 41692 km2. Rusko Ministarstvo prirodnih resursa nadgleda 99 rezervata. Izuzeci su Ilmenskij, kojim upravlja [[Ruska akademija nauka]], i Galička Gora, kojom upravlja [[Voronješki državni univerzitet]].<ref>Tsentr dickoy prirody</ref> ==Teorija zapovednosti== Teorijsko opravdanje zapovednika poznato je kao ''zapovednost''' (заповедность) - što znači "stanje zaštićenosti u ''zapovedniku''". Razvijena je 1890-ih i početkom 20. stoljeća, uglavnom od strane biologa tla [[Vasilij Dokučajev|Vasilija Dokučajeva]]. Osnovna ideja ''zapovednosti''' je isključenje ljudi i zabrana ekonomske aktivnosti, s jedinim izuzecima koji su dozvoljeni naučnicima i čuvarima prirode.<ref>Shtilmark (2003) p.2.</ref> Zapovednici su zamišljeni kao dijelovi netaknutih prirodnih [[ekosistem]]a koji se mogu proučavati kao standardi s kojima se uspoređuju upravljani ekosistemi, kakvi se stvaraju u [[poljoprivreda|poljoprivredi]] i [[šumarstvo|šumarstvu]].<ref>Weiner (2000), p.91.</ref> U tu svrhu, zapovednici moraju biti dovoljno veliki da budu samodostatni, sa kompletnim rasponom trofičkih nivoa sve do najviših [[predator]]a.<ref>Shtilmark (2003), pp.12-13.</ref> Godine 1910. teoriju „zapovednosti“ razvio je I. P. Borodin, koji je tvrdio da zapovednike ne treba osnivati postupno, već kao planirani sistem [[rezervat]]a koji uključuje uzorke svih glavnih prirodnih regija u zemlji.<ref>Shtilmark (2003), pp.17-18.</ref> U 1940-im [[Aldo Leopold]] razumio je potrebu za rezervatima tipa zapovednika: "Dok čak i najveća područja divljine postaju djelimično poremećena, bilo je potrebno samo nekoliko divljih hektara da [[John Ernst Weaver|J.&nbsp;E. Weaver]] otkrije zašto je [[flora]] prerije otpornija na sušu od agronomske flore koja ju je zamijenila." Odgovor je bio da divlja [[prerija]] ima mnogo složeniji i efikasniji korijenov sistem, a to se moglo otkriti samo proučavanjem netaknutog prirodnog ekosistema.<ref>Leopold (1968), pp.196-7.</ref> Bilo bi teško, ako ne i nemoguće, uspostaviti danas „savršen“ zapovednik, potpuno prirodan i samodovoljan, posebno imajući u vidu naknadne efekte koji uključuju zagađenje i stakleničke plinove. Ipak, mnogi ruski zapovednici su dobra aproksimacija ideala i djeluju kao naučne institucije već mnogo decenija. {{Citation needed|date=januar 2025}} ==Historija== Prvi zapovednici osnovani su u stepskoj regiji Ruskog Carstva 1890-ih. Neki su bili opremljeni istraživačkim stanicama. [[Vasilij Dokučajev]] bio je vodeći duh iza ovih ranih zapovednika. Područja stepe odabrana su za prve zapovednike zbog brzog nestanka djevičanske stepe dok je preoravana, i zato što se smatralo da oranje može pogoršati posljedice [[suša]]. Istraživanje je bilo potrebno kako bi se razumjela stepa i kako se ona može najbolje iskoristiti.<ref>Shtilmark (2003), pp.10-13;Weiner (2000), p.12.</ref> Motivacija primijenjene nauke za osnivanje zapovednika nastavljena je u prvom državno organiziranom zapovedniku. [[Rezervat prirode Barguzin]] osnovala je carska vlada 1916. na istočnoj obali [[Bajkalsko jezero|Bajkalskog jezera]]. Njegova svrha bila je zaštita i proučavanje populacije [[samur]]a – vrijedne vrste krzna koja je opadala zbog prekomjernog lova.<ref>Shtilmark (2003), p.25.</ref> Čini se da su i ostali zapovednici osnovani otprilike u isto vrijeme, ali su ili propali (npr. Sajan) ili nisu dobili formalno priznanje sve do kasnije.<ref>{{Cite web|url=http://www.wild-russia.org/bioregion13/13_KEDROVAYA-PAD/2_kedro.htm|title=Kedrovaya Pad'}}</ref><ref>Shtilmark (2003), pp.24-25.</ref> [[Lenjin]]ova nacionalizacija zemljišta 1917. i 1918. stvorila je pravno povoljno okruženje za sovjetski sistem zapovednika, budući da obezbjeđivanje zemljišta za tu svrhu od privatnih vlasnika više nije bio problem.<ref>Shtilmark (2003), p.29.</ref> Lenjin je možda bio zainteresiran za zaštitu prirode jer je dozvola za stvaranje 1919. odmah data <ref>{{Cite web|url=http://www.wild-russia.org/bioregion3/astrakhan/3_astrakhan.htm|title=Astrakhan Zapovednik}}</ref> u [[Delta Volge|Delti Vollge]] na sjeverozapadnoj obali [[Kaspiisko more|Kaspijskog mora]].<ref>Shtilmark (2003), p.30; Weiner (2000), p.27.</ref> Priznavanje zapovednika dobilo je čvrstu pravnu osnovu Zakonom "O zaštiti prirodnih spomenika, vrtova i parkova", koji je Lenjin potpisao 1921.<ref>Shtilmark (2003), p.34; Weiner (2000), p.28.</ref> Stvaranje zapovednika se nastavilo, ali je mjera također omogućila osnivanje nacionalnih parkova, iako nijedan nije osnovan u Sovjetskom Savezu narednih pola stoljeća. Do 1933. u [[Rusija|Rusiji]] je bilo 15 državnih zapovednika,<ref>Weiner (2000), p. 251.</ref>, a do 1995. ih je bilo 115. Prosječna površina novih zapovednika smanjila se sa 780&nbsp;km² u periodu 1916–25. na 110&nbsp;km² u periodu 1936–45, a zatim porasla na 5.060&nbsp;km² u periodu 1986–95.<ref>Shtilmark (2003), p.206.</ref> U 2007. godini postojao je 101 operativni zapovednik, što odražava mali broj novih otvorenih od 1995, ali i dva perioda zatvaranja i smanjenja sistema. Prvi od njih planirao je [[Aleksandr Malinovskii]]; proveden je 1951. s ciljem pretvaranja zapovednika u "komercijalne i istraživačke" institucije, kao i oslobađanja značajnih površina zaštićenih [[šuma]] za komercijalnu eksploataciju.<ref>Shtilmark (2003), p.118; Weiner (1999), p.102.</ref> Tokom sljedećih 10 godina, sistem zapovednika se donekle oporavio, ali ga je 1961. [[Nikita Hruščov]] kritikovao, poznato referirajući se na film o njima<ref>{{Cite web|url=http://www.wild-russia.org/bioregion9/9-altai.htm|title=Altay Zapovednik}}</ref> u kojem je prikazan naučnik kako posmatra vjevericu koja glođe [[orah]].<ref>Shtilmark (2003), p.135; Weiner (1999), p.296.</ref> Šest zapovednika je zatvoreno, a drugi su spojeni ili im je površina smanjena. >Shtilmark (2003), p.&nbsp;137.</ref> Iako je zapovednik u teoriji prostrano područje netaknutih prirodnih [[ekosistem]]a koji se koristi za naučna istraživanja sa stalnim osobljem naučnika i čuvara prirode, historija mnogih zapovednika je zapravo bila prilično drugačija, ponekad uključujući zatvaranje, eksploataciju (uključujući sječu šuma) i konačno ponovno otvaranje. Uprkos tome, neki zapovednici su imali gotovo besprijekornu historiju i većina je zadržala prvobitnu viziju naučnoistraživačkih institucija koje nisu otvorene za javnu rekreaciju. ==Zaštićena okolina== [[Slika:Zapsmap.jpg|thumb|right|450px|Mapa zapovednika u Rusiji]] Nije lako sažeti pokrivenost ekosistema koje štite zapovednici, ali gruba ideja se može dobiti brojanjem broja rezervata u glavnim zonama prirodne vegetacije. Na karti su to, od sjevera prema jugu: * '''[[Arktička pustinja]]''' (bez drveća; bez kontinuiranog vegetacijskog pokrivača) i '''tundra''' (bez drveća; mali [[grm]]ovi, [[šaš]], [[mahovine]]) * '''[[tajga]]''' (četinarska borealna šuma s primjesom breze i drugog listopadnog drveća) * '''[[listopadna šuma']]'' (diskontinuirana zona kojom dominiraju hrast i druge listopadne vrste) * '''[[stepa]]''' (bez drveća, dominiraju [[zeljasta biljka|zeljaste biljke]] na sjeveru i [[trave]] na jugu). Ovo je vrlo pojednostavljena klasifikacija. Svaka glavna zona je podijeljena na podzone, a postoje i prelazni tipovi vegetacije. Štaviše, mnogi zapovednici, posebno ako se nalaze u prelaznoj zoni ili pokrivaju niz nadmorskih visina, sadržavat će primjere nekoliko tipova vegetacije. S tim kvalifikacijama, broj lokacija zapovednika (neki zapovednici zauzimaju široko raspršena mjesta, od kojih su neka ovdje zasebno obračunata) u različitim zonama je sljedeći: Arktička pustinja i tundra – oko 15; tajga – oko 40; listopadna šuma – oko 13; stepa – oko 30. Oko pola tuceta su pretežno [[Planina|planinski]], posebno na [[Kavkaz]]u. [[Komandorski zapovednik|Komandorski]] i [[Ostrvo Wrangel]] su udaljena ostrva. Nekoliko njih su uglavnom [[močvara|močvarna područja]]. ==Upravljanje i korištenje== Iako princip ''zapovednosti''' ne propisuje nikakvu ekonomsku upotrebu, u praksi se od zapovednika često tražilo da doprinesu nacionalnoj ekonomiji. Voronješki zapovednik, naprimjer, uzgajao je evropske dabrove za ponovno uvođenje u druga područja u svrhu podrške industriji krzna.<ref>Shtilmark (2003), p.71.</ref> Nekoliko zapovednika se također smatra leglom za druge komercijalno vrijedne krznaše, poput [[samur]]a i desmana, što im omogućava da se šire u susjedna nezaštićena područja radi podrške komercijalnom lovu.<ref>Shtilmark (2003), p.67.</ref> Neintervencijsko upravljanje je teško primjenjivati u stepskim zapovednicima, koji su često premaleni da bi podržali samoodrživi ekosistem, uključujući divlje biljojede (poput sajge) koji su možda bili migratori. Ponekad se pribjegava različitim režimima košnje, koji međutim ne mogu zadovoljavajuće zamijeniti prirodne procese u mjeri u kojoj ne recikliraju hranjive tvari i organsku tvar kroz lanac ishrane [[biljojed]]a i [[mesojed]]a, niti mogu replicirati efekte gaženja. Važna aktivnost u svim zapovednicima je redovno praćenje sezonskih događaja ([[fenologija]]). Ovo je sada standardizirano u programu posmatranja poznatom kao Hronika prirode (Летопись природы). Naziv je predložio [[Aleksandr Formozov]] 1937, iako su program praćenja razvijali V.N. Sukačev 1914. i [[Grigorii Kozhevnikov]] 1928.<ref>Shtilmark (2003), pp.67, 84, 96; Volkov (1996), p.9.</ref> Upute za vođenje Hronike prirode se periodično ažuriraju.<ref>Filonov & Nukhimovskaya (1990).</ref> Pod pritiskom da postanu samofinansirajući, neki zapovednici su u raznim periodima pokušavali razviti ekološki turizam - obično u tampon zoni rezervata, izbjegavajući tako kršenje principa „zapovednosti“. Međutim, u nekim slučajevima turizam postaje ozbiljan problem zbog blizine rekreacijskih centara, npr. u Teberdinskom zapovedniku na Kavkazu. Rekreacijski centar Dombaj, dugo omiljena ruska destinacija za alpsko skijanje, nalazi se blizu centra zapovednika, a utjecaj turizma u tom području, budući da ga posjećuje sve više Rusa i stranaca, stvorio je pritisak na očuvane ekosisteme oko njega. ==Međunarodni značaj sistema zapovednika== [[Ljudi|Antropogeni utjecaj na okoliš]] - zbog zagađenja, klimatskih promjena i konačno rasta ljudske populacije - stvara sve ozbiljnije probleme, čije će rješenje ovisiti o boljem razumijevanju [[biosfera|biosfere]] nego što ga već imamo. Da bi se obezbijedili uslovi u kojima se takvo razumijevanje može razviti, neophodno je sačuvati koliko god je to moguće netaknute primjerke prirodnih [[ekosistem]]a, a zapovednici su jedini veliki sistem zaštićenih područja stvoren prvenstveno u tu svrhu. U slučaju erozije tla, naprimjer, samo poređenjem stope formiranja tla i gubitka iz netaknute stepe ili prerije i sa iste tipove zemljišta pod intenzivnom poljoprivredom možemo shvatiti koliko je potonji često destruktivan za [[prirodni kapital]].<ref>Montgomery (2007), pp.150-8, 172-4.</ref> Redovno dugoročno praćenje prirodnih pojava u zapovednicima također je pružilo osnovni skup podataka koji je sada vrijedan za procjenu kako antropogeni pritisak, prvenstveno kroz klimatske promjene, utiče na prirodne ekosisteme. Budući da ovi potonji obavljaju esencijalne funkcije kao što su vezivanje ugljika i kruženje hranjivih tvari, očito je važno znati kako su ove [[ekosistemska usluga|ekosistemske usluge]] pogođene antropogenim pritiskom.<ref>Kokorin et al.</ref> ==Lista prirodnih rezervata u Rusiji== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:98%" !scope="col" |Ime !scope="col" class="unsortable"|Slika !scope="col" |Lokacija !scope="col" |Website !scope="col" |Područje !scope="col" |Godina !scope="col" |Opis |- !scope='row' | [[Altajski prirodni rezervat|Altaj]] | [[Slika:Chulyshman reka 01.jpg|150px|alt=Altajski zapovednik]] | [[Altajska Republika]] <br /><small>{{coord|52|52|0|N|88|57|0 |E|name=Altai|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.altzapovednik.ru/ Алтайский] | 881238 ha | 1932 | [[Altajske planine]] južno-centralne Rusije. Dio [[UNESCO]] [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] "[[Zlatne planine Altaja]]".<ref name="parksite-Altai">{{cite web|title=Altai (Official Reserve Website)|url=http://www.altzapovednik.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Altai">{{cite web|title=Altai (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/1/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Astrahanski prirodni rezervat|Astrahan]] | [[Slika:Astrachan Volgadelta.jpg|150px| Astrahan, delta Volge]] | [[Astrahanska oblast]] <br /><small>{{coord|45|34|52|N|47|54|59 |E|name=Astrakhan|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://astrakhanzapoved.ru/ Астраханский] | 66816 ha | 1919. | Ostrvo i močvarno područje na jugozapadnom uglu [[Volga|delte Volge]]. [[Trska]], [[rogoz]], [[vrba|vrbe]]. 50 [[vrsta]] [[riba]], uključujući [[jesetra|belugu jesetru]].<ref name="parksite-Astrakhan">{{cite web|title=Astrakhan (Official Reserve Website)|url=http://astrakhanzapoved.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Astrakhan">{{cite web|title=Astrakhan (Protected Russia)|url=http://russia.rin.ru/guides/6321.html|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Azas|Azas]] | [[Slika:Вид с берега на озеро (зима).JPG|150px|alt=Azaški zapovednik]] | [[Tuva]] <br /><small>{{coord|52|28|12|N|96|8|11 |E|name=Azas|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik-azas.ru/ Азас] | 300390 ha | 1985. | Smješten u središnjem dijelu Todžanskog bazena (ogromna međuplaninska dolina unutar [[Altajsko-sajanska regija|Altajsko-sajanske planinske zemlje]]) u sjeveroistočnoj Tuvi i proteže se duž rijeke Azas.<ref name="parksite-Azas">{{cite web|title=Azas (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik-azas.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Azas">{{cite web|title=Azas (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/25/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Bajkalski prirodni rezervat|Bajkal]] | [[Slika:Baikal reservate -2.jpg|150px|alt=Bajkalski zapovednik]] | [[Burjatija]] <br /><small>{{coord|51|20|36|N|105|9|27 |E|name=Baikalsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.baikal-zapovednik.ru/ Байкальский] | 165724 ha | 1968. | Na jugoistočnoj obali Bajkalskog jezera. Štiti tajgu i planinska staništa duž jezera i susjednog središnjeg dijela [[Kamar-Dabanski planinski lanac|Kamar-Dabanskog planinskog lanca]].<ref name="parksite-Baikalsky">{{cite web|title=Baikalsky (Official Reserve Website)|url=http://www.baikal-zapovednik.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Baikalsky">{{cite web|title=Baikalsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/3/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Bajkal-Lenski rezervat prirode|Bajkal-Lena]] | [[Slika:Baykal-Lena nature reserve.jpg|150px|alt=Bajkal-Lenski zapovednik]] | [[Irkutska oblast]] <br /><small>{{coord|55|13|0|N|107|45|0 |E|name=Baykal-Lena|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.baikal-1.ru/ Байкало-Ленский] | 660000 ha | 1986. | Smješten na sjeverozapadnoj obali Bajkalskog jezera, proteže se duž zapadne obale Bajkalskog jezera oko 120&nbsp;km, sa prosječnom širinom od 65&nbsp;km.<ref name="parksite-Baykal-Lena">{{cite web|title=Baykal-Lena (Official Reserve Website)|url=http://www.baikal-1.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Baykal-Lena">{{cite web|title=Baykal-Lena (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/26/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Barguzin|Barguzin]] | [[Slika:Davsha.jpg|150px|alt=Barguzinski zapovednik]] | [[Burjatija]] <br /><small>{{coord|54|30|0|N|109|50|0 |E|name=Barguzin|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednoe-podlemorye.ru/ Баргузинский] | 366868 ha | 1916. | Na zapadnoj padini [[Barguzinsko gorje|Barguzinskog gorja]], uključujući sjeveroistočne obale Bajkalskog jezera, dio jezera i [[rijeka Barguzin|rijeku Barguzin]].<ref name="parksite-Barguzin">{{cite web|title=Barguzin (Official Reserve Website)|url=http://zapovednoe-podlemorye.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Barguzin">{{cite web|title=Barguzin (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/4/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Basegi] |Basegi]] | [[Slika:Басеги 04.JPG|150px|alt=Basegi zapovednik]] | [[Permski kraj]] <br /><small>{{coord|58|3|0|N|58|2|0 |E|name=Basegi|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.basegi.ru/ Басеги] | 37935 ha | 1982. | Glavne rijeke su: [[Rijeka Usva]] (sjeverna granica prirodnog rezervata) i [[Rijeka Vilva]] (južna granica). Postoje i neke manje rijeke, poput tipičnih planinskih brzaka i kanala.<ref name="parksite-Basegi">{{cite web|title=Basegi (Official Reserve Website)|url=http://www.basegi.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Basegi">{{cite web|title=Basegi (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/5/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Baškirija|Baškirija]] | [[Slika:Pink mountain Masim.jpg|150px|alt=Baškirijski zapovednik]] | [[Baškortostan]] <br /><small>{{coord|53|20|44|N|57|46|40 |E|name=Bashkirski|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapoved.ru/catalog/7/ Башкирский] | 49609 ha | 1930. | Centralni dio Baškirije (Južni) [[Ural]]. Šumovita planinska obronka do rijeke Kaga; prelaz u stepsko-šumsku regiju.<ref name="parksite-Bashkirski">{{cite web|title=Bashkirski (Official Reserve Website)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/7/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bashkirski">{{cite web|title=Bashkirski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/7/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Bastak|Bastak]] | [[Slika:Тигр Заветный.jpg|150px|alt= Amurski [[tigar]] u rezervatu Bastak]] | [[Jevrejska autonomna oblast]] <br /><small>{{coord|48|56|37|N|133|7|13 |E|name=Bastak|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.bastak-eao.ru/ Бастак] | 91375 ha | 1997. | Smješten u slivu [[rijeka Amur|rijeke Amur]], teritorija rezervata obuhvata jugoistočne ogranke grebena Bureja i sjevernu periferiju Srednjeamurske nizije. Rezervat je bio mjesto uspješnog ponovnog naseljavanja ugrožene vrste amurskog tigra.<ref name="parksite-Bastak">{{cite web|title=Bastak (Official Reserve Website)|url=http://www.bastak-eao.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bastak">{{cite web|title=Bastak (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/6/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Belogorje|Belogorje]] | [[Slika:Лес на Ворскле 02.jpg|150px|alt=Belogorje zapovednik]] | [[Belgorodska oblast]] <br /><small>{{coord|50|37|12|N|35|58|12 |E|name=Belogorye|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovednik-belogorye.ru/ Белогорье] | 2131 ha | 1935. | Jugozapadna padina Centralnih brda na zapadnom rubu Rusije. [[kreda (period)|Kredno- krečnjački]] reljefni oblici.<ref name="parksite-Belogorye">{{cite web|title=Belogorye (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovednik-belogorye.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Belogorye">{{cite web|title=Belogorye (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/8/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Bogdo-Baskunchak Nature Reserve|Bogdo-Baskunchak]] | [[Slika:Богдо.jpg|150px|alt= Bogdo-Baskunčaski zapovednik]] | [[Astrahanska oblast]] <br /><small>{{coord|48|12|42|N|46|52|50 |E|name=Bogdo-Baskunchak|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.bogdozap.ru/ Богдинско-Баскунчакский] | 18780 ha | 1997. | Polusušno područje oko [[jezero Baskunčak|jezera Baskunčak]] (slanog jezera) i planine Big Bogdo, sjeverno od [[delta Volge|delte Volge]].<re]].<ref name="parksite-Bogdinsko-Baskunchakski">{{cite web|title=Bogdinsko-Baskunchakski (Official Reserve Website)|url=http://www.bogdozap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bogdinsko-Baskunchakski">{{cite web|title=Bogdinsko-Baskunchakski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/9/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Bolon|Bolon]] | [[Slika:Водно-болотные угодья Болоньского заповедника. лето.jpg|150px|alt=Bolonski zapovednik]] | [[Habarovski kraj]] <br /><small>{{coord|49|34|7|N|135|54|49 |E|name=Bolon|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovedamur.ru/zapovednik_bolonskij Болоньский] | 103000 ha | 1997. | Smješten na nizinama Srednjeg Amura, uz jugozapadno od jezera Bolon, rezervat obuhvata močvare od međunarodnog značaja. Veliki broj ptica selica koje vode [[ptice|plovke]] koriste ovo područje za gniježđenje i zaustavljanje na dugim letovima.<ref name="parksite-Bolon">{{cite web|title=Bolon (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovedamur.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bolon">{{cite web|title=Bolon (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/10/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Bolšoehehcirskij prirodni rezervat|Bolšohcirski]] | [[Slika:Хребет Большой Хехцир.JPG|150px|alt= Veliki greben Hehtsir]] | [[Habarovski kraj]] <br /><small>{{coord|49|34|7|N|135|54|49 |E|name=KhekhtsirskyBolon|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapoved.ru/catalog/12/ Большехехцирский] | 45439 ha | 1963. | Rezervat obuhvata i dobio je ime po Velikom Hehtsirskom grebenu, oko 20&nbsp;km južno od grada [[Habarovsk]]a, na Dalekom istoku Rusije. Rezervat je značajan zbog svog položaja blizu grada i kao ostrvo planinsko-šumske biološke raznolikosti okruženo nižim poplavnim ravnicama rijeka.<ref name="zap-Kekhtsirsky">{{cite web|title=Khekhtsirsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/12/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=23. 2. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Boča|Boča]] | [[Slika:Ikha River, Khabarovsk Krai.jpg|150px|alt=Rijeka Ikha]] | [[Khabarovsk Krai]] <br /><small>{{coord|48|8|11|N|139|13|16 |E|name=Botcha|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://xn----7sbeckflmcalhd0bfgii4cr9h.xn--p1ai/ Ботчинский] | 267380 ha | 1994. | Najsjeverniji rezervat u kojem obitava [[ugrožena vrsta]] [[Amurski tigar|amurskog tigra]]. Rezervat se nalazi u sjeveroistočnom dijelu planinskog lanca Sihote-Alin, obuhvata sliv rijeke Botchi na njegovim istočnim padinama, u Sovjetskoj Gavani, Habarovska oblast.<ref name="parksite-Botcha">{{cite web|title=Botcha (Official Reserve Website)|url=http://xn----7sbeckflmcalhd0bfgii4cr9h.xn--p1ai/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Botcha">{{cite web|title=Botcha (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/14/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Brjanska šuma|Brjanska šuma]] | [[File:Nerussa river.jpg|150px|alt=Zapovednik Brjanska šuma]] | [[Brjanska oblast]] <br /><small>{{coord|52|30|0|N|34|0|0 |E|name=Bryansk Forest|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.bryansky-les.ru/ Брянский Лес] | 12186 ha | 1987. | Jedna od posljednjih preostalih netaknutih [[šuma]] na južnom kraju evropske širokolisne šume, koja podržava obilje divljih životinja u šumama i [[močvara]]ma.<ref name="parksite-Bryansk Forest">{{cite web|title=Bryansk Forest (Official Reserve Website)|url=http://www.bryansky-les.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bryansk Forest">{{cite web|title=Bryansk Forest (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/15/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Bureja|Bureja]] | [[Slika:Озеро Медвежье.jpg|150px|alt= Zapovednik Bureja]] | [[Habarovski kraj]] <br /><small>{{coord|51|55|46|N|134|35|44 |E|name=Bureya|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapbureya.ru/ Буреинский] | 358444 ha | 1987. | Planinska tundra, jezera, rijeke i jezera, [[ariš]]ove šume, [[smrčevo-jelova šuma|smrčevo-jelove šume]], šikare [[sibirski bor|sibirskog bora]], poplavne intrazonalne šume. Smješteno na zapadnom rubu Habarovskog kraja na ruskom [[Daleki istok|Dalekom istoku]].<ref name="parksite-Bureya">{{cite web|title=Bureya (Official Reserve Website)|url=http://zapbureya.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Bureya">{{cite web|title=Bureya (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/16/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Kavkaski prirodni rezervat|Kavkaz]] | [[Slika:Kaukasian nature reserve.jpg|150px|alt=Kavkaski zapovednik]] | [[Krasnodarski kraj]] <br /><small>{{coord|43|50|10|N|40|24|3 |E|name=Caucasus|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kavkazzapoved.ru Кавказский им. Х.Г. Шапошникова] | 280335 ha | 1924. | Najveći i najstariji na teritoriji posebno zaštićenog prirodnog područja na Sjevernom [[Kavkaz]]u.<ref name="parksite-Caucasus">{{cite web|title=Caucasus (Official Reserve Website)|url=http://kgpbz.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Caucasus">{{cite web|title=Caucasus (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/40/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Centralna Crna Zemlja|Centralna Crna Zemlja]] | [[File:20140613 204426 Richtone(HDR).jpg|150px|alt=Central Black Earth Zapovednik]] | [[Kursk Oblast]] <br /><small>{{coord|51|8|49|N|36|25|48 |E|name=Central Black Earth|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapoved-kursk.ru/ Centralno-Černozëmnyj] | 5287 ha | 1935 | Rezervat se nalazi u jugozapadnom dijelu Visoravanjskog područja unutar srednjeg pojasa šumsko-stepske zone, na teritoriji [[Medvenski okrug|Medvenskog]], [[Manturovski okrug, Kurska oblast|Manturovskog]] i [[Goršečenski okrug|Goršečenskog okruga]].<ref name="parksite-Central Tsernozemsky">{{cite web|title=Central Tsernozemsky (Official Reserve Website)|url=http://zapoved-kursk.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Central Tsernozemsky">{{cite web|title=Central Tsernozemsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/98/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Centralne šume|Centralna šuma]] | [[Slika:Boloto02.JPG|150px|alt=Zapovednik Centralne šume]] | [[Tverska oblast]] <br /><small>{{coord|56|27|18|N|32|58|36 |E|name=Central Forest|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.clgz.ru/ Centralno-Lesnoj] | 24447 ha | 1931. | Smješten u jugozapadnom dijelu [[Valdajska brda|Valdajskih brda]], blizu razvodnice između slivova Atlantika ([[Zapadna Dvina]] i [[rijeka Lovat|Lovata]]) i [[Kaspijsko more|Kaspijskog mora]] ([[rijeka Volga|Volga]]). Pejzaž unutar prirodnog rezervata je uglavnom brdovit, s velikom površinom koju zauzimaju močvare.<ref name="parksite-Central Forest">{{cite web|title=Central Forest (Official Reserve Website)|url=http://www.clgz.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Central Forest">{{cite web|title=Central Forest (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/97/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Centralnog Sibira|Centralni Sibir]] | [[Slika:Bakhta. Вечер у поселка - panoramio.jpg|150px|alt= Zapovednik Centralnog Sibira]] | [[Krasnojarski kraj]] <br /><small>{{coord|62|21|25|N|90|39|51 |E|name=Central Siberia|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://centralsib.com/ Centralno-Sibirski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161016025443/http://centralsib.com/ |date=16. 10. 2016 }} | 1021469 ha | 1985. | Rezervat "Centralnosibirski" je jedan od najvećih šumskih rezervata na svijetu. [[Rijeka Jenisej|Jenisej]], [[Rijeka Bakhta]] i [[Rijeka Podkamena Tunguska]].<ref name="parksite-Central Siberia">{{cite web|title=Central Siberia (Official Reserve Website)|url=http://centralsib.com/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=16. 10. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016025443/http://centralsib.com/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Central Siberia">{{cite web|title=Central Siberia (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/99/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> Podređeno mu je [[Rijeka Jeloguj|Prirodni rezervat rijeke Jeloguj]].<ref>{{Cite web|url=http://oopt.info/index.php?oopt=389|title=ООПТ России - Елогуйский федеральный заказник|website=oopt.info}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Černje Zemli|Černje Zemli]] | [[Slika:Saiga tatarica in Chyornye zemli nature reserve.jpg|150px|alt= Sajge u Černim Zemljama]] | [[Republika Kalmikija]] <br /><small>{{coord|46|2|0|N|46|8|0 |E|name= Čornje Zemlje |type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik-chernyezemli.ru/ Čornje Zemlje] | 121901 ha | 1990. | (Na ruskom, "Crne zemlje"). Prvobitno je osnovan 1990. radi zaštite sajge (''Saiga tatarica''). Glavni dio rezervata nalazi se u Kaspijskoj depresiji, sjeverozapadno od Kaspijskog mora. Rezervat također ima kolonije [[čaplja|čaplji]], [[kormoran]]a i rijetkih [[pelikan]]a.<ref name="parksite-Chyornye Zemli">{{cite web|title=Chyornye Zemli (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik-chernyezemli.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Chyornye Zemli">{{cite web|title=Chyornye Zemli (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/100/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Dagestanski prirodni rezervat|Dagestan]] | [[File:Бархан.jpg|150px|alt=Dagestanski zapovednik]] | [[Dagestan]] <br /><small>{{coord|44|42|3|N|47|0|22 |E|name=Dagestan|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.dagzapoved.ru/ Дагестанский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191012155418/http://dagzapoved.ru/ |date=12. 10. 2019 }} | 19061 ha | 1987. | Zimovalište za [[ptice selice]], sa pješčanim dinama i grebenima na sjeverozapadnoj obali Kaspijskog mora. Pješčana dina Sarah Kum je najviša pješčana dina u Evropi, sa 262 metra.<ref name="parksite-Dagestan">{{cite web|title=Dagestan (Official Reserve Website)|url=http://www.dagzapoved.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=12. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012155418/http://dagzapoved.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Dagestan">{{cite web|title=Dagestan (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.net/index.php/News/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3/%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Dalekoistočni morski prirodni rezervat|Dalekoistočni]] | [[Slika:Спасения бухта, ДВГМЗ 1.jpg|150px|alt= Dalekoistočni morski rezervat]] | [[Primorski kraj]] <br /><small>{{coord|42|33|59|N|131|12|0 |E|name= Dalekoistočna marina|vrsta: znamenitost}}</small> | Park:<br />[http://dvmarine.ru/ Dalekoistočna morski] | 64316 ha | 1978. | Morski rezervat u [[Zaliv Petra Velikog|zalivu Petra Velikog]], [[Japansko more]]. Za rezervat su utvrđena četiri područja s različitim režimima zaštite ukupne površine 64.311,6 hektara, uključujući 63.000 hektara morskog područja, te odobrena zaštitna zona oko pomorske granice širine 3 milje, a oko kopnene - 500 metara.<ref name="parksite-Dalnevostochny Morskoy">{{cite web|title=Dalnevostochny Morskoy (Official Reserve Website)|url=http://dvmarine.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Dalnevostochny Morskoy">{{cite web|title=Dalnevostochny Morskoy (Protected ussia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/29/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Darwin|Darwin]] | [[Slika:Darwin nature reserve.jpg|150px|alt=Darwinski zapovednik]] | [[Vologdska oblast]] <br /><small>{{coord|58|35|0|N|37|59|0 |E|name=Darwin|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.xn--80aeesagfxyn.xn--p1ai/ Darwinski] | 11267 ha | 1945. | Prirodni rezervat Darwin nalazi se na ravnici Šeksna-Mologa i ravničarski je. Veliki dio rezervata prekriven je crnogoričnom šumom (tajgom) i močvarama. Zimi, močvare, rijeke i akumulacijsko jezero Rybinsk ostaju zaleđeni nekoliko mjeseci.<ref name="parksite-Darwin">{{cite web|title=Darwin (Official Reserve Website)|url=http://www.xn--80aeesagfxyn.xn--p1ai/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Darwin">{{cite web|title=Darwin (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/30/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Daurski prirodni rezervat|Daurija]] | [[Slika:Сопки на севере озера Зун-Торей.jpg|150px|alt=Daurijski zapovednik]] | [[Čitanska oblast]] <br /><small>{{coord|50|4|0|N|115|39|0 |E|name=Daurija|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.daurzapoved.com/index.php/en/ Даурский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127051950/http://www.daurzapoved.com/index.php/en/ |date=27. 1. 2016 }} | 44752 ha | 1987. | Suhe stepe i močvare Centralne Azije, u regiji Čita.<ref name="parksite-Dauriya">{{cite web|title=Dauriya (Official Reserve Website)|url=http://www.daurzapoved.com/index.php/en/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=27. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127051950/http://www.daurzapoved.com/index.php/en/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Dauriya">{{cite web|title=Dauriya (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/31/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Denezkinski kamen|Denezkinski kamen]] | [[File:Гора Денежкин Камень.jpg|150px|alt= Zapovednik Denezkinski kamen]] | [[Sverdlovska oblast]] <br /><small>{{coord|60|30|29|N|59|29|39 |E|name=Denez kinski kamen|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.denkamen.ru/ Denezkinski kamen] | 78192 ha | 1991. | Smješteno na planini Denezkinski kamen, u Centralnom [[Ural]]u, te okolnim rijekama i šumama. 38% tajge smrekovo-borovo-jelove šume, 12% borove šume, 35% mješovite šume.<ref name="parksite-Denezhkin Kamen">{{cite web|title=Denezhkin Kamen (Official Reserve Website)|url=http://www.denkamen.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Denezhkin Kamen">{{cite web|title=Denezhkin Kamen (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/32/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Džerginski prirodni rezervat|Džerginski]] | [[Slika:Bargujin1.jpg|150px|alt=Zapovednik Džerginski]] | [[Burjatija]] <br /><small>{{coord|55|6|51|N|111|27|32 |E|name= Džerginski |type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.barguzin-istok.ru/ Džerginski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225173507/http://www.barguzin-istok.ru/ |date=25. 2. 2020 }} | 238088 ha | 1992 | East of the north end of Lake Baikal, covers, the upper reaches of the Barguzin River at the junction of three major mountain ranges - the Barguzin, Ikat and South Muya ridges. Mountainous territory dominated by larch forests.<ref name="parksite-Dzherginsky">{{cite web|title=Dzherginsky (Official Reserve Website)|url=http://www.barguzin-istok.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=25. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225173507/http://www.barguzin-istok.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Dzherginsky">{{cite web|title=Dzherginsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/33/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Dzhugdzur|Dzhugdzur]] | [[Slika:Dzhugzhursky Nature Reserve Boundaries.png|150px|alt=Sekcija Dzugdzug (mapa)]] | [[Habarovski kraj]] <br /><small>{{coord|57|6|15|N|138|15|26 |E|name=Dzhugdzur|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.djugdjur.ru/ Džugdžurski] | 859956 ha | 1990. | Rezervat na obali [[Ohotsko more|Ohotskog mora]], na teritoriji Ajano-Majskog rejona Habarovskog kraja. Obuhvata južni dio obalnog lanca i središnji dio Džugdžurskog grebena, plus primorske dijelove.<ref>"Dzhugdzursky (Official Reserve Website)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-Dzhugdzursky">{{cite web|title=Dzhugdzursky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/34/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Istočnog Urala|Istočni Ural]] | [[Slika:Ecodefense Mayak Exhibition 26 Reserve.jpg|150px|alt=East Ural Zapovednik]] | [[Čeljabinska oblast]] <br /><small>{{coord|55|48|52|N|60|53|58 |E|name=East Ural|type:landmark}}</small> | Park:<br />[Istočno-Uralski] | 16600 ha | 1968. | Državni "radijacijski rezervat", smješten u šumsko-stepskoj zoni na istočnoj padini južnog [[Ural]]skog gorja. U blizini mjesta katastrofe u Kištimu 1957, drugog najgoreg ispuštanja radijacije nakon [[Černobil]]a.<ref name="parksite-East Ural">"East Ural (Official Reserve Website)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-East Ural">"East Ural (Protected Russia)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Erzi|Erzi]] | [[Slika:Typical Ingush Castle.jpg|150px|alt= Zapovednik Erzi]] | [[Ingušetija]] <br /><small>{{coord|42|45|0|N|45|0|0 |E|name=Erzi|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.erziri.ru/ Erzi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718033136/http://www.erziri.ru/ |date=18. 7. 2020 }} | 5970 ha | 2000. | Smješten na sjevernoj padini Velikog [[Kavkaz]]a u Džejrahskom Asinskom bazenu, uz Stjenovit greben. Rijeke u rezervatu uključuju Assu i Armhi koje se ulijevaju u rijeku Terek. Sjeverna trećina teritorije je pošumljena, područje grebena su alpske livade i planinske stepe.<ref name="parksite-Erzi">{{cite web|title=Erzi (Official Reserve Website)|url=http://www.erziri.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=18. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718033136/http://www.erziri.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Erzi">"Erzi (Protected Russia)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Galicijska Gora|Galicijska Gora]] | [[Slika:Vorgol.jpg|150px|alt= Zapovednik Galicijska gora]] | [[Lipecka oblast]] <br /><small>{{coord|52|36|5|N|38|55|42 |E|name=Galcijska gora|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik.h1.ru/index.shtml?ru Галичья Гора] | 231 ha | 1925. | Na desnoj obali Dona nalazi se poznata planina [[Galicija]], jedinstvena prirodna znamenitost centralne Rusije. Ovom kraju je odavno poznato bogatstvo i raznolikost flore i faune.<ref name="parksite-Galitsya Gora">{{cite web|title=Galitsya Gora (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik.h1.ru/index.shtml?ru|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Galitsya Gora">{{cite web|title=Galitsya Gora (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/24/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Veliki arktički državni prirodni rezervat|Veliki Arktik]] | [[Slika:Ursus maritimus in Alaska.jpg|150px|alt= Zapovednik Veliki Arktik]] | [[Krasnojarski kraj]] <br /><small>{{coord|75|30|0|N|92|36|0 |E|name=Veliki Arktik|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovedsever.ru/ Большой Арктический] | 4169222 ha | 1993. | Najveći rezervat Rusije i Evroazije, kao i jedan od najvećih na svijetu. Opsežni dijelovi morskih ostrva, poluostrva i riječnih slivova.<ref name="parksite-Great Arctic">{{cite web|title=Great Arctic (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovedsever.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Great Arctic">{{cite web|title=Great Arctic (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/13/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Gydan|Gydan]] | | [[Yamalo-Nenets Autonomous Okrug]] <br /><small>{{coord|71|50|35|N|78|12|23 |E|name=Gydan|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://gdanskiyzp.ru/ Гыданский] | 878174 ha | 1996. | Najsjeverniji rezervat u zapadnom [[Sibir]]u. Prostire se na Gydanskom poluotoku u autonomnom okrugu Jamalo-Nenets.<ref name="parksite-Gydan">{{cite web|title=Gydan (Official Reserve Website)|url=http://gdanskiyzp.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Gydan">{{cite web|title=Gydan (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/194/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Ilmen|Ilmen]] | [[File:Ilmenzapoved.JPG|150px|alt=Ilmen Zapovednik]] | [[Chelyabinsk Oblast]] <br /><small>{{coord|55|0|55|N|60|9|32 |E|name=Ilmen|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://igz.ilmeny.ac.ru/ Ильменский] | 34380 ha | 1920. | Osnovan 1920. kao mineraloški prirodni rezervat, mjesto nalazišta mnogih rijetkih zemalja. Ovdje je prvi put otkriveno 16 minerala. Borove i [[ariš]]ove šume na niskim planinama; podnožja na istočnoj strani južnog Urala. U prošlosti se u tom području nalazilo 400 rudnika.<ref name="parksite-Ilmen">{{cite web|title=Ilmen (Official Reserve Website)|url=http://igz.ilmeny.ac.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Ilmen">{{cite web|title=Ilmen (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/38/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Kabardino-Balkarija|Kabardino-Balkarija]] | [[Slika:Summit shot (west) from Semenovskogo.jpg|150px|alt= Zapovednik Kabardino-Balkarija]] | [[Kabardino-Balkarska Republika]] <br /><small>{{coord|43|2|56|N|43|14|33 |E|name=Kabardino-Balkaria|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik-kbr.ru/ Kabardino-balkarski] | 82507 ha | 1976. | Glavni kavkaski greben ovdje formira poznati "Bezengijski zid" koji se sastoji od vrhova Gestola (4859 m), Katyntau (4858,8 m), Džangi-Tau (5058 m), Istočni Džangi-Tau (5033 m) i Šhara (5068 m). U rezervatu se nalazi 256 [[glečer]]a.<ref name="parksite-Kabardino-Balkarski">{{cite web|title=Kabardino-Balkarski (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik-kbr.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kabardino-Balkarski">{{cite web|title=Kabardino-Balkarski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/39/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Kaluški rezervati Rezervat prirode|Kaluški rezervati]] | [[Slika:Kaluzhskiye Zaseki.jpg|150px|alt= Rezervat prirode Kaluga zapovednik]] | [[Kaluška oblast]] <br /><small>{{coord|53|35|26|N|35|47|17 |E|name=Kaluški zapovednik|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zaseki.ru/ Kaluški zapovednik] | 18533 ha | 1992. | Zaseki je ruska riječ koja sugerira 'barikadu od oborenog drveća'. U srednjem vijeku, oblast Kaluga bila je odbrambena linija između ruskih šuma na sjeveru i potencijalnih osvajača s juga. Rezervat je u nekim dijelovima zaštićen već hiljadu godina i ostaje netaknuta šuma.<ref name="parksite-Kaluzhskiye Zaseki">{{cite web|title=Kaluzhskiye Zaseki (Official Reserve Website)|url=http://zaseki.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kaluzhskiye Zaseki">{{cite web|title=Kaluzhskiye Zaseki (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/41/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Kandalaksha|Kandalaksha]] | [[Slika:Kandalaksha nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Kandalakša]] | [[Murmanska oblast]] <br /><small>{{coord|67|4|34|N|32|31|30 |E|name=Kandalaksha|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kandalaksha-reserve.ru/ Kandalakša] | 70530 ha | 1932. Prirodni rezervat u Murmanskoj oblasti i Kareliji. Jedan od najstarijih u Rusiji. Smješten na obali i otocima Barencovog mora i Kandalakškog zaljeva [[Bijelo more|Bijelog mora]].<ref name="parksite-Kandalaksha">{{cite web|title=Kandalaksha (Official Reserve Website)|url=http://www.kandalaksha-reserve.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kandalaksha">{{cite web|title=Kandalaksha (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/42/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Katunski prirodni rezervat|Katun]] | [[Slika:Katun nature reserve.jpg|150px|alt=Katunski zapovednik]] | [[Altajska Republika]] <br /><small>{{coord|49|38|0|N|86|6|0 |E|name=Katun|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.katunskiy.ru/ Katunski] | 150079 ha | 1991. | Visoravan centralnog Altaja u južnoj centralnoj Rusiji. Dio [[UNESCO]]-ve svjetske baštine "Zlatne planine Altaja".<ref name="parksite-Katun">{{cite web|title=Katun (Official Reserve Website)|url=http://www.katunskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Katun">{{cite web|title=Katun (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/43/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Kedrovaya Pad|Kedrovaya Pad']] | [[Slika:Кедровая падь.jpg|150px|alt= Zapovednik Kedrovaja Pad]] | [[Primorski kraj]] <br /><small>{{coord|43|6|18|N|131|30|45 |E|name=Kedrovaja Pad|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.leopard-land.ru/ Kedrovaja Pad] | 17900 ha | 1925. | Kedrovaja Pad se nalazi na obalnim ograncima Mandžurskih planina. Granice rezervata se približavaju rijeci Barabaševka (do 1973. Mongugaj ili Bolšoj Mongugaj) na sjeveroistoku i rijeci Narva (do 1973. Sidimi) na jugozapadu. Na jugoistoku ga Dalekoistočna željeznica odvaja od Amurskog zaliva, koji je udaljen manje od 5&nbsp;km.<ref name="parksite-Kedrovaya Pad">{{cite web|title=Kedrovaya Pad (Official Reserve Website)|url=http://www.leopard-land.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kedrovaya Pad">{{cite web|title=Kedrovaya Pad (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/44/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Kerzenetski prirodni rezervat|Kerzeneti]] | [[Slika:Одно небольшое из большого множества болот заповедника.jpg|150px|alt=Kerzenetski zapovednik]] | [[Nižnjenovgorodska oblast]] <br /><small>{{coord|56|37|0|N|44|16|0 |E|name=Kerzhinski|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kerzhenskiy.ru/ Kerzenetski] | 46940 ha | 1993. | Rezervat se nalazi u srednjem slivu rijeke Kerženec (pritoka Volge). Teren je otprilike pola [[šuma]], a pola [[močvara]].<ref name="parksite-Kerzhinski">{{cite web|title=Kerzhinski (Official Reserve Website)|url=http://www.kerzhenskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kerzhinski">{{cite web|title=Kerzhinski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/45/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Hanka prirodni rezervat|Hanka]] | [[Slika:Закат над Ханкой.jpg|150px|alt= Zalazak sunca nad jezerom Hanka]] | [[Primorski kraj]] <br /><small>{{coord|45|0|0|N|132|9|0 |E|name=Khanka|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.khanka-lake.ru/ Hankanski] | 43679 ha | 1990. | Uključuje vode jezera Hanka i njegovu obalu. Teritorija je podijeljena na pet izoliranih područja.<ref name="parksite-Khanka">{{cite web|title=Khanka (Official Reserve Website)|url=http://www.khanka-lake.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Khanka">{{cite web|title=Khanka (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/94/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Hankazija|Hankazija]] | [[File:Khakasski nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Hakasija]] | [[Khakassia]] <br /><small>{{coord|52|6|0|N|89|17|0 |E|name=Khakassia|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik-khakassky.ru/en/Hankasija]{{Mrtav link}} | 267483 ha | 1999. | Dva velika planinska područja (alpsko i planinsko-stepsko), te stepska grupa uključuju sedam klaster lokacija smještenih unutar lijeve obale Minusinske depresije.<ref name="parksite-Khakasski">{{cite web|title=Khakasski (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik-khakassky.ru/en|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Khakasski">{{cite web|title=Khakasski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/93/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Hinganski prirodni rezervat|Hinganski]] | [[Slika:Khingan Nature Reserve.jpg|150px|alt=Hinganski zapovednik]] | [[Amur Oblast]] <br /><small>{{coord|49|1|1|N|130|26|49 |E|name=Khingan|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.khingan.ru/ Hinganski] | 93995 ha | 1963. | Krajnji jugoistok Amurske regije unutar Arharinske nizije (70%) i ogranaka Malog Hingana (30%). Stepski i šumsko-stepski pejzaži. Gniježđenje usurskih [[ždral]]ova.<ref name="parksite-Khingan">"Khingan (Official Reserve Website)" (in Russian),Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-Khingan">{{cite web|title=Khingan (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/95/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Khopyor Nature Reserve|Khopyor]] | [[Slika:Novokhopyorsk of Voronezh region. Khopyorsky State Reserve. Khopyor river.JPG|150px|alt=Hopiorski zapovednik]] | [[Voronješka oblast]] <br /><small>{{coord|51|11|41|N|41|43|58 |E|name=Khopyor|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.hoperzap.ru/index.php Хопёрский] | 16178 ha | 1935. | Teritorija se proteže 50&nbsp;km duž rijeke Hopper u Voronješkoj oblasti. Oko 80% površine prekriveno je šumama, među kojima dominiraju poplavne i brdske hrastove šume, mala područja [[stepa]] i [[livada]]. Postoji oko 400 jezera i mrtvaja.<ref name="parksite-Khopyor">{{cite web|title=Khopyor (Official Reserve Website)|url=http://www.hoperzap.ru/index.php|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Khopyor">{{cite web|title=Khopyor (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/96/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Kivač|Kivač]]] | [[Slika:Kivach 2008.JPG|150px|alt=Kivački zapovednik]] | [[Republika Karelija]] <br /><small>{{coord|62|20|0|N|33|55|0 |E|name=Kivach|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapkivach.ru/ Кивач] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111024646/http://zapkivach.ru/ |date=11. 1. 2016 }} | 10880 ha | 1931 | Uključuje poznati [[vodopad]] Kivač na rijeci Suna, visok 10,7 m. Rezervat je osnovan 1931. radi proučavanja i zaštite karelijskog tigra.<ref name="parksite-Kivach">{{cite web|title=Kivach (Official Reserve Website)|url=http://www.zapkivach.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=11. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111024646/http://zapkivach.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Kivach">{{cite web|title=Kivach (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/46/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Kologrivski|Kologrivski les]] | [[File:Кологривский лес 2.jpg|150px|alt=Kologrivsky Zapovednik]] | [[Kostroma Oblast]] <br /><small>{{coord|58|56|0|N|43|51|0 |E|name=Kologrivsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://kologrivskiy-les.ru/ Кологривский лес] | 58940 ha | 2006. | Tamna crnogorična šuma u prelaznoj zoni između sjeverne i južne tajge, na sjeveroistoku Ruske ravnice, 350&nbsp;km sjeveroistočno od Moskve. Sadrži šumarke stare smrče i služi za očuvanje i naučno proučavanje regeneracije šuma.<ref name="parksite-Kologrivsky">{{cite web|title=Kologrivsky Les (Official Reserve Website)|url=http://kologrivskiy-les.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=24. 7. 2016}}</ref><ref name="zap-Kologrivsky">{{cite web|title=Kologrivsky Les (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/47/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=24. 7. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Zapovednik Komandorski|Komandor]] | [[Slika:О. Медный 45624.jpg|150px|alt=Komandorski zapovednik]] | [[Kamchatka Krai]] <br /><small>{{coord|54|0|0|N|165|0|0 |E|name=Komandor|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.komandorsky.ru/ Командорский] | 3648679 ha | 1993 | Komandorski otoci, najzapadniji od Aleutskih otoka (od kojih se većina nalazi u američkoj saveznoj državi Aljasci), su ostrva bez drveća i rijetko naseljena, 110 milja istočno od ruskog poluostrva [[Kamčatka]].<ref name="parksite-Komandor">{{cite web|title=Komandor (Official Reserve Website)|url=http://www.komandorsky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Komandor">{{cite web|title=Komandor (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/48/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Komsomolsk|Komsomolsk]] | [[Slika:Hemerocallis middendorffii (Hemerocallidaceae) (36162213775).jpg|150px|alt=Komsomolski zapovednik]] | [[Habarovsk kraj]] <br /><small>{{coord|50|48|36|N|137|43|9 |E|name=Komsomolsk|type:landmark}}</small> | Park:<br />[ Комсомольский] | 64278 ha | 1963 | Pokriva izvorište rijeke Gorin, lijeve pritoke Amura, u dolini rijeke Amur u Habarovskom kraju na ruskom Dalekom istoku.<ref name="parksite-Komsomolsk">"Komsomolsk (Official Reserve Website)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-Komsomolsk">{{cite web|title=Komsomolsk (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/49/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Koryak|Koryak]] | [[Slika:Korjaksky nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Koryak]] | [[Kamchatka Krai]] <br /><small>{{coord|59|48|28|N|166|11|45 |E|name=Koryak|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.koryakskigpz.ru/ Корякский] | 327106 ha | 1995. Smješten na sjeveru poluotoka Kamčatka, u dolini rijeke Kujul, rezervat obuhvata okolne planine poluotoka Gauvin i susjedne vode u Lavrovovom zalivu.<ref name="parksite-Koryak">{{cite web|title=Koryak (Official Reserve Website)|url=http://www.koryakskigpz.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Koryak">{{cite web|title=Koryak (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/54/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Kostomukša|Kostomukša]] | [[Slika:Река Каменная.jpg|150px|alt=Rijeka Kamenaja]] | [[Republika Karelija]] <br /><small>{{coord|64|28|23|N|30|16|27 |E|name=Kostmuksha|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://kost-zap.ru/ Костомукшский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060626053330/http://www.kost-zap.ru/ |date=26. 6. 2006 }} | 47569 ha | 1983 | Šume, jezera i tekuće vodene površine i druga močvarna područja. Dio prekograničnog rezervata s Finskom na zapadu.<ref name="parksite-Kostamuksha">{{cite web|title=Kostamuksha (Official Reserve Website)|url=http://kost-zap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=26. 6. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060626053330/http://www.kost-zap.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Kostamuksha">{{cite web|title=Kostamuksha (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/55/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Kronotsky|Kronotsky]] | [[Slika:Uzon caldera.jpg|150px|alt= Zapovednik Kronotsky]] | [[Kamčatka|Kamčatski kraj]] <br /><small>{{coord|54|40|0|N|161|0|0 |E|name=Kronotsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kronoki.ru/ Кроноцкий] | 1142134 ha | 1967 | Opisan kao "Zemlja vatre i leda", rezervat obuhvata nekoliko planinskih lanaca s mnogim vulkanima - aktivnim i ugašenim - i jedinim otvorenim gejzirskim bazenom u Rusiji ("Dolina gejzira"<ref name="parksite-Kronotski">{{cite web|title=Kronotsky (Official Reserve Website)|url=http://www.kronoki.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name=".<zap-Kronotski">{{cite web|title=Kronotski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/56/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Kurilski otoci|Kurili]] | [[Slika:Kurils nature reserve.jpg|150px|alt=Kurilski zapovednik]] | [[Sakhalin Oblast]] <br /><small>{{coord|45|5|0|N|145|59|0 |E|name=Kurils|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kurilskiy.ru/ Курильский] | 65364 ha | 1984. | Ostrvo Kunašir i ostrva Malog Kurilskog grebena.<ref name="parksite-Kurils">{{cite web|title=Kurils (Official Reserve Website)|url=http://www.kurilskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kurils">{{cite web|title=Kurils (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/59/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Kuznetski Alatau|Kuznjecki Alatau]] | [[Slika:Kuznetsk Alatau 1.jpg|150px|alt= Zapovednik Kuznetski Alatau]] | [[Oblast Kemerovo]] <br /><small>{{coord|53|45|0|N|89|15|0 |E|name=Kuznetski Alatau|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.kuz-alatau.ru/ Кузнецкий Алатау] | 401811.7447 ha | 1989. | | Niska, srednje visoka visoravan u planinskoj regiji Altai-Sayan na jugu Zapadnog Sibira. Kuznjecki Alatau nije jedinstven planinski lanac, već se sastoji od nekoliko lanaca srednje visine, između kojih se nalaze riječne doline. To je sliv rijeka Tom i Čuli.<ref name="parksite-Kuznetsk Alatau">{{cite web|title=Kuznetsk Alatau (Official Reserve Website)|url=http://www.kuz-alatau.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Kuznetsk Alatau">{{cite web|title=Kuznetsk Alatau (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/58/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Laponije|Laponija]] | [[Slika:Lapland reservate-2.jpg|150px|alt=Laponijski zapovednik]] | [[Murmanska oblast]] <br /><small>{{coord|67|49|0|N|32|28|0 |E|name=Lapland|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.laplandzap.ru/ Laponijski] | 278436 ha | 1957. | Rezervat biosfere [[Laponija]] nalazi se na sjeverozapadu Rusije, u središtu zapadnog dijela poluotoka Kola. Reljef rezervata karakteriziraju Laponske planine ([[tundra]]), koje se protežu jugoistočno od granice s Finskom.<ref name="parksite-Lapland">{{cite web|title=Lapland (Official Reserve Website)|url=http://www.laplandzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Lapland">{{cite web|title=Lapland (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/61/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Lazovski prirodni rezervat|Lazovski]] | [[File:Petrov-002.jpg|150px|alt=Lazovsky Zapovednik]] | [[Primorsky Krai]] <br /><small>{{coord|43|14|0|N|133|24|0 |E|name=Lazovsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.lazovzap.ru/ Лазовский] | 120989 ha | 1957. | Lazovski prirodni rezervat nalazi se u istom okrugu u jugoistočnom dijelu Primorskog kraja, na obroncima planinskog lanca Sihote-Alin, okrenut prema [Japansko more|[Japanskom moru]]. 95% je pošumljeno, s najvećim porastom tise na ruskom Dalekom istoku.<ref name="parksite-Lazovski">{{cite web|title=Lazovski (Official Reserve Website)|url=http://www.lazovzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Lazovski">{{cite web|title=Lazovski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/60/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat divljih životinja Delta Lene|Delta Lene]] | [[Slika:На Большой Туматской.tif|150px|alt= Zapovednik Delta Lene]] | [[Republika Saha]] <br /><small>{{coord|73|0|0|N|127|0|0 |E|name=Lena Delta|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.ustlensky.ru/ Усть-Ленский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111181552/http://ustlensky.ru/ |date=11. 1. 2016 }} | 1433000 ha | 1985. | Smješten u delti rijeke Lene u Republici Saha, na krajnjem sjeveru istočnog Sibira u Rusiji.<ref name="parksite-Lena Delta">{{cite web|title=Lena Delta (Official Reserve Website)|url=http://www.ustlensky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=11. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111181552/http://ustlensky.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Lena Delta">{{cite web|title=Lena Delta (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/92/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Mala Sosva|Mala Sosva]] | [[Slika:Malaya Sosva Reserve (Borders).png|150px|alt= Zapovednik Mala Sosva]] | [[Hantijsko-mansijski autonomni okrug]] <br /><small>{{coord|62|4|59|N|62|5|47 |E|name=Little Sosva|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.m-sosva.ru/ Малая Сосьва] | 225562 ha | 1976 | The reserve "Malaya Sosva" is located in the Northern Urals in the territory of the West Siberian Plain. Sosvinsky Ob River; broken relief, a significant incision of river valleys, and a developed river system.<ref name="parksite-Little Sosva">{{cite web|title=Little Sosva (Official Reserve Website)|url=http://www.m-sosva.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Little Sosva">{{cite web|title=Little Sosva (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/64/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Magadanski rezervat prirode|Magadan]] | [[Slika:Побережье Охотского моря. Ольский участок.JPG|150px|alt=Magadanski zapovednik]] | [[Magadan Oblast]] <br /><small>{{coord|59|38|31|N|147|26|55 |E|name=Magadan|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.magterra.ru/ Магаданский] | 883817 ha | 1982. | Nalazi se na jugu Magadanske oblasti, blizu sjeverne obale [[Ohotsko more|Ohotskog mora]]. Sva nalazišta su udaljena jedno od drugog, nemaju naselja i saobraćajnih ruta.<ref name="parksite-Magadan">{{cite web|title=Magadan (Official Reserve Website)|url=http://www.magterra.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Magadan">{{cite web|title=Magadan (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/63/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Mordovski rezervat prirode|Mordovski]] | [[Slika:Lake in Mordovsky Zapovednik.png|150px|alt= ZapovednikMordovski]] | [[Mordovija]] <br /><small>{{coord|54|49|15|N|43|20|26 |E|name=Mordovski|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovednik-mordovia.ru/ru/ Мордовский им. П. Г. Смидовича] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160524104402/http://zapovednik-mordovia.ru/ru/ |date=24. 5. 2016 }} | 32148 ha | 1935. | Na sjeveru Republike Mordovije, na desnoj obali rijeke Mokše, na rubu crnogorično-listopadnih [[šuma]] i [[stepa]].<ref name="parksite-Mordovski">{{cite web|title=Mordovski (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovednik-mordovia.ru/ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=24. 5. 2016|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160524104402/http://zapovednik-mordovia.ru/ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Mordovski">{{cite web|title=Mordovski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/65/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Nenetski prirodni rezervat|Neneti]] | [[Slika:Русский Заворот.jpg|150px|alt=Nenetski zapovednik]] | [[Nenetski Autonomni Okrug]] <br /><small>{{coord|68|35|35|N|53|45|27 |E|name=Nenets|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.nenetz.ru/ Ненецкий] | 313400 ha | 1997. | Sjeverni Arktik na obali Barencovog mora i delti rijeke Pečore, u Nenečkom autonomnom okrugu. Obilne močvare, rijeke i morski otoci pružaju stanište hiljadama [[ptica selica]] i drugih [[životinja]].<ref name="parksite-Nenets">{{cite web|title=Nenets (Official Reserve Website)|url=http://www.nenetz.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Nenets">{{cite web|title=Nenets (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/66/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Nižnesvirski|Nižnesvirski]] | [[Slika:Север России (111).JPG|150px|alt= Zapovednik Nižnesvirski]] | [[Lenjingradska oblast]] <br /><small>{{coord|60|36|0|N|33|0|0 |E|name=Nizhnesvirsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.n-svirsky.ru/ Нижнесвирский] | 42390 ha | 1980 | Štiti pejzaže istočne obale jezera Ladoga. Teritorija zauzima nizine na desnoj obali donjeg toka rijeke Svir.<ref name="parksite-Nizhnesvirsky">{{cite web|title=Nizhnesvirsky (Official Reserve Website)|url=http://www.n-svirsky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Nizhnesvirsky">{{cite web|title=Nizhnesvirsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/67/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervatz Nora|Nora]] | [[Slika:Norsky Nature Reserve (borders).png|150px|alt= Zapovednik Nora]] | [[Amurska Oblast]] <br /><small>{{coord|52|30|4|N|130|17|33 |E|name=Nora|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://norzap.ru/ Норский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126174439/http://norzap.ru/ |date=26. 1. 2016 }} | 211168 ha | 1998. | Sjeveroistočni dio Amursko-zejske ravnice između rijeka Nore i Selemdže. Rasprostranjene šume ''[[Chenopodiaceae]]'' i termokrš tipičnih područja sjeverno od Amurske regije.<ref name="parksite-Nora">{{cite web|title=Nora (Official Reserve Website)|url=http://norzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=26. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126174439/http://norzap.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Nora">{{cite web|title=Nora (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/68/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Sjeverne Osetije|Sjeverna Osetija]] | [[Slika:Высокогорные цветы.jpg|150px|alt= Zapovednik Sjeverna Osetija]] | [[Sjeverna Osetija-Alanija]] <br /><small>{{coord|42|47|0|N|44|5|0 |E|name=Sjeverna Osetija|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovednik15-osetia.ru/ Северо-Осетинский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122015007/http://www.zapovednik15-osetia.ru/ |date=22. 1. 2016 }} | 29000 ha | 1967. | Visokoplaninski rezervat smješten na sjevernoj padini Kavkaskih planina, na visini od 650 do 4.249 metara. U rezervatu se nalazi 76 glečera.<ref name="parksite-North Ossetia">{{cite web|title=North Ossetia (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovednik15-osetia.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=22. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122015007/http://www.zapovednik15-osetia.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-North Ossetia">{{cite web|title=North Ossetia (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/83/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Nurguš|Nurguš]] | [[Slika:Nurgush.jpg|150px|alt= Nurguški greben, Južni Ural]] | [[Kirovska Oblast]] <br /><small>{{coord|58|0|43|N|48|27|24 |E|name=Nurgush|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://nurgush.org/ Нургуш] | 23449.7 ha | 1994. | Jedan od rijetkih netaknutih šumskih pejzaža sjeverne evropske Rusije, praktično netaknut ljudskim aktivnostima.<ref name="parksite-Nurgush">{{cite web|title=Nurgush (Official Reserve Website)|url=http://nurgush.org/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Nurgush">{{cite web|title=Nurgush (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/69/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)]]|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Oka|Oka]] | [[Slika:Oka nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Oka]] | [[Rjazanska oblast]] <br /><small>{{coord|54|45|0|N|40|45|0 |E|name=Oka|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://oksky-reserve.ru/ Окский] | 55722 ha | 1935. | Glavni dio rezervata nalazi se na lijevoj obali rijeke Pra. Rezervat također uključuje rijeke Lamšu i Crnu. Najšira parcela poplavne ravnice Oke i jezera poplavne ravnice.<ref name="parksite-Oka">{{cite web|title=Oka (Official Reserve Website)|url=http://oksky-reserve.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Oka">{{cite web|title=Oka (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/71/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Oljokma|Oljokma]] | [[Slika:Krestjah river in Olekminsky nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Oljokma]] | [[Republika Saha]] <br /><small>{{coord|58|39|22|N|122|15|28 |E|name=Olyokma|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://olekminskiy.ru/ Олёкминский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522192055/http://olekminskiy.ru/ |date=22. 5. 2013 }} | 847102 ha | 1984. | Smješten južno od srednjeg toka rijeke Lene na desnoj obali njene druge najveće pritoke - Olekme, na spoju Aldanskog gorja i Prilenskog platoa u Oljokminskom okrugu Republike Saha (Jakutija).<ref name="parksite-Olyokma">{{cite web|title=Olyokma (Official Reserve Website)|url=http://olekminskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=22. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522192055/http://olekminskiy.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Olyokma">{{cite web|title=Olyokma (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/70/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Orenburg|Orenburg]] | [[Slika:Burtunskaya step.jpg|150px|alt=Orenburški zapovednik]] | [[Orenburška oblast]] <br/><small>{{coord|51|5|8|N|57|41|13 |E|name=Orenburg|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.orenzap.ru/ Оренбургский] | 21653 ha | 1988. | Svrha rezervata - očuvanje i obnova jedinstvenih stepskih pejzaža nekoliko sličnih područja - istočno od Volge, Urala, Južnog Urala i Transurala.<ref name="parksite-Orenburg">{{cite web|title=Orenburg (Official Reserve Website)|url=http://www.orenzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Orenburg">{{cite web|title=Orenburg (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/72/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Pasvik|Pasvik]] | [[Slika:Pasvik Zapovednik, River Paz.jpg|150px|alt= Zapovednik Pasvik]] | [[Murmanska Oblast]] <br /><small>{{coord|69|8|31|N|29|13|59 |E|name=Pasvik|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.pasvik51.ru/ Пасвик] | 14727 ha | 1992. | Bilateralni prirodni rezervat smješten u dolini rijeke Pasvikdalen u [[Norveška|Norveškoj]] i [[Rusija|Rusiji]]. Na ruskoj strani, rezervat je veliko područje borove šume koje nije direktno povezano s rezervoarom Fjærvann na norveškoj strani.<ref name="parksite-Pasvik">{{cite web|title=Pasvik (Official Reserve Website)|url=http://www.pasvik51.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)]]|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Pasvik">{{cite web|title=Pasvik (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/74/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Pečora-Ilič|Pečora-Ilič]] | [[Slika:Плато Маньпупунер.jpg|150px|alt= Zapovednik Pečoro-Ilič]] | [[Komi Republic]] <br /><small>{{coord|52|35|0|N|58|15|0 |E|name=Pechoro-Ilych|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.pechora-reserve.ru/ru Печоро-Илычский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313010040/http://www.pechora-reserve.ru/ru |date=13. 3. 2016 }} | 721322 ha | 1930. | U jugoistočnom uglu Republike Komi (Troitsko-Pečorski okrug), na zapadnim obroncima Uralskih planina i susjednim podnožjima i nizinama. Područje se drenira gornjim tokom rijeke Pečore i njene pritoke Ilič.<ref name="parksite-Pechoro-Ilych">{{cite web|title=Pechoro-Ilych (Official Reserve Website)|url=http://www.pechora-reserve.ru/ru|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=13. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313010040/http://www.pechora-reserve.ru/ru|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Pechoro-Ilych">{{cite web|title=Pechoro-Ilych (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/107/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Pinezhsky|Pinezhsky]] | [[Slika:Golubino cave 8.JPG|150px|alt= Zapovednik Pinezhsky]] | [[Arhangelska Oblast]] <br /><small>{{coord|64|40|36|N|43|11|57 |E|name=Pinezhsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovednik-pinega.ru/ Пинежский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160117041000/http://www.zapovednik-pinega.ru/ |date=17. 1. 2016 }} | 51522 ha | 1974. | Tajga kompleksi jugoistočnog dijela Bijelog mora i visoravni Kuloi.<ref name="parksite-Pinezhsky">{{cite web|title=Pinezhsky (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovednik-pinega.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=17. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117041000/http://www.zapovednik-pinega.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Pinezhsky">{{cite web|title=Pinezhsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/75/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[prirodni rezervat Polistovski|Polistovski]] | [[Slika:Клюквенное болото вблизи.JPG|150px|alt= Zapovednik Politovsky]] | [[Pskovska oblast]]]] <br /><small>{{coord|57|10|15|N|30|33|25 |E|name=Polistovsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://polistovsky.ru/ Полистовский] | 36026 ha | 1994. | Štiti močvarne [[ekosistem]]e na sjeverozapadu Rusije, u močvarnom sistemu Polist-Lovat.<ref name="parksite-Polistovsky">"Polistovsky (Official Reserve Website)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-Polistovsky">{{cite web|title=Polistovsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/76/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Poronajski|Poronajski]] | [[Slika:Sakhalin Poronaisk.jpg|150px|alt= Zapovednik Poronaysky]] | [[Sahalinska Oblast]] <br /><small>{{coord|49|03|30|N|144|21|00|E|name=Poronaysky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovednik-65.ru/ Поронайский] | 56695 ha | 1988. | Prirodni rezervat u istočnom dijelu ostrva Sahalin. Obuhvata Rt Strpljenja, južni dio Istočnosahalinskih planina, najširi dio doline Tim-Poronaisk.<ref name="parksite-Poronaysky">{{cite web|title=Poronaysky (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovednik-65.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Poronaysky">{{cite web|title=Poronaysky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/78/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Privolshky Les|Privolsky Les]]]] | [[Slika:Privolzhskaya lesostep 102.jpg|150px|alt= Zapovednik Pribolsky Les]] | [[Penza Oblast]] <br /><small>{{coord|53|20|20|N|46|51|55 |E|name=Pribolshky Les|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zpls.ru/ Приволжская лесостепь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605155122/http://zpls.ru/ |date=5. 6. 2016 }} | 8373 ha | 1989. | Stepsko područje smješteno u slivu između rijeka Volge i Dona, rezervat sadrži pet klastera (sekcija) smještenih u zapadnom dijelu Volške visoravni na teritoriji Penzenske oblasti.<ref name="parksite-Pribolshky Les">{{cite web|title=Pribolshky Les (Official Reserve Website)|url=http://zpls.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=5. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605155122/http://zpls.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Pribolshky Les">"Pribolshky Les (Protected Russia)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Prioksko-Terrasny|Prioksko-Terrasny]] | [[Slika:Zubr v zapovednike.JPG|150px|alt= Zapovednik Prioksko-Terasni]] | [[Moskovska Oblast]] <br /><small>{{coord|54|54|13|N|37|32|48 |E|name=Prioksko-Terasni|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://pt-zapovednik.ru/ Приокско-Террасный] | 4945 ha | 1945. Jedan od najmanjih ruskih zapovednika (rezervata prirode), koji se prostire na površini od 5.000 hektara duž lijeve obale rijeke Oke u Serpuhovskom okrugu Moskovske oblasti.<ref name="parksite-Prioksko-Terrasny">{{cite web|title=Prioksko-Terrasny (Official Reserve Website)|url=http://pt-zapovednik.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Prioksko-Terrasny">{{cite web|title=Prioksko-Terrasny (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/104/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Prisurski|Prisurski]] | | [[Čuvaška Republika]] <br /><small>{{coord|55|2|0|N|46|45|0 |E|name=Prisursky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapoved.ru/catalog/105/ Присурский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218190613/http://www.zapoved.ru/catalog/105/ |date=18. 2. 2013 }} | 9150.4 ha | 1995. | Tri dijela: Alatirski prirodni rezervat, smješten u dolini rijeke Sure (mješovite crnogorične i listopadne šume), i dva mala stepska dijela na jugoistoku (Batirevski Jaltjikski.)<ref name="parksite-Prisurski">{{cite web|title=Prisurski (Official Reserve Website)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/105/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=18. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218190613/http://www.zapoved.ru/catalog/105/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Prisurski">{{cite web|title=Prisurski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/105/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=18. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218190613/http://www.zapoved.ru/catalog/105/|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Putorana|Putorana]] | [[Slika:Plato Putorana 01.jpg|150px|alt=ZapovednikPutorana]] | [[Krasnojarski kraj]] <br /><small>{{coord|68|52|34|N|94|48|36 |E|name=Putorana|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovedsever.ru/ Путоранский] | 1887251 ha | 1988. | Smješten u središtu visoravni Putorana, u sjevernom dijelu centralnog Sibira, oko 100&nbsp;km sjeverno od Arktičkog kruga. Sadrži kompletne subarktičke i arktičke ekosisteme u izoliranom planinskom lancu.<ref name="parksite-Putorana">{{cite web|title=Putorana (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovedsever.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Putorana">{{cite web|title=Putorana (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/79/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | Rezervat prirode Rdeysky]] | [[File:Tupichenka.JPG|150px|alt= Zapovednik Rdeysky]] | [[Novgorod Oblast]] <br /><small>{{coord|57|16|0|N|30|48|0 |E|name=Rdeysky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://rdeysky.org/ Рдейский] | 36922 ha | 1994. | Prirodni rezervat je stvoren radi zaštite ekosistema uzdignutih močvara sjeverozapadne Rusije. Jezero Rdejskoje, veliko jezero na sjeverozapadu rezervata, čiji dio obale pripada rezervatu, izvor je rijeke Redja, glavne lijeve pritoke rijeke Lovat.<ref name="parksite-Rdeysky">{{cite web|title=Rdeysky (Official Reserve Website)|url=http://rdeysky.org/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Rdeysky">{{cite web|title=Rdeysky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/80/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | Prirodni rezervat Rostov|Rostov]] | [[Slika:Wild horses in Rostovsky nature reserve.jpg|150px|alt= Zapovednik Rostov]] | [[Rostovska Oblast]] <br /><small>{{coord|46|27|53|N|43|3|2 |E|name=Rostov|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.rgpbz.ru/ Ростовский] | 9465 ha | 1995. | Sjeverozapadni dio jezera Manič - ostrva Gudilo, Spaljena ostrva i susjedne vode jezera. Umjereno suha [[stepa]] doline Manič.<ref name="parksite-Rostov">{{cite web|title=Rostov (Official Reserve Website)|url=http://www.rgpbz.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Rostov">{{cite web|title=Rostov (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/81/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Sajano-Šušenski|Sajano-Šušenski]] | [[Slika:Sayano-Shushensky reservate, Enisey river.jpg|150px|alt=Sajano-Šušenski Zapovednik]] | [[Krasnoajarski kral]] <br /><small>{{coord|52|7|44|N|91|47|34 |E|name=Sayano-Shushenski|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.sayanzapoved.ru/ Саяно-Шушенский] | 390368 ha | 1976. | Rezervat u udaljenom području Zapadnog Sajana na jugu Krasnojarskog kraja na lijevoj obali rijeke [[Jenisej]] u području utjecaja akumulacijskog jezera Sajano-Šušensko.<ref name="parksite-Sayano-Shushenski">{{cite web|title=Sayano-Shushenski (Official Reserve Website)|url=http://www.sayanzapoved.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Sayano-Shushenski">{{cite web|title=Sayano-Shushenski (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/82/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=24. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224103813/http://www.zapoved.ru/catalog/82|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Šajtan-Tau|Šajtan-Tau]] | [[Slika:Р.Сакмар.jpg|150px|alt= Zapovednik Shatan-Tau]] | [[Orenburška Oblast]] <br /><small>{{coord|51|47|17|N|57|25|3 |E|name=Shaytan-Tau|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.orenzap.ru/ Шайтан-Тау] | 6726 ha | 2014. | Smješten unutar planinskog lanca Shaytantau na Južnom Uralu. Glavna svrha rezervata je očuvanje Dubravne stepe, kao i važnih staništa rijetkih vrsta biljaka i životinja.<ref name="parksite-Shaytan-Tay">{{cite web|title=Shaytan-Tay (Official Reserve Website)|url=http://www.orenzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Shaytan-Tay">{{cite web|title=Shaytan-Tay (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/262|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=25. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125135748/http://www.zapoved.ru/catalog/262|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Šulgan-Taš|Šulgan-Taš]] | [[Slika:Капова пещера.jpg|150px|alt=Kapovapećina u Šulgan-Tašu]] | [[Bashkortostan]] <br /><small>{{coord|53|2||N|57|3| |E|name=Shulgan-Tash|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.shulgan-tash.ru/Шульган-Таш]{{Dead link|date=juli 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | 22531 ha | 2014. | Šulgan-Taš sadrži neke od najstarijih pećina ljudskih nastambi ([[Kapova pećina]]), koje datiraju iz 14-17 stoljeća prije nove ere. Rezervat je također poznat kao jedini rezervat na svijetu za drevnu praksu [[pčelarstvo|pčelarstva]]) uzgoja divljih [[medonosna pčela|medonosnih pčela]] u šupljinama drveća.<ref name="parksite-Shatan-Tay">{{cite web|title=Shatan-Tay (Official Reserve Website)|url=http://www.orenzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Shatan-Tay">{{cite web|title=Shatan-Tay (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/262|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=25. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160125135748/http://www.zapoved.ru/catalog/262|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | Rezervat prirode Sikhote-Alin|Sikhote-Alin]] | [[File:Sopka in south Sikhote-Alin.JPG|150px|alt= Zapovednik Sikhote-Alin]] | [[Primorsky Krai]] <br /><small>{{coord|45|20|0|N|136|10|0 |E|name=Sikhote-Alin|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.xn--80apbllt6f.xn--p1ai/ Сихотэ-Алинский им. К.Г. Абрамова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126023338/http://www.xn--80apbllt6f.xn--p1ai/ |date=26. 1. 2016 }} | 401428 ha | 1935. | Planinski lanac u Primorskom i Habarovskom kraju, Rusija, koji se proteže oko 900 kilometara sjeveroistočno od ruske pacifičke luke Vladivostok. [Umjerena šuma i visoka [[biološka raznolikost]].<ref name="parksite-Sikhote-Alin">{{cite web|title=Sikhote-Alin (Official Reserve Website)|url=http://www.xn--80apbllt6f.xn--p1ai/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=26. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126023338/http://www.xn--80apbllt6f.xn--p1ai/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Sikhote-Alin">{{cite web|title=Sikhote-Alin (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/84/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Sokhondo|Sokhondo]] | [[Slika:Sokhondo Nature Reserve.jpg|150px|alt=Sokhondo Zapovednik]] | [[Chita Oblast]] <br /><small>{{coord|49|41|37|N|111|5|27 |E|name=Sokhondo|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://sokhondo.ru/ Сохондинский] | 210985 ha | 1973. | Jedan od najviših dijelova visočja Khentei-Chikoy s planinskim lancem [[Sokhondo]]. Golet Sokhondo je drevni vulkan. Rezervat uključuje niz jezera glacijalnog porijekla.<ref name="parksite-Sokhondo">{{cite web|title=Sokhondo (Official Reserve Website)|url=http://sokhondo.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Sokhondo">{{cite web|title=Sokhondo (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/85/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | Prirodni rezervat Južnog Urala|Južni Ural]] | [[Slika:Лес вокруг г.Ямантау.jpg|150px|alt= Zapovednik Južni Ural]] | [[Baškortostan]]] <br /><small>{{coord|54|20|48|N|57|53|9 |E|name=Južni Ural|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.south-ural-reserve.ru/ Южно-Уральский] | 252800 ha | 1979. | [[Ekosistem]]i planinske tajge u najvišem dijelu Južnog Urala u Republici Baškortostan i Čeljabinskoj oblasti. Nekoliko planinskih lanaca - Mašak, Zigalga, Nara, Kumardak i Jamantau. Velika planina Jamantau, visoka 1640 metara, najviša je planina Južnog Urala.<ref name="parksite-South Ural">{{cite web|title=South Ural (Official Reserve Website)|url=http://www.south-ural-reserve.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-South Ural">{{cite web|title=South Ural (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/108/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Tajmir|Tajmir]] | [[Slika:Вовсю цветет мощный мытник лисохвостовидный.jpg|150px|alt=Tajmirski zapovednik]] | [[Krasnojarski kraj]] <br /><small>{{coord|73|57|0|N|99|1|0 |E|name=Taymyr|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.zapovedsever.ru/ Таймырский] | 1781928 ha | 1979. | Smješteno na poluotoku Tajmir u Krasnojarskom kraju. Područje je osnovano zbog mjesta za [[razmnožavanje]] crvenogrle guske (''Branta ruficollis''), kao i ljetnih prebivališta divljih sobova (''Rangifer tarandus'') i očuvanja biodiverziteta jezera Tajmir.<ref name="parksite-Taymyr">{{cite web|title=Taymyr (Official Reserve Website)|url=http://www.zapovedsever.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Taymyr">{{cite web|title=Taymyr (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/87/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=28. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428070235/http://zapoved.ru/catalog/87|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Teberda|Teberda]] | [[Slika:Гора Белалакая.JPG|150px|alt= Zapovednik Teberda]] | [[Karachay-Cherkess Republic]] <br /><small>{{coord|43|21|0|N|41|42|0 |E|name=Teberda|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://teberda.org.ru/ Тебердинский] | 84996 ha | 1936. | Smješten na sjevernim obroncima Velikog Kavkaskog planinskog lanca. Teren pokazuje ekstremne varijacije: 31,7% šume, 20% livade, 8,5% glečeri, 38,4% stijene i sipar, 0,7% - voda (postoji 157 jezera i 109 glečera)).<ref name="parksite-Teberda">{{cite web|title=Teberda (Official Reserve Website)|url=http://teberda.org.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Teberda">{{cite web|title=Teberda (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/88/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=4. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204184740/http://www.zapoved.ru/catalog/88/|url-status=dead}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Tigireksky|Tigireksky]] | [[Slika:Shlyapnaya mountain.jpg|150px|alt= Zapovednik Tigireksky]] | [[Altajska Republika]] <br /><small>{{coord|51|0|0|N|82|55|0 |E|name=Tigireksky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://tigirek.ru// Тигирекский] | 40693 ha | 1999. | Jugozapadni dio Altajskog kraja, uključujući granicu. Černevska tajga i stepa; krški pejzaž i pećine.<ref name="parksite-Tigirekskiy">{{cite web|title=Tigirekskiy (Official Reserve Website)|url=http://tigirek.ru//|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Tigirekskiy">{{cite web|title=Tigirekskiy (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/37/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Tunguski prirodni rezervat|Tunguski]] | [[Slika:Росомаха подошла к следу снегохода и вернулась.jpg|150px|alt=Tunguska]] | [[Krasnojarski kraj]] <br /><small>{{coord|60|43|53|N|101|58|3 |E|name=Tunguska|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.tunzap.ru/ Тунгусский] | 296562 ha | 1995. | Smješteno u središnjem dijelu Centralne Sibirske visoravni. Kao posljedica pada meteorita 1908, više od 2.000&nbsp;km² borealnih šuma je posječeno i spaljeno. [[Tajga]] pogođena u području katastrofe obnovljena je u posljednjih 100 godina.<ref name="parksite-Tunguska">{{cite web|title=Tunguska (Official Reserve Website)|url=http://www.tunzap.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Tunguska">{{cite web|title=Tunguska (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/89/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat biosfere Ubsunur Hollow|Ubsunur Hollow]] | | [[Tuva]] <br /><small>{{coord|50|41|0|N|94|2|0 |E|name=Ubsunur Hollow|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://ubsunur.3dn.ru/ Убсунурская котловина] | 323198.4 ha | 1993. | Krhka planinska udubina ili depresija smještena na teritorijalnoj granici Mongolije i Republike Tuvain Ruske Federacije među planinama - planinama Tannu-Ola i regijom Altajskih planina - dio je kombinacije uzvišenja i depresija. Ovdje se najsjevernija pustinja na svijetu susreće s najjužnijom zonom tundre na svijetu.<ref name="parksite-Ubsunur Hollow">{{cite web|title=Ubsunur Hollow (Official Reserve Website)|url=http://ubsunur.3dn.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Ubsunur Hollow">{{cite web|title=Ubsunur Hollow (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/90/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Gornji Taz|Gornji Taz]] | [[Slika:Прекрасный Верхне-Тазовский заповедник)).jpg|150px|alt= Zapovednik Gornji Taz]] | [[Jamalo-Nenecki autonomni okrug]] <br /><small>{{coord|63|30|14|N|84|3|28 |E|name=Upper Taz|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.xn-----7kcbgccqcagtcmgjpj5bokhwk6av1f.xn--p1ai/ Верхне-Тазовский] | 631308 ha | 1986. | Smještena na istočno-centralnom rubu Zapadnosibirske ravnice, teritorija je podijeljena na dvije šume - Pokolskoe i Taz, koje štite lijevu obalu rijeke Rata.<ref name="parksite-Upper Taz">{{cite web|title=Upper Taz (Official Reserve Website)|url=http://www.xn-----7kcbgccqcagtcmgjpj5bokhwk6av1f.xn--p1ai/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Upper Taz">{{cite web|title=Upper Taz (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/17/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Usurski prirodni rezervat|Usurski]] | [[Slika:Уссурийский заповедник.jpg|150px|alt=Usuriski Zapovednik]] | [[Primorski kraj]] <br /><small>{{coord|43|40|49|N|132|32|44 |E|name=Ussurisky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.ussuriysky.ru/ Уссурийский] | 40432 ha | 1932. | Smješten na južnom obronku Prževalskih planina, u gornjem toku rijeke Komarovke. Na istoku rezervata nalaze se izvorišta desnih pritoka rijeke Artemivke.<ref name="parksite-Ussurisky">{{cite web|title=Ussurisky (Official Reserve Website)|url=http://www.ussuriysky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Ussurisky">{{cite web|title=Ussurisky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/91/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Višera|Višera]] | [[Slika:Ишерим.JPG|150px|alt= Zapovednik Višera]] | [[Permski kraj]] <br /><small>{{coord|61|29|0|N|59|13|0 |E|name=Vishera|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.vishersky.ru/ Вишерский] | 241200 ha | 1991. | Više od 75% teritorije prekriveno je šumom, a glavna rijeka je rijeka Višera, koja teče kroz prirodni rezervat u dužini od oko 130&nbsp;km. Krajnja sjeverna tačka prirodnog rezervata (koja je ujedno i najsjevernija u Permskom kraju) podijeljena je slivovima rijeka Kame, Pečore i Oba. Malobrojno stanovništvo ovog mjesta čine Mansi, što ga čini zanimljivom etnografskom regijom.<ref name="parksite-Vishera">{{cite web|title=Vishera (Official Reserve Website)|url=http://www.vishersky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Vishera">{{cite web|title=Vishera (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/20/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Visim|Visim]] | [[Slika:Гора "Старик-камень".jpg|150px|alt= Stara Kamena Planina, u tampon zoni Visim Zapovednika| [[Sverdlovska Oblast]] <br /><small>{{coord|57|24|25|N|59|33|55 |E|name=Visim|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://visimskiy.ru/ Висимский] | 33487 ha | 1971. | Južna [[tajga]] niskog Srednjeg Urala. Većina rezervata nalazi se na njegovoj zapadnoj padini u izvorištu rijeke Suljom, desne pritoke rijeke Čusovoj, dijela prostranog Volgo-Kamskog bazena.<ref name="parksite-Visim">{{cite web|title=Visim (Official Reserve Website)|url=http://visimskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Visim">{{cite web|title=Visim (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/192/%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Vitim|Vitim]] | [[Slika:Озеро Угловое.jpg|150px|alt= Prema istoku, redoslijed Vitim Zapovednika]] | [[Irkutsk Oblast]] <br /><small>{{coord|57|12|10|N|116|48|28 |E|name=Vitim|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.vitimskiy.ru/ Витимский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127025824/http://www.vitimskiy.ru/ |date=27. 1. 2016 }} | 585021 ha | Dio planinskog i jezerskog područja Sajano-Bajkal, sjeveroistočno od Bajkalskog jezera. Od posebne naučne i kulturne vrijednosti je [[Oronsko jezero]] <ref name="parksite-Vitim">{{cite web|title=Vitim (Official Reserve Website)|url=http://www.vitimskiy.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=27. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127025824/http://www.vitimskiy.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Vitim">{{cite web|title=Vitim (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/19/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Volga-Kama|Volga-Kama]] | [[Slika:Раифское озеро.jpg|150px|alt= Zapovednik Volga-Kama]] | [[Tatarstan]] <br /><small>{{coord|55|18|10|N|49|17|10 |E|name=Volga-Kama|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.sopkgu.narod.ru/vkgpz.htm Волжско-Камский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221235813/http://www.sopkgu.narod.ru/vkgpz.htm |date=21. 12. 2016 }} | 10091 ha | 1960. | Rezervat Volga-Kama. Smješten na lijevoj obali terasa rijeke Volge.<ref name="parksite-Vosshko-Kamisky">{{cite web|title=Vosshko-Kamisky (Official Reserve Website)|url=http://www.sopkgu.narod.ru/vkgpz.htm|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=21. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221235813/http://www.sopkgu.narod.ru/vkgpz.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Vosshko-Kamisky">{{cite web|title=Vosshko-Kamisky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/21/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Voronješki rezervat prirode|Voronjež]] | [[Slika:Река Усманка.JPG|150px|alt=Voronješki zapovednik]] | [[Voronezh Oblast]] <br /><small>{{coord|51|44|8|N|39|34|9 |E|name=Voronezh|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zapovednik-vrn.ru/ Воронежский] | 31053 ha | 1927. | Jedan od najstarijih prirodnih rezervata u Rusiji nalazi se 40&nbsp;km sjeverno od centra Voronježa. Ovo je prvi svjetski eksperimentalni uzgoj dabrova i njihovo proučavanje.<ref name="parksite-Voronezh">{{cite web|title=Voronezh (Official Reserve Website)|url=http://zapovednik-vrn.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Voronezh">{{cite web|title=Voronezh (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/22/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Voronina|Voronina]] | [[Slika:Воронинский заповедник.jpg|150px|alt=ZapovednikVoronina]] | [[Tambovska Oblast]] <br /><small>{{coord|51|31|29|N|42|36|52 |E|name=Voronina|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.voroninsky.ru/ Воронинский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171021164322/http://www.voroninsky.ru/ |date=21. 10. 2017 }} | 10819 ha | 1994. | Smješten u dolini rijeke Krou (desne pritoke rijeke Hoper), šumsko-stepska zona, regija.<ref name="parksite-Voronina">{{cite web|title=Voronina (Official Reserve Website)|url=http://www.voroninsky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016|archive-date=21. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021164322/http://www.voroninsky.ru/|url-status=dead}}</ref><ref name="zap-Voronina">{{cite web|title=Voronina (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/23/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Ostrvo Wrangel]] | [[Slika:Wrangel sunrise.jpg|150px|alt= Zapovednik Wrangelškog ostrva]] | [[Autonomni okrug Čukotka]] <br /><small>{{coord|71|14|0|N|179|25|0 |E|name=Wrangel Island|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://www.ostrovwrangelya.org/ Остров Врангеля] | 2225650 ha | 1976 | Ostrvo u Arktičkom okeanu, između Čukotskog mora i Istočnosibirskog mora. Ostrvo Wrangel leži na meridijanu od 180°. Sastoji se od južne obalne ravnice široke i do 15&nbsp;km (9,3 milje); centralnog pojasa planina niskog reljefa; i sjeverne obalne ravnice široke i do 25&nbsp;km (16 milja).<ref name="parksite-Wrangel Island">{{cite web|title=Wrangel Island (Official Reserve Website)|url=http://www.ostrovwrangelya.org/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Wrangel Island">{{cite web|title=Wrangel Island (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/73/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Prirodni rezervat Juganski|Juganski]] | [[Slika:Юганский заповедник. р. Негусьях.JPG|150px|alt= Zapovednik Jerginski]] | [[Republika Mari El]] <br /><small>{{coord|59|32|21|N|74|37|48 |E|name=Jerginsky|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://ugansky.ru/ Юганский] | 648636 ha | 1982. | U slivu Velikog Jugana (lijeva pritoka Oba).<ref name="parksite-Jerginsky">{{cite web|title=Jerginsky (Official Reserve Website)|url=http://ugansky.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Jerginsky">{{cite web|title=Jerginsky (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/102|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | Prirodni rezervat Zeya|Zeya]] | [[Slika:Зейский заповедник.jpg|150px|alt Zapovednik]=Zeja] | [[Amurska Oblast]] <br /><small>{{coord|53|57|46|N|127|22|21 |E|name=Zeya|type:landmark}}</small> | Park:<br />[ Зейский] | 99390 ha | 1963. | Planinsko područje na istočnom kraju grebena Tukuringra. Tajga, ariš, mongolski hrast.<ref name="parksite-Zeya">"Zeya (Official Reserve Website)" (in Russian), Ministry of Natural Resources and Environment (Russia).</ref><ref name="zap-Zeya">{{cite web|title=Zeya (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/36/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |- !scope='row' | [[Rezervat prirode Zhiguli|Zhiguli]] | [[Slika:Самарская Лука, гора Стрельная.jpg|150px|alt= Zapovednik Zhiguli]] | [[Samarska oblast]] <br /><small>{{coord|53|24|54|N|49|49|17 |E|name=Zhiguli|type:landmark}}</small> | Park:<br />[http://zhreserve.ru/ Жигулёвский им. И. И. Спрыгина] | 23157 ha | 1966. | Smješten na Samarskom zavoju u Samarskoj oblasti, gdje rijeka Volga obavija Žiguli planine.<ref name="parksite-Zhiguli">{{cite web|title=Zhiguli (Official Reserve Website)|url=http://zhreserve.ru/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref><ref name="zap-Zhiguli">{{cite web|title=Zhiguli (Protected Russia)|url=http://www.zapoved.ru/catalog/35/|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment (Russia)|language=RU|access-date=18. 1. 2016}}</ref> |} == Zaštita [[UNESCO]]-a u Rusiji == === Rezervati biosfere === Od 1978, više od trideset ruskih prirodnih rezervata je od strane [[UNESCO]]-a proglašeno [[rezervat biosfere|rezervatima biosfere]].<ref>{{Cite web|title=Europe & North America &#124; United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|url=http://www.unesco.org/new/en/natural-sciences/environment/ecological-sciences/biosphere-reserves/europe-north-america/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222011712/http://www.unesco.org/mab/BRs/EurBRlist.shtml|archive-date=22. 2. 2008|website=www.unesco.org}}</ref> ===Mjesta svjetske baštine=== Neki od prirodnih rezervata u Rusiji su također zaštićeni od strane [[UNESCO]] kao prirodna [[Mjesta svjetske baštine]]: * [[Bajkalsko jezero]] (uključuje Barguzin, Baikal-Lena, Bajkalski zapovednici, tri nacionalna parka i druga zaštićena područja); * [[Kavkaz|Zapadni Kavkaz]] (uključuje Kavkaski rezervat biosfere, druga zaštićena područja; u perspektivi i dijelove Teberda rezervata biosfere i Nacionalnog parka Soči); * [[Sikhote-Alin]] (uključuje Sikote-Alin zapovednik i druge teritorije); * [[Altaj|Zlatne planine Altaja]] (uključuje Altajske i Katunske zapovednike i druga zaštićena područja); * [[Vulkan]]i na [[Kamčatka|KaKamčatki]] (uključuje Kronotski zapovednik i četiri regionalna parka prirode); * [[Kuroska kosa]] (uključuje Nacionalni park Kurroska kosa); * [[Koma|Djevičanske šume Komi]] (uključuje [[Prirodni rezervat Pečora-Ilič|Rezervat biosfere Pečora-Ilič]] i Nacionalni park «[[Yugyd va]]»); * [[Bazen Uvs Nuura]] (uključuje Prirodni rezervat Uvs Nuura); * [[Ostrvo Wrangel]] (uključuje Zapovednik ostrva Wrangel). Obično prirodni rezervat zauzima samo dio mnogo većeg lokaliteta svjetske baštine. ==Također pogledajte== * [[Spisak nacionalnih parkova Rusije]] {{Portal|Ekologija|Rusija}} ==Reference== {{Reflist|30em}} ===Napomene=== {{Notelist}} ===Izvori=== * Filonov, K.P. & Nukhimovskaya, Yu. D. (1990) ''Letopis' prirody v zapovednikakh SSSR: metodicheskoye posobiye''. Moscow: Nauka. {{ISBN|5-02-005470-4}}. * Kokorin, A.O, Kozharinov, A.V. & Minin A.A. (2001) ''Climate Change Impact on Ecosystems''. Moscow: WWF. {{ISBN|5-89932-024-9}}. * Leopold, Aldo (1968) ''Sand County Almanac''. London (&c): Oxford University Press. {{ISBN|0-19-500777-8}}. * Montgomery, D.R. ''Dirt: the Erosion of Civilizations''. Berkeley (&c): University of California Press. {{ISBN|0-520-24870-8}}. * Shtil'mark, F.R. (2003) ''History of the Russian Zapovedniks 1895-1995''. Edinburgh: Russian Nature Press. {{ISBN|0-9532990-2-3}}. * Volkov, A.E. (ed.) (1996) ''Strict Nature Reserves (Zapovedniki) of Russia: Collection of Chronicle of Nature data for 1991-1992''. Moscow: Sabashnikov Publishers. {{ISBN|5-8242-0051-3}}. * Weiner, D.R. (1999) ''A Little Corner of Freedom: Russian Nature Protection from Stalin to Gorbachev''. Berkeley: University of California Press. {{ISBN|0-520-23213-5}}. * Weiner, D.R. (2000) ''Models of Nature: Ecology, Conservation & Cultural Revolution in Soviet Russia'' (2nd edition). Pittsburgh Pa: University of Pittsburgh Press. {{ISBN|0-8229-5733-7}}. * [http://www.russianconservation.org/opttypes.html#zaps Zapovedniks], under "Russian Protected Areas," at russianconservation.org, retrieved December 19, 2005. ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Nature reserves in Russia}} * [http://www.wild-russia.org/html/tour.htm Wild-russia.org: Descriptions of 47 Zapovedniks and National Parks] — ''text and images, arranged by bio-region.'' * {{in lang|en}}—[http://www.rusnatpress.org.uk/rnp-zaps1.htm Rusnatpress.org: List of Russian Zapovedniks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623173036/http://www.rusnatpress.org.uk/rnp-zaps1.htm |date=23. 6. 2007 }} — ''with brief descriptions, contact details, and map coordinates''. * {{in lang|ru}}—[http://oopt.info/zp.html Oopt.info/zp: Tsentr dikoy prirody] — ''lists all Zapovedniks, with maps and images.'' * [http://www.isar.org/pubs/ST/RUzbd47.html Isar.org: "Russia's Zapovednik System Reaches Out."] {{Webarchive|url=https://archive.today/20041221213521/http://www.isar.org/pubs/ST/RUzbd47.html |date=21. 12. 2004 }} * [http://www.russianconservation.org/articles/vladivostok.html Russianconservation.org: "Taking the Future of Russia's Protected Areas in Their Own Hands: Zapovednik Directors Meet in Vladivostok."] * {{in lang|en}}—[http://eng.altai-republic.ru/modules.php?op=modload&name=Sections&file=index&req=viewarticle&artid=27&page=2&POSTNUKESID=ab67941ce5fa86c867f631280ccd065fAltai Altai-republic.ru: The Altai Reserve] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927230026/http://eng.altai-republic.ru/modules.php?op=modload&name=Sections&file=index&req=viewarticle&artid=27&page=2&POSTNUKESID=ab67941ce5fa86c867f631280ccd065fAltai |date=27. 9. 2007 }} {{Ruski zapovednici}} {{Authority control}} [[Kategorija:Zapovednik| ]] [[Kategorija:Rezervati prirode u Rusiji]] [[Kategorija:Zaštita prirode u Rusiji]] [[Kategorija:Zaštićena područja Rusije|.]] [[Kategorija:Liste zaštićenih područja po državama|Rusija]] [[Kategorija:Liste vezane za geografiju Rusije]] [[Kategorija:Okoliš Sovjetskog Saveza|.]] [[Kategorija:Rezervati prirode]] [[ru:Заповедник]] 85pfuzw6og0bqaya6esmfx0yjt7dkkg Zapadni Antarktik 0 530148 3848727 3805071 2026-05-23T04:18:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848727 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:West-antarctica.png|thumb|200px|right|Gotovo prazna karta zapadnog Antarktika.]] [[Datoteka:Antarctica.svg|thumb|right|Označena karta Antarktika, sa zapadnim Antarktikom s lijeve strane.]] '''Zapadni Antarktik''' ili '''Donji Antarktik''' jest jedna od dvije glavne regije [[Antarktik]]a. Dio je kontinenta koji se nalazi unutar [[Zapadna hemisfera|zapadne hemisfere]] i uključuje [[Antarktičko poluostrvo]]. Od [[Istočni Antarktik|Istočnog Antarktika]] odvojen je [[Transantarktičke planine|Transantarktičkim planinama]], a prekriven je [[Zapadnoantarktički ledeni pokrivač|Zapadnoantarktičkim ledenim pokrivačem]]. Nalazi se između [[Rossovo more|Rossovog mora]] (djelimično prekrivenog [[Rossova ledena ploča|Rossovom ledenom pločom]]) i [[Weddellovo more|Weddellovog mora]] (uglavnom prekrivenog [[Filchner-Ronneova ledena ploča|Filchner-Ronneovim ledenom pločom]]). Može se smatrati ogromnim [[poluostrvo]]m koje se proteže od [[Južni pol|Južnog pola]] prema vrhu [[Južna Amerika|Južne Amerike]]. Zapadni Antarktik je uglavnom prekriven [[Antarktički ledeni pokrivač|antarktičkim ledenim pokrivačem]], ali postoje znakovi da [[klimatske promjene]] imaju određeni utjecaj i da je ovaj ledeni pokrivač možda počeo lagano da se smanjuje. Tokom proteklih 50 godina, zapadna obala Antarktičkog poluostrva bila je, i još uvijek jeste, jedan od dijelova planete koji se najbrže zagrijavaju,<ref>{{Cite web|title=Impacts of climate change|url=https://discoveringantarctica.org.uk/challenges/sustainability/impacts-of-climate-change/|access-date=20. 11. 2021|website=Discovering Antarctica|language=en-GB|archive-date=21. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230521024650/https://discoveringantarctica.org.uk/challenges/sustainability/impacts-of-climate-change/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=30. 6. 2021|title=WMO verifies one temperature record for Antarctic continent and rejects another|url=https://wmo.int/news/media-centre/wmo-verifies-one-temperature-record-antarctic-continent-and-rejects-another|access-date=20. 11. 2021|website=public.wmo.int|language=en}}</ref> a obale poluostrva su jedini dijelovi Zapadnog Antarktika koji (ljeti) ostaju bez leda. Oni čine [[Antarktičko poluostrvo|antarktičku tundru Marielandia]] i imaju najtopliju klimu na Antarktiku. Stijene su prekrivene [[Bryophyta|mahovinom]] i [[lišaj]]evima koji mogu da se nose sa intenzivnom zimskom hladnoćom i kratkom sezonom rasta. == Lokacija i opis == [[Datoteka:Map_of_Transantarctic_Mountains.jpg|mini|Geografska karta Antarktika.]] Smješten na strani [[Tihi okean|Tihog okeana]] u Transantarktičkim planinama, Zapadni Antarktik obuhvata [[Antarktičko poluostrvo]] (sa [[Grahamova zemlja|Grahamovom zemljom]] i [[Palmerova zemlja|Palmerovom zemljom]]) i [[Ellsworthova zemlja|Ellsworthovu zemlju]], [[Zemlja Marie Byrd|Zemlju Marie Byrd]] i [[Zemlja kralja Edvarda VII|Zemlju kralja Edvarda VII]], priobalna ostrva poput [[Ostrvo Adelaide|ostrva Adelaide]] i [[Ledena ploča|ledene ploče]], posebno [[Filchner-Ronneova ledena ploča|ledenu ploču Filchner-Ronne]] na [[Weddellovo more|Weddellovom moru]] i [[Rossova ledena ploča|Rossovu ledenu ploču]] na [[Rossovo more|Rossovom moru]]. Zapadni Antarktik je dobio ime početkom 20. vijeka.<ref>Balch, 1902; [[Otto Nordenskiöld|Nordenskiöld]], 1905)</ref> Ta upotreba postala je standardna nakon [[Međunarodna geofizička godina|Međunarodne geofizičke godine]] (1957–1958) i istraživanja koja su otkrila da Transantarktičke planine predstavljaju korisnu regionalnu granicu između Zapadnog Antarktika i [[Istočni Antarktik|Istočnog Antarktika]]. [[Savjetodavni odbor za antarktička imena]] odobrio je ime 1962. Zapadni Antarktik je uglavnom prekriven masivnim ledenim pokrivačem koji se naziva [[Zapadnoantarktički ledeni pokrivač]]. U posljednjim decenijama, ovaj ledeni pokrivač pokazuje znakove smanjenja mase.<ref>{{cite web| url= https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn6962| title= Antarctic ice sheet is an 'awakened giant'| publisher= [[New Scientist]]| date= 2. 2. 2005| access-date= 26. 1. 2008}}</ref> Geološka historija Zapadnog Antarktika sažeta je u publikaciji iz 2020.<ref>{{Cite journal|last1=Jordan|first1=Tom A.|last2=Riley|first2=Teal R.|last3=Siddoway|first3=Christine S.|date=2020|title=The geological history and evolution of West Antarctica|journal=Nature Reviews Earth & Environment|language=en|volume=1|issue=2|pages=117–133|doi=10.1038/s43017-019-0013-6|issn=2662-138X|doi-access=}}</ref> == Antarktička tundra == Dijelovi zapadnog Antarktika koji nisu prekriveni ledom ([[Antarktička oaza|antarktičke oaze]]), a to su obale [[Antarktičko poluostrvo|Antarktičkog poluotoka]], čine regiju [[Bioraznolikost|biodiverziteta]] poznatu kao Marielandia antarktička [[tundra]] (po [[Zemlja Marie Byrd|Zemlji Marie Byrd]] ).<ref>{{NatGeo ecoregion|id=an1101|name=Marielandia Antarctic tundra|access-date=26. 1. 2008}}</ref> Ovo područje ima najtopliju [[Klima na Antarktiku|klimu na Antarktiku]], a stijene prekrivene [[Bryophyta|mahovinom]] i [[lišaj]]evima su bez snijega tokom ljetnih mjeseci, iako je vrijeme i dalje izuzetno hladno, a sezona rasta vrlo kratka. == Također pogledajte == * [[Antarktik]] * [[Istočni Antarktik]] * [[Teritorijalne pretenzije na Antarktiku]] * [[Westarctica]] == Reference == {{USGS gazetteer|id=16431}} {{Refspisak}} {{Zapadni Antarktik}} {{Antarktik}} {{Polarne regije}} {{Normativna kontrola}} {{Coord|79|S|100|W|scale:40000000|display=title}} [[Kategorija:Zapadni Antarktik|*]] [[Kategorija:Regije Antarktika]] [[Kategorija:Tundra]] [[Kategorija:Geografija Antarktika]] k48ztozn00ee3obv2q0nvz5ja7dqpnh Zoran Kalezić 0 530290 3848740 3814561 2026-05-23T07:49:07Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848740 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Zoran Kalezić | slika = 3_ЗОРАН_КАЛЕЗИЋ,_1_(cropped).jpg | background = solo_izvođač | datum_rođenja = {{datum rođenja|1950|2|1}} | mjesto_rođenja = [[Danilovgrad]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNRJ]] | datum_smrti = {{datum smrti i godine|2023|1|4|1950|2|1}}<ref>{{cite news |title=Preminuo Zoran Kalezić |url=https://rtcg.me/magazin/muzika/394154/preminuo-zoran-kalezic.html |work=RTCG |date=4. 1. 2023 |language=en}}</ref> | mjesto_smrti = [[Podgorica]], [[Crna Gora]] | zanimanje = Pjevač | karijera = 1969–2023. }} '''Zoran Kalezić''' (1. februar 1950 – 4. januar 2023) bio je [[srbija]]nski pjevač narodne muzike, porijeklom iz [[Crna Gora|Crne Gore]].<ref>{{cite news |title=Kalezić postao Amer, dodao ime Louis! |url=http://www.vesti-online.com/Scena/Estrada/284468/Kalezic-postao-Amer-dodao-ime-Louis |work=Vesti online |date=14. 1. 2013 }}{{Mrtav link}}</ref> Njegove najpoznatije pjesme su ''Moj dobri anđele'', ''Dobro veče izgubljena nado'', ''Stan’ mladosti, stani, stani'' i ''Šta će meni vino''. == Diskografija == * ''Uspomene'' (1969) * ''Moj život je tužna priča'' (1970) * ''Vratiću se majko'' (1973) * ''Kako da te zovem, srećo ili tugo'' (1974) * ''Smiri se, srce, smiri'' (1975) * ''Moj jarane'' (1976) * ''Sto puteva i sto staza'' (1978) * ''Stari druže, prijatelju moj'' (1979) * ''Kako je lepo u mom kraju'' (1980) * ''Dobro veče izgubljena nado'' (1982) * ''Stan’ mladosti, stani stani'' (1985) * ''Ne točite vina'' (1987) * ''Moj dobri anđele'' (1990) * ''Balkanska duša'' (1992) * ''Karta za nebo'' (1994) * ''Za vašu i moju dušu'' (1996) * ''Živim od sećanja'' (1999) * ''Kotrlja se život'' (2002) * ''Album 2007'' (2007) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Discogs izvođač}} {{Normativna kontrola}} {{stub-biog}} {{DEFAULTSORT:Kalezić, Zoran}} [[Kategorija:Rođeni 1950.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] [[Kategorija:Srbijanski pjevači]] [[Kategorija:Crnogorski pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Danilovgrad]] mh137pc54jj6p00nmynb30bk77dmjdi Amar Dedić 0 530738 3848700 3845954 2026-05-22T23:38:13Z Mhare 481 3848700 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometaš | brojnadresu = 17 | datumrođenja = {{datum rođenja i godine|2002|8|18|}} | pozicija = [[Odbrambeni igrač (nogomet)|desni bek]] | rodnadržava = [[Austrija]] | rodnigrad = [[Zell am See (okrug)|Zell am See]] | slika = (2024-09-10 ) FC RB Salzburg gegen SCR Altach 24.jpg | trenutniklub = [[SL Benfica]] | visina = 180 cm<ref>{{cite web|url=https://www.slbenfica.pt/pt-pt/futebol/plantel-principal/dedic|title=Amar Dedić|website=slbenfica.pt|accessdate=29. 1. 2026|language=pt}}</ref> | slikaopis = Amar Dedić igrajući za Salzburg 2024. }} '''Amar Dedić''' ([[Zell am See (okrug)|Zell am See]], [[Salzburg]]'','' 18. august 2002'')'' je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] nogometaš koji igra na poziciji [[Odbrambeni igrač (nogomet)|desnog beka]] za klub [[SL Benfica|Benfica]] iz [[Primeira Liga|Primeira Lige]] i [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentaciju Bosne i Hercegovine]]. Dedić je započeo svoju profesionalnu karijeru u [[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburgu]], koji ga je 2019. posudio u [[Liefering]], a 2021. godine ga posudio [[Wolfsberger AC|Wolfsbergeru]], a 2025. [[Olympique de Marseille|Marseilleu]]. Iste godine potpisao je za Benficu. Bivši omladinski reprezentativac Bosne i Hercegovine, Dedić je debitovao za seniorsku reprezentaciju 2022. godine, od tada odigravši preko 20 utakmica. Otac mu je rođen u [[Orahovica Donja|Donjoj Orahovici]] kod [[Gračanica|Gračanice]], a majka je iz [[Lišnja]] kod [[Prnjavor]]a.<ref>{{Cite web|url=https://reprezentacija.ba/378040-amar-dedic-nije-zaboravio-svoje-porijeklo-posjetio-je-skolu-fudbala-u-donjoj-orahovici|title=Amar Dedić nije zaboravio svoje porijeklo, posjetio je školu fudbala u Donjoj Orahovici|website=Reprezentacija.ba|access-date=1. 4. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/sport/nogomet/ko-je-amar-dedic-novi-junak-zmajeva/|title=Ko je Amar Dedić, novi junak Zmajeva?|website=N1 BiH|access-date=1. 4. 2026}}</ref> == Klupska karijera == === Red Bull Salzburg === Dedić je počeo igrati nogomet u lokalnom klubu, prije nego što se 2012. godine pridružio [[SK Sturm Graz|omladinskom pogonu Sturm Graza]]. Godine 2015. prešao je u [[FC Red Bull Salzburg|omladinsku akademiju Red Bull Salzburga]]. U augustu 2019. potpisao je svoj prvi profesionalni ugovor sa ekipom.<ref name="faktor.ba">{{Cite news|url=https://faktor.ba/sport/fudbal/mladi-bh-reprezentativac-potpisao-za-salzburg/20415|title=Mladi bh. reprezentativac potpisao za Salzburg|work=faktor.ba|date=1. 8. 2019|access-date=1. 8. 2019|language=}}</ref> Profesionalno je debitovao igrajući za Liefering, prvi tim Red Bull Salzburga, protiv Amstettena 26. jula u dobi sa 16 godina.<ref name="reprezentacija.ba">{{Cite news|url=https://reprezentacija.ba/281198-amar-dedic-sa-16-godina-debitovao-u-seniorskom-fudbalu|title=Amar Dedić sa 16 godina debitovao u seniorskom fudbalu|work=reprezentacija.ba|date=26. 7. 2019|access-date=28. 7. 2019|language=}}</ref> 19. juna 2020. godine postigao je svoj prvi profesionalni gol u pobjedi nad Dornbirnom.<ref name="ReferenceA">{{Cite news|url=https://reprezentacija.ba/302551-amar-dedic-je-sa-17-godina-zabio-svoj-prvi-gol-u-seniorskoj-karijeri|title=Amar Dedić je sa 17 godina zabio svoj prvi gol u seniorskoj karijeri|work=reprezentacija.ba|date=19. 6. 2020|access-date=20. 6. 2020|language=}}</ref> U julu je Dedić potpisao novi četverogodišnji ugovor sa Red Bull Salzburgom.<ref name="faktor.ba"/> Zvanični debi za klub imao je u utakmici [[Austrijski kup|Austrijskog kupa]] protiv Bregenza 9. septembra.<ref name="reprezentacija.ba"/> U junu 2021. godine poslan je na jednogodišnju posudbu u [[Wolfsberger AC|Wolfsberger]].<ref name="faktor.ba"/> Dedić je debitovao u ligi za Red Bull Salzburg 6. augusta 2022. protiv Hartberga.<ref name="faktor.ba"/> Debitovao je u [[UEFA Liga prvaka|Ligi prvaka UEFA]] protiv [[AC Milan|Milana]] 6. septembra.<ref name="reprezentacija.ba"/> 19. oktobra postigao je svoj prvi gol za ekipu u utakmici Austrijskog kupa protiv Admira Wackera.<ref name="ReferenceA"/> U januaru 2023. godine produžio je ugovor sa timom do juna 2027. godine.<ref name="faktor.ba"/> Svoj prvi trofej s klubom osvojio je 21. maja, kada su osvojili titulu prvaka lige, gdje je uspio postići svoj prvi ligaški gol u pobjedi nad [[SK Sturm Graz|Sturmom iz Graza]].<ref name="faktor.ba"/> U februaru 2025. godine posuđen je francuskom klubu [[Olympique de Marseille|Marseille]] do kraja sezone.<ref name="faktor.ba"/> === Benfica === U junu je Dedić prešao u portugalski klub [[SL Benfica|Benfica]] za neobjavljenu cijenu.<ref name="faktor.ba"/> Svoj takmičarski debi za klub imao je u utakmici Supertaça Cândido de Oliveira 2025. protiv [[Sporting Portugal|Sportinga CP]], 31. jula i uspio je osvojiti svoj prvi trofej.<ref name="reprezentacija.ba"/> Dvije sedmice kasnije, debitovao je u ligi protiv Estrele.<ref name="ReferenceA"/> Dana 31. augusta, postigao je svoj prvi gol za Benficu u pobjedi nad Alvercom.<ref name="faktor.ba"/> == Reprezentacija == Dedić je predstavljao [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosnu i Hercegovinu]] na svim mlađim nivoima. Također je bio [[Kapiten (nogomet)|kapiten]] [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-17|reprezentacije do 17 godina]].<ref name="faktor.ba"/> U martu 2022. godine, primio je svoj prvi poziv u seniorski reprezentativni tim, za prijateljske utakmice protiv [[Nogometna reprezentacija Gruzije|Gruzije]] i [[Nogometna reprezentacija Luksemburga|Luksemburga]].<ref name="faktor.ba"/><ref name="reprezentacija.ba"/> Dana 23. marta 2023. godine, u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2024 – grupa J|kvalifikacijskoj utakmici za UEFA Euro 2024]] protiv [[Nogometna reprezentacija Islanda|Islanda]], Dedić je postigao svoj prvi seniorski reprezentativni gol.<ref name="faktor.ba"/> === Internacionalni golovi === {| class="wikitable sortable" |+Spisak međunarodnih golova koje je postigao Amar Dedić ! scope="col" | Ne. ! scope="col" | Datum ! scope="col" | Mjesto održavanja ! scope="col" | Kapa ! scope="col" | Protivnik ! scope="col" | Rezultat ! scope="col" | Rezultat ! scope="col" | Takmičenje |- | align="center" | 1 | 23. marta 2023. | [[Stadion "Bilino polje"|Bilino Polje]], [[Zenica]], Bosna i Hercegovina | align="center" | 4 |{{NOG|ISL}} | align="center" | 3–0 | align="center" | 3–0 | [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2024 – grupa J|Kvalifikacije za UEFA Euro 2024]] |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{UEFA igrač}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2026. u nogometu}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Rođeni 2002.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Nogometaši Benfike]] [[Kategorija:Austrijanci porijeklom iz Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Nogometaši Olympique Marseillea]] [[Kategorija:Nogometaši Red Bull Salzburga]] [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]] fv34oneur4mwvyypimoc4dox8iacx2n Walt Disney Pictures 0 531246 3848710 3842670 2026-05-23T01:21:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848710 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = Walt Disney Pictures | logo = [[Datoteka:Walt Disney Pictures text logo.svg|250px]] | vrsta = Podružnica | osnivanje = 1. april 1983. | sjedište_grad = Burbank | sjedište_država = Kalifornija, Sjedinjene Američke Države | industrija = [[Film]] | proizvodi = Igrani i animirani filmovi | vlasnik = [[The Walt Disney Company]] | web = [http://disney.go.com/disneypictures/ disney.go.com] }} '''Walt Disney Pictures''' je američka filmska produkcijska kuća u vlasništvu kompanije ''[[The Walt Disney Company]]'' koja uglavnom proizvodi porodične i dječije filmove namijenjene za sve uzraste.<ref name="DisneyHistory">{{cite web |url=https://d23.com/disney-history/ |title=Disney History |website=D23 |access-date=2026-02-20}}</ref> Jedini izuzetak je film ''[[Pirati s Kariba: Prokletstvo Crnog bisera]]'' iz 2003. koji je u Sjedinjenim Američkim Državama bio označen oznakom PG-13, što znači da nije bio namijenjen djeci mlađoj od 13 godina.<ref name="LATimesPirates">{{cite web |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-jun-20-fi-pirates20-story.html |title=Disney Comes of Age With PG-13 Rating for 'Pirates' |author=Eller, Claudia |website=Los Angeles Times |date=2003-06-19 |access-date=2026-02-20}}</ref> Kompanija je osnovana 1. aprila 1983. nakon izdvajanja iz Walt Disney Productions kako bi se razdvojila filmska produkcija od ostalih korporativnih operacija.<ref name="VarietyHistory">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Walt_Disney_Pictures |title=Walt Disney Pictures - Company History |website=Wikipedia |access-date=2026-02-20}}</ref> U njenom sastavu su [[Walt Disney Animation Studios]] (ranije poznat kao Walt Disney Feature Animation) i DisneyToon Studios, a cjelokupna produkcijska kuća dio je grupacije [[Walt Disney Studios (division)|The Walt Disney Studios]].<ref name="OfficialStudio">{{cite web |url=https://www.waltdisneystudios.com/about/ |title=About The Walt Disney Studios |website=Walt Disney Studios |access-date=2026-02-20}}</ref> == Historija == Tokom svoje historije, studio je postao prepoznatljiv po visokobudžetnim ostvarenjima koja se često baziraju na klasičnim bajkama i književnim djelima, čime je učvrstio poziciju globalnog lidera u porodičnoj zabavi.<ref name="DisneyLegacy">{{cite book |last=Gabler |first=Neal |title=Walt Disney: The Triumph of the American Imagination |url=https://archive.org/details/waltdisneytriump0000gabl |publisher=Knopf |year=2006 |isbn=978-0679438229}}</ref> Pored sopstvene produkcije, Walt Disney Pictures redovno sarađuje sa studijima kao što je [[Pixar|Pixar Animation Studios]] na razvoju inovativnih animiranih filmova, posebno nakon što je Disney kupio Pixar 2006. godine u poslu vrijednom 7,4 milijarde dolara.<ref name="NYTPixar">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2006/01/25/business/disney-agrees-to-acquire-pixar-in-a-74-billion-deal.html |title=Disney Agrees to Acquire Pixar in a $7.4 Billion Deal |author=Holson, Laura M. |website=The New York Times |date=2006-01-24 |access-date=2026-02-20}}</ref> == Djelomična filmografija == * ''[[Snjeguljica i sedam patuljaka (1937.)|Snjeguljica i sedam patuljaka]]'' (1937.) * ''[[Pinokio (1940.)|Pinokio]]'' (1940.) * ''[[Bambi (1942.)|Bambi]]'' (1942.) * ''[[Pepeljuga (1950.)|Pepeljuga]]'' (1950.) * ''[[Petar Pan (1953.)|Petar Pan]]'' (1953.) * ''[[Mala sirena (1989.)|Mala sirena]]'' (1989.) * ''[[Kralj lavova]]'' (1994.) * ''[[Potraga za Nemom]]'' (2003.) * ''[[Pirati s Kariba: Prokletstvo Crnog bisera]]'' (2003.) * ''[[Pirati s Kariba: Mrtvačeva škrinja]]'' (2006.) * ''[[Pirati s Kariba: Na kraju svijeta]]'' (2007.) * ''[[Čarobnjakov šegrt (2010.)|Čarobnjakov šegrt]]'' (2010.) * ''[[Pirati s Kariba: Nepoznate plime]]'' (2011.) <ref name="Filmography">{{cite web |url=https://www.the-numbers.com/movies/production-company/Walt-Disney-Pictures |title=Walt Disney Pictures Box Office History |website=The Numbers |access-date=2026-02-20 |archive-date=12. 11. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251112103002/https://www.the-numbers.com/movies/production-company/Walt-Disney-Pictures |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi == * [http://disney.go.com/disneypictures/ Službena stranica] [[Kategorija:Filmski studiji u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Kompanije u Kaliforniji]] [[Kategorija:Disney]] 7o4caq7ektprn4nh4z0dgkh3fweupzm Superkup Bosne i Hercegovine 2025. 0 531852 3848670 3846308 2026-05-22T20:24:04Z Bakir123 110053 3848670 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nogometna utakmica | naslov = Superkup Bosne i Hercegovine 2025. | slika = [[Datoteka:Stadion HŠK Zrinjski.JPG|250x250piksel]] | događaj = [[Superkup Bosne i Hercegovine]] | ekipa1 = [[HŠK Zrinjski|Zrinjski Mostar]] | ekipa1rezultat = 0 (4) | ekipa2 = [[FK Sarajevo]] | ekipa2rezultat = 0 (1) | detalji = | datum = 18. marta 2026. | stadion = [[Stadion pod Bijelim brijegom]] | grad = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | igrač_utakmice1a = | igrač_utakmice1anaslov = | igrač_utakmice1b = | igrač_utakmice1bnaslov = | sudija = [[Dragan Petrović]] ([[Banja Luka]]) | gledalaca = | vrijeme = {{UTZ|18:30|1}} | prethodna = [[Superkup Bosne i Hercegovine 2024.|2024.]] | sljedeća = [[Superkup Bosne i Hercegovine 2026.|2026.]] }} '''Superkup Bosne i Hercegovine 2025.''' bilo je sedmo izdanje [[Superkup Bosne i Hercegovine|Superkupa Bosne i Hercegovine]], godišnje [[nogomet]]ne utakmice u kojoj se takmiče šampion [[Premijer liga Bosne i Hercegovine|Premijer lige Bosne i Hercegovine]] i osvajač [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu|Kupa Bosne i Hercegovine]] iz prethodne sezone. Utakmica je bila odigrana na [[Stadion pod Bijelim brijegom|Stadionu pod Bijelim brijegom]] u [[Mostar]]u 18. marta 2026, a igrali su [[HŠK Zrinjski|HŠK Zrinjski iz Mostara]], koji je šampion [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2024/2025.|2024/2025 sezone Premijer lige]] i [[FK Sarajevo]], koji je osvajač [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2024/2025.|Kupa sezone 2024/2025]]. Ovo je bilo drugo izdanje Superkupa Bosne i Hercegovine nakon njegovog preuređenja 2024.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://sportsport.ba/fudbal/superkup-bih-skupstina-nsbih-odluka-usvojeno/475295|title=Jednoglasna odluka: Od iduće sezone igrat će se Superkup Bosne i Hercegovine!|last=Endin Čaušević|date=27. 5. 2024|publisher=sportsport.ba|language=bs|access-date=27. 5. 2024}}</ref> == Pozadina == [[HŠK Zrinjski|Zrinjski iz Mostara]] i [[FK Sarajevo]] su se kvalificirali za Superkup kao pobjednici [[Premijer liga Bosne i Hercegovine 2024/2025.|Premijer lige Bosne i Hercegovine 2024/25]], odnosno [[Kup Bosne i Hercegovine u nogometu 2024/2025.|Kupa Bosne i Hercegovine 2024/25]]. Ovo će biti drugo učešće Zrinjskog u Superkupu nakon što su osvojili [[Superkup Bosne i Hercegovine 2024.|prošlogodišnje izdanje]],<ref name="oslobodjenje.ba">{{cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/sport/fudbal/wwin-liga-bih/foto-zrinjski-srusio-borac-osvojio-prvi-superkup-bih-nakon-25-godina-i-dosao-nadomak-duple-krune-1046343/|title=Zrinjski srušio Borac, osvojio prvi Superkup BiH nakon 25 godina i došao nadomak duple krune|date=22. 5. 2025|access-date=22. 5. 2025|language=bs|author=T.Š.|publisher=Sport1.ba}}</ref> dok je FK Sarajevo prethodno nastupilo u tri utakmice Superkupa, osvojivši ga jednom.<ref>{{cite web|url=https://www.bordovremeplov.ba/Utakmica/Details/1574|title=Sarajevo 2:0 Čelik|access-date=20. 1. 2026|language=bs|website=bordovremeplov.ba}}</ref> == Utakmica == {{Sklopiva nogometna kutija | runda = Finale | datum = 18. mart 2026. | vrijeme = {{UTZ|18:30|1}} | tim1 = [[HŠK Zrinjski|Zrinjski Mostar]] | rezultat = 0–0 | izvještaj = https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/wwin-liga-bih/zrinjskom-trofej-superkupa/ | tim2 = [[FK Sarajevo|Sarajevo]] | golovi1 = | golovi2 = | stadion = [[Stadion pod Bijelim brijegom]] | lokacija = [[Mostar]], Bosna i Hercegovina | gledalaca = | sudac = [[Dragan Petrović]] ([[Banja Luka]])<ref name="referees">{{cite web |title=Superkup Bosne i Hercegovine |url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/wwin-liga-bih/superkup-bosne-i-hercegovine/ |website=www.nfsbih.ba |access-date=18 March 2026 |language=bs |date=16 March 2026}}</ref> | jedanaesterci = 4–1 | jedanaesterci1 = *[[Nemanja Bilbija|Bilbija]] {{pengol}} *[[Antonio Ilić|Ilić]] {{pengol}} *[[Petar Mamić|Mamić]] {{pengol}} *[[Dan Lagumdžija|Lagumdžija]] {{pengol}} | jedanaesterci2 = *[[Stefan Ristovski|Ristovski]] {{pengol}} *[[Slavko Bralić|Bralić]] {{penpromašaj}} *[[Luka Menalo|Menalo]] {{penpromašaj}} }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _zrinjski2526h |pattern_b = _zrinjski2526h |pattern_ra = _zrinjski2526h |pattern_sh = _macronshedeco2425wr |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = {{nowrap|Zrinjski Mostar}} }} |{{Football kit |pattern_la = _sarajevo2526h |pattern_b = _sarajevo2526h |pattern_ra = _sarajevo2526h |pattern_sh = _sarajevo2526h |pattern_so = |leftarm = 600020 |body = 600020 |rightarm = 600020 |shorts = 600020 |socks = 600020 |title = {{nowrap|Sarajevo}} }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |[[Golman|G]] ||'''18''' ||{{ZD|BIH}} [[Goran Karačić]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''19''' ||{{ZD|CRO}} [[Marko Vranjković]] || || {{suboff|63}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''21''' ||{{ZD|BIH}} [[Igor Savić]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''27'''||{{ZD|SRB}} [[Slobodan Jakovljević]] {{Kapiten}} || {{yel|56}} || {{suboff|63}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''55'''||{{ZD|CRO}} [[Duje Dujmović]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''12'''||{{ZD|CRO}} [[Petar Mamić]] |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''5'''||{{ZD|CRO}} [[Dan Lagumdžija]] || {{yel|39}} |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''20''' ||{{ZD|CRO}} [[Antonio Ivančić]] |- |[[Napadač|N]] ||'''14'''||{{ZD|BIH}} [[Matej Šakota]] || || {{suboff|74}} |- |[[Napadač|N]] ||'''77'''||{{ZD|CRO}} [[Karlo Abramović]] || || {{suboff|83}} |- |[[Napadač|N]] ||'''25''' ||{{ZD|CRO}} [[Mario Ćuže]] || || {{suboff|74}} |- |colspan=3|'''Zamjene:''' |- |[[Golman|G]] ||'''40'''||{{ZD|CRO}} [[Marin Ljubić]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''4'''||{{ZD|BIH}} [[Hrvoje Barišić]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''16''' ||{{ZD|BIH}} [[Mateo Sušić]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''37'''||{{ZD|CRO}} [[Darick Kobie Morris]] || || {{subon|63}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''50'''||{{ZD|BIH}} [[Kerim Memija]] || || {{subon|63}} |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''17'''||{{ZD|CRO}} [[Antonio Ilić]] || || {{subon|74}} |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''22'''||{{ZD|BIH}} [[Adi Nalić]] || || {{subon|74}} |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''42'''||{{ZD|BIH}} [[Marijan Ćavar]] |- |[[Napadač|N]] ||'''9''' ||{{ZD|CRO}} [[Leo Mikić]] |- |[[Napadač|N]] ||'''90'''||{{ZD|CRO}} [[Toni Majić]] |- |[[Napadač|N]] ||'''99'''||{{ZD|BIH}} [[Nemanja Bilbija]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Trener:''' |- |colspan=3|{{ZD|CRO}} [[Igor Štimac]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%; margin:auto" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |[[Golman|G]] ||'''31''' ||{{ZD|CRO}} [[Ivan Banić]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''22'''||{{ZD|BIH}} [[Amar Beganović]] || || {{suboff|90}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''33'''||{{ZD|MKD}} [[Stefan Ristovski]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''3'''||{{ZD|BIH}} [[Renato Gojković]] || {{yel|42}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''28''' ||{{ZD|CRO}} [[Slavko Bralić]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''4'''||{{ZD|BIH}} [[Nermin Mujkić]] || {{yel|64}} || {{suboff|80}} |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''23'''||{{ZD|BIH}} [[Anes Krdžalić]] |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''59'''||{{ZD|BIH}} [[Gojko Cimirot]] || || {{suboff|18}} |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''20'''||{{ZD|MKD}} [[Agon Elezi]] |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''88''' ||{{ZD|SRB}} [[Adem Ljajić]] {{Kapiten}} |- |[[Napadač|N]] ||'''99'''||{{ZD|BRA}} [[João Carlos]] |- |colspan=3|'''Zamjene:''' |- |[[Golman|G]] ||'''13'''||{{ZD|BIH}} [[Sanin Mušija]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''2'''||{{ZD|ZIM}} [[Shane Maroodza]] || || {{subon|80}} |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''6''' ||{{ZD|CAN}} [[Jovan Ivanišević]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''26'''||{{ZD|BIH}} [[Daris Dizdarević]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''27'''||{{ZD|CRO}} [[Luka Hujber]] |- |[[Odbrambeni igrač (nogomet)|O]] ||'''77''' ||{{ZD|CRO}} [[Mihael Kuprešak]] |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''5'''||{{ZD|BIH}} [[Rijad Telalović]] |- |[[Vezni igrač|V]] ||'''35'''||{{ZD|BIH}} [[Sergej Ignatkov]] |- |[[Napadač|N]] ||'''7''' ||{{ZD|BIH}} [[Luka Menalo]] || {{yel|54}} || {{subon|18}} |- |[[Napadač|N]] ||'''9''' ||{{ZD|BIH}} [[Aldin Turkeš]] |- |[[Napadač|N]] ||'''11'''||{{ZD|GHA}} [[Francis Kyeremeh]] || || {{subon|90}} |- |colspan=3|'''Trener:''' |- |colspan=3|{{ZD|CRO}} [[Mario Cvitanović]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''[[Pomoćni sudac (nogomet)|Pomoćnici]]:'''<ref name="referees"/> <br>Amer Macić ([[Mostar]]) <br>Josip Čolić ([[Kupres (Federacija Bosne i Hercegovine)|Kupres]]) <br>'''[[Pomoćni sudac (nogomet)#Četvrti sudac|Četvrti sudac]]:'''<ref name="referees"/> <br>Frano Jelić ([[Široki Brijeg]]) <br>'''[[VAR videotehnologija|VAR sudija]]:'''<ref name="referees"/> <br>Dragan Todić ([[Doboj]]) <br>'''[[VAR videotehnologija|Pomoćni VAR sudija]]:'''<ref name="referees"/> <br>Arnel Novalić ([[Doboj Istok]]) |style="width:60%; vertical-align:top;"| {{Pravila utakmice | referenca = <ref>{{cite web |title=4.10. Propoozicije Superkupa BiH 2025 |url=https://www.nfsbih.ba/images/2025-D/Dokumenti_2025/Propozicije_Superkupa_BiH_za_2025._godinu.pdf |website=nfsbih.ba |access-date=18 March 2026 |language=bs |date=29 December 2025}}</ref> | penali = y | imenovane zamjene = 11 | dozvoljene zamjene = 5 | prilike za zamjenu = y }} |} == Također pogledajte == * [[Superkup Bosne i Hercegovine]] * [[Superkup Bosne i Hercegovine 2024.]] * [[Superkup Bosne i Hercegovine 2026.]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|https://www.nfsbih.ba/}} {{Superkup Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Superkup Bosne i Hercegovine|2025]] g945b1ypy6fgveiku8t049tvdvf12xq Vijeće za naučna i tehnološka istraživanja Turske 0 532045 3848682 3822926 2026-05-22T21:07:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848682 wikitext text/x-wiki {{Infokutija državno tijelo | ime = Vijeće za naučna i tehnološka istraživanja Turske | slika = | veličina_slike = 200px | slika_opis = | izvorno_ime = Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu | država = [[Turska]] | osnivanje = 1963. | vrsta = naučnoistraživačka državna ustanova | status = autonomna institucija | sjedište = [[Ankara]], [[Turska]] | nadležnost = razvoj i koordinacija [[nauka|naučnih]] i [[tehnologija|tehnoloških]] politika, podrška [[istraživanje i razvoj|istraživanju i razvoju]] | direktor = prof. dr. [[Orhan Aydın]] | ministar = [[Ministarstvo industrije i tehnologije Turske|Ministarstvo industrije i tehnologije]] | veb-sajt = {{URL|https://www.tubitak.gov.tr/}} }} '''Vijeće za naučna i tehnološka istraživanja Turske''' ({{jez-tr|Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu}}, skraćeno '''TÜBİTAK''') jest nacionalna agencija [[Turska|Turske]] čiji je deklarirani cilj razvijanje politika u oblastima [[nauka|nauke]], [[tehnologija|tehnologije]] i inovacija, podrška i provođenje [[istraživanje i razvoj|istraživanja i razvoja]], te vodeća uloga u stvaranju naučne i tehnološke kulture u zemlji.<ref name="WhoWeAre">{{cite web |title=Who we are |url=https://www.tubitak.gov.tr/en/institutional/about-us/who-we-are |website=TÜBİTAK |access-date=21. 3. 2026}}</ref> TÜBİTAK razvija naučne i tehnološke politike, upravlja institutima za istraživanje i razvoj, djeluje kao savjetodavno tijelo [[Vlada Turske|vlade Turske]] i obavlja sekretarske poslove za najviše državno tijelo za kreiranje politike u oblasti nauke i tehnologije.<ref name="WhoWeAre" /><ref name="AboutUs">{{cite web |title=About Us |url=https://www.tubitak.gov.tr/en/institutional/about-us |website=TÜBİTAK |access-date=21. 3. 2026}}</ref> [[Datoteka:Tübitak Ulusal Gözlemevi.jpg|mini|250px|Nacionalna opservatorija TÜBİTAK-a]] == Historija == TÜBİTAK je uspostavljen 1963. godine.<ref name="AboutUs" /><ref name="Hakkimizda">{{cite web |title=Hakkımızda |url=https://www.tubitak.gov.tr/tr/kurumsal/hakkimizda |website=TÜBİTAK |language=tr |access-date=21. 3. 2026}}</ref> Prema izvornom članku, njegovi rani razvojni koraci povezani su s inicijativama iz vremena predsjednika [[Cemal Gürsel|Cemala Gürsela]], a zakonodavni okvir za njegovo djelovanje utvrđen je 24. jula 1963. godine u razdoblju planske ekonomije nakon prvog petogodišnjeg razvojnog plana zemlje.<ref name="EnWiki">{{cite web |title=Scientific and Technological Research Council of Turkey |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Scientific_and_Technological_Research_Council_of_Turkey |website=English Wikipedia |access-date=21. 3. 2026}}</ref> U prvim godinama glavne zadaće TÜBİTAK-a bile su podrška temeljnim i primijenjenim akademskim istraživanjima i poticanje naučne karijere mladih istraživača, naročito u prirodnim naukama.<ref name="Hakkimizda" /><ref name="EnWiki" /> U tu svrhu uspostavljeni su odbori za finansiranje projekata iz osnovnih nauka, [[inženjerstvo|inženjerstva]], [[medicina|medicine]], [[poljoprivreda|poljoprivrede]] i stočarstva.<ref name="EnWiki" /> Prema službenim stranicama TÜBİTAK-a, predsjednik ustanove je prof. dr. [[Orhan Aydın]].<ref name="Baskan">{{cite web |title=Başkan |url=https://tubitak.gov.tr/tr/kurumsal/hakkimizda/baskan |website=TÜBİTAK |language=tr |access-date=21. 3. 2026}}</ref><ref name="Atananje2024">{{cite web |title=TÜBİTAK Başkanlığına Atanan Prof. Dr. Orhan Aydın Görevi Devraldı |url=https://tubitak.gov.tr/tr/haber/tubitak-baskanligina-atanan-prof-dr-orhan-aydin-gorevi-devraldi |website=TÜBİTAK |language=tr |date=17. 9. 2024 |access-date=21. 3. 2026}}</ref> == Djelatnosti == TÜBİTAK je vodeća turska ustanova za upravljanje, finansiranje i provođenje istraživanja.<ref name="AboutUs" /> Kao autonomna institucija, njime upravlja naučni odbor čije članove čine istaknuti naučnici iz [[univerzitet]]a, industrije i istraživačkih ustanova.<ref name="AboutUs" /> Prema službenom opisu rada ustanove, TÜBİTAK: * određuje politike u oblastima nauke i tehnologije; * podržava akademska i industrijska istraživanja i inovacije; * upravlja institutima za istraživanje i razvoj koji provode studije u skladu s nacionalnim prioritetima; * objavljuje knjige i časopise radi širenja naučne svijesti u društvu.<ref name="WhoWeAre" /><ref name="AboutUs" /> TÜBİTAK također predstavlja Tursku u međunarodnim istraživačkim aktivnostima i programima.<ref name="EnWiki" /> == Istraživački centri i instituti == Prema izvornom članku, TÜBİTAK-u su podređeni sljedeći istraživački centri i instituti:<ref name="EnWiki" /><ref name="RD">{{cite web |title=R&D Activities |url=https://www.tubitak.gov.tr/en/about-us/r-d-activities |website=TÜBİTAK |access-date=21. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> * [[Marmara Research Center|Marmara istraživački centar]] (MAM) ** Institut za energiju ** Institut za hranu ** Institut za hemijsku tehnologiju ** Institut za okoliš i čistiju proizvodnju ** Institut za materijale ** Institut za geonauke i nauke o moru ** Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju * Centar za istraživanje naprednih tehnologija informatike i informacijske sigurnosti (BİLGEM) ** Institut za istraživanje naprednih tehnologija ** Nacionalni istraživački institut za elektroniku i kriptologiju ** Institut za informacijske tehnologije ** Institut za istraživanje fundamentalnih nauka ** Institut za razvoj softvera ** Institut za kibernetičku sigurnost * Institut za istraživanje i razvoj odbrambene industrije (SAGE) * Institut za istraživanje svemirskih tehnologija (UZAY) * Nacionalni metrološki institut (UME) * Turski institut za menadžerske nauke (TÜSSİDE) * Tehnološka slobodna zona i tehnopark * Nacionalni akademski mrežni i informacijski centar (ULAKBİM) * Bursa laboratorij za ispitivanje i analizu (BUTAL) * Nacionalna opservatorija (TUG) * Institut za tehnologije željezničkog saobraćaja (RUTE) == Naučno izdavaštvo == TÜBİTAK izdaje 11 recenziranih naučnih časopisa na [[engleski jezik|engleskom jeziku]] po modelu ''diamond open access''.<ref name="EnWiki" /><ref name="Journals">{{cite web |title=About Institutional Repositories |url=https://journals.tubitak.gov.tr/about.html |website=TÜBİTAK Academic Journals |access-date=21. 3. 2026}}</ref> Prvi naučni časopis ustanove pokrenut je u decembru 1976. pod naslovom ''Doğa Bilim Dergisi''.<ref name="Journals" /> U portfelju TÜBİTAK-a nalaze se sljedeći časopisi:<ref name="EnWiki" /><ref name="Journals" /> * ''Turski časopis za poljoprivredu i šumarstvo'' (''Turkish Journal of Agriculture and Forestry'') * ''Turski časopis za biologiju'' (''Turkish Journal of Biology'') * ''Turski časopis za botaniku'' (''Turkish Journal of Botany'') * ''Turski časopis za hemiju'' (''Turkish Journal of Chemistry'') * ''Turski časopis za nauke o Zemlji'' (''Turkish Journal of Earth Sciences'') * ''Turski časopis za elektrotehniku i računarstvo'' (''Turkish Journal of Electrical Engineering and Computer Sciences'') * ''Turski časopis za matematiku'' (''Turkish Journal of Mathematics'') * ''Turski časopis za medicinske nauke'' (''Turkish Journal of Medical Sciences'') * ''Turski časopis za fiziku'' (''Turkish Journal of Physics'') * ''Turski časopis za veterinarske i animalne nauke'' (''Turkish Journal of Veterinary & Animal Sciences'') * ''Turski časopis za zoologiju'' (''Turkish Journal of Zoology'') == Nagrade == Glavni članak: [[TÜBİTAK Awards|Nagrade TÜBİTAK-a]] TÜBİTAK dodjeljuje vlastite nagrade za doprinos nauci i istraživanju.<ref name="EnWiki" /> == Proizvodi i projekti == Prema izvornom članku, među proizvodima i projektima povezanim s TÜBİTAK-om nalaze se:<ref name="EnWiki" /> * [[MILCEP]] * [[RASAT]] * BALISTIKA * AKIS – pametna identifikacijska kartica * HGK – komplet za navođenje * TÜBİTAK-SAGE SARB-83 * TÜBİTAK-SAGE TOGAN * TÜBİTAK-SAGE BOZOK * TÜBİTAK-SAGE KUZGUN * sistem za trodimenzionalno otkrivanje mina * [[Pardus]] * glava za samonavođenje * ETMTS-2 * ETMTS-3 (ALPER) * OZAN * [[SOM (projektil)|SOM]] * KGK – komplet pametnih krila * [[TOROS artillery rocket system|TOROS]] * termalna baterija * NEB Bunker Buster * [[GÖKTUĞ]] * projekt NBC-KET == Također pogledaj == * [[Turska akademija nauka]] * [[Bilim ve Teknik]] * [[Nacionalni akademski mrežni i informacijski centar]] == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|https://www.tubitak.gov.tr/}} * {{Commonscat|Scientific and Technological Research Council of Turkey}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Vijece za naucna i tehnoloska istrazivanja Turske}} [[Kategorija:Nauka i tehnologija u Turskoj]] [[Kategorija:Državne organizacije Turske]] [[Kategorija:Organizacije osnovane 1963.]] [[Kategorija:Ankara]] 5fkxx6fis72i0w4aezrfi2igrctbxn1 Haris Tabaković 0 532812 3848714 3847356 2026-05-23T01:36:44Z KWiki 9400 Izgleda da će ipak ići. Moja greška. 3848714 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Haris Tabaković | slika = File:FC RB Salzburg vs. FK Austria Wien (2023-04-09) 55.jpg | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1994|06|20}} | rodnigrad = [[Grenchen]] | rodnadržava = [[Švicarska]] | visina = 196 cm | pozicija = [[Napadač]] | omladinskegodine = –2012. | omladinskipogoni = [[BSC Young Boys]] | trenutniklub = [[Borussia Mönchengladbach]] | brojnadresu = 15 | godine1 = 2012–2015. | klubovi1 = [[BSC Young Boys|BSC Young Boys U-21]] | nastupi(golovi)1 = 31 (18) | godine2 = 2012–2016. | klubovi2 = [[BSC Young Boys]] | nastupi(golovi)2 = 22 (1) | godine3 = 2014–2015. | klubovi3 = → [[FC Wil 1900|Wil]] | nastupi(golovi)3 = 24 (11) | godine4 = 2016–2017. | klubovi4 = [[Grasshopper Club Zürich]] | nastupi(golovi)4 = 34 (2) | godine5 = 2017–2019. | klubovi5 = [[Debreceni VSC|Debrecen]] | nastupi(golovi)5 = 20 (12) | godine6 = 2019–2020. | klubovi6 = [[Diósgyőri VTK|Diósgyőr]] | nastupi(golovi)6 = 20 (2) | godine7 = 2020–2022. | klubovi7 = [[SC Austria Lustenau|Austria Lustenau]] | nastupi(golovi)7 = 46 (45) | godine8 = 2022–2023. | klubovi8 = [[FK Austria Beč|Austria Beč]] | nastupi(golovi)8 = 29 (17) | godine9 = 2023–2024. | klubovi9 = [[Hertha BSC]] | nastupi(golovi)9 = 34 (22) | godine10 = 2024– | klubovi10 = [[TSG 1899 Hoffenheim|Hoffenheim]] | nastupi(golovi)10 = 22 (3) | godine11 = 2025– | klubovi11 = → [[Borussia Mönchengladbach]] | nastupi(golovi)11 = 26 (11) | reprezentacija = Da | nacionalnegodine1 = 2012. | nacionalneekipe1 = [[Švicarska reprezentacija U18|Švicarska U18]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 2 (0) | nacionalnegodine2 = 2012–2013. | nacionalneekipe2 = [[Švicarska reprezentacija U19|Švicarska U19]] | nacionalninastupi(golovi)2 = 7 (0) | nacionalnegodine3 = 2013–2016. | nacionalneekipe3 = [[Švicarska reprezentacija U21|Švicarska U21]] | nacionalninastupi(golovi)3 = 15 (6) | nacionalnegodine4 = 2023– | nacionalneekipe4 = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] | nacionalninastupi(golovi)4 = 10 (4) | zadnjiuređaj = 31. marta 2026. }} '''Haris Tabaković''' (rođen 20. juna 1994. u [[Grenchen]]u) bosanskohercegovački je i [[Švicarska|švicarski]] [[nogomet]]aš koji igra na poziciji napadača. Trenutno nastupa za [[Borussia Mönchengladbach|Borussiju Mönchengladbach]], u kojoj je na posudbi iz njemačkog prvoligaša [[TSG 1899 Hoffenheim]]a, te za [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentaciju Bosne i Hercegovine]].<ref name="bundesliga2026">{{Citiranje weba |url=https://www.bundesliga.com/en/2bundesliga/player/haris-tabakovic |title=Haris Tabaković - Borussia Mönchengladbach – Player Profile |website=Bundesliga |date=30. 1. 2026 |access-date=1. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Rani život i obrazovanje == Njegovi roditelji napustili su [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] tokom rata 1994. i kao izbjeglice stigli u [[Švicarska|Švicarsku]], dok je njegova majka bila trudna s njim. Harisov otac Esad Tabaković rodom je iz [[Dubrave (Stolac)|Dubrava]] kod [[Stolac|Stoca]], a i majka Jasna, djevojački Sadžak, također je Stočanka.<ref>{{Cite web|url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/325156/zivotna_pricha_novog_zmaja_hercegovac_chiji_roditelji_su_prosli_ratni_pakao.html|title=ŽIVOTNA PRIČA NOVOG ZMAJA: Hercegovac čiji roditelji su prošli ratni pakao|website=slobodna-bosna.ba|language=bs-BA|access-date=1. 4. 2026}}</ref> Rođen je i odrastao u Grenchenu, u kantonu [[Kanton Solothurn|Solothurn]]. Tokom boravka u omladinskoj akademiji [[BSC Young Boys]]a, Tabaković je uz nogometne obaveze završio i stručno obrazovanje za bankarskog službenika.<ref name="hoffenheim2025">{{Citiranje weba |url=https://www.tsg-hoffenheim.de/aktuelles/news/2025/05/tabakovic-ich-war-schon-immer-ein-harter-arbeiter |title=Tabaković: „Ich war schon immer ein harter Arbeiter“ |website=TSG 1899 Hoffenheim |date=6. 5. 2025 |access-date=1. 4. 2026 |language=de }}</ref> == Karijera == === Počeci u Švicarskoj === Nogometno obrazovanje stekao je u akademiji BSC Young Boysa, gdje je za rezervni tim debitovao u martu 2012. Prvi profesionalni nastup u [[Superliga Švicarske]] upisao je u oktobru 2012. protiv [[FC Zürich]]a. U sezoni 2013/14. poslan je na jednoipogodišnju posudbu u [[FC Wil 1900|FC Wil]], gdje je u drugom rangu švicarskog nogometa postigao 11 golova u 24 nastupa. U januaru 2016. prelazi u [[Grasshopper Club Zürich]].<ref name="hoffenheim2025" /> Za ciriški klub odigrao je 34 ligaške utakmice i postigao dva gola. === Mađarska === [[Datoteka:FC RB Salzburg vs. FK Austria Wien (2023-04-09) 44.jpg|thumb|Tabaković u dvoboju tokom prvenstvenog susreta u Austriji, april 2023.]] U augustu 2017. karijeru je nastavio u [[Mađarska|Mađarskoj]], potpisavši ugovor s [[Debreceni VSC|Debrecenom]]. U svojoj prvoj sezoni postigao je 12 golova u 20 prvenstvenih nastupa. Zbog povrede je propustio cijelu sezonu 2018/19, nakon čega je u ljeto 2019. prešao u redove ligaškog konkurenta, [[Diósgyőri VTK|Diósgyőra]]. Za taj klub postigao je dva gola u 20 ligaških susreta prije nego što je napustio Mađarsku 2020. === Proboj u Austriji === U septembru 2020. pridružio se [[SC Austria Lustenau|Austriji Lustenau]], članu [[2. Liga (Austrija)|Druge austrijske lige]]. Tokom sezone 2021/22. zabilježio je proboj u karijeri, postigavši čak 27 golova u 23 nastupa, čime je postao najbolji strijelac lige i pomogao klubu da osigura promociju u najviši rang.<ref name="hertha2023">{{Citiranje weba |url=https://www.herthabsc.com/de/nachrichten/2023/08/transfer-haris-tabakovic-2324 |title=Hertha BSC verpflichtet Haris Tabaković |website=Hertha BSC |date=1. 8. 2023 |access-date=1. 4. 2026 |language=de}}</ref> Već u martu 2022. potpisao je ugovor s [[FK Austria Beč|Austrijom Beč]], gdje je nastavio s odličnim partijama. U sezoni 2022/23. postigao je 17 golova u 28 ligaških utakmica, postavši drugi najbolji strijelac [[Bundesliga Austrije|austrijske Bundeslige]].<ref name="hertha2023" /> === Njemačka === U augustu 2023. prešao je u [[Njemačka|Njemačku]], potpisavši za drugoligaša [[Hertha BSC]].<ref name="hertha2023"/> Odmah se nametnuo kao ključni igrač i u sezoni 2023/24. postao jedan od tri najbolja strijelca [[2. Bundesliga|2. Bundeslige]] s 22 gola u 32 utakmice, podijelivši titulu s Robertom Glatzelom i Christosom Tzolisom. Sredinom augusta 2024. prešao je u prvoligaša Hoffenheim.<ref name="hoffenheim2024">{{Citiranje weba |url=https://www.tsg-hoffenheim.de/aktuelles/news/2024/08/tsg-holt-haris-tabakovic-in-den-kraichgau |title=TSG holt Haris Tabaković in den Kraichgau |website=TSG 1899 Hoffenheim |date=23. 8. 2024 |access-date=1. 4. 2026 |language=de}}</ref> Uoči početka sezone 2025/26. Hoffenheim ga je posudio u Borussiju Mönchengladbach, gdje je nastavio s nastupima i postizanjem golova u prvoj njemačkoj ligi.<ref name="gladbach2025">{{Citiranje weba |url=https://www.borussia.de/news/borussia-leiht-haris-tabakovic-aus |title=Borussia leiht Haris Tabaković aus |website=Borussia Mönchengladbach |date=18. 7. 2025 |access-date=1. 4. 2026 |language=de}}</ref> == Reprezentativna karijera == U omladinskim kategorijama nastupao je za švicarske selekcije. Igrao je za U18, U19, te je od 2013. do 2016. sakupio 15 nastupa i šest golova za selekciju do 21 godine. Godine 2023. promijenio je sportsko državljanstvo i prihvatio poziv Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine. U seniorskoj reprezentaciji debitovao je u novembru 2023. protiv [[Nogometna reprezentacija Luksemburga|Luksemburga]].<ref name="hoffenheim2025"/> == Nagrade i priznanja == * '''SC Austria Lustenau''' ** Prvak Druge austrijske lige i promocija: 2021/22. * '''Pojedinačna priznanja''' ** Najbolji strijelac 2. Bundeslige: 2023/24. (22 gola) ** Najbolji strijelac Druge austrijske lige: 2021/22. (27 golova) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Haris Tabaković}} * [https://www.bundesliga.com/en/2bundesliga/player/haris-tabakovic Haris Tabaković na stranici Bundeslige] {{en simbol}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2026. u nogometu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Tabaković, Haris}} [[Kategorija:Rođeni 1994.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Grenchen]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 21. vijeka]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Švicarski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Young Boysa]] [[Kategorija:Nogometaši Wila]] [[Kategorija:Nogometaši Grasshopper Club Züricha]] [[Kategorija:Nogometaši Debreceni VSC-a]] [[Kategorija:Nogometaši Diósgyőri VTK-a]] [[Kategorija:Nogometaši Austrije Beč]] [[Kategorija:Nogometaši SC Austria Lustenaua]] [[Kategorija:Nogometaši Herthe]] [[Kategorija:Nogometaši 1899 Hoffenheima]] [[Kategorija:Nogometaši Borussije Mönchengladbach]] [[Kategorija:Nogometaši Grasshoppera]] p7lnuhqm2umhrc57pznl43kryutqnzq 3848715 3848714 2026-05-23T01:37:19Z KWiki 9400 [[Kategorija:Nogometaši Grasshopper Club Züricha]] uklonjena (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848715 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Haris Tabaković | slika = File:FC RB Salzburg vs. FK Austria Wien (2023-04-09) 55.jpg | datumrođenja = {{Datum rođenja i godine|1994|06|20}} | rodnigrad = [[Grenchen]] | rodnadržava = [[Švicarska]] | visina = 196 cm | pozicija = [[Napadač]] | omladinskegodine = –2012. | omladinskipogoni = [[BSC Young Boys]] | trenutniklub = [[Borussia Mönchengladbach]] | brojnadresu = 15 | godine1 = 2012–2015. | klubovi1 = [[BSC Young Boys|BSC Young Boys U-21]] | nastupi(golovi)1 = 31 (18) | godine2 = 2012–2016. | klubovi2 = [[BSC Young Boys]] | nastupi(golovi)2 = 22 (1) | godine3 = 2014–2015. | klubovi3 = → [[FC Wil 1900|Wil]] | nastupi(golovi)3 = 24 (11) | godine4 = 2016–2017. | klubovi4 = [[Grasshopper Club Zürich]] | nastupi(golovi)4 = 34 (2) | godine5 = 2017–2019. | klubovi5 = [[Debreceni VSC|Debrecen]] | nastupi(golovi)5 = 20 (12) | godine6 = 2019–2020. | klubovi6 = [[Diósgyőri VTK|Diósgyőr]] | nastupi(golovi)6 = 20 (2) | godine7 = 2020–2022. | klubovi7 = [[SC Austria Lustenau|Austria Lustenau]] | nastupi(golovi)7 = 46 (45) | godine8 = 2022–2023. | klubovi8 = [[FK Austria Beč|Austria Beč]] | nastupi(golovi)8 = 29 (17) | godine9 = 2023–2024. | klubovi9 = [[Hertha BSC]] | nastupi(golovi)9 = 34 (22) | godine10 = 2024– | klubovi10 = [[TSG 1899 Hoffenheim|Hoffenheim]] | nastupi(golovi)10 = 22 (3) | godine11 = 2025– | klubovi11 = → [[Borussia Mönchengladbach]] | nastupi(golovi)11 = 26 (11) | reprezentacija = Da | nacionalnegodine1 = 2012. | nacionalneekipe1 = [[Švicarska reprezentacija U18|Švicarska U18]] | nacionalninastupi(golovi)1 = 2 (0) | nacionalnegodine2 = 2012–2013. | nacionalneekipe2 = [[Švicarska reprezentacija U19|Švicarska U19]] | nacionalninastupi(golovi)2 = 7 (0) | nacionalnegodine3 = 2013–2016. | nacionalneekipe3 = [[Švicarska reprezentacija U21|Švicarska U21]] | nacionalninastupi(golovi)3 = 15 (6) | nacionalnegodine4 = 2023– | nacionalneekipe4 = [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|Bosna i Hercegovina]] | nacionalninastupi(golovi)4 = 10 (4) | zadnjiuređaj = 31. marta 2026. }} '''Haris Tabaković''' (rođen 20. juna 1994. u [[Grenchen]]u) bosanskohercegovački je i [[Švicarska|švicarski]] [[nogomet]]aš koji igra na poziciji napadača. Trenutno nastupa za [[Borussia Mönchengladbach|Borussiju Mönchengladbach]], u kojoj je na posudbi iz njemačkog prvoligaša [[TSG 1899 Hoffenheim]]a, te za [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentaciju Bosne i Hercegovine]].<ref name="bundesliga2026">{{Citiranje weba |url=https://www.bundesliga.com/en/2bundesliga/player/haris-tabakovic |title=Haris Tabaković - Borussia Mönchengladbach – Player Profile |website=Bundesliga |date=30. 1. 2026 |access-date=1. 4. 2026 |language=en}}</ref> == Rani život i obrazovanje == Njegovi roditelji napustili su [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] tokom rata 1994. i kao izbjeglice stigli u [[Švicarska|Švicarsku]], dok je njegova majka bila trudna s njim. Harisov otac Esad Tabaković rodom je iz [[Dubrave (Stolac)|Dubrava]] kod [[Stolac|Stoca]], a i majka Jasna, djevojački Sadžak, također je Stočanka.<ref>{{Cite web|url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/325156/zivotna_pricha_novog_zmaja_hercegovac_chiji_roditelji_su_prosli_ratni_pakao.html|title=ŽIVOTNA PRIČA NOVOG ZMAJA: Hercegovac čiji roditelji su prošli ratni pakao|website=slobodna-bosna.ba|language=bs-BA|access-date=1. 4. 2026}}</ref> Rođen je i odrastao u Grenchenu, u kantonu [[Kanton Solothurn|Solothurn]]. Tokom boravka u omladinskoj akademiji [[BSC Young Boys]]a, Tabaković je uz nogometne obaveze završio i stručno obrazovanje za bankarskog službenika.<ref name="hoffenheim2025">{{Citiranje weba |url=https://www.tsg-hoffenheim.de/aktuelles/news/2025/05/tabakovic-ich-war-schon-immer-ein-harter-arbeiter |title=Tabaković: „Ich war schon immer ein harter Arbeiter“ |website=TSG 1899 Hoffenheim |date=6. 5. 2025 |access-date=1. 4. 2026 |language=de }}</ref> == Karijera == === Počeci u Švicarskoj === Nogometno obrazovanje stekao je u akademiji BSC Young Boysa, gdje je za rezervni tim debitovao u martu 2012. Prvi profesionalni nastup u [[Superliga Švicarske]] upisao je u oktobru 2012. protiv [[FC Zürich]]a. U sezoni 2013/14. poslan je na jednoipogodišnju posudbu u [[FC Wil 1900|FC Wil]], gdje je u drugom rangu švicarskog nogometa postigao 11 golova u 24 nastupa. U januaru 2016. prelazi u [[Grasshopper Club Zürich]].<ref name="hoffenheim2025" /> Za ciriški klub odigrao je 34 ligaške utakmice i postigao dva gola. === Mađarska === [[Datoteka:FC RB Salzburg vs. FK Austria Wien (2023-04-09) 44.jpg|thumb|Tabaković u dvoboju tokom prvenstvenog susreta u Austriji, april 2023.]] U augustu 2017. karijeru je nastavio u [[Mađarska|Mađarskoj]], potpisavši ugovor s [[Debreceni VSC|Debrecenom]]. U svojoj prvoj sezoni postigao je 12 golova u 20 prvenstvenih nastupa. Zbog povrede je propustio cijelu sezonu 2018/19, nakon čega je u ljeto 2019. prešao u redove ligaškog konkurenta, [[Diósgyőri VTK|Diósgyőra]]. Za taj klub postigao je dva gola u 20 ligaških susreta prije nego što je napustio Mađarsku 2020. === Proboj u Austriji === U septembru 2020. pridružio se [[SC Austria Lustenau|Austriji Lustenau]], članu [[2. Liga (Austrija)|Druge austrijske lige]]. Tokom sezone 2021/22. zabilježio je proboj u karijeri, postigavši čak 27 golova u 23 nastupa, čime je postao najbolji strijelac lige i pomogao klubu da osigura promociju u najviši rang.<ref name="hertha2023">{{Citiranje weba |url=https://www.herthabsc.com/de/nachrichten/2023/08/transfer-haris-tabakovic-2324 |title=Hertha BSC verpflichtet Haris Tabaković |website=Hertha BSC |date=1. 8. 2023 |access-date=1. 4. 2026 |language=de}}</ref> Već u martu 2022. potpisao je ugovor s [[FK Austria Beč|Austrijom Beč]], gdje je nastavio s odličnim partijama. U sezoni 2022/23. postigao je 17 golova u 28 ligaških utakmica, postavši drugi najbolji strijelac [[Bundesliga Austrije|austrijske Bundeslige]].<ref name="hertha2023" /> === Njemačka === U augustu 2023. prešao je u [[Njemačka|Njemačku]], potpisavši za drugoligaša [[Hertha BSC]].<ref name="hertha2023"/> Odmah se nametnuo kao ključni igrač i u sezoni 2023/24. postao jedan od tri najbolja strijelca [[2. Bundesliga|2. Bundeslige]] s 22 gola u 32 utakmice, podijelivši titulu s Robertom Glatzelom i Christosom Tzolisom. Sredinom augusta 2024. prešao je u prvoligaša Hoffenheim.<ref name="hoffenheim2024">{{Citiranje weba |url=https://www.tsg-hoffenheim.de/aktuelles/news/2024/08/tsg-holt-haris-tabakovic-in-den-kraichgau |title=TSG holt Haris Tabaković in den Kraichgau |website=TSG 1899 Hoffenheim |date=23. 8. 2024 |access-date=1. 4. 2026 |language=de}}</ref> Uoči početka sezone 2025/26. Hoffenheim ga je posudio u Borussiju Mönchengladbach, gdje je nastavio s nastupima i postizanjem golova u prvoj njemačkoj ligi.<ref name="gladbach2025">{{Citiranje weba |url=https://www.borussia.de/news/borussia-leiht-haris-tabakovic-aus |title=Borussia leiht Haris Tabaković aus |website=Borussia Mönchengladbach |date=18. 7. 2025 |access-date=1. 4. 2026 |language=de}}</ref> == Reprezentativna karijera == U omladinskim kategorijama nastupao je za švicarske selekcije. Igrao je za U18, U19, te je od 2013. do 2016. sakupio 15 nastupa i šest golova za selekciju do 21 godine. Godine 2023. promijenio je sportsko državljanstvo i prihvatio poziv Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine. U seniorskoj reprezentaciji debitovao je u novembru 2023. protiv [[Nogometna reprezentacija Luksemburga|Luksemburga]].<ref name="hoffenheim2025"/> == Nagrade i priznanja == * '''SC Austria Lustenau''' ** Prvak Druge austrijske lige i promocija: 2021/22. * '''Pojedinačna priznanja''' ** Najbolji strijelac 2. Bundeslige: 2023/24. (22 gola) ** Najbolji strijelac Druge austrijske lige: 2021/22. (27 golova) == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Haris Tabaković}} * [https://www.bundesliga.com/en/2bundesliga/player/haris-tabakovic Haris Tabaković na stranici Bundeslige] {{en simbol}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na SP 2026. u nogometu}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Tabaković, Haris}} [[Kategorija:Rođeni 1994.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Grenchen]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sportisti 21. vijeka]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački nogometaši]] [[Kategorija:Švicarski nogometaši]] [[Kategorija:Nogometaši Young Boysa]] [[Kategorija:Nogometaši Wila]] [[Kategorija:Nogometaši Debreceni VSC-a]] [[Kategorija:Nogometaši Diósgyőri VTK-a]] [[Kategorija:Nogometaši Austrije Beč]] [[Kategorija:Nogometaši SC Austria Lustenaua]] [[Kategorija:Nogometaši Herthe]] [[Kategorija:Nogometaši 1899 Hoffenheima]] [[Kategorija:Nogometaši Borussije Mönchengladbach]] [[Kategorija:Nogometaši Grasshoppera]] eu690if9egaj2dzfmh43inx4uxtw7ec Vladimir Andrle 0 533878 3848697 3839394 2026-05-22T23:07:07Z Mhare 481 3848697 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Vladimir Andrle | datum_rođenja = 1985. | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | nacionalnost = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] | obrazovanje = [[Muzička akademija Univerziteta u Sarajevu]] | zanimanje = muzički pedagog, društveni radnik | poznat_po = predsjednik [[La Benevolencija|JKPHD "La Benevolencija"]] }} '''Vladimir Andrle''' (rođen 1985. u [[Sarajevo|Sarajevu]]) bosanskohercegovački je muzički pedagog i društveni radnik. Predsjednik je Jevrejskog kulturno-prosvjetnog i humanitarnog društva "[[La Benevolencija]]" i jedan od javnih predstavnika [[Jevreji u Bosni i Hercegovini|jevrejske zajednice u Bosni i Hercegovini]].<ref name="rotary">{{cite web |title=Vladimir Andrle |url=https://rotary-sarajevo-international.org/member/40/vladimir-andrle |website=Rotary International Delta Sarajevo |access-date=23. 5. 2026}}</ref><ref name="aljazeera">{{cite web |last=Sofić |first=Ibrahim |title=La Benevolencija, najveći ratni humanitarac podstanar pored čitavog doma |url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2022/10/9/la-benevolencija-najveci-ratni-humanitarac-podstanar-pored-citavog-doma |website=Al Jazeera Balkans |date=9. 10. 2022 |access-date=23. 5. 2026}}</ref> == Biografija == Andrle je rođen 1985. u Sarajevu, gdje je završio osnovno, srednje i visoko obrazovanje. Diplomirao je na [[Muzička akademija Univerziteta u Sarajevu|Muzičkoj akademiji Univerziteta u Sarajevu]], na odsjeku za muzičku teoriju i pedagogiju.<ref name="rotary"/> Tokom studija počeo je raditi u nastavi, najprije kao nastavnik muzičke kulture u Gimnaziji Katoličkog školskog centra u Sarajevu. Kasnije je radio u više osnovnih i srednjih škola, predajući historiju muzike i osnovne muzičke elemente.<ref name="rotary"/> == Djelovanje u jevrejskoj zajednici == Od mladosti je aktivan u institucijama jevrejske zajednice u Sarajevu i Bosni i Hercegovini. Bio je predsjednik studentskog kluba Jevrejske zajednice Bosne i Hercegovine, član Predsjedništva Jevrejske opštine Sarajevo i član rukovodstva JKPHD "La Benevolencija".<ref name="rotary"/> U javnosti se isticao radom na očuvanju jevrejske kulturne baštine, položaju manjinskih zajednica i pitanjima jednakih građanskih prava u Bosni i Hercegovini.<ref name="fena">{{cite web |title=Andrle: Problem za Jevreje ustavna diskriminacija i nepostojanje zakona o restituciji |url=https://fena.ba/article/1522814/andrle- |website=FENA |date=19. 3. 2023 |access-date=23. 5. 2026}}</ref> Na čelo "La Benevolencije" došao je 2022, naslijedivši [[Jakob Finci|Jakoba Fincija]].<ref name="stav">{{cite web |last=Abaz |first=Mirza |title=Vladimir Andrle: Politika je instrumentalizirala traumu, borimo se za jednakost, a ne ekskluzivitet |url=https://stav.ba/vijest/vladimir-andrle-politika-je-instrumentalizirala-traumu-borimo-se-za-jednakost-a-ne-ekskluzivitet/17594 |website=Stav |date=7. 6. 2023 |access-date=23. 5. 2026}}</ref> Kao predsjednik društva govorio je o problemima finansiranja nacionalnih kulturnih društava, restituciji imovine i statusu zgrade "La Benevolencije" u Sarajevu.<ref name="aljazeera"/><ref name="fena"/> == Javni nastupi == Andrle u javnim nastupima povezuje pitanja jevrejske zajednice s općim stanjem manjinskih prava u Bosni i Hercegovini. Naglašavao je da je jevrejska kultura dio bosanskohercegovačkog društvenog i kulturnog mozaika, ali i da se Jevreji, kao i druge manjine, suočavaju s ustavnom diskriminacijom i neriješenim pitanjem povrata imovine.<ref name="fena"/> U intervjuima i javnim tekstovima govorio je i o političkim podjelama, govoru mržnje, odnosu prema naslijeđu [[Holokaust|Holokausta]] i potrebi da se manjinske zajednice posmatraju kao ravnopravan dio društva, a ne kao izdvojene kulturne skupine.<ref name="stav"/><ref name="analiziraj">{{cite web |title=Vladimir Andrle: BiH je danas za Jevreje možda najsigurnija zemlja u svijetu |url=https://analiziraj.ba/vladimir-andrle-bih-je-danas-za-jevreje-mozda-najsigurnija-zemlja-u-svijetu/ |website=Analiziraj.ba |access-date=23. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Andrle, Vladimir}} [[Kategorija:Rođeni 1985.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Jevreji u Bosni i Hercegovini]] 8pmvrb6muygrjzbv9vfsd4220eagkds Zastava Nacističke Njemačke 0 534087 3848730 3845738 2026-05-23T04:52:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848730 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zastava | naslov = Zastava Nacističke Njemačke (1935–1945) | slika = Flag of Germany (1935–1945).svg | veličina_slike = 200px | noborder = | alt = | opis_slike = | članak = | nadimak = | ostali_nadimci = | korištenje = [[Nacionalna zastava|Nacionalna]] i [[pomorska zastava]] | simbol = | proporcije = 3:5 | usvojena = 15. septembar 1935. | ukinuta = 23. maj 1945. | dizajn = [[Vertikala i horizontala|Horizontalna]] [[zastava]] s [[Crvena|crvenom]] [[Polje (heraldika)|pozadinom]] i [[Crna|crnom]] [[Svastika|svastikom]] u [[Bijela|bijelom]] [[krug]]u | dizajner = [[Adolf Hitler]] | slika2 = Flag of Germany (1933–1935).svg | nadimak2 = Zastava Nacističke Njemačke (1933–1935) | korištenje2 = [[Nacionalna zastava|Nacionalna]] i [[pomorska zastava]] | proporcije2 = 3:5 | usvojena2 = 14. mart 1933. | ukinuta2 = 15. septembar 1935. | dizajn2 = [[Vertikala i horizontala|Horizontalna]] [[trobojka]] s [[Crna|crnom]], [[Bijela|bijelom]] i [[Crvena|crvenom]] bojom }} '''Zastava Nacističke Njemačke''', službeno nazvana ''Zastava Rajha i nacionalna zastava'' ({{de|Reichs- und Nationalflagge}}<ref name="flag1935">{{cite web |url= http://www.documentarchiv.de/ns/1935/flaggen1935_ges.html |title= Reichsflaggengesetz (Eines der drei "Nürnberger Gesetze") |website= documentArchiv.de |language=de |trans-title= Zakon o zastavi Reicha (jedan od tri "Nirnberška zakona") |date= 15. 9. 1935 |access-date= 7. 11. 2024}}</ref>), a poznata i kao '''nacistička zastava''' ili '''zastava sa svastikom''' (''Hakenkreuzflagge'' – doslovno "zastava s kukastim križem"), imala je crvenu pozadinu s crnom svastikom u bijelom krugu. Prvobitno je korištena kao zastava Nacionalsocijalističke njemačke radničke partije (NSDAP), poznatije kao [[Nacistička stranka]], nakon njenog osnivanja 1920.<ref name="swastika">{{cite encyclopedia |url= https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/history-of-the-swastika |title= The History of the Swastika |author= Memorijalni muzej holokausta Sjedinjenih Američkih Država |encyclopedia= Holocaust Encyclopedia |access-date=7. 11. 2024 |language=en}}</ref> Ubrzo nakon imenovanja [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] za [[Njemački kancelar|kancelara]] 1933. usvojena je kao obavezna za upotrebu, dok je nacionalna zastava bila [[Zastava Njemačkog Carstva|crno-bijelo-crvena trobojka]] [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]].<ref name="flag1933">{{cite web |url= http://www.documentarchiv.de/ns/flaggen.html |title= Erlaß des Reichspräsidenten über die vorläufige Regelung der Flaggenhissung |author= Paul von Hindenburg |website= documentArchiv.de |language=de |trans-title= Dekret predsjednika za privremeno regulisanje podizanja zastave |date= 12. 3. 1933 |access-date= 17. 7. 2010 |author-link= Paul von Hindenburg}}</ref> Godinu nakon smrti predsjednika [[Paul von Hindenburg|Paula von Hindenburga]] ovaj aranžman je okončan. Nacisti su zabranili upotrebu carske trobojke, nazivajući je "[[reakcionar]]nom",<ref name="time-magazine-1935-nazi-rally">Izjava [[Hermann Göring|Hermanna Göringa]], citirana u {{lang|de|''[[Völkischer Beobachter]]u''}} (17. septembar 1935). {{de simbol}}</ref> i učinili su zastavu svoje stranke nacionalnom zastavom Njemačke kao dio [[Nirnberški zakoni|Nirnberških zakona]] iz 1935,<ref name="flag1935"/> što je ostalo na snazi do [[Kraj Drugog svjetskog rata u Evropi|kraja Drugog svjetskog rata]] i pada Trećeg rajha. == Historija == === Porijeklo === Dizajn nacističke zastave Hitler je predstavio kao stranačku zastavu sredinom 1920, otprilike godinu prije nego što je (29. jula 1921) postao vođa svoje političke stranke: zastava s crvenom pozadinom, bijelim krugom i crnom svastikom u sredini. Dizajnirao ju je sam Hitler, kako je opisano u njegovoj knjizi ''[[Mein Kampf]]'', u kojoj je objasnio nastanak dizajna nacističke zastave, nakon što je predstavio nekoliko prijedloga:<ref name="swastika"/> {{Citat2|U međuvremenu, ja sam, nakon bezbrojnih pokušaja, odredio konačni oblik: zastavu s crvenom pozadinom, bijelim krugom i crnom svastikom u sredini. Nakon dugih pokušaja također sam našao određenu proporciju između veličine zastave i veličine bijelog kruga te oblik i debljinu svastike.<ref name="swastika"/>|Adolf Hitler, ''Mein Kampf'' (1925)}} Nacistička stranka nije bila jedina stranka koja je koristila svastiku u Njemačkoj. Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog]] rata niz krajnje desničarskih nacionalističkih pokreta usvojio je svastiku. Kao simbol, počela se povezivati ​​s idejom rasno "čiste" države.<ref name="swastika"/> === Obavezna stranačka zastava (1933–1935) === Ubrzo nakon što je Hitler imenovan kancelarom 30. januara 1933, zabranjena je crno-crveno-zlatna trobojka [[Vajmarska Republika|Vajmarske Republike]]; odlukom od 12. marta uspostavljene su dvije legalne zastave: ponovo uvedena crno-bijelo-crvena carska trobojka i zastava Nacističke stranke.<ref name="flag1933"/><ref name="historicalFlags">{{cite web |url= http://www.loeser.us/flags/germany_note_1.html |title= The German Swastika Flag 1933–1945 |author= Fornax |work= Historical flags of our ancestors |access-date= 17. 7. 2010}}</ref> Uprkos tome nove zastave nisu zvanično uvedene do 14. marta 1933. iako je ova upotreba možda formalno počela ranije.<ref>{{Cite web |url= https://www.crwflags.com/fotw/flags/de1933.html |title= Third Reich 1933-1945 (Germany) Flags used 11 March 1933 – 15 September 1935}}</ref> Dana 29. aprila 1933. ministar unutrašnjih poslova [[Wilhelm Frick]] donio je dekret da svi trgovački brodovi moraju istaći crno-bijelo-crvenu zastavu na [[Krma|krmi]] i zastavu Nacističke stranke na signalnom jarbolu.<ref>{{cite web |url= http://www.documentarchiv.de/ns/flaggen.html |title= Erlaß über das Setzen der Hakenkreuzflagge auf Kauffahrteischiffen |author= Wilhelm Frick |work= documentArchiv.de |language=de |trans-title= Dekret o postavljanju zastave sa svastikom na trgovačkim brodovima |date= 29. 4. 1933 |access-date= 7. 11. 2024 |author-link= Wilhelm Frick}}</ref> {{Višestruka slika | align = center | image1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | caption1 = Prva nacionalna zastava Nacističke Njemačke (1933–1935), koja je odgovarala zastavi [[Sjevernonjemačka konfederacija|Sjevernonjemačke konfederacije]] (1867–1871) i [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]] (1871–1919). | image2 = Flag of the NSDAP (1920–1945).svg | caption2 = Zastava Nacističke stranke (1920–1945). Na njoj je svastika centrirana, što je čini malo drugačijom od nacionalne zastave korištene nakon 1935, na kojoj je svastika pomaknuta ulijevo. }} U početku je službena specifikacija za nacističku zastavu određivala da bijeli krug sa svastikom bude na sredini zastave. Međutim, 20. decembra 1933. izdan je dekret kojim se odobrava upotreba necentrirane verzije zastave sa svastikom na moru.<ref>{{cite web |url= http://www.documentarchiv.de/ns/flaggen.html |title= Verordnung über die vorläufige Regelung der Flaggenführung auf Kauffahrteischiffen |author= Paul von Hindenburg |website= documentArchiv.de |language=de |trans-title= Uredba o privremenom regulisanju isticanja zastave na trgovačkim brodovima |date= 20. 12. 1933 |access-date= 7. 11. 2024}}</ref> Ovo je bila čisto praktična odluka namijenjena da amblem bude vidljiviji (jer kada se zastava brzo vihori, vanjska polovina izgleda kraća od polovine pored koplja, a za centrirani bijeli krug činilo bi se da je bliže slobodnom krilu). Štaviše, iako je nacistička zastava na kopnu imala svastiku s obje strane "okrenutu udesno", nacistička zastava na moru prikazivala je svastiku na poleđini kao ogledalnu sliku, tako da je na prednjoj strani svastika bila okrenuta udesno, a na zadnjoj ulijevo. Nije potpuno poznato kada je promijenjena poleđina zastave sa svastikom na moru, ali se može pretpostaviti da je ova to urađeno kao dio propisa od 20. decembra 1933. Razlozi su bili isti u oba slučaja: poboljšanje izgleda ("optičkih proporcija") zastave kada se koristi na moru i poboljšanje vidljivosti važnih elemenata dizajna (eliminisanjem potencijalnog sjenčenja tamne svastike na bijelom krugu, posebno na jakoj Sunčevoj svjetlosti). U publikaciji [[Vlada Nacističke Njemačke|njemačke vlade]] ''Die Flaggen des deutschen Reiches'' (izdanje iz 1934) prikazane su obje verzije zastave sa svastikom, pozivajući se na centriranu verziju kao na "zastavu s kukastim križem" (''Hakenkreuzflagge''), a na necentriranu kao na "zastavu s kukastim križem na trgovačkim brodovima" (''Hakenkreuzflagge auf Kauffahrteischiffen'').<ref name="historicalFlags"/><ref>{{Cite web |url= http://flagspot.net/flags/de1933_o.html |title= Centred vs. Offset Disc and Swastika 1933–1945 (Germany)}}</ref> === Nacionalna i mornarička zastava (1939–1945) === [[Datoteka:SS Bremen incident illustration.jpg|mini|250px|Ilustracija koja prikazuje napad antinacističkih demonstranata na ''Bremen'', usidren u [[Njujorška luka|Njujorškoj luci]], 26. jula 1935.]] Dana 15. septembra 1935, godinu nakon smrti predsjednika Reicha Paula von Hindenburga, nacistička zastava postala je nacionalna zastava i simbol Njemačke.<ref name="flag1935"/> Jedan od razloga za promjenu mogao je biti incident od 26. jula 1935, kada se grupa demonstranata u [[New York]]u ukrcala na prekookeanski brod ''[[SS Bremen (1928)|Bremen]]'', strgnula zastavu Nacističke stranke s koplja i bacila je u rijeku [[Hudson (rijeka)|Hudson]]. Kada je njemački ambasador protestovao, američki zvaničnici odgovorili su da svastika nije njemačka nacionalna zastava (za razliku od crno-bijelo-crvene trobojke) te stoga počinioci ne mogu biti krivično gonjeni i kažnjeni zbog nepostojanja elemenata krivičnog djela, jer nije oštećena njemačka nacionalna zastava nego samo simbol političke stranke.<ref>Brian Leigh Davis, ''Flags & standards of the Third Reich'', "Macdonald & Jane's", London, 1975; {{ISBN|0-356-04879-9}}</ref> Novi zakon o zastavi, koji je donesen kao dio Nirnberških zakona,<ref name="flag1935"/> najavljen je na godišnjem stranačkom skupu u [[Nürnberg]]u 1935,<ref>{{cite web |url= http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,749071-2,00.html |title= GERMANY: Little Man, Big Doings |work= [[Time (magazin)|Time]] |date= 23. 9. 1935 |access-date= 14. 5. 2026 |archive-date= 4. 11. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121104135248/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,749071-2,00.html |url-status= dead }}</ref> gdje je Hermann Göring tvrdio da je stara crno-bijelo-crvena zastava, iako poštovana, simbol prošlih vremena i da joj prijeti opasnost da je koriste "reakcionari".<ref name="time-magazine-1935-nazi-rally"/> Do 15. septembra 1935. bila je odobrena upotreba zastave sa svastikom u centru, a decentrirana verzija predviđena je samo za upotrebu na moru, ali tog dana zastava sa svastikom i zastava sa svastikom na trgovačkim brodovima – uzdignute na rang nacionalne zastave, odnosno civilne zastave – ujedinjene su i otad identične, osim naličja – propisi su zahtijevali da krug i svastika budu "malo" istaknuti od centra prema jarbolu. Stoga je nakon rata nastala određena konfuzija u vezi s tim. [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznički]] vojnici smatrali su verzije svastike s centriranim krugom "nacionalnim zastavama", pa su mnoge publikacije kasnije pogrešno tvrdile da je ta verzija korištena do kraja Drugog svjetskog rata. Zapravo, jedine verzije zastave s centriranim krugom korištene nakon 1935. bile su stranačke zastave Nacističke stranke.<ref name="historicalFlags"/> [[Datoteka:Flag (AM 695001-1).jpg|mini|lijevo|Zastava Nacističke Njemačke koju je u blizini južne obale rijeke [[Rapido (rijeka)|Rapido]] približno 1200 m zapadno od [[Monte Cassino|Monte Cassina]] našao J.&nbsp;McQuorkindale u noći sa 17. na 18. februar 1944. Čini se da je svastika na ovoj slici okrenuta ulijevo.]] == Simbolizam == Nacistička zastava preuzima boje od carske trobojke, a Hitler je napisao da je "uvijek bio za zadržavanje starih boja" jer ih je kao vojnik smatrao svojim "najsvetijim posjedom", a i zato što su odgovarale njegovom ličnom ukusu.<ref name=":0">[http://gutenberg.net.au/ebooks02/0200601.txt ''Mein Kampf'' na Projektu "Gutenberg"]</ref> Dodao je novu simboliku bojama, navodeći da "crvena izražava društvenu misao koja je u osnovi pokreta, bijela nacionalnu misao", a da je crna svastika simbol "[[Arijska rasa|arijske rase]]" i "ideala kreativnog rada koji je sam po sebi i uvijek će biti antisemitski".<ref name=":0"/> == Pravni status i upotreba nakon 1945. == Na kraju Drugog svjetskog rata, nakon poraza Nacističke Njemačke, [[Zakon Kontrolnog vijeća br. 1 – Ukidanje nacističkih zakona|prvim zakonom]] koji je donijelo [[Savezničko kontrolno vijeće]] 20. septembra 1945. ukinuti su svi simboli i stavljeni van snage svi relevantni nacistički zakoni.<ref>{{cite web |url= http://www.ena.lu/?doc=16808&lang=2 |title= Law N° 1 from the Control Council for Germany: Repealing of Nazi Laws |author= Savezničko kontrolno vijeće |work= European Navigator |date= 20. 9. 1945 |access-date= 23. 12. 2007 |url-status=dead |archive-url= https://archive.today/20120604132902/http://www.cvce.eu/obj/european_navigator-en-9d0c13eb-88f0-4158-8c78-a544b48f0b61 |archive-date= 4. 6. 2012 |language=en}}</ref> Posjedovanje, uvoz ili isticanje zastava sa svastikom [[Zabrana nacističkih simbola|zabranjeno je u nekoliko zemalja]] otad, posebno u Njemačkoj. {{Višestruka slika | align = right | image1 = Charlottesville 'Unite the Right' Rally (35780274914) crop.jpg | caption1 = Istaknuti aktivisti [[Alternativna desnica|alternativne desnice]] bili su ključni u organizaciji skupa "[[Ujedinite desnicu]]" u [[Charlottesville (Virginia)|Charlottesvilleu]] ([[Virginia]]) u augustu 2017. Ovdje učesnici skupa nose [[Zastave Konfederativnih Država Amerike#Bojna zastava|bojne zastave Konfederacije]], [[Gadsdenova zastava|Gadsdenovu]], nacističku i zastavu s prikazom [[Mjölnir]]a. | image2 = Neonazi 2.4.2005 München.jpg | caption2 = Učesnici nacionalističkog marša u [[München]]u (2005) nose ''[[Reichsflagge]]'' i ''Reichsdienstflagge'' iz 1933–1935. Iako su nacisti zabranili ovu zastavu 1935. zbog njene "reakcionarne prirode", neonacisti u modernoj Njemačkoj pribjegavaju da je koriste kao simbol, zbog zabrane korištenja svastike na zastavi (član 86a Krivičnog zakona Njemačke). }} Danas nacističku zastavu sa svastikom i dalje upotrebljavaju [[Neonacizam|neonacističke]] pristalice i simpatizeri izvan Njemačke, dok u Njemačkoj neonacisti umjesto nje koriste zastavu domovine iz 1933–1935, jer je spomenuta zabrana svih [[Nacistička simbolika|nacističkih simbola]] (svastika, znak [[Schutzstaffel|SS-a]] itd.) još na snazi ​​u Njemačkoj prema [[Član 86a Krivičnog zakona Njemačke|članu 86a]] njemačkog [[Krivični zakon Njemačke|Krivičnog zakona]]. Međutim, carska crno-bijelo-crvena zastava prvobitno nije imala nikakvo rasističko ili antisemitsko značenje uprkos kratkoj upotrebi u Nacističkoj Njemačkoj.<ref>{{Cite web |url= https://www.adl.org/education/references/hate-symbols/imperial-german-flag |title= Imperial German Flag |website= adl.org |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20211208140144/https://www.adl.org/education/references/hate-symbols/imperial-german-flag |archive-date= 8. 12. 2021 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Lična heraldička zastava Adolfa Hitlera]] * ''[[Reichskriegsflagge]]'' * [[Spisak njemačkih zastava]] * [[Spisak zastava Luftwaffea (1933–1945)]] * [[Spisak zastava Njemačke mornarice (1935–1945)]] * [[Spisak zastava Wehrmacht i Heera (1933–1945)]] * [[Zastava Njemačke]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.gesetze-im-internet.de/stgb/__86a.html Odredba u njemačkom Krivičnom zakonu koja isticanje, vlasništvo, proizvodnju, trgovinu ili skladištenje zastave proglašava nezakonitim] {{de simbol}} * [http://www.flagsforum.com/viewtopic.php?f=25&t=35 Boje Armije Njemačkog Carstva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102193821/http://www.flagsforum.com/viewtopic.php?f=25&t=35 |date= 2. 1. 2014}} {{Zastave Njemačke}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Simboli Nacističke Njemačke]] [[Kategorija:Svastika]] [[Kategorija:Adolf Hitler]] [[Kategorija:Zastave bivših država]] [[Kategorija:Zastave Nacističke Njemačke]] [[Kategorija:Zastave s crnom, crvenom i bijelom bojom]] [[Kategorija:Rotacijski simetrične zastave]] [[Kategorija:Lične zastave]] [[Kategorija:Političke zastave]] na7smpzsbbdrr1xfkrixhfwg2y7fg3b Vulkanizam 0 534176 3848708 3844068 2026-05-23T00:56:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848708 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Vulkan|Vulkanizacija}} '''Vulkanizam''', '''vulkanitet''', '''vulkanicitet''' ili '''vulkanska aktivnost''' je [[geofizika|geofizički]] [[fenomen]] u kojem čvrste tvari, tekućine, plinovi i njihove smjese izbijaju na površinu čvrstog [[astronomsko tijelo|astronomskog tijela]] kao što je planeta ili mjesec.<ref name=":0">{{Cite journal |first1=Long |last1=Xiao |first2=Jun |last2=Huang |first3=Zhiyong |last3=Xiao |first4=Chao |last4=Qi |first5=Yuqi |last5=Qian |date=August 14, 2023 |title=Volcanism in the Solar System |journal=Science China Earth Sciences |volume=66 |issue=11 |pages=2419–2440 |doi=10.1007/s11430-022-1085-y |bibcode=2023ScChD..66.2419X |url=https://www.sciengine.com/SCES/doi/10.1007/s11430-022-1085-y;JSESSIONID=51d128b1-b3e7-4396-aa04-e4d18db52411 |url-access=subscription }}{{Mrtav link}}</ref> Uzrokuje ga prisustvo izvora toplote, obično interno generiranog, unutar tijela; [[toplota]] se generira različitim procesima, kao što su [[radioaktivni raspad]] ili [[plimno zagrijavanje]]. Ova toplota [[Djelimično topljenje|djelimično topi]] čvrsti materijal u tijelu ili ga pretvara u [[plin]]. Mobilizovani materijal se diže kroz unutrašnjost tijela i može probiti čvrstu površinu.<ref>{{Cite web |date=27 October 2021 |title=Volcanoes on Earth and beyond |url=https://universemagazine.com/en/volcanism-on-earth-and-beyond/ |work=Universe Space Tech |access-date=2024-03-17}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |last=Melosh |first=H. Jay |title=Planetary Surface Processes |chapter=Volcanism |date= 2011 |pages=169–221 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/CBO9780511977848.006|isbn=978-0-521-51418-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3bQD1DJgliIC&pg=PA169}}</ref> ==Uzroci== [[Datoteka:Magmatism and volcanism EN.svg|thumb|upright=1.75|Dijagram [[Poprečni presjek (geologija)|poprečnog presjeka]] Zemlje koji prikazuje neke postavke za vulkanizam na planeti]] Da bi došlo do vulkanizma, temperatura [[Plašt (geologija)|plašta]] mora porasti na otprilike polovinu svoje tačke topljenja. Tada [[viskoznost]] plašta pada na oko 10<sup>21</sup> [[Viskoznost|Pascal-sekundi]]. Kada dođe do topljenja velikih razmjera, viskoznost brzo pada na 10<sup>3</sup> Pascal-sekundi ili čak i manje, povećavajući brzinu prijenosa topline milion puta.<ref name=":2"/> Pojava vulkanizma djelimično je posljedica činjenice da rastopljeni materijal ima tendenciju da bude pokretljiviji i manje gust od materijala od kojih je proizveden, što može uzrokovati njegov izlazak na površinu.<ref name=":2"/> ===Izvor toplote=== Postoji više načina za generiranje toplote potrebne za vulkanizam. Vulkanizam na vanjskim satelitima Sunčevog sistema [[Prirodni satelit|mjeseci]] uglavnom se pokreće [[plimno zagrijavanje|plimnim zagrijavanjem]].<ref name=":0"/> Plimno zagrijavanje je uzrokovano deformacijom oblika tijela, zbog međusobnog gravitacijskog privlačenja, što generira toplotu. Plimno zagrijavanje je uzrok vulkanizma na [[Io (mjesec)|Iou]],<ref name="Lopes_Williams_2015">{{cite book |chapter=Volcanism on Io |last1=Lopes |first1=R.M.C |last2=Williams |first2=D.A. |title=Encyclopedia of Volcanoes |year=2015 |edition=2 |editor-last=Sigurdsson |editor-first=H. |page=750 |isbn=978-0-12-385938-9 |publisher=Academic Press}}</ref> [[Jupiterov]]om mjesecu. Zemlja doživljava plimno zagrijavanje od [[Mjesec]], deformirajući se do jedan metar (tri stope), ali to ne čini glavni dio [[Zemljin unutrašnji toplotni budžet|ukupne Zemljine toplote]].<ref name=":1">{{Cite book |first=Mike |last=Widdowson |editor1-first=David A. |editor1-last=Rothery | editor2-first=Neil |editor2-last=McBride |editor3-first=Iain |editor3-last=Gilmour |title=An Introduction to the Solar System |chapter=Origins of planets and planetary layering |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SjdqDwAAQBAJ&pg=PA52 |date=2018 |isbn=978-1-108-43084-5 |pages=52–71 |edition=3rd |publisher=Cambridge University Press}}</ref> Tokom [[Formiranje planete|formiranja planete]], ona bi iskusila zagrijavanje od [[Udar|udara]] planetezimala, što bi zasjenilo čak i [[Udar kratera Chicxulub|asteroida koji je uzrokovao izumiranje dinosaura]]. Ovo zagrijavanje bi moglo izazvati [[Planetarna diferencijacija|diferencijaciju]], dodatno zagrijavajući planetu. Što je [[Astronomski objekat|tijelo]] veće, to sporije gubi toplotu. U većim tijelima, na primjer Zemlji, ova toplota, poznata kao primordijalna toplina, i dalje čini veliki dio unutrašnje topline tijela, ali Mjesec, koji je manji od Zemlje, izgubio je većinu ove toplote.<ref name=":1"/> Drugi izvor toplpte je radiogena toplota, uzrokovana [[Radioaktivnost|radioaktivnim raspadom]]. Raspad [[aluminij-26]] bi značajno zagrijao planetarne embrije, ali zbog njegovog kratkog [[vremena poluraspada|vremena poluraspada]] (manje od milion godina), svi njegovi tragovi su odavno nestali. Postoje mali tragovi [[radionuklid|nestabilnih izotopa]] u uobičajenim mineralima, a sve [[zemaljske planete]], i Mjesec, doživljavaju dio ovog zagrijavanja.<ref name=":1"/> Ledena tijela vanjskog Sunčevog sistema doživljavaju mnogo manje ove topline jer obično nisu vrlo gusta i nemaju puno [[silikat]]nog materijala (radioaktivni elementi se koncentrišu u silikatima).<ref name=":3"/> Na [[Neptun]]ovom mjesecu [[Triton (mjesec)|Tritonu]], a moguće i na [[Mars]]u, odvija se ''kriogejzirska'' aktivnost. Izvor toplote je vanjski (toplota sa Sunca), a ne unutrašnji.<ref name = "THEMIS">{{cite web | last = Burnham | first = Robert | title = Gas jet plumes unveil mystery of 'spiders' on Mars | website = Arizona State University | date = 2006-08-16 | url = http://www.asu.edu/news/stories/200608/20060818_marsplumes.htm | access-date = 2009-08-29 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20071221171628/http://www.asu.edu/news/stories/200608/20060818_marsplumes.htm | archive-date=2007-12-21}}</ref><ref>{{Cite web |title=Planetary Volcanism |url=https://www2.mps.mpg.de/solar-system-school/lectures/planetary_interiors_surfaces/markiewicz.pdf |last=Markiewicz |first=W. |work=Solar System School |publisher=Max Planck Institute for Solar System Research, University of Göttingen|access-date=2024-03-17}}</ref> ===Metode topljenja=== ====Dekompresijsko topljenje==== [[Dekompresijsko topljenje]] se dešava kada se čvrsti materijal iz dubine ispod tijela podiže prema gore. Pritisak se smanjuje kako se materijal podiže prema gore, a time se smanjuje i tačka topljenja. Dakle, stijena koja je čvrsta pri datom pritisku i temperaturi može postati tečna ako se pritisak, a time i tačka topljenja, smanji čak i ako temperatura ostane konstantna.<ref>{{Cite book |chapter=3.2 Magma and Magma Formation | date=September 2015 |title=Physical Geology|url=https://opentextbc.ca/geology/chapter/3-2-magma-and-magma-formation/#:~:text=Decompression%20melting%20takes%20place%20within,of%20a%20mantle%20convection%20cell |last1=Earle |first1=Steven |publisher=BCcampus Open Education |access-date=17 March 2024}}</ref><ref name=":2"/> Međutim, u slučaju vode, povećanje pritiska smanjuje [[tačka topljenja|tačku topljenja]] sve dok se ne dostigne pritisak od 0,208 [[Pascal (jedinica)|GPa]], nakon čega tačka topljenja raste s pritiskom.<ref name=":2"/> ====Topljenje fluksa==== [[Topljenje fluksa]] javlja se kada se tačka topljenja snizi dodavanjem isparljivih materija, naprimjer, vode ili [[ugljik-dioksid]]a.<ref name=":2"/><ref name="NatGeo">{{cite web | url=https://education.nationalgeographic.org/resource/magma-role-rock-cycle/ | title=Magma's Role in the Rock Cycle | publisher=National Geographic Society | date=19 October 2023 | access-date=17 April 2024 | editor1-first=Jeannie |editor1-last=Evers |editor2-last=Emdash Editing}}</ref> Kao i topljenje usljed dekompresije, nije uzrokovano povećanjem temperature, već smanjenjem tačke topljenja.<ref>{{Cite web |title=3.2 Magma and Magma Formation | date=September 2015 |url=https://opentextbc.ca/geology/chapter/3-2-magma-and-magma-formation/#:~:text=Decompression%20melting%20takes%20place%20within,of%20a%20mantle%20convection%20cell. | last1=Earle | first1=Steven }}</ref> ====Formiranje kriomagmatskih rezervoara==== [[Kriovulkanizam]], umjesto da potiče iz uniformnog podzemnog okeana, može se odvijati iz diskretnih tečnih rezervoara. Prvi način na koji se oni mogu formirati je oblak toplog leda koji se podiže, a zatim spušta, formirajući konvekcijsku struju. [[Naučno modeliranje|model]] razvijen za istraživanje efekata ovoga na [[Evropa (mjesec)|Evropu]] otkrio je da se [[energija]] plimnog zagrijavanja fokusira u ovim perjanicama, omogućavajući topljenje u ovim plitkim dubinama dok se perjanica širi bočno (horizontalno). Sljedeći je prelazak sa vertikalnog na horizontalno širenje pukotine, ispunjene tečnošću. Drugi mehanizam je zagrijavanje leda oslobađanjem napona kroz bočno kretanje pukotina u ledenoj ljusci koje prodiru s površine, pa čak i zagrijavanje od velikih udara može stvoriti takve rezervoare.<ref name=":3">{{Cite book |chapter=Cryovolcanism |title=Planetary Volcanism Across the Solar System |chapter-url=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/20210026013/downloads/Quick_%20Chapter5_Cryovolcanism_13Jun2021.docx.pdf |first1=Sarah A. |last1=Fagents |first2=Rosaly M.C. |last2=Lopes |first3=Lynnae C. |last3=Quick |first4=Tracy K.P. |last4=Gregg |editor1-first=Tracy K.P. |editor1-last=Gregg |editor2-first=Rosaly M.C. |editor2-last=Lopes |editor2-link=Rosaly Lopes |editor3-first=Sarah A. |editor3-last=Fagents |date=2021 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-12-813987-5 |pages=161–234}}</ref> ===Uspon talina=== [[Datoteka:Volcanosed.svg|thumb|upright=1.75|Neke karakteristike vulkanizma pronađene u Zemljinoj kori]] ====Dijapiri==== Kada materijal planetarnog tijela počne da se topi, topljenje se prvo dešava u malim džepovima na određenim lokacijama visoke energije, naprimjer [[Granice zrna |presjecišta granica zrna]] i gdje različiti [[kristali]] reaguju formirajući [[Eutektički sistem|eutektičku tečnost]], koji u početku ostaju izolovani jedni od drugih, zarobljeni unutar stijene. Ako [[kontaktni ugao]] rastopljenog materijala dozvoli talini da [[Vlažnost|vlaži]] kristalne površine i teče duž [[Granica zrna|granica zrna]], rastopljeni materijal će se akumulirati u većim količinama. S druge strane, ako je kontaktni ugao veći od oko 60 stepeni, mora se formirati mnogo više taline prije nego što se može odvojiti od svoje matične stijene. Studije stijena na Zemlji sugerišu da se talina u vrućim stijenama brzo sakuplja u džepove i vene koje su mnogo veće od veličine [[Kristalit|zrna]], za razliku od modela krute taline [[perkolacije]]. Umjesto da ravnomjerno ističe iz matične stijene, talina ističe kroz potočiće koji se spajaju i stvaraju veće vene. Pod utjecajem [[uzgon]]a, talina se diže.<ref name=":2"/> Dijapiri se također mogu formirati u nesilikatnim tijelima, igrajući sličnu ulogu u pomicanju toplog materijala prema površini.<ref name=":3"/> ====Nasipi==== [[Nasip (geologija)|Nasip]] je vertikalna pukotina ispunjena tekućinom, sa mehaničkog stanovišta to je pukotina ispunjena vodom okrenuta naopako. Kako se magma diže u vertikalnu pukotinu, niska gustoća magme u usporedbi sa zidnom stijenom znači da pritisak pada sporije nego u okolnoj gušćoj stijeni. Ako su prosječni pritisak magme i okolne stijene jednaki, pritisak u nasipu premašuje pritisak stijene koja ga okružuje na vrhu nasipa, a pritisak stijene je veći od pritiska nasipa na njegovom dnu. Dakle, [[magma]] gura pukotinu prema gore na vrhu, ali pukotina se stisnuta i zatvorena na dnu zbog elastične reakcije (slično izbočini pored osobe koja sjedi na elastičnoj sofi). Na kraju, rep postane toliko sužen da se gotovo uštine i više se nova magma neće dizati u pukotinu. Pukotina nastavlja da se diže kao nezavisna masa magme.<ref name=":2"/> ====Model uspravne cijevi==== Ovaj model vulkanske erupcije pretpostavlja da se magma diže kroz kruti otvoreni kanal, u [[litosfera| litosferi]] i taloži na nivou [[hidrostatska ravnoteže|hidrostatske ravnoteže]]. Uprkos tome što dobro objašnjava zapažanja (što noviji modeli ne mogu), kao što je prividna podudarnost elevacije [[vulkan]]a blizu jedan drugog, to ne može biti tačno i sada je diskreditovano, jer je debljina litosfere izvedena iz toga prevelika da bi se održala pretpostavka o krutom otvorenom kanalu.<ref name=":2" /> ====Uspon kriovulkanskog topljenja==== Za razliku od silikatnog vulkanizma, gdje se topljenje može podići vlastitim uzgonom dok ne dostigne plitku koru, u kriovulkanizmu je voda (kriomagme obično imaju vodenu osnovu) gušća od leda iznad nje. Jedan od načina da se omogući kriomagmi da dosegne površinu je da se voda učini uzgonskom, tako što će se voda smanjiti gustinom, bilo prisustvom drugih jedinjenja koja obrću negativnu uzgonu, bilo dodavanjem oslobođenih mjehurića gasa u kriomagmi koji su prethodno rastvoreni u njoj (što čini kriomagmu manje gustom), ili prisustvom sredstva za zgušnjavanje u ledenoj ljusci. Drugi način je pritiskanje tečnosti kako bi se prevazišao negativni uzgon i ona dosegla površinu. Kada se ledena ljuska iznad podzemnog okeana zgusne, može pritiskati cijeli okean (u kriovulkanizmu, smrznuta voda ili slana voda imaju manju [[guatoća|gustoću]] nego u tečnom obliku). Kada se rezervoar tečnosti djelimično smrzne, preostala tečnost je pod pritiskom na isti način.<ref name=":3"/> Da bi se pukotina u ledenoj ljusci širila prema gore, tečnost u njoj mora imati pozitivan uzgon ili vanjski naponi moraju biti dovoljno jaki da probiju led. Vanjski naponi mogu uključivati one od plime i oseke ili od prevelikog pritiska usljed smrzavanja, kao što je gore objašnjeno..<ref name=":4">{{Cite journal |first1=M. |first2=S.J. |first3=E.L. |first4=C.R. |last1=Neveu |last2=Desch |last3=Shock |last4=Glein |title=Prerequisites for explosive cryovolcanism on dwarf planet-class Kuiper Belt objects |doi=10.1016/j.icarus.2014.03.043 |journal=Icarus |year=2015 |volume=246 |pages=48–64|bibcode=2015Icar..246...48N |hdl=2286/R.I.28139 |hdl-access=free }}</ref> Postoji još jedan mogući mehanizam za uspon kriovulkanskih rastopa. Ako pukotina s vodom u njoj dosegne okean ili podzemni rezervoar tekućine, voda bi se podigla do svog nivoa hidrostatske ravnoteže, na otprilike devet desetina puta do površine. Plime koje izazivaju kompresiju i napetost u ledenoj ljusci mogu pumpati vodu dalje prema gore.<ref name=":3"/> Članak iz 1988. godine predložio je mogućnost širenja pukotina prema gore iz podzemnog okeana Jupiterovog [[Prirodni satelit|mjeseca]] Evropa. Predloženo je da bi pukotina koja se širi prema gore imala zonu niskog pritiska na svom vrhu, što bi omogućilo isparljivim materijama rastvorenim u vodi da se otope u plin. Elastična priroda ledene ljuske vjerovatno bi spriječila da pukotina dosegne površinu, a pukotina bi se umjesto toga stisnula, zatvarajući gas i tečnost. Plin bi povećao uzgon i mogao bi omogućiti pukotini da dosegne površinu.<ref name=":3"/> Čak i udari mogu stvoriti uslove koji omogućavaju poboljšano uzdizanje magme. Udar može ukloniti gornjih nekoliko kilometara kore, a razlike u pritisku uzrokovane razlikom u visini između bazena i visine okolnog terena mogle bi omogućiti erupciju magme koja bi inače ostala ispod površine. Članak iz 2011. godine pokazao je da bi na rubovima udarnog bazena postojale zone pojačanog izranjanja magme.<ref name=":3"/> Ne djeluju svi ovi mehanizmi, a možda čak ni nijedan, na dato [[Astronomski objekt|tijelo]].<ref name=":3"/> ==Tipovi== === Silikatni vulkanizam === [[Datoteka:Erupsi Gunung Sinabung.jpg|thumb| Visoke početne temperature [[silikat]]nih [[lava]] znače da one emituju [[Vidljivi spektar|vidljivu svjetlost]] prije nego što se ohlade.]] Silikatni vulkanizam se javlja tamo gdje dolazi do erupcija silikatnih materijala. Tokovi silikatne lave, poput onih na Zemlji, stvrdnjavaju se na oko 1000 stepeni Celzijusa.<ref name=":6"/> === Blatni vulkani === [[Datoteka:Griffons in the central crater of the Dashgil mud volcano in Azerbaijan (130).JPG|thumb|Erupcija blata u [[Državni historijski i kulturni rezervat Gobustan|blatni vulkan Dashgil]] u Gobustanu, [[Azerbejdžan]].]] Blatni [[vulkan]] nastaje kada tečnosti i plinovi pod pritiskom eruptiraju na površinu, noseći blato sa sobom. Ovaj pritisak može biti uzrokovan težinom sedimenata koji prekrivaju tečnost, koja pritiska tečnost, sprečavajući njeno isticanje, zarobljavanjem tečnosti u sedimentu, migracijom iz dubljeg sedimenta u drugi sediment ili nastankom [[hemijska reakcija| hemijskih reakcija]] u sedimentu. Često eruptiraju tiho, ali ponekad izbacuju zapaljive plinove poput [[metan]]a.<ref name=":5">{{Cite web |last=Hudec |first=Michael R. |date=December 20, 2022 |title=What are mud volcanoes? |url=https://theconversation.com/what-are-mud-volcanoes-173198 |website=The Conversation |access-date=2024-03-17}}</ref> === Kriovulkanizam === Kriovolkanizam je erupcija [[Isparljivost (hemija)|isparljivih materija]] u okolinu ispod njihove tačke smrzavanja. Procesi koji stoje iza toga razlikuju se od silikatnog vulkanizma jer je kriomagma (koja je obično na bazi vode) obično gušća od svoje okoline, što znači da se ne može podići vlastitom silom uzgona.<ref>{{Cite web |last=Klemetti |first=Erik |date=25 September 2023 |title=Cryovolcanism's Song of Ice and Fire |url=https://eos.org/features/cryovolcanisms-song-of-ice-and-fire |publisher=American Geophysical Union |work=[[Eos (magazine)|Eos]] |access-date=2024-03-17}}</ref><ref name=":3"/> === Sumpor === [[Sumpor]]ne lave se ponašaju drugačije od silikatnih. Prvo, sumpor ima nisku tačku topljenja od oko 120 stepeni Celzijusa. Također, nakon hlađenja na oko 175 stepeni Celzijusa [[lava]] brzo gubi [[viskoznost]], za razliku od silikatnih lava poput onih koje se nalaze na Zemlji.<ref name=":6">{{Cite web |title=Sulphur vs. Silicate |url=https://volcano.oregonstate.edu/sulfur-vs-silicate |website=Volcano World|date=4 January 2012 }}</ref> ==Tipovi lave== {{Glavni|Lava}} Kada [[magma]] eruptira na površinu planete, naziva se ''[[lava]]''. Viskozne lave formiraju kratke, zdepaste tokove bogate [[staklo]]m. Obično imaju valovitu očvrslu površinsku teksturu.<ref name=":2"/> Tekućije lave imaju očvrsle površinske teksture koje vulkanolozi klasificiraju u četiri tipa.<ref name=":2"/> Jastučasta lava nastaje kada okidač, često lava koja dolazi u kontakt s vodom, uzrokuje brzo hlađenje toka lave.<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal |first1=Kelsi N. |last1=Singer |first2=Oliver L. |last2=White | first3=Bernard |last3=Schmitt |first4=Erika L. |last4=Rader |first5= Silvia |last5=Protopapa |first6=William M. |last6=Grundy |first7=Dale P. |last7=Cruikshank |first8=Tanguy |last8=Bertrand |first9=Paul M. |last9=Schenk |first10=William B. |last10=McKinnon |first11=S. Alan |last11=Stern |first12=Rajani D. |last12=Dhingra |first13=Kirby D. |last13=Runyon |first14=Ross A. |last14=Beyer |first15=Veronica J. |last15=Bray |first16=Cristina |last16=Dalle Ore |first17=John R. |last17=Spencer |first18=Jeffrey M. |last18=Moore |first19=Francis |last19=Nimmo |first20=James T. |last20=Keane |first21=Leslie A. |last21=Young |first22=Catherine B. |last22=Olkin |first23=Tod R. |last23=Lauer |first24=Harold A. |last24=Weaver |first25=Kimberly |last25=Ennico-Smith |display-authors=1|date=29 March 2022 |title=Large-scale cryovolcanic resurfacing on Pluto |journal=Nature Communications|volume=13 |issue=1 |page=1542 |doi=10.1038/s41467-022-29056-3 |pmid=35351895 |pmc=8964750 |arxiv=2207.06557 |bibcode=2022NatCo..13.1542S }}</ref> Ovo raspada površinu lave, a magma se zatim skuplja u vreće koje se često gomilaju ispred toka, formirajući strukturu koja se naziva jastuk.<ref name=":2"/> A'a lava ima hrapavu, bodljikavu površinu sačinjenu od klastera lave koji se nazivaju klinkeri.<ref>{{Cite web |title=Lava Flow Forms |url=https://www.nps.gov/articles/000/lava-flow-forms.htm#:~:text='A'ā%20lava%20flows%20have,the%20top%20of%20the%20flow. |website=National Park Service |access-date=2024-03-17}}</ref> Blokovska lava je druga vrsta lave, s manje nazubljenih fragmenata nego u a'a lavi.ref>{{Cite web |title=lava |url=https://www.britannica.com/science/lava-volcanic-ejecta#ref11636 |website=Britannica|date=13 February 2024 }}</ref> Pahoehoe lava je daleko najčešći tip lave, kako na Zemlji, tako i vjerovatno na drugim terestričkim planetama. Ima glatku površinu, sa humcima, udubljenjima i naborima.<ref name=":2" /> ==Blaga/eksplozivna aktivnost== [[Datoteka:Kilauea Fissure 8 cone erupting on 6-28-2018.jpg|thumb|upright=1.6| Blaga ili [[Efuzivna erupcija|efuzivna]], vulkanska erupcija, u kojoj tečni materijal (lava) lagano teče iz otvora, u ovom slučaju na jugoistočnom [[Havaji (ostrvo)|ostrvu Havaji]].]] [[Datoteka:Tonga Volcano Eruption 2022-01-15 0320Z to 0610Z Himawari-8 visible.gif|thumb|Satelitska animacija početnog oblaka pepela i udarnog vala [[erupcija i cunami Hunga Tonga–Hunga Haʻapai 2022.|erupcija i cunami Hunga Tonga–Hunga Ha’apai 2022.]].]] Masivna eksplozivna erupcija bila je stotine puta snažnija od atomske bombe bačene na [[Hirošima| Hirošimu]]. Vulkanska erupcija može biti jednostavno izlijevanje materijala na površinu planete, ali obično uključuje složenu mješavinu čvrstih tvari, tekućina i plinova koji se ponašaju na jednako složene načine.<ref name=":2"/> Neke vrste eksplozivnih erupcija mogu osloboditi četvrtinu energije ekvivalentne mase [[TNT]].<ref>{{Cite journal |last=Mastin |first=L. G. |title=Thermodynamics of gas and steam-blast eruptions |journal=Bulletin of Volcanology |date=1995 |volume=57 |issue=2 |pages=85–98 |doi=10.1007/BF00301399 |bibcode=1995BVol...57...85M |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00301399|url-access=subscription }}</ref> ===Uzroci eksplozivne aktivnosti=== ====Rastvaranje hlapljivih materija==== Vulkanske erupcije na Zemlji su dosljedno uočene kako napreduju od erupcije materijala bogatog plinom do materijala osiromašenog plinom, iako se erupcija može više puta izmjenjivati između erupcije bogatog gasom i materijala osiromašenog gasom i obrnuto. To se može objasniti obogaćivanjem magme na vrhu nasipa plinom koji se oslobađa kada nasip probije površinu, nakon čega slijedi [[magma]] s nižih slojeva koji se nisu obogatili plinom.<ref name=":2"/> Razlog zašto se rastvoreni plin u magmi odvaja od nje kada se magma približi površini je zbog uticaja temperature i pritiska na [[rastvorljivost]] plina. [[Pritisak]] povećava rastvorljivost plina, a ako tečnost sa [[rastvor]]enim plinom u njoj padne pod pritisak, plin će težiti da se oslobodi (ili odvoji) od [[tečnost]]i. Primjer za ovo je ono što se događa kada se boca gaziranog pića brzo otvori: kada se pečat otvori, pritisak se smanjuje i mjehurići [[ugljik-dioksid]]a se pojavljuju u tekućini.<ref name=":2"/> [[Fluid]]ne magme tiho eruptiraju. Bilo koji plin koji se otopio iz magme lahko izlazi čak i prije nego što dođe do površine. Međutim, u [[viskoznost|viskoznim]] [[magma]]ma, plinovi ostaju zarobljeni u magmi čak i nakon što su se otopili, formirajući mjehuriće unutar magme. Ovi mjehurići se povećavaju kako se magma približava površini zbog pada pritiska, a magma znatno raste. Ova činjenica daje vulkanima koji eruptira takav materijal tendenciju da "eksplodiraju", iako umjesto povećanja pritiska povezanog s eksplozijom, pritisak uvijek opada u vulkanskoj erupciji.<ref name=":2"/> Općenito, eksplozivni kriovulkanizam pokreće se otapanjem isparljivih tvari koje su prethodno bile rastvorene u kriomagmi, slično onome što se događa u eksplozivnom [[silikat]]nom vulkanizmu kakav se vidi na Zemlji, što je uglavnom obrađeno u nastavku.<ref name=":4"/> ====Fizika eksplozivne erupcije uzrokovane isparljivim tvarima==== Magme bogate silicijem hlade se ispod površine prije erupcije. Dok to rade, mjehurići se otapaju iz magme. Kako se magma približava površini, mjehurići, a time i magma, povećavaju volumen. Rezultirajući pritisak na kraju probija površinu, a oslobađanje pritiska uzrokuje otapanje više plina, što čini eksplozivno. Plin se može širiti stotinama metara u sekundi, šireći se prema gore i prema van. Kako erupcija napreduje, lančana reakcija uzrokuje izbacivanje magme sve većim i većim brzinama.<ref name=":2"/> =====Formiranje vulkanskog pepela===== Silno šireći plin raspršuje i razbija magmu, formirajući [[koloid]] plina i magme koji se naziva [[vulkanski pepeo]]. Hlađenje plina u pepelu dok se širi hladi fragmente magme, često formirajući sitne staklene krhotine prepoznatljive kao dijelovi zidova bivših mjehurića tekućine. U fluidnijim magmama, zidovi mjehurića mogu imati vremena da se preoblikuju u sferne kapljice tekućine. Konačno stanje koloida snažno ovisi o omjeru tekućine i plina. Magme siromašne plinom na kraju se hlade u stijene s malim šupljinama, postajući [[Vezikularna tekstura|vezikularna lava]]. Magme bogate plinom hlade se i formiraju stijene sa šupljinama koje se gotovo dodiruju, s prosječnom gustoćom manjom od gustoće vode, formirajući [[plovućac]]. U međuvremenu, drugi materijal može se ubrzati plinom, postajući [[vulkanska bomba|vulkanske bombe]]. Oni se mogu kretati s toliko energije da veliki mogu stvoriti kratere kada udare u tlo.<ref name=":2"/> =====Piroklastični tokovi===== Koloid [[vulkanski plin|vulkanskog plina]] i magme može se formirati kao struja [[gustoća|gustoće]] koja se naziva [[piroklastični tok]]. To se događa kada eruptni materijal padne nazad na površinu. Koloid je donekle fluidiziran plinom, što mu omogućava širenje. Piroklastični tokovi često mogu prelaziti prepreke i uništavati ljudski život.<ref name=":2"/> Piroklastični tokovi su uobičajena pojava kod eksplozivnih vulkana na Zemlji. Piroklastični tokovi su pronađeni na Veneri, na primjer kod vulkana [[Dione Regio]]..<ref name="Campbell_et_al_2017">{{cite journal | title=Pyroclastic flow deposits on Venus as indicators of renewed magmatic activity | first1=B.A. | last1=Campbell | first2=G.A. | last2=Morgan | first3=J.L. | last3=Whitten | first4=L.M. | last4=Carter| first5=L.S. | last5=Glaze | first6=D.B. | last6=Campbell | journal=Journal of Geophysical Research: Planets | year=2017 | volume=122 | issue=7 | pages=1580–1596 | doi=10.1002/2017JE005299| pmid=31709132 | pmc=6839737 | bibcode=2017JGRE..122.1580C | hdl=10150/625517 | hdl-access=free }}</ref> ====Freatična erupcija==== [[Freatična erupcija]] se može dogoditi kada se vruća voda pod pritiskom dekompresuje. Dekompresija smanjuje tačku ključanja vode, tako da kada se dekompresija smanji, voda naglo proključa.<ref name="ESKP">{{Cite journal |title=Dangerous water vapor: phreatic eruptions |url=https://www.eskp.de/en/basic-knowledge/natural-hazards/dangerous-water-vapour-phreatic-eruptions-935881/ |last=Strehlow |first=K. |journal=Earth Science Knowledge Platform |date=2016-11-22 |doi=10.2312/eskp.051 |access-date=2024-03-17}}</ref> Ili se to može dogoditi kada se podzemna voda naglo zagrije, iznenada pretvarajući u paru.<ref name="USGS">{{cite web |title=VHP Photo Glossary: Phreatic eruption |url=http://volcanoes.usgs.gov/images/pglossary/HydroVolcEruption.php |access-date=13 November 2010 |work=Volcano Hazards Program |publisher=U.S. Geological Survey}}</ref> Kada se voda pretvori u paru tokom freatične erupcije, ona se širi nadzvučnom brzinom, do 1.700 puta veće od svoje prvobitne zapremine. To može biti dovoljno da razbije čvrstu [[stijena|stijenu]] i izbaci fragmente stijena stotinama metara u daljinu.<ref>{{Cite web |last=Cronin |first=Shane |date=December 9, 2019 |title=Steam-driven volcanic eruptions difficult to predict, still poorly understood |url=https://www.upi.com/Science_News/2019/12/09/Steam-driven-volcanic-eruptions-difficult-to-predict-poorly-understood/5221575896208/ |website=UPI.com |access-date=2024-03-17}}</ref> ====Freatomagmatska erupcija==== [[Freatomagmatska erupcija]] se javlja kada vruća magma dođe u kontakt s vodom, stvarajući eksploziju.<ref>{{Cite web |last=Mcnair |first=B. |date=January 10, 2024 |title=What Are Phreatomagmatic Eruptions and How They Form? |url=https://geologybase.com/phreatomagmatic-eruptions/ |website=Geology Base |access-date=2024-03-17}}</ref> ====Klatratni hidrati==== [[Datoteka:PIA19059-SaturnMoon-Enceladus-OceanMethane-20150311.png|thumb| Dijagramski prikaz oblaka na Enceladusu]] Jedan od mehanizama eksplozivnog kriovulkanizma je kontakt kriomagme sa [[klatratni hidrat| klatratnim hidratima]]. Klatratni hidrati, ako su izloženi toplim temperaturama, lahko se raspadaju. Članak iz 1982. godine ukazao je na mogućnost da bi proizvodnja komprimiranog plina nakon destabilizacije klatratnih hidrata koji dolaze u kontakt s toplom magmom koja se diže mogla proizvesti eksploziju koja probija površinu, što bi rezultiralo eksplozivnim kriovulkanizmom.<ref name=":3"/> ====Vodena para u vakuumu==== Ako pukotina dosegne površinu ledenog tijela i stubac vode koja se diže izložen je gotovo vakuumu površine većine ledenih tijela, odmah će početi ključati, jer je njen [[pritisak pare]] mnogo veći od ambijentalnog tlaka. Ne samo to, već će se sve isparljive tvari u vodi otopiti. Kombinacija ovih procesa oslobodit će kapljice i paru, koje se mogu podići kroz pukotinu, stvarajući oblak. Smatra se da je ovo djelimično odgovorno za [[Enceladus|Enceladusove]] ledene perjanice.<ref name=":3"/> ==Pojava== ===Zemlja=== {{glavni|Zemlja]] Na Zemlji se vulkani najčešće nalaze tamo gdje su [[lista tektonskih ploča|tektonske ploče]] [[divergentne granice|razilaze]] ili [[konvergentne granice|konvergiraju]], a budući da je većina Zemljinih graničnih ploča pod vodom, većina vulkana se nalazi pod vodom. Naprimjer, [[srednjookeanski greben]], kao što je [[Srednjoatlantski greben]], imaju [[vulkan]]e uzrokovane divergentnim tektonskim pločama, dok [[Pacifički vatreni prsten]] ima vulkane uzrokovane konvergentnim tektonskim pločama. Vulkani se također mogu formirati tamo gdje dolazi do istezanja i stanjivanja ploča kore, kao što je [[Istočnoafrički rift]] i [[vulkansko polje Wells Gray-Clearwater]] i [[rift Rio Grande]] u [[Sjeverna Amerika| Sjevernoj Americi]]. Pretpostavlja se da vulkanizam dalje od granica ploča nastaje izdizanjem dijapira sa granice jezgra i plašta, 3000 km duboko u Zemlji. To rezultira vrućim tačkama vulkana, čiji je primjer havajska vruća tačka. Vulkani se obično ne stvaraju tamo gdje se dvije tektonske ploče pomiču jedna pored druge. U periodu 1912–1952, na sjevernoj hemisferi, studije pokazuju da su u tom periodu zime bile toplije zbog toga što nije bilo masovnih erupcija. Ove studije pokazuju kako ove erupcije mogu uzrokovati promjene unutar [[Zemljina atmosfera|Zemljine atmosfere]].<ref>{{Cite book |last=Axelrod |first=Daniel I. |url=https://books.google.com/books?id=4N96OmWMYmQC&dq=volcanism&pg=PP1 |title=Role of Volcanism in Climate and Evolution |date=1981-01-01 |publisher=Geological Society of America |isbn=978-0-8137-2185-9 |language=en}}</ref> Velike erupcije mogu utjecati na temperaturu atmosfere jer pepeo i kapljice sumporne kiseline zaklanjaju Sunce i hlade Zemljinu [[troposfera|troposferu]]. Historijski gledano, velike vulkanske erupcije praćene su vulkanskim [[zima]]ma koje su uzrokovale katastrofalne gladi.<ref>{{cite journal |last1=Rampino |first1=M R |last2=Self |first2=S |last3=Stothers |first3=R B |title=Volcanic Winters |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 1988 |volume=16 |issue=1 |pages=73–99 |doi=10.1146/annurev.ea.16.050188.000445|bibcode=1988AREPS..16...73R }}</ref> ===Mjesec=== {{Glavni| Mjesec }} Zemljin [[Mjesec]] nema velikih vulkana niti trenutne vulkanske aktivnosti, iako nedavni dokazi ukazuju na to da možda još uvijek posjeduje djelimično rastopljeno jezgro.<ref>{{cite journal|last1=Wieczorek|first1=Mark A.|last2=Jolliff|first2=Bradley L.|last3=Khan|first3=Amir|last4=Pritchard|first4=Matthew E.|last5=Weiss|first5=Benjamin P.|last6=Williams|first6=James G.|last7=Hood|first7=Lon L.|last8=Righter|first8=Kevin|last9=Neal|first9=Clive R.|last10=Shearer|first10=Charles K.|last11=McCallum|first11=I. Stewart|last12=Tompkins|first12=Stephanie|last13=Hawke|first13=B. Ray|last14=Peterson|first14=Chris|last15=Gillis|first15=Jeffrey J.|last16=Bussey|first16=Ben|title=The constitution and structure of the lunar interior|journal=[[Reviews in Mineralogy and Geochemistry]]|date=January 1, 2006|volume=60|issue=1|pages=221–364|doi=10.2138/rmg.2006.60.3|bibcode=2006RvMG...60..221W|s2cid=130734866}}</ref> Međutim, Mjesec ima mnogo vulkanskih karakteristika kao što su [[lunar mare|maria]]<ref>{{cite web |url=https://volcano.oregonstate.edu/mare |title=Mare |author=<!--Not stated--> |date= January 4, 2012|website= Volcano World|publisher= Oregon State University|access-date=12 November 2023 }}</ref> (tamnije mrlje koje se vide na Mjesecu), [[rille]]<ref>{{cite web |url=https://volcano.oregonstate.edu/sinuous-rilles |title=Sinuous Rilles |author=<!--Not stated--> |date= January 4, 2012|website= Volcano World|publisher= Oregon State University|access-date=17 November 2023 }}</ref> i [[mjesečeva kupola|kupole]].<ref>{{Cite web |title=A Lunar Mystery: The Gruithuisen Domes |url=https://moon.nasa.gov/resources/482/a-lunar-mystery-the-gruithuisen-domes |access-date=2024-01-06 |website=Moon: NASA Science}}</ref> ===Venera=== {{Glavni| Venera}} [[Planeta]] [[Venera]] ima površinu koja je 90% [[bazalt]], što ukazuje na to da je vulkanizam imao glavnu ulogu u oblikovanju njene površine. Planeta je možda imala veliki globalni događaj ponovnog oblikovanja površine prije otprilike 500 miliona godina,<ref>{{cite journal|last1=Bindschadler|first1=D.L.|title=Magellan: A new view of Venus' geology and geophysics|journal=Reviews of Geophysics|year=1995|volume=33|issue=S1|pages=459–467|doi=10.1029/95RG00281|bibcode=1995RvGeo..33S.459B}}</ref> iz onoga što naučnici mogu zaključiti na osnovu gustine udarnih kratera na površini. [[Lava|Tokovi lave]] su široko rasprostranjeni, a javljaju se i oblici vulkanizma koji nisu prisutni na Zemlji. Promjene u atmosferi planete i zapažanja munja pripisuju se tekućim vulkanskim erupcijama, iako ne postoji potvrda da li je Venera još uvijek vulkanski aktivna. Međutim, radarska sondiranja sonde Magellan otkrila su dokaze o relativno nedavnoj vulkanskoj aktivnosti na najvišem Venerinom vulkanu [[Maat Mons]], u obliku [[tokova pepela]] blizu vrha i na sjevernoj strani.<ref>{{cite journal |last1=Robinson |first1=Cordula A. |last2=Thornhill |first2=Gill D. |last3=Parfitt |first3=Elisabeth A. |title=Large-scale volcanic activity at Maat Mons: Can this explain fluctuations in atmospheric chemistry observed by Pioneer Venus? |journal=Journal of Geophysical Research |year=1995 |volume=100 |issue=E6 |pages=11755 |doi=10.1029/95JE00147|bibcode=1995JGR...10011755R }}</ref> Međutim, interpretacija tokova kao tokova [[pepeo|pepela]] je dovedena u pitanje.<ref>{{cite journal |last1=Mouginis-Mark |first1=Peter J. |title=Geomorphology and volcanology of Maat Mons, Venus |journal=Icarus |date=October 2016 |volume=277 |pages=433–441 |doi=10.1016/j.icarus.2016.05.022|bibcode=2016Icar..277..433M }}</ref> ===Mars=== {{glavni|Mars}} [[Slika:Olympus Mons.jpeg|thumb|upright|[[Olympus Mons]] ([[latinski]], "Planina Olimp"), smještena na planeti [[Mars]], najviša je poznata planina u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]].]] Na [[Mars]]u postoji nekoliko ugašenih vulkana, od kojih su četiri ogromni štitasti vulkani, daleko veći od bilo kojeg na Zemlji. To uključuje [[Arsia Mons]], [[Ascraeus Mons]], [[Hecates Tholus]], [[Olympus Mons]] i [[Pavonis Mons]]. Ovi vulkani su ugašeni prije mnogo miliona godina,<ref name="ESAmarsvolcanoes">{{cite web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Glacial_volcanic_and_fluvial_activity_on_Mars_latest_images|publisher=European Space Agency|title=Glacial volcanic and fluvial activity on Mars: latest images |access-date=July 21, 2024|date=February 25, 2005}}</ref> Ali evropska svemirska letjelica ''[[Mars Express]]'' pronašla je dokaze da se vulkanska aktivnost mogla dogoditi i na Marsu u nedavnoj prošlosti.<ref name="ESAmarsvolcanoes"/> ===Mjeseci Jupitera=== ====Io==== Mjesec [[Io (mjesec)|Io]] je vulkanski najaktivniji objekat u Sunčevom sistemu zbog interakcije [[plima|plima]] sa Jupiterom. Prekriven je vulkanima koji izbacuju [[sumpor]], [[sumpor-dioksid]] i [[silikat]]ne stijene, i kao rezultat toga, Io se stalno ponovo pojavljuje na površini. Postoje samo dva tijela u Sunčevom sistemu gdje se [[vulkan]]i mogu lako vidjeti zbog njihove visoke aktivnosti, Zemlja i Io.<ref>{{Cite book |last=Davies |first=Ashley Gerard |url=https://books.google.com/books?id=Pn_RAwAAQBAJ&dq=volcanism&pg=PR11 |title=Volcanism on Io |date=2007-08-09 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85003-2 |language=en}}</ref> Njegove lave su najtoplije poznate u Sunčevom sistemu, s temperaturama koje prelaze 1.800 K (1.500°C). U februaru 2001. godine, najveće zabilježene vulkanske erupcije u Sunčevom sistemu dogodile su se na Iu.<ref>{{cite web|title=Exceptionally bright eruption on Io rivals largest in solar system|url=http://keckobservatory.org/recent/entry/exceptionally_bright_eruption_on_io_rivals_largest_in_solar_syatem/|website=W.M. Keck Observatory|date=November 13, 2002|access-date=May 2, 2018|archive-date=August 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806235121/http://www.keckobservatory.org/recent/entry/exceptionally_bright_eruption_on_io_rivals_largest_in_solar_syatem|url-status=dead}}</ref> ====Evropa==== {{glavni|Evropa (satelit)}} Evropa, najmanji od Jupiterovih Galilejevih mjeseci, također izgleda ima aktivni vulkanski sistem, osim što je njena vulkanska aktivnost u potpunosti u obliku vode, koja se smrzava u led na hladnoj površini. Ovaj proces je poznat kao kriovulkanizam i očigledno je najčešći na mjesecima vanjskih planeta [[Sunčev sistem|Sunčevog sistema]].<ref>{{Citation |last=Geissler |first=Paul |title=Chapter 44 - Cryovolcanism in the Outer Solar System |date=2015-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123859389000444 |encyclopedia=The Encyclopedia of Volcanoes (Second Edition) |pages=763–776 |editor-last=Sigurdsson |editor-first=Haraldur |access-date=2024-01-06 |place=Amsterdam |publisher=Academic Press |doi=10.1016/b978-0-12-385938-9.00044-4 |isbn=978-0-12-385938-9|url-access=subscription }}</ref> ===Mjeseci Saturna i Neptuna=== {{glavni| Saturn|Neptun}} Godine 1989, svemirska letjelica ''[[Voyager 2]]'' je primijetila kriovulkane (ledene vulkane) na Tritonu, [[Prirodni satelit|mjesecu]] [[Neptun]]a, a 2005. [[sonda]] ''[[Cassini-Huygens]]'' je fotografisala [[Enceladus|fontane smrznutih čestica koje eruptira iz Encelada]], [[Saturn]]ov mjesec.<ref>{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/Nw/enceladus.asp|title=Cassini Finds an Atmosphere on Saturn's Moon Enceladus|date=March 16, 2005|work=[[PPARC]]|access-date=July 4, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310211512/http://www.pparc.ac.uk/Nw/enceladus.asp|archive-date=March 10, 2007}}</ref><!-- replaced it above<ref>{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/Nw/enceladus.asp |title=Cassini Finds an Atmosphere on Saturn's Moon Enceladus' |publisher=Pparc.ac.uk |access-date=October 24, 2010}}</ref> --><ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_2198.html|title=Enceladus, Saturn's Moon|last=Smith|first=Yvette|date=March 15, 2012|work=Image of the Day Gallery|publisher=NASA|access-date=July 4, 2014}}</ref> Izbačeni materijal može se sastojati od vode, tečnog [[, amdušik]onijaka, prašine ili metanskih spojeva. ''Cassini-Huygens'' je također pronašao dokaze o kriovulkanu koji izbacuje metan na Saturnovom mjesecu [[Titan (mjesec)|Titanu]], za koji se vjeruje da je značajan izvor metana koji se nalazi u njegovoj atmosferi.<ref>{{cite web |url=https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7489 |title=Hydrocarbon volcano discovered on Titan |date=June 8, 2005 |work=New Scientist |access-date=October 24, 2010 |archive-date=September 19, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919022956/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn7489 |url-status=dead }}</ref> Teoretizira se da kriovulkanizam može biti prisutan i na [[Objektu Kuiperovog pojasa]] [[50000 Quaoar|Quaoar]]. ===Egzoplanete=== Studija [[egzoplanete]] [[COROT-7b]] iz 2010. godine, koja je otkrivena [[tranzitna metoda|tranzitom]], 2009. godine, sugerirala je da [[plimno zagrijavanje]] od matične zvijezde vrlo blizu svoje i susjednih planeta može generirati intenzivnu vulkansku aktivnost sličnu onoj pronađenoj na Io.<ref>{{cite web|last=Jaggard|first=Victoria|title="Super Earth" May Really Be New Planet Type: Super-Io|work=National Geographic web site daily news|publisher=National Geographic Society|date=February 5, 2010|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/02/100205-new-type-planet-corot-7b-io/|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209014528/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/02/100205-new-type-planet-corot-7b-io/|url-status=dead|archive-date=February 9, 2010|access-date=March 11, 2010}}</ref> ==Također pogledajte== {{div col|colwidth=20em}} * [[29P/Schwassmann–Wachmann]] * [[4 Vesta]] * [[Bimodalni vulkanizam]] * [[Vanzemaljska tečna voda]] * [[Fumarole]] * [[Zakoni o plinu]] * [[Geologija Ceresa]] * [[Geologija Merkura]] * [[Geologija Plutona]] * [[Gejzir]] * [[Glaciovulkanizam]] * [[Vruća tačka (geologija)|Vruća tačka]] * [[Hidrotermalni otvor]] * [[Magmatska stijena]] * [[Intrapločni vulkanizam]] * [[Planeta lave]] * [[Magmatski okean]] * [[Magmatizam]] * [[Plaštni oblak]] * [[Ploča tektonika]] * [[Predviđanje vulkanske aktivnosti]] * [[Širenje morskog dna]] * [[Vulkanski luk]] * [[Vulkanska stijena]] * [[Vulkanizam na Io]] * [[Vulkanizam na Marsu]] * [[Vulkanizam na Mjesecu]] * [[Vulkanizam na Veneri]] * [[Vulkan]] {{div col end}} ==Reference== {{Reflist}} ===Dodatni izvori=== * {{cite web |url = http://www.d.umn.edu/~rmorton/ronshome/Volcanology/VolcanicGlossary.htm |title = Glossary of Volcanic Terms |publisher = G. J. Hudak, University of Wisconsin Oshkosh |date=2001 |access-date = 2010-05-07 |url-status=dead |archive-date=2012-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006075657/http://www.d.umn.edu/~rmorton/ronshome/Volcanology/VolcanicGlossary.htm}} * {{cite journal |author1=Crumpler, L. S. |author2=Lucas, S. G. |year= 2001 |title= Volcanoes of New Mexico: An Abbreviated Guide For Non-Specialists |journal= Volcanology in New Mexico. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin |volume= 18 |pages= 5–15 |url= http://www.nmnaturalhistory.org/pdf_files/NMvolcanoes.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20070321022246/http://www.nmnaturalhistory.org/pdf_files/NMvolcanoes.pdf |archive-date= 2007-03-21 |access-date= 2010-04-28 }} ==Vanjski linkovi== {{Commons category|Volcanism}} * [https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/8629/200015.pdf Volcanic Diversity throughout the Solar System] * [https://watchers.news/2015/06/09/cosmic-solar-radiation-as-the-cause-of-earthquakes-and-volcanic-eruptions/ Cosmic-solar radiation as the cause of earthquakes and volcanic eruptions] * [https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1742-6596/869/1/012064/pdf Melting behaviours of the candidate materials for planetary models] * [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1342937X10001966#:~:text=►Nucleation%20of%20bubbles%20in,lead%20to%20an%20explosive%20eruption. Explosive volcanic eruptions triggered by cosmic rays: Volcano as a bubble chamber] * [https://link.springer.com/article/10.1007/BF00301399 Thermodynamics of gas and steam-blast eruptions] * [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0019103514001699 Prerequisites for explosive cryovolcanism on dwarf planet-class Kuiper belt objects] * [https://www.researchgate.net/publication/279752358_Phreatomagmatic_and_Related_Eruption_Styles Phreatomagmatic and Related Eruption Styles] {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vulkanizam| ]] [[Kategorija:Geohemija]] [[Kategorija:Geologija]] [[Kategorija:Geofizika]] q6hv73r6ldlr4wdnxrsq9469wfkuche Spisak grana psihologije 0 534198 3848671 3848503 2026-05-22T20:24:05Z Bosancica by MK 173186 Industrijsko-organizacijska psihologija zamijenjeno sa industrijska i organizacijska psihologija 3848671 wikitext text/x-wiki Ova nepotpuna lista sadrži grane i oblasti unutar [[Psihologija|psihologije]]: * [[Analitička psihologija]] * [[Anomalistička psihologija]] * [[Autohtona psihologija]] * [[Azijska psihologija]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Bihevioralna medicina]] * [[Bihevioralna psihologija]] * [[Biopsihologija]] * [[Crna psihologija]] (Afroamerička psihologija) * [[Cyber psihologija]] * [[Diferencijalna psihologija]] * [[Diskursivna psihologija]] * [[Pedagoška psihologija|Edukacijska psihologija]] * [[Ekološka psihologija]] * [[Ekonomska psihologija]] * [[Eksperimentalna analiza ponašanja]] * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Evolucijska psihologija]] * [[Geštalt psihologija]] * [[Filipinska psihologija]] * [[Filozofija psihologije]] * [[Fiziološka psihologija]] * [[Forenzička psihologija]] * [[Imaginalna psihologija]] * [[Indijska psihologija]] * [[Interkulturalna psihologija]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija]] * [[Inženjerska psihologija]] * [[Istražna psihologija]] * [[Humanistička psihologija]] * [[Klinička analiza ponašanja]] * [[Klinička psihologija]] * [[Kognitivna neuropsihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Komparativna psihologija]] * [[Kriminalistička psihologija]] * [[Kulturalna neuronauka]] * [[Kulturalna psihologija]] * [[Kvantitativna psihologija]] * [[Neuropsihologija]] * [[Matematička psihologija]] * [[Medicinska psihologija]] * [[Međunarodna psihologija]] * [[Moralna psihologija]] * [[Parapsihologija]] * [[Policijska psihologija]] * [[Politička psihologija]] * [[Pozitivna psihologija]] * [[Pravna psihologija]] * [[Prenatalna i perinatalna psihologija]] * [[Primijenjena psihologija]] * [[Primijenjena analiza ponašanja]] * [[Psihoanaliza]] * [[Psihofarmakologija]] * [[Psihofizika]] * [[Psihofiziologija]] * [[Psihohistorija]] * [[Psiholingvistika]] * [[Abnormalna psihologija|Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] * [[Psihologija i pravo]] * [[Psihologija individualnih razlika]] * [[Psihologija konzumacije mesa]] * [[Psihologija kritike]] * [[Psihologija ličnosti]] * [[Psihologija medicine rada]] * [[Psihologija medija]] * [[Psihologija mira]] * [[Psihologija muzike]] * [[Psihologija okoline]] * [[Psihologija potrošača]] * [[Psihologija religije]] * [[Psihologija učinka]] * [[Psihologija umjetnosti]] * [[Psihologija zajednice]] * [[Psihologija životinja]] * [[Psihometrija]] * [[Psihonomija]] * [[Psihoonkologija]] * [[Psihopatologija]] * [[Psihoterapija]] * [[Razvojna psihologija]] * [[Rehabilitacijska psihologija]] * [[Rješavanje problema]] * [[Saobraćajna psihologija]] * [[Savjetodavna psihologija]] * [[Savjetodavna psihologija (organizacijska)]] * [[Sistemska psihologija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Sportska psihologija]] * [[Teorijska psihologija]] * [[Transpersonalna psihologija]] * [[Vojna psihologija]] * [[Zdravstvena psihologija]] * [[Zrakoplovna psihologija]] == Također pogledajte == * [[Spisak tema u psihologiji]] {{Psihologija}} {{DEFAULTSORT:Psychology disciplines, list of}} [[Kategorija:Spiskovi u psihologiji|Discipline]] [[Kategorija:Grane psihologije]] 2pfg41587gojxu8viruxuwc47t7psiu Rekavica 0 534541 3848754 3847436 2026-05-23T09:38:42Z SklopaUzKlopu 180141 Dodana je fauna i galerija i koji potoci se ulijevaju u rekavicu 3848754 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Rekavica | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-coordinates = {{Coord|44|42|07|N|17|08|24|E}} | mapframe-caption = Područje Rekavice | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | mapframe-marker = water | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-frame-height = 200 | dužina_km = 6,5 | izvor = područje naselja [[Rekavice]] | nadmorska visina izvora = | izvor_lat_d = | izvor_lat_m = | izvor_lat_s = | izvor_lat_NS = | izvor_long_d = | izvor_long_m = | izvor_long_s = | izvor_long_EW = | ušće = [[Vrbas]] | nadmorska visina ušća = | ušće_lat_d = | ušće_lat_m = | ušće_lat_s = | ušće_lat_NS = | ušće_long_d = | ušće_long_m = | ušće_long_s = | ušće_long_EW = | ulijeva_se_u = [[Vrbas]] | etimologija = | prosječni protok = | površina sliva_km2 = | riječni_sistem = [[Vrbas]] | progresija = [[Vrbas]] → [[Sava]] → [[Dunav]] → [[Crno more]] | pritoke = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | države kroz koje protiče = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | lokacija = [[Rekavice]], [[Banja Luka]], [[Republika Srpska]] | gradovi kroz koje protiče = | sliv = [[Crnomorski sliv]] | plovnost = Nije plovna }} '''Rekavica''' je manji vodotok u zapadnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i pritoka [[Vrbas]]a. Nalazi se na području [[Banja Luka|Banje Luke]], u širem prostoru naselja [[Rekavice]], južno od gradskog područja i uz kanjon Vrbasa. Grad Banja Luka u opisu gradskih vodotokova navodi Rekavicu među pritokama koje se na području grada ulijevaju u Vrbas, zajedno s Vrbanjom, Suturlijom, Crkvenom i Švrakavom.<ref name="bl">{{cite web |title=Životna sredina |url=https://starisajt.banjaluka.rs.ba/gradjani/zivotna-sredina/?sr_pismo=lat |website=Grad Banja Luka |access-date=16. 5. 2026}}</ref> U Rekavicu se ulijevaju razni potoci kao Raškovac, Sigovac, Šokački potok i mnogo drugih. == Tok == Rekavica pripada neposrednom slivu Vrbasa i preko njega sistemu [[Sava|Save]], [[Dunav]]a i [[Crno more|Crnog mora]]. Vodotok je vezan za područje naselja Rekavice, koje se nalazi u općinskom području Banje Luke, u blizini kanjona Vrbasa.<ref name="mapcarta">{{cite web |title=Rekavice |url=https://mapcarta.com/18729170 |website=Mapcarta |access-date=16. 5. 2026}}</ref> == Okolina == Područje Rekavica nalazi se uz južni dio kanjona Vrbasa, koji se u gradskim opisima izdvaja po brzacima, slapovima, stijenama, plažama i bogatstvu biljnog i životinjskog svijeta.<ref name="bl"/> U blizini naselja nalaze se ostaci srednjovjekovne tvrđave [[Zvečaj]], smještene na strmoj padini iznad kanjona Vrbasa.<ref name="mapcarta"/> Rekavica je zato dio šireg pejzaža južnog banjalučkog područja, gdje se manji potoci s padina spuštaju prema Vrbasu. == Fauna == U Riječici žive od riba [[Klijen]] i [[Peš]]. U okolini ,od ptica žive čaplje i patke i razni gmizavci uključujući zmije ([[Bjelouška]] i Riječne zmije). Ima mnogo insekata u vodi i okolo. U rijeci ima vodozemaca na primjer kao razne vrste žaba i pjegavi daždevnjak. U okolini ima raznih sisara kao [[Lisica]], [[Srna]], [[Zec]] i slično. == Galerija == <gallery widths="150" heights="200"> Datoteka:Ušće riječice Rekavica.jpg|Ušće riječice Rekavice u rijeku Vrbas Datoteka:Rekavica (pogled sa mostića).jpg|Pogled sa mostića na Rekavicu Datoteka:Rekavica (pogled sa drugog mostića).jpg|Rekavica kraj šume prije izletišta Datoteka:Rekavica (rijeka).jpg|Pogled Rekavice sa druge strane mostića </gallery> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Rekavica}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Pritoke Vrbasa]] [[Kategorija:Banja Luka]] hbndx6bcj5unv840d8t2vja9785p40g 3848761 3848754 2026-05-23T09:56:19Z AnToni 2325 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/SklopaUzKlopu|SklopaUzKlopu]] ([[User talk:SklopaUzKlopu|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:KWiki|KWiki]] 3847436 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Rekavica | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-coordinates = {{Coord|44|42|07|N|17|08|24|E}} | mapframe-caption = Područje Rekavice | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | mapframe-marker = water | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-frame-height = 200 | dužina_km = 6,5 | izvor = područje naselja [[Rekavice]] | nadmorska visina izvora = | izvor_lat_d = | izvor_lat_m = | izvor_lat_s = | izvor_lat_NS = | izvor_long_d = | izvor_long_m = | izvor_long_s = | izvor_long_EW = | ušće = [[Vrbas]] | nadmorska visina ušća = | ušće_lat_d = | ušće_lat_m = | ušće_lat_s = | ušće_lat_NS = | ušće_long_d = | ušće_long_m = | ušće_long_s = | ušće_long_EW = | ulijeva_se_u = [[Vrbas]] | etimologija = | prosječni protok = | površina sliva_km2 = | riječni_sistem = [[Vrbas]] | progresija = [[Vrbas]] → [[Sava]] → [[Dunav]] → [[Crno more]] | pritoke = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | države kroz koje protiče = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | lokacija = [[Rekavice]], [[Banja Luka]], [[Republika Srpska]] | gradovi kroz koje protiče = | sliv = [[Crnomorski sliv]] | plovnost = Nije plovna }} '''Rekavica''' je manji vodotok u zapadnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i pritoka [[Vrbas]]a. Nalazi se na području [[Banja Luka|Banje Luke]], u širem prostoru naselja [[Rekavice]], južno od gradskog područja i uz kanjon Vrbasa. Grad Banja Luka u opisu gradskih vodotokova navodi Rekavicu među pritokama koje se na području grada ulijevaju u Vrbas, zajedno s Vrbanjom, Suturlijom, Crkvenom i Švrakavom.<ref name="bl">{{cite web |title=Životna sredina |url=https://starisajt.banjaluka.rs.ba/gradjani/zivotna-sredina/?sr_pismo=lat |website=Grad Banja Luka |access-date=16. 5. 2026}}</ref> == Tok == Rekavica pripada neposrednom slivu Vrbasa i preko njega sistemu [[Sava|Save]], [[Dunav]]a i [[Crno more|Crnog mora]]. Vodotok je vezan za područje naselja Rekavice, koje se nalazi u općinskom području Banje Luke, u blizini kanjona Vrbasa.<ref name="mapcarta">{{cite web |title=Rekavice |url=https://mapcarta.com/18729170 |website=Mapcarta |access-date=16. 5. 2026}}</ref> == Okolina == Područje Rekavica nalazi se uz južni dio kanjona Vrbasa, koji se u gradskim opisima izdvaja po brzacima, slapovima, stijenama, plažama i bogatstvu biljnog i životinjskog svijeta.<ref name="bl"/> U blizini naselja nalaze se ostaci srednjovjekovne tvrđave [[Zvečaj]], smještene na strmoj padini iznad kanjona Vrbasa.<ref name="mapcarta"/> Rekavica je zato dio šireg pejzaža južnog banjalučkog područja, gdje se manji potoci s padina spuštaju prema Vrbasu. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Rekavica}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Pritoke Vrbasa]] [[Kategorija:Banja Luka]] gjgkq075ontmlr0ur4afdon1yqescan Édouard Claparède 0 534546 3848744 3846478 2026-05-23T08:41:11Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848744 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Édouard Claparède | slika = Edouard Claparède (1873-1940) (cropped)2.jpg | slika_širina = 250px | naslov = Édouard Claparède, oko 1913. | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1873|3|24}} | mjesto_rođenja = [[Ženeva]], [[Švicarska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1940|9|29|1873|3|24}} | mjesto_smrti = [[Ženeva]], [[Švicarska]] | prebivalište = [[Švicarska]] | državljanstvo = Švicarsko | polje = {{Plainlist| * [[Psihologija]] * [[Neurologija]] * [[Pedagogija]] }} | radna_institucija = {{Plainlist| * [[Univerzitet u Ženevi]] * [[Institut Jean-Jacques Rousseau]] }} | alma_mater = [[Univerzitet u Ženevi]] | poznat_po = {{Plainlist| * Funkcionalna psihologija * Dječija psihologija * Osnivanje Instituta J-J. Rousseau * Razvoj eksperimentalne pedagogije }} | uticao_na = [[Jean Piaget]] | uticali_na_njega = [[Théodore Flournoy]] | religija = | fusnote = Édouard Claparède bio je pionir dječije psihologije i mentor Jeanu Piagetu, kojeg je pozvao da radi na Institutu u Ženevi. }} '''Édouard Claparède''' (24. mart 1873 – 28. septembar 1940) bio je [[Švicarska|švicarski]] [[Neurologija|neurolog]], [[Psihologija|psiholog]] i [[Pedagogija|pedagog]]. Njegova naučna interesovanja obuhvatala su [[Dječija psihologiju|dječiju psihologiju]], [[obrazovanje]] i proučavanje [[pamćenje|pamćenja]], naročito u oblasti psihologije svjedočenja. Bio je osnivač i direktor [[Institut Jean-Jacques Rousseau|Instituta Jean-Jacques Rousseau]] u [[Ženeva|Ženevi]]. == Porodica == Claparède je poticao iz protestantske porodice porijeklom od francuskih [[Hugenoti|hugenota]] iz regije Languedoc, koji su se nakon ukidanja [[Nantski edikt|Nantskog edikta]] doselili u Ženevu. Njegov stric [[René-Édouard Claparède]] (1832–1871) bio je poznati [[zoolog]] i sljedbenik [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]].<ref name="Geneastar_Claparede">{{cite web |title=Généalogie de René-Édouard Claparède |url=https://www.geneastar.org/celebrite/claparedere/rene-edouard-claparede |website=Geneastar |access-date=15. 5. 2026 |language=fr}}</ref> Među njegovim rođacima bio je i [[Théodore Flournoy]], koji je 1892. osnovao laboratorij za psihologiju pri Prirodno-matematičkom fakultetu [[Univerzitet u Ženevi|Univerziteta u Ženevi]].<ref name="Huteau_2018">{{cite journal |last=Huteau |first=Michel |date=2018 |title=Édouard Claparède (1873-1940) et l’orientation professionnelle |journal=Bulletin de psychologie |volume=554 |issue=2 |pages=623–631 |doi=10.3917/bupsy.554.0623 |url=https://shs.cairn.info/revue-bulletin-de-psychologie-2018-2-page-623?lang=fr |access-date=15. 5. 2026 |language=fr}}</ref> == Biografija == Édouard Claparède je studirao [[prirodne nauke]] i [[medicina|medicinu]] na [[Univerzitet u Ženevi|Univerzitetu u Ženevi]], gdje je 1897. stekao diplomu doktora medicine. Tokom 1897–1898. radio je u bolnici La Salpêtrière u [[Pariz|Parizu]], gdje se upoznao sa savremenim tokovima [[Neurologija|neurologije]]. Postepeno se sve više usmjeravao prema [[Psihologija|psihologiji]], koja je postala njegovo glavno naučno područje. Godine 1901, zajedno sa svojim rođakom [[Théodore Flournoy|Théodoreom Flournoyem]], profesorom [[Fiziološka psihologija|fiziološke psihologije]] na [[Univerzitet u Ženevi|Univerzitetu u Ženevi]], osnovao je časopis ''Archives de psychologie'', koji je uređivao do kraja života.<ref name="Oxford_Companion_Mind_1987">{{cite book |editor-last=Gregory |editor-first=Richard L. |date=1987 |title=The Oxford Companion to the Mind |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] ; New York |isbn=978-0-19-866124-5 |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00greg |access-date=16. 5. 2026 |language=en}}</ref> Od 1904. godine djelovao je na [[Univerzitet u Ženevi|Univerzitetu u Ženevi]] kao direktor Laboratorija za eksperimentalnu psihologiju.<ref name="UNIGE_Flournoy">{{cite book |last=Piaget |first=Jean |title=Histoire de l’Université de Genève: annexes: historique des facultés et des instituts: 1914-1956 |chapter=Théodore Flournoy (1854-1920) |url=https://www.unige.ch/piaget/piaget1959a16 |date=1959 |publisher=Université de Genève |location=Genève |pages=103–105 |access-date=15. 5. 2026 |language=fr}}</ref> S Univerzitetom u Ženevi ostao je povezan do kraja života, a od 1915. do 1940. godine bio je profesor [[Psihologija|psihologije]], naslijedivši [[Théodore Flournoy|Théodorea Flournoya]]. U tom periodu obavljao je i niz značajnih funkcija u međunarodnim naučnim organizacijama, uključujući dužnosti generalnog sekretara Drugog međunarodnog kongresa psihologije (1904) i Šestog međunarodnog kongresa psihologije (1909). Također je bio stalni sekretar Međunarodnog kongresa psihologije i doživotni predsjednik Komiteta međunarodnih konferencija za psihotehniku (1920–1940), koja danas nosi naziv Međunarodna asocijacija za primijenjenu psihologiju.<ref name="Roland_Levy_IAAP_2020">{{cite journal |last=Roland-Lévy |first=Christine |date=januar 2020 |title=The First Hundred Years of IAAP: Towards the Future |journal=Applied Psychology Around the World |volume=2 |issue=1 |pages=9–10 |url=https://iaapsy.org/site/assets/files/1082/apaw_2020_jan_vol2_1_-_final-2.pdf |access-date=16. 5. 2026 |language=en |archive-date=6. 6. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606045614/https://iaapsy.org/site/assets/files/1082/apaw_2020_jan_vol2_1_-_final-2.pdf/ |url-status=dead }}</ref> Godine 1912. osnovao je [[Institut Jean-Jacques Rousseau]], instituciju koja je imala cilj reformu obrazovanja i razvoj naučne pedagogije. Institut je u početku djelovao kao privatna ustanova, ali je održavao bliske veze s [[Univerzitet u Ženevi|Univerzitetom u Ženevi]] kroz zajedničke kurseve i nastavno osoblje. Godine 1929. pripojen je Univerzitetu, dok je 1948. u potpunosti integrisan u njegov sastav.<ref name="Huteau_2018" /> Claparède je bio i jedan od osnivača [[Međunarodni biro za obrazovanje|Međunarodnog biroa za obrazovanje (IBE)]] 1925.<ref name="UNESCO_IBE_90_Years_2015">{{cite book |author=International Bureau of Education |date=2015 |title=IBE In Focus: 90 years of excellence in education |publisher=UNESCO |location=Paris / Genève |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000247329 |access-date=16. 5. 2026 |language=en |format=PDF}}</ref> Od 1904. Claparède se posebno posvetio [[Obrazovanje|obrazovanju]] djece s teškoćama u razvoju. Istraživao je mogućnosti individualizacije nastave i prilagođavanja obrazovanja sposobnostima učenika, nastojeći razviti efikasnije pedagoške metode i unaprijediti primjenu [[Pedagoška psihologija|psihologije u obrazovanju]]. [[Institut Jean-Jacques Rousseau]] u Ženevi ubrzo je postao važan centar za obrazovanje nastavnika, naučna istraživanja i dokumentaciju, ali i centar za širenje ideja obrazovne reforme i zaštite prava djeteta. Njegov rad imao je značajan utjecaj na razvoj moderne [[Pedagogija|pedagogije]] u [[Evropa|Evropi]]. Claparède je 1921. angažovao [[Jean Piaget|Jeana Piageta]] kao rukovodioca istraživačkih radova, što je omogućilo razvoj brojnih studija o [[Kognitivni razvoj|kognitivnom razvoju]] djece. Zahvaljujući njegovoj međunarodnoj reputaciji i širokoj saradnji s istraživačima širom svijeta, Piagetova teorijska istraživanja brzo su dobila međunarodno priznanje.<ref name="FJP_Claparede">{{cite web |title=Édouard Claparède (1873-1940). Psychologue suisse |url=https://www.fondationjeanpiaget.ch/fjp/site/presentation/index_auteur.php?PRESMODE=1&auteurID=22 |website=Fondation Jean Piaget |access-date=15. 5. 2026 |language=fr}}</ref> Claparède se interesovao i za proučavanje medijuma i paranormalnih pojava. Tokom februara i marta 1910. prisustvovao je seansama italijanskog medija Francesca Carancinija, nakon čega je zaključio da je riječ o prevari.<ref name="Ruchat_2015">{{cite web |last=Ruchat |first=Martine |date=2015 |title=Édouard Claparède. À quoi sert l'éducation? |url=https://journals.openedition.org/lectures/19910 |website=Lectures [En ligne] |publisher=Éditions Antipodes |location=Lausanne |access-date=15. 5. 2026 |language=fr |isbn=9782889011049}}</ref> Bio je među švicarskim intelektualcima koji su pokazivali interes za [[psihoanaliza|psihoanalizu]]. Učestvovao je na prvom međunarodnom kongresu psihoanalize, održanom 1908. u [[Salzburg|Salzburgu]], a 1912. upoznao je [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]].<ref name="Scheidhauer_2010">{{cite book |last=Scheidhauer |first=Marcel |date=2010 |title=Freud et ses visiteurs : Français et Suisses francophones (1920-1930) |publisher=Éditions Érès |location=Toulouse |isbn=978-2-7492-1240-1 |series=Arcanes |url=https://toc.library.ethz.ch/objects/pdf/z01_978-2-7492-1240-1_01.pdf |access-date=15. 5. 2026 |language=fr}}</ref> Bio je predsjednik Ženevskog psihoanalitičkog društva. Društvo je kasnije raspušteno nakon unutrašnjih nesuglasica i sukoba oko njegove organizacije i odnosa prema Freudovom psihoanalitičkom pokretu.<ref name="Benesteau_2002">{{cite book |last=Bénesteau |first=Jacques |date=2002 |title=Mensonges freudiens: Histoire d'une désinformation séculaire |publisher=Éditions Mardaga |location=Sprimont |isbn=978-2-87009-812-7 |url=https://archive.org/details/benesteau-mensonges-freudiens |access-date=15. 5. 2026 |language=fr}}</ref> Tokom svoje karijere Claparède se bavio različitim područjima [[Psihologija|psihologije]], uključujući [[Percepcija|percepciju]], [[Psihologija životinja|psihologiju životinja]], [[Pravna psihologija|pravnu psihologiju]], [[Razvojna psihologija|dječiju psihologiju]] i [[Pedagogija|pedagogiju]]. Posebno je poznat po istraživanju mehanizama svjedočenja i proučavanju ponašanja životinja, među kojima se ističe njegova studija iz 1913. o ″pametnim″ konjima iz Elberfelda. U oblasti [[Pedagogija|pedagogije]] zastupao je principe [[nova škola|nove škole]] i razvio koncept ″funkcionalnog obrazovanja″, pod utjecajem psihologa [[G. Stanley Hall|G. Stanleyja Halla]] i [[pragmatizam|pragmatističkih filozofa]] [[William James|Williama Jamesa]] i [[John Dewey|Johna Deweya]]. Njegove teorije bile su zasnovane na ideji adaptivne funkcije, koju je iz biologije prenio na proučavanje mentalnog života. Suprotstavljajući se [[Asocijacionizam|asocijacionističkim teorijama]], smatrao je da [[inteligencija]] predstavlja aktivan proces prilagođavanja novim situacijama. Prema njegovom shvatanju, inteligencija omogućava pojedincu da se novim situacijama prilagođava kroz isprobavanje i provjeravanje različitih mogućnosti. Među njegovim bliskim saradnicima bio je i [[André Rey (psiholog)|André Rey]], koji je s njim sarađivao od 1929. Claparède je posebno poznat po svojim istraživanjima nepouzdanosti svjedočenja. Dok je predavao na [[Univerzitet u Ženevi|Univerzitetu u Ženevi]], sastavio je upitnik od petnaest pitanja za svoje studente, koji se odnosio na prostorije univerziteta. Iako je prikupio 54 odgovora, nijedan student nije dao potpuno tačne odgovore. Čak ni studenti koji su godinama boravili na univerzitetu nisu pokazali bolje rezultate od novoupisanih studenata. Claparède je na osnovu toga zaključio da veliki broj sličnih svjedočenja ne mora nužno značiti i veću tačnost iskaza. U jednom od pitanja studenti su trebali opisati prozor koji se nalazio nasuprot portirnice. Iako su gotovo svi dali odgovor, većina je tvrdila da prozor ne postoji, iako je on zaista postojao. Na osnovu tog eksperimenta Claparède je zaključio da podudaranje svjedočenja nije pouzdan pokazatelj istinitosti iskaza.<ref name="Pouget_2002">{{cite conference |last=Pouget |first=Régis |date=2002 |title=La fragilité du témoignage |conference=Séance de l'Académie des Sciences et Lettres de Montpellier |publisher=Académie des Sciences et Lettres de Montpellier |location=Montpellier |conference-url=https://www.ac-sciences-lettres-montpellier.fr/academie_edition/fichiers_conf/Pouget2002.pdf |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ac-sciences-lettres-montpellier.fr%2Facademie_edition%2Ffichiers_conf%2FPouget2002.pdf |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> Sličan eksperiment proveo je i tokom jednog predavanja iz [[Pravna psihologija|pravne psihologije]]. Dan nakon tradicionalne proslave pod maskama u Ženevi, maskirana osoba iznenada je ušla u amfiteatar, počela gestikulirati i govoriti nerazgovijetno, nakon čega ju je Claparède udaljio iz učionice. Cijeli događaj trajao je svega dvadesetak sekundi. Nakon toga studenti su ispunili upitnik sa jedanaest pitanja o incidentu, ali je prosječan broj tačnih odgovora bio veoma nizak. Većina studenata, na primjer, tvrdila je da je osoba nosila crveni šal, iako je šal zapravo bio svijetlosmeđe i bijele boje. Claparède je iz toga zaključio da svjedoci često svoje iskaze zasnivaju na očekivanjima i vjerovatnoći, a ne isključivo na onome što su stvarno vidjeli. Prema njegovom tumačenju, studenti su nesvjesno povezali nasilno i haotično ponašanje s tadašnjom [[stereotip|stereotipnom]] predstavom [[Revolucija|revolucionara]] koji nosi crveni šal.<ref name="Godet_2007_T1">{{cite book |last=Godet |first=Michel |date=2007 |title=Manuel de prospective stratégique : Une indiscipline intellectuelle |volume=1 |edition=3e |publisher=Dunod |location=Paris |isbn=978-2-10-053161-5 |url=http://www.laprospective.fr/dyn/francais/ouvrages/la_prospective_strategique/t1-manuel-de-prospective-strategique-dunod-2007.pdf |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref><ref name="Kapferer_2017">{{cite book |last=Kapferer |first=Jean-Noël |date=2017 |title=Rumors: Uses, Interpretations, and Images |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-351-49249-2 |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781351492492_A30456900/preview-9781351492492_A30456900.pdf |access-date=16. 5. 2026 |language=en}}</ref> [[Datoteka:ConferenceBE.jpg|mini|desno|300px|[[Beatrice Ensor]] sa, slijeva nadesno, [[Ovide Decroly]], [[Pierre Bovet]], Édouard Claparède, [[Paul Geheeb]] i [[Adolphe Ferrière]], tokom konferencije Međunarodne lige za novo obrazovanje, 1920-ih ]] Godine 1913, [[Mina Audemars]] i [[Louise Lafendel]] osnovale su ustanovu ''Maison des petits'' na Claparèdeovu inicijativu. Claparède se smatra jednim od psihologa koji su imali snažan utjecaj na razvoj psiholoških teorija [[Jean Piaget|Jeana Piageta]], posebno u oblastima dječije psihologije i psihologije inteligencije.<ref name="FJP_Claparede" /> Posebno se istakao i istraživanjima iz oblasti [[neuropsihologija|neuropsihologije]] [[pamćenje|pamćenja]]. Poznat je po eksperimentu kojim je nastojao ispitati da li traumatična iskustva mogu ostati sačuvana uprkos ozbiljnim poremećajima kratkoročnog pamćenja. U okviru tog istraživanja proučavao je pacijenticu oboljelu od [[Amnezija|amnezije]], koja je zadržala dugoročna sjećanja i sposobnost rasuđivanja, ali nije mogla pamtiti nedavne događaje. Iako ju je svakodnevno posjećivao, pacijentica ga nije prepoznavala. Tokom jednog susreta Claparède je sakrio pribadaču u ruku i njome je ubo dok su se rukovali. Sljedećeg dana pacijentica ga ponovo nije prepoznala, ali je pokazala oklijevanje kada joj je pružio ruku, kao da je nesvjesno očekivala opasnost. Claparède je na osnovu toga zaključio da emocionalna iskustva mogu ostaviti trag u pamćenju čak i kada je svjesno prisjećanje ozbiljno narušeno. Njegova međunarodna reputacija, kao i intenzivna saradnja s psiholozima iz različitih zemalja, doprinijeli su brzom širenju i prihvatanju njegovih ideja u međunarodnim naučnim krugovima. === Privatni život === Édouard Claparède bio je oženjen Hélène Spir (1873–1955), kćerkom ruskog filozofa [[African Spir|Africana Spira]] (1837–1890). Imali su dvoje djece: sina Jean-Louisa, koji je preminuo 21. aprila 1937. u 35. godini života,<ref name="Baudouin_1939">{{cite book |last=Baudouin |first=Charles |date=1939 |title=Jean-Louis Claparède: reflets de sa vie |publisher=Delachaux & Niestlé |location=Neuchâtel-Paris |pages=152 |url=https://cdiantoniosergio.cases.pt/Nyron/Library/Catalog/winlibsrch.aspx?doc=7887 |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> i kćerku Eliane, rođenu 2. novembra 1908. == Naslijeđe == Po Édouardu Claparèdeu danas nosi ime Koledž Claparède, srednjoškolska obrazovna ustanova u [[Ženeva|Ženevi]].<ref name="College_Claparede">{{cite web |title=Collège Claparède: Accueil |url=https://edu.ge.ch/secondaire2/college-claparede/accueil |website=École en ligne – République et canton de Genève |publisher=Département de l'instruction publique (DIP) |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> S druge strane, trg Claparède u [[Ženeva|Ženevi]] nije nazvan po njemu, već po njegovom stricu [[René-Édouard Claparède|Renéu-Édouardu Claparèdeu]] (1832–1871), poznatom biologu. == Djela == Među najpoznatijim djelima Édouarda Claparèdea nalaze se radovi iz oblasti dječije psihologije, eksperimentalne pedagogije, psihologije svjedočenja, obrazovanja i psihologije inteligencije. Njegovi radovi imali su značajan utjecaj na razvoj moderne pedagogije i [[Razvojna psihologija|razvojne psihologije]]. * ''Perception stéréognostique et stéréo-agnosie'' (1898)<ref name="Claparede_Stereognosie_1898">{{cite journal |last=Claparède |first=Édouard |date=1898 |title=Perception stéréognostique et stéréo-agnosie |journal=L'Année psychologique |volume=5 |pages=65-81 |url=https://www.persee.fr/doc/psy_0003-5033_1898_num_5_1_3045 |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> * ''L’Association des idées'' (1903)<ref name="Claparede_Association_1903">{{cite book |last=Claparède |first=Édouard |date=1903 |title=L’Association des idées |publisher=Octave Doin |location=Paris |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k11718131/f8.item |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> * ''Experimental Pedagogy and the Psychology of the Child'' (1905)<ref name="Claparede_1911_EN">{{cite book |last=Claparède |first=Édouard |date=1911 |title=Experimental Pedagogy and the Psychology of the Child |translator-last=Louch |translator-first=Mary |translator2-last=Dickens |translator2-first=Henry |publisher=Edward Arnold |location=London |url=https://archive.org/details/b28077180 |access-date=16. 5. 2026 |language=en}}</ref> * ''Expérience sur le témoignage'' (1906) * ''Expériences collectives sur le témoignage et la confrontation'' (1906) * ''La psychologie animale de Charles Bonnet'' (1909)<ref name="Claparede_Bonnet_1909">{{cite book |last=Claparède |first=Édouard |date=1909 |title=La psychologie animale de Charles Bonnet |publisher=librairie Georg et Cie |location=Genève |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1504568x?rk=128756;0 |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> * ''Rapports et comptes-rendus du VIe Congrès international de psychologie'' (1910)<ref name="Claparede_Congres_1910">{{cite book |last=Claparède |first=Édouard |date=1910 |title=Rapports et comptes-rendus du VIe Congrès international de psychologie (Genève, 2-7 août 1909) |publisher=libr. Kündig |location=Genève |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3414480g?rk=85837;2 |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> * ''La psychologie du témoignage'' (1910) * ''Les chevaux savants d'Elberfeld'' (1913)<ref name="Claparede_Elberfeld_1913">{{cite journal |last=Claparède |first=Édouard |date=13. 3. 1913 |title=Les chevaux savants d'Elberfeld |journal=Conférence à la Société française de philosophie |url=http://s3.archive-host.com/membres/up/784571560/GrandesConfPsycho/Psycho03-Claparede-1913.pdf |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> * ''L'école sur mesure'' (1920)<ref name="Claparede_Ecole_Sur_Mesure">{{cite book |last=Claparède |first=Édouard |date=1920 |title=L'école sur mesure |publisher=Payot & Cie |location=Paris-Lausanne |url=https://bibnum.bibliotheque-diderot.fr/s/bibnum/ark:/85506/bgqqcc |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> * ''L'orientation professionnelle: ses problèmes et ses méthodes'' (1922)<ref name="Claparede_BIT_1922">{{cite book |last=Claparède |first=Édouard |date=1922 |title=L'orientation professionnelle: ses problèmes et ses méthodes |publisher=Bureau international du Travail |location=Genève |series=Études et documents, série J (Enseignement) |volume=1 |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t5379995j/f7.item |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> * ''Les méthodes d'éducation et la psychologie appliquée'' (1923) * ''Quelques remarques sur le subconscient'' (1923) * ''Comment diagnostiquer les aptitudes chez les écoliers'' (1924) * ''L’Éducation fonctionnelle'' (1931) * ''Mélanges, tome V: 1928–1931'' (1931)<ref name="Claparede_Melanges_1931">{{cite book |last=Claparède |first=Édouard |date=1931 |title=Mélanges (V: 1928-1931) |publisher=Université de Genève |location=Genève |url=https://access.archive-ouverte.unige.ch/access/metadata/6ef95178-34ab-408f-acc6-9020843f6540/download |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> * ''La Genèse de l’hypothèse'' (1933) * ''Morale et Politique ou Les vacances de la probité'' (1940)<ref name="Claparede_1940_UQAM">{{cite book |last=Claparède |first=Édouard |date=1940 |title=Morale et Politique ou Les vacances de la probité |publisher=Éditions de la Baconnière |location=Neuchâtel |url=https://classiques.uqam.ca/classiques/claparede_edouard/morale_et_politique/claparede_morale.pdf |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> == Djela u saradnji == Ludwig Edinger i Édouard Claparède, ''Über Tierpsychologie; zwei Vorträge'' (1908)<ref name="Edinger_Claparede_1908">{{cite book |last=Edinger |first=Ludwig |last2=Claparède |first2=Édouard |date=1908 |title=Über Tierpsychologie; zwei Vorträge |publisher=J. A. Barth |location=Leipzig |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/000425300 |access-date=16. 5. 2026 |language=de}}</ref> === Predgovori === * Ernest Reymond-Nicolet, ''Je me détends: contrôle de soi-même par le relâchement musculaire'' (1922)<ref name="Reymond_Nicolet_1922">{{cite book |last=Reymond-Nicolet |first=Ernest |date=1922 |title=Je me détends: contrôle de soi-même par le relâchement musculaire |publisher=Éditions Forum |location=Neuchâtel / Genève |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5612556f?rk=21459;2 |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> * Marie Kaczynska, ''Succès scolaire et intelligence'' (1935)<ref name="Kaczynska_1935">{{cite book |last=Kaczynska |first=Marie |date=1935 |title=Succès scolaire et intelligence |publisher=Delachaux et Niestlé |location=Neuchâtel / Paris |series=Collection d'actualités pédagogiques |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bd6t5379908k?rk=107296;4 |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> === Prepiska === * Édouard Claparède i Henri de Lacaze-Duthiers<ref name="Claparede_Lacaze_Duthiers">{{cite web |last=Claparède |first=Édouard |last2=Lacaze-Duthiers |first2=Henri de |title=Correspondance d'Édouard Claparède et Henri de Lacaze-Duthiers |url=https://patrimoine.sorbonne-universite.fr/medias/0c/ee/c2/f7/0ceec2f7-15f3-4a6c-a1f3-efc176b8d79b/files/1_HLD_0624.pdf |website=Bibliothèque de Sorbonne Université |publisher=Patrimoine numérisé de Sorbonne Université |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> * Édouard Claparède i Hélène Antipoff<ref name="Claparede_Antipoff_2010">{{cite book |last=Claparède |first=Édouard |last2=Antipoff |first2=Hélène |date=2010 |title=Édouard Claparède - Hélène Antipoff. Correspondance (1914-1940) |editor-last=Ruchat |editor-first=Martine |publisher=éditions Leo S. Olschki |location=Genève / Florence |series=Bibliothèque Histoire des sciences |url=https://access.archive-ouverte.unige.ch/access/metadata/317896c9-1071-4be7-b580-99a83696a11b/download |access-date=16. 5. 2026 |language=fr}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Édouard Claparède}} * [https://www.unige.ch/archives/aijjr/application/files/8114/4042/1747/claparede_melanges_chrono_APA.pdf Hronološka bibliografija Édouarda Claparèdea (PDF)] na zvaničnom arhivu Univerziteta u Ženevi (fr) * [https://www.persee.fr/authority/49340 Digitalna baza Persée – Édouard Claparède], lista naučnih radova i publikacija (fr) * [https://gallica.bnf.fr/services/engine/search/sru?operation=searchRetrieve&version=1.2&maximumRecords=50&collapsing=true&exactSearch=true&query=(dc.creator%20adj%20%22Clapar%C3%A8de%20%20%C3%89douard%22%20or%20dc.contributor%20adj%20%22Clapar%C3%A8de%20%20%C3%89douard%22) Digitalna baza Gallica (BnF)], digitalizovana izvorna djela Édouarda Claparèdea u Francuskoj nacionalnoj biblioteci (fr) * [http://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/people/data?id=per385 Biografija i bibliografske reference u digitalnim izvorima] u okviru projekta VLP Instituta Max Planck za historiju nauke (en) (de) * [https://www.unige.ch/campus/index.php/download_file/view/214/491/ Édouard Claparède, conquérant aboulique (PDF)] – biografski članak u klupskom magazinu ″Campus″ Univerziteta u Ženevi (fr) {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Claparède, Édouard}} [[Kategorija:Rođeni 1873.]] [[Kategorija:Umrli 1940.]] [[Kategorija:Biografije, Ženeva]] [[Kategorija:Švicarski psiholozi]] [[Kategorija:Švicarski pedagozi]] [[Kategorija:Švicarski neurolozi]] [[Kategorija:Dječiji psiholozi]] [[Kategorija:Razvojni psiholozi]] cipd7vkmodzln87nhwuow5xxruy6t3r Razgovor:Coprinopsis lagopus 1 534634 3848600 3847260 2026-05-22T14:22:24Z Genetičar 181151 /* Naše gljive - njihovi termini */ odgovor 3848600 wikitext text/x-wiki == Naše gljive - njihovi termini == Ma šta mi reče?! Pitanje je da li je iko u BiH i vidio tu [[gljive|sad me vidiš - sad me ne vidiš]] [[gljive|gljivu]], a kamo li da je [[ime]]nuje. [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:19, 17 maj 2026 (CEST) :A zašto onda ostavljate engleske narodne nazive? Kad nemamo ili ne znamo domaće, ostaviti samo latinski jer narodni nazivi iz drugih jezika ništa ne znače za ovo govorno područje. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:27, 17 maj 2026 (CEST) ::I mi smo narod! Usput kako se stvaraju narodna imena za prvoviđeno?! Ovaj članak , uostalom, donosi prvi opis ove [[gljive]] na [[bosanski|bosanskom]] [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:32, 17 maj 2026 (CEST) :::Samim tim znači da nema narodnog naziva [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:53, 17 maj 2026 (CEST) ::::Dva autora su se bavili gljivama s područja Jugoslavije: R. Božac i Focht. U njihovim knjigama nema podataka niti imena koja su doslovce prevedena s drugih jezika. Ukoliko neko napiše novu knjigu o gljivama, pa ove vrste nazove nekim nazivom, onda ćemo te nazive, pored latinskih ubaciti u članak. Postoji li treća knjiga nepoznatog autora, na jezičkom prostoru, koji ove gljive naziva nekim imenom, koji nije latinski naziv? Sigurno da je ideja simpatična, prevesti s njemačkog neko ime gljive, ali to nije posao za Wikipediju, nego za stručnjake koji se bave biologijom i koji svoje radove objave na za to dosljednim strukturama. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:14, 17 maj 2026 (CEST) :::::Opet Vi: kako nastaju tzv. narodna imena, otkud narod zna uza Beckova [[ljubičica]] i za g-dina Becka.Jednostavno, nametnuta su od aktuelne nomenklature, čemu je podlegao velikan [[Čedomil Šilić]], slava mu i hvala. Nemam takvih ambicija, ali kad mi se potredulo, za onu gljivz to če posrari "narodno ime"-Živio [[narod]]!, a i mi pomalo![[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:22, 22 maj 2026 (CEST) oncb2unv58i2xrk3031o3anmg9svvlf 3848606 3848600 2026-05-22T15:03:41Z AnToni 2325 /* Naše gljive - njihovi termini */ odgovor 3848606 wikitext text/x-wiki == Naše gljive - njihovi termini == Ma šta mi reče?! Pitanje je da li je iko u BiH i vidio tu [[gljive|sad me vidiš - sad me ne vidiš]] [[gljive|gljivu]], a kamo li da je [[ime]]nuje. [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:19, 17 maj 2026 (CEST) :A zašto onda ostavljate engleske narodne nazive? Kad nemamo ili ne znamo domaće, ostaviti samo latinski jer narodni nazivi iz drugih jezika ništa ne znače za ovo govorno područje. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:27, 17 maj 2026 (CEST) ::I mi smo narod! Usput kako se stvaraju narodna imena za prvoviđeno?! Ovaj članak , uostalom, donosi prvi opis ove [[gljive]] na [[bosanski|bosanskom]] [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:32, 17 maj 2026 (CEST) :::Samim tim znači da nema narodnog naziva [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:53, 17 maj 2026 (CEST) ::::Dva autora su se bavili gljivama s područja Jugoslavije: R. Božac i Focht. U njihovim knjigama nema podataka niti imena koja su doslovce prevedena s drugih jezika. Ukoliko neko napiše novu knjigu o gljivama, pa ove vrste nazove nekim nazivom, onda ćemo te nazive, pored latinskih ubaciti u članak. Postoji li treća knjiga nepoznatog autora, na jezičkom prostoru, koji ove gljive naziva nekim imenom, koji nije latinski naziv? Sigurno da je ideja simpatična, prevesti s njemačkog neko ime gljive, ali to nije posao za Wikipediju, nego za stručnjake koji se bave biologijom i koji svoje radove objave na za to dosljednim strukturama. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:14, 17 maj 2026 (CEST) :::::Opet Vi: kako nastaju tzv. narodna imena, otkud narod zna uza Beckova [[ljubičica]] i za g-dina Becka.Jednostavno, nametnuta su od aktuelne nomenklature, čemu je podlegao velikan [[Čedomil Šilić]], slava mu i hvala. Nemam takvih ambicija, ali kad mi se potredulo, za onu gljivz to če posrari "narodno ime"-Živio [[narod]]!, a i mi pomalo![[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:22, 22 maj 2026 (CEST) ::::::Nije da Vi nemate pravo, nego radi se o konceptu Wikipedije. Kad neki biolog u svom djelu ovu gljivu nazove "narodnim" imenom, možete slobodno u Wiki promijeniti ime. Ili ako već znate, da je neko već to uradio, onda navedite referencu i sve je ok. Zbog Vašeg poznavanja biologije i obrazovanja, ako u svom stručnom radu usvojite neko nove ime, slobodno ga prenesite. S poštovanjem! [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:03, 22 maj 2026 (CEST) pcpnf5j3pj9jc38dy8750tb1d81xe5w 3848630 3848606 2026-05-22T16:05:42Z Genetičar 181151 /* Naše gljive - njihovi termini */ odgovor 3848630 wikitext text/x-wiki == Naše gljive - njihovi termini == Ma šta mi reče?! Pitanje je da li je iko u BiH i vidio tu [[gljive|sad me vidiš - sad me ne vidiš]] [[gljive|gljivu]], a kamo li da je [[ime]]nuje. [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:19, 17 maj 2026 (CEST) :A zašto onda ostavljate engleske narodne nazive? Kad nemamo ili ne znamo domaće, ostaviti samo latinski jer narodni nazivi iz drugih jezika ništa ne znače za ovo govorno područje. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:27, 17 maj 2026 (CEST) ::I mi smo narod! Usput kako se stvaraju narodna imena za prvoviđeno?! Ovaj članak , uostalom, donosi prvi opis ove [[gljive]] na [[bosanski|bosanskom]] [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:32, 17 maj 2026 (CEST) :::Samim tim znači da nema narodnog naziva [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:53, 17 maj 2026 (CEST) ::::Dva autora su se bavili gljivama s područja Jugoslavije: R. Božac i Focht. U njihovim knjigama nema podataka niti imena koja su doslovce prevedena s drugih jezika. Ukoliko neko napiše novu knjigu o gljivama, pa ove vrste nazove nekim nazivom, onda ćemo te nazive, pored latinskih ubaciti u članak. Postoji li treća knjiga nepoznatog autora, na jezičkom prostoru, koji ove gljive naziva nekim imenom, koji nije latinski naziv? Sigurno da je ideja simpatična, prevesti s njemačkog neko ime gljive, ali to nije posao za Wikipediju, nego za stručnjake koji se bave biologijom i koji svoje radove objave na za to dosljednim strukturama. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:14, 17 maj 2026 (CEST) :::::Opet Vi: kako nastaju tzv. narodna imena, otkud narod zna uza Beckova [[ljubičica]] i za g-dina Becka.Jednostavno, nametnuta su od aktuelne nomenklature, čemu je podlegao velikan [[Čedomil Šilić]], slava mu i hvala. Nemam takvih ambicija, ali kad mi se potredulo, za onu gljivz to če posrari "narodno ime"-Živio [[narod]]!, a i mi pomalo![[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:22, 22 maj 2026 (CEST) ::::::Nije da Vi nemate pravo, nego radi se o konceptu Wikipedije. Kad neki biolog u svom djelu ovu gljivu nazove "narodnim" imenom, možete slobodno u Wiki promijeniti ime. Ili ako već znate, da je neko već to uradio, onda navedite referencu i sve je ok. Zbog Vašeg poznavanja biologije i obrazovanja, ako u svom stručnom radu usvojite neko nove ime, slobodno ga prenesite. S poštovanjem! [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:03, 22 maj 2026 (CEST) :::::::Narod se ubio izmišljajući [[ime]]na ala [[Reichenbachova pusina]], [[Handei-Macetijeva mišjakinjica]] itd. Ja ne izmišljam nego 'nako anpasan...[[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:05, 22 maj 2026 (CEST) 73mq7pig89bcgclk49bnameq4otdjye 3848650 3848630 2026-05-22T17:30:30Z KWiki 9400 /* Naše gljive - njihovi termini */ odgovor 3848650 wikitext text/x-wiki == Naše gljive - njihovi termini == Ma šta mi reče?! Pitanje je da li je iko u BiH i vidio tu [[gljive|sad me vidiš - sad me ne vidiš]] [[gljive|gljivu]], a kamo li da je [[ime]]nuje. [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:19, 17 maj 2026 (CEST) :A zašto onda ostavljate engleske narodne nazive? Kad nemamo ili ne znamo domaće, ostaviti samo latinski jer narodni nazivi iz drugih jezika ništa ne znače za ovo govorno područje. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:27, 17 maj 2026 (CEST) ::I mi smo narod! Usput kako se stvaraju narodna imena za prvoviđeno?! Ovaj članak , uostalom, donosi prvi opis ove [[gljive]] na [[bosanski|bosanskom]] [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:32, 17 maj 2026 (CEST) :::Samim tim znači da nema narodnog naziva [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:53, 17 maj 2026 (CEST) ::::Dva autora su se bavili gljivama s područja Jugoslavije: R. Božac i Focht. U njihovim knjigama nema podataka niti imena koja su doslovce prevedena s drugih jezika. Ukoliko neko napiše novu knjigu o gljivama, pa ove vrste nazove nekim nazivom, onda ćemo te nazive, pored latinskih ubaciti u članak. Postoji li treća knjiga nepoznatog autora, na jezičkom prostoru, koji ove gljive naziva nekim imenom, koji nije latinski naziv? Sigurno da je ideja simpatična, prevesti s njemačkog neko ime gljive, ali to nije posao za Wikipediju, nego za stručnjake koji se bave biologijom i koji svoje radove objave na za to dosljednim strukturama. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:14, 17 maj 2026 (CEST) :::::Opet Vi: kako nastaju tzv. narodna imena, otkud narod zna uza Beckova [[ljubičica]] i za g-dina Becka.Jednostavno, nametnuta su od aktuelne nomenklature, čemu je podlegao velikan [[Čedomil Šilić]], slava mu i hvala. Nemam takvih ambicija, ali kad mi se potredulo, za onu gljivz to če posrari "narodno ime"-Živio [[narod]]!, a i mi pomalo![[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:22, 22 maj 2026 (CEST) ::::::Nije da Vi nemate pravo, nego radi se o konceptu Wikipedije. Kad neki biolog u svom djelu ovu gljivu nazove "narodnim" imenom, možete slobodno u Wiki promijeniti ime. Ili ako već znate, da je neko već to uradio, onda navedite referencu i sve je ok. Zbog Vašeg poznavanja biologije i obrazovanja, ako u svom stručnom radu usvojite neko nove ime, slobodno ga prenesite. S poštovanjem! [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:03, 22 maj 2026 (CEST) :::::::Narod se ubio izmišljajući [[ime]]na ala [[Reichenbachova pusina]], [[Handei-Macetijeva mišjakinjica]] itd. Ja ne izmišljam nego 'nako anpasan...[[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:05, 22 maj 2026 (CEST) ::::::::Nije niko rekao da Vi izmišljate nego ste, kad ste prevodili članak o gljivi, ostavili i prijevode engleskih naziva za nju, a to nema veze s našim govornim područjem jer svaki narod ima svoje nazive za biljke (ili gljive, nebitno). Čak unutar istog naroda postoje različiti lokalni nazivi. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:30, 22 maj 2026 (CEST) syibg58qzao6zyia70xndb4v9xdus0x 3848672 3848650 2026-05-22T20:24:19Z Genetičar 181151 /* Naše gljive - njihovi termini */ odgovor 3848672 wikitext text/x-wiki == Naše gljive - njihovi termini == Ma šta mi reče?! Pitanje je da li je iko u BiH i vidio tu [[gljive|sad me vidiš - sad me ne vidiš]] [[gljive|gljivu]], a kamo li da je [[ime]]nuje. [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:19, 17 maj 2026 (CEST) :A zašto onda ostavljate engleske narodne nazive? Kad nemamo ili ne znamo domaće, ostaviti samo latinski jer narodni nazivi iz drugih jezika ništa ne znače za ovo govorno područje. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:27, 17 maj 2026 (CEST) ::I mi smo narod! Usput kako se stvaraju narodna imena za prvoviđeno?! Ovaj članak , uostalom, donosi prvi opis ove [[gljive]] na [[bosanski|bosanskom]] [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:32, 17 maj 2026 (CEST) :::Samim tim znači da nema narodnog naziva [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:53, 17 maj 2026 (CEST) ::::Dva autora su se bavili gljivama s područja Jugoslavije: R. Božac i Focht. U njihovim knjigama nema podataka niti imena koja su doslovce prevedena s drugih jezika. Ukoliko neko napiše novu knjigu o gljivama, pa ove vrste nazove nekim nazivom, onda ćemo te nazive, pored latinskih ubaciti u članak. Postoji li treća knjiga nepoznatog autora, na jezičkom prostoru, koji ove gljive naziva nekim imenom, koji nije latinski naziv? Sigurno da je ideja simpatična, prevesti s njemačkog neko ime gljive, ali to nije posao za Wikipediju, nego za stručnjake koji se bave biologijom i koji svoje radove objave na za to dosljednim strukturama. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:14, 17 maj 2026 (CEST) :::::Opet Vi: kako nastaju tzv. narodna imena, otkud narod zna uza Beckova [[ljubičica]] i za g-dina Becka.Jednostavno, nametnuta su od aktuelne nomenklature, čemu je podlegao velikan [[Čedomil Šilić]], slava mu i hvala. Nemam takvih ambicija, ali kad mi se potredulo, za onu gljivz to če posrari "narodno ime"-Živio [[narod]]!, a i mi pomalo![[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:22, 22 maj 2026 (CEST) ::::::Nije da Vi nemate pravo, nego radi se o konceptu Wikipedije. Kad neki biolog u svom djelu ovu gljivu nazove "narodnim" imenom, možete slobodno u Wiki promijeniti ime. Ili ako već znate, da je neko već to uradio, onda navedite referencu i sve je ok. Zbog Vašeg poznavanja biologije i obrazovanja, ako u svom stručnom radu usvojite neko nove ime, slobodno ga prenesite. S poštovanjem! [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:03, 22 maj 2026 (CEST) :::::::Narod se ubio izmišljajući [[ime]]na ala [[Reichenbachova pusina]], [[Handei-Macetijeva mišjakinjica]] itd. Ja ne izmišljam nego 'nako anpasan...[[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:05, 22 maj 2026 (CEST) ::::::::Nije niko rekao da Vi izmišljate nego ste, kad ste prevodili članak o gljivi, ostavili i prijevode engleskih naziva za nju, a to nema veze s našim govornim područjem jer svaki narod ima svoje nazive za biljke (ili gljive, nebitno). Čak unutar istog naroda postoje različiti lokalni nazivi. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:30, 22 maj 2026 (CEST) :::::::::Ma šta mi reče?! Ovoj sam slučajni kumovao.Bila je bs.bezimena, tražio nešti drugo, pa ko velim evo usput[[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 22:24, 22 maj 2026 (CEST) tpkkqe3lkd8pytkco2hpputvz83q6zj 3848680 3848672 2026-05-22T21:03:27Z KWiki 9400 /* Naše gljive - njihovi termini */ odgovor 3848680 wikitext text/x-wiki == Naše gljive - njihovi termini == Ma šta mi reče?! Pitanje je da li je iko u BiH i vidio tu [[gljive|sad me vidiš - sad me ne vidiš]] [[gljive|gljivu]], a kamo li da je [[ime]]nuje. [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:19, 17 maj 2026 (CEST) :A zašto onda ostavljate engleske narodne nazive? Kad nemamo ili ne znamo domaće, ostaviti samo latinski jer narodni nazivi iz drugih jezika ništa ne znače za ovo govorno područje. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 16:27, 17 maj 2026 (CEST) ::I mi smo narod! Usput kako se stvaraju narodna imena za prvoviđeno?! Ovaj članak , uostalom, donosi prvi opis ove [[gljive]] na [[bosanski|bosanskom]] [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:32, 17 maj 2026 (CEST) :::Samim tim znači da nema narodnog naziva [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ([[Razgovor s korisnikom:Panasko|razgovor]]) 19:53, 17 maj 2026 (CEST) ::::Dva autora su se bavili gljivama s područja Jugoslavije: R. Božac i Focht. U njihovim knjigama nema podataka niti imena koja su doslovce prevedena s drugih jezika. Ukoliko neko napiše novu knjigu o gljivama, pa ove vrste nazove nekim nazivom, onda ćemo te nazive, pored latinskih ubaciti u članak. Postoji li treća knjiga nepoznatog autora, na jezičkom prostoru, koji ove gljive naziva nekim imenom, koji nije latinski naziv? Sigurno da je ideja simpatična, prevesti s njemačkog neko ime gljive, ali to nije posao za Wikipediju, nego za stručnjake koji se bave biologijom i koji svoje radove objave na za to dosljednim strukturama. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 20:14, 17 maj 2026 (CEST) :::::Opet Vi: kako nastaju tzv. narodna imena, otkud narod zna uza Beckova [[ljubičica]] i za g-dina Becka.Jednostavno, nametnuta su od aktuelne nomenklature, čemu je podlegao velikan [[Čedomil Šilić]], slava mu i hvala. Nemam takvih ambicija, ali kad mi se potredulo, za onu gljivz to če posrari "narodno ime"-Živio [[narod]]!, a i mi pomalo![[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 16:22, 22 maj 2026 (CEST) ::::::Nije da Vi nemate pravo, nego radi se o konceptu Wikipedije. Kad neki biolog u svom djelu ovu gljivu nazove "narodnim" imenom, možete slobodno u Wiki promijeniti ime. Ili ako već znate, da je neko već to uradio, onda navedite referencu i sve je ok. Zbog Vašeg poznavanja biologije i obrazovanja, ako u svom stručnom radu usvojite neko nove ime, slobodno ga prenesite. S poštovanjem! [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 17:03, 22 maj 2026 (CEST) :::::::Narod se ubio izmišljajući [[ime]]na ala [[Reichenbachova pusina]], [[Handei-Macetijeva mišjakinjica]] itd. Ja ne izmišljam nego 'nako anpasan...[[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:05, 22 maj 2026 (CEST) ::::::::Nije niko rekao da Vi izmišljate nego ste, kad ste prevodili članak o gljivi, ostavili i prijevode engleskih naziva za nju, a to nema veze s našim govornim područjem jer svaki narod ima svoje nazive za biljke (ili gljive, nebitno). Čak unutar istog naroda postoje različiti lokalni nazivi. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:30, 22 maj 2026 (CEST) :::::::::Ma šta mi reče?! Ovoj sam slučajni kumovao.Bila je bs.bezimena, tražio nešti drugo, pa ko velim evo usput[[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 22:24, 22 maj 2026 (CEST) ::::::::::Vi jednostavno (u većini slučajeva) ne razumijete šta Vam se govori. Ili nećete da razumijete. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 23:03, 22 maj 2026 (CEST) e84q3vm0tsbc7uaw1zwshq8aj81pn09 Česma (rijeka) 0 534671 3848764 3848285 2026-05-23T10:04:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848764 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Česma | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = Česma na karti Hrvatske | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = [[Veliki Grđevac]] | izvor_koordinate = {{coord|45|43|32|N|17|03|01|E|format=dms|display=inline}} | ušće = [[Lonja (rijeka)|Lonja-Trebeš]] | ušće_koordinate = {{coord|45|34|31|N|16|28|16|E|format=dms|display=inline,title}} | progresija = [[Lonja (rijeka)|Lonja-Trebeš]] ⤴ [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = [[Čazma]], [[Bjelovar]] | etimologija = | dužina = 105,7 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = 114 | nadmorska visina ušća = 84 | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = 3.253 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = [[Plavnica]], [[Velika rijeka]] | desne_pritoke = [[Bjelovacka]], [[Glogovnica]], [[Račačka]] | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Česma ''' jest [[rijeka]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], lijeva pritoka rijeke [[Lonja (rijeka)|Lonje]].<ref>{{Cite web|url=https://crorivers.com/2025/06/24/najduze-rijeke-hrvatske/|title=Najduže rijeke Hrvatske – vodeni divovi naše zemlje|last=croriversadm|date=2025-06-24|website=Crorivers|access-date=2026-05-18}}</ref> Nastaje spajanjem potoka Grđevica i Barna na koordinatama; 45°43′32″N 17°03′01″E blizu naselja Pavlovac kod [[Veliki Grđevac|Velikog Grđevca]]. Duga je 105,7&nbsp;km i zbog malog pada često je poplavljivala prije regulacije riječnog korita. Slivno područje Česme iznosi 3.253&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref>{{Cite web|url=http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|title=Sava river basin analysis report|website=www.savacommission.org|access-date=2026-05-18|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304055604/http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|url-status=dead}}</ref> == Opis == Sliv rijeke Česme je lepezastog oblika i tvore ga brojni tokovi koji izviru na padinama [[Bilogora|Bilogore]] i [[Moslavačka gora|Moslavačke gore]]. Južni obronci Bilogore blago se spuštaju, ispresjecani obroncima se javljaju brojni izvori, koji u sušnom dijelu godine gube vodu. Područje oko vodotoka Česme do prije stotinjak godina bilo je podložno plavljenju zbog čega je bilo močvarno. Nakon toga su Česma i njene pritoke kanalizirane, podignuti su nasipi radi obrane od poplava, a tlo je isušeno radi dobivanja obradivih površina kao i zbog borbe protiv [[Malarija|malarije]]. Na mjestu nekadašnjih močvara danas se nalaze ribnjaci koji se napajaju vodom iz potoka koji utječu u Česmu. Ti ribnjaci su jedna od zadnjih utočišta ptica močvarica između [[Drava|Drave]] i [[Sava|Save]]. Uz Česmu se nalazi nekoliko većih ribogojilišnih kompleksa. Sjeverno uz Česmu ribnjaci Dubrava, a uz južnu obalu ribnjaci Siščani, Blatnica i Narta. Oba kompleksa se prostiru na oko 5 kilometara duž toka Česme i sličnog su okruženja. Međusobno su udaljeni oko 5 kilometara. Ukupna površina koju pokrivaju privredni ribnjaci iznosi 1346&nbsp;ha.<ref>{{Citiranje časopisa |url=http://www.bbz.hr/Portals/0/Sadrzaj/PDF/PROSTORNI%20PLAN/PPZ-PDF/1-TEKSTUALNI%20DIO/KNJIGA%201/2-A-polazista/3.3.2.-6.Poljoprivreda-turizam.pdf |title=Prostorni plan Bjelovarsko – bilogorske županije |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721100156/http://www.bbz.hr/Portals/0/Sadrzaj/PDF/PROSTORNI%20PLAN/PPZ-PDF/1-TEKSTUALNI%20DIO/KNJIGA%201/2-A-polazista/3.3.2.-6.Poljoprivreda-turizam.pdf |archive-date=21. 7. 2011 |access-date=29. 5. 2010|date=|journal=}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] 9fiy3mxlvhc5zmlec52jawrn768dxm9 Razgovor s korisnikom:SklopaUzKlopu 3 534676 3848762 3847437 2026-05-23T09:58:06Z AnToni 2325 /* Pravopis */ novi odlomak 3848762 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} == Pravopis == Velikim početnim slovom se pišu vlastite imenice. [[User:AnToni|'''<span style="font-size:0.925em; font-family:'Bradley Hand ITC';"><span style="color:red;">A</span><span style="color:black;">n</span><span style="color:red;">T</span><span style="color:green;">o</span><span style="color:gold;">n</span><span style="color:black;">i</span></span>''']]<sub>([[Razgovor sa korisnikom:AnToni|<big><span style="color:red; font-family:'Bradley Hand ITC';">'''''R'''''</span></big>]])</sub> 11:58, 23 maj 2026 (CEST) kiy19rdiue4238n25rz4i29knyu5aom Logor Heliodrom 0 534690 3848782 3848454 2026-05-23T11:11:20Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno dodatni dio teksta sa wikipedia en 3848782 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:İnsanlığa Karşı Suçlar ve Soykırım Müzesi Heliodrom kampı maketi.jpg|mini|desno|300px|Maketa logora Heliodrom izložena u Muzeju zločina protiv čovječnosti i genocida]] '''Logor Heliodrom''', poznat i kao '''zatvor Heliodrom''',<ref name="ICTY_Prlic_Vol1">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529_summary_en.pdf |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement – Volume 1 of 6 |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |page=9 |date=2013 |access-date=19. 3. 2026 |language=en}}</ref> bio je [[koncentracijski logor]]<ref name="ICTY_Prlic_Vol2">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-2.pdf |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement – Volume 2 of 6 |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |page=378 |date=2013 |access-date=19. 3. 2026 |language=en}}</ref> koji je djelovao u periodu od septembra 1992. do aprila 1994. Logorom je upravljala Vojna policija [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatske Republike Herceg-Bosne]], a služio je za zatvaranje i mučenje [[Bošnjaci|Bošnjaka]], [[Srbi|Srba]] i drugih nehrvatskih civila. Nalazio se u bivšem vojnom objektu [[Jugoslovenska narodna armija|JNA]] u naselju Rodoč, južno od grada [[Mostar]]a.<ref name="ICTY_Optuznica_2004">{{cite web |url=https://www.un.org/icty/indictment/english/prl-ii040304e.htm |title=The International Criminal Tribunal For The Former Yugoslavia: Indictment against Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić and Berislav Pušić |publisher=MKSJ / ICTY |date=2004 |access-date=20. 3. 2026 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050212165106/http://www.un.org/icty/indictment/english/prl-ii040304e.htm |archive-date=12. 2. 2005 |language=en}}</ref><ref name="ICTY_Prlic_Vol1_p5">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529_summary_en.pdf |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement – Volume 1 of 6 |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |page=5 |date=2013 |access-date=20. 3. 2026 |language=en}}</ref> == Logor == Logor se sastojao od sportske dvorane i centralne zatvorske zgrade na tri sprata.<ref name="Crimes_Stolac_2001">{{citation |title=Crimes in Stolac Municipality (1992–1994) |year=2001 |orig-year=Prvo izdanje 1996 |publisher=DID |location=Sarajevo |url=http://www.haverford.edu/relg/sells/stolac/CrimesSt.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090109091102/http://www.haverford.edu/relg/sells/stolac/CrimesSt.pdf |archive-date=2009 |format=PDF |isbn=9958-511-13-4 |access-date=20. 5. 2026 |language=en}}</ref> Uslovi u logoru bili su nehumani, sa izraženom [[prenatrpanošću]], neadekvatnim medicinskim i sanitarnim uslovima, nedovoljnom količinom hrane i vode, lošom ventilacijom, te, tokom ljetnih mjeseci, [[zagušujućom]] vrućinom. Zatvorenici su često spavali na betonskim podovima bez posteljine ili deka. U pojedinim slučajevima, stražari [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane (HVO)]] uskraćivali su zatvorenicima hranu i vodu kao odmazdu za vojne neuspjehe [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO-a]].<ref name="ICTY_Optuznica_2004" /> Snage Herceg-Bosne/HVO-a redovno su [[fizičko zlostavljanje|zlostavljale]], te dopuštale zlostavljanje i nasilje nad [[Bošnjaci|bošnjačkim]] zatvorenicima, kako na samom Heliodromu tako i na različitim lokacijama na koje su zatvorenici odvođeni radi [[prisilni rad|prisilnog rada]] ili drugih svrha. Nad zatvorenicima je provođeno kontinuirano okrutno postupanje praćeno nanošenjem teških fizičkih i psihičkih patnji. Vojnici i stražari HVO-a rutinski su tukli zatvorenike, često do gubitka svijesti i zadobijanja teških [[povreda]]. Bošnjački zatvorenici živjeli su u stalnom strahu od [[Fizičko zlostavljanje|fizičkog]] i [[Psihičko zlostavljanje|psihičkog zlostavljanja]], a bili su izloženi i različitim oblicima ponižavanja, uključujući prisiljavanje da pjevaju [[nacionalizam|nacionalističke]] hrvatske pjesme.<ref name="ICTY_Optuznica_2004" /> Dana 5. jula 1993, pripadnici HVO-a su neselektivno pucali na zgradu u kojoj su zatvorenici bili smješteni. Nije poznato da li je bilo povrijeđenih.<ref name="ICTY_Prlic_Vol2_p434">{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-2.pdf |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement – Volume 2 of 6 |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |page=434 |date=2013 |access-date=20. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Rat u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Mostar]] [[Kategorija:Genocid u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini|O]] [[Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:1994. u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Osnivanja u 1992.]] [[Kategorija:Ukidanja u 1994.]] e5hb1uzgmh1zygyl5hvtlmyik2io0e2 Vrela Trebišnjice 0 534694 3848705 3847533 2026-05-23T00:09:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848705 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vrelo | naziv = Vrela Trebišnjice | drugi_nazivi = Bilećka vrela; Vrela rijeke Trebišnjice | slika = Trebinjica (i.e. Trebisnjica) River the source Herzegowina Austro-Hungary.jpg | veličina_slike = 250px | alt_slike = Historijska fotografija izvora Trebišnjice kod Bileće | photo_caption = Izvor Trebišnjice kod Bileće na austrougarskoj fotografiji | koordinate = {{coord|42.864452|18.421261|display=inline,title}} | lokacija = [[Bileća]], [[Republika Srpska]], [[Bosna i Hercegovina]] | porijeklo_vode = kraški sistem istočne Hercegovine | visina = 324–327 | vrsta = [[kraško vrelo]] | vodotok = [[Trebišnjica]] | jačina = velika kraška vrela | protok = 125–220 }} '''Vrela Trebišnjice''' jesu grupa [[kraško vrelo|kraških vrela]] kod [[Bileća|Bileće]] u istočnoj [[Hercegovina|Hercegovini]], iz kojih je prirodno izvirala rijeka [[Trebišnjica]]. Od formiranja [[Bilećko jezero|Bilećkog jezera]] nakon izgradnje brane [[Grančarevo]] izvorišna zona potopljena je akumulacijom, zbog čega vrela više nisu dostupna u prirodnom obliku.<ref name="Milanovic2023">{{cite book |last=Milanović |first=Petar |title=Karst of East Herzegovina and Dubrovnik Littoral |publisher=Springer |year=2023 |isbn=978-3-031-28120-4}}</ref><ref name="MDPI">{{cite journal |last1=Stupar |first1=V. |last2=Vranješ |first2=A. |last3=Milanović |first3=S. |last4=Milanović |first4=P. |title=The Impact on Karst Aquifer Regimes Induced by a Surface Reservoir in Karst through Multiparametric Analyses (Reservoir Bileća—Herzegovina) |journal=Sustainability |volume=15 |issue=15 |pages=11968 |year=2023 |doi=10.3390/su151511968 |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/15/15/11968 |access-date=19. 5. 2026}}</ref> == Položaj == Izvorišna zona nalazila se na južnom rubu Bileće, ispod kraške zaravni na kojoj se grad razvio. Bilećka grupa bila je neposredno uz grad, na približno 325–327 m nadmorske visine, dok se grupa Čepelice nalazila oko 3 km nizvodno, kod sela [[Čepelica]], na približno 324 m nadmorske visine.<ref name="Milanovic2023"/><ref name="DKRS">{{cite web |title=The Trebišnjica River Spring-group below Bileća (Vrela Rijeke Trebišnjice) |url=http://www.devonkarst.org.uk/bosnia_kh_232_trebisnjica.html |website=Devon Karst Research Society |access-date=19. 5. 2026 |archive-date=10. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310061312/http://www.devonkarst.org.uk/bosnia_kh_232_trebisnjica.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Vrela su pripadala izvorišnoj zoni Trebišnjice, jedne od najpoznatijih evropskih ponornica. Prirodni tok rijeke vodio je od Bileće prema [[Trebinje|Trebinju]] i [[Popovo polje|Popovom polju]], gdje je voda ponirala i podzemno se raspoređivala prema jadranskom i neretvanskom sistemu.<ref name="Showcaves">{{cite web |title=Karst Features of Bosnia and Herzegovina: Trebišnjica River |url=https://www.showcaves.com/english/ba/karst/Trebisnjica.html |website=Show Caves of the World |access-date=19. 5. 2026}}</ref> == Izvorišne grupe == Bilećku grupu činila su tri glavna izvora: Dejanova pećina, Oko i Nikšićko vrelo. Dejanova pećina bila je pećinsko vrelo i najprepoznatljiviji izlaz sistema, dok su Oko i Nikšićko vrelo predstavljali susjedne izvorske otvore povezane s istim kraškim drenažnim područjem.<ref name="Milanovic2023"/><ref name="DKRS"/> Grupa Čepelice nalazila se nizvodno od bilećkih vrela. Čepelica je bila kratka sezonska rijeka, duga manje od 2 km, koja je tekla kroz lokalitet Luke i ulijevala se u Trebišnjicu kod sastava Mistijaj. Izvorišnu grupu činilo je vrelo Čepo, s više glavnih otvora, te manji izvori i estavele uz korito Čepelice.<ref name="DKRS"/><ref name="Showcaves"/> == Hidrogeologija == Vrela Trebišnjice nastala su u snažno razvijenom kraškom sistemu istočne Hercegovine, u prostoru Dinarskog krša građenom pretežno od [[Krečnjak|krečnjaka]] i [[Dolomit|dolomita]]. Hidrogeološki sistem bio je povezan s ponornim tokovima i kraškim poljima u zaleđu, uključujući područja [[Gatačko polje|Gatačkog]] i [[Cerničko polje|Cerničkog polja]], iz kojih se dio voda podzemno kretao prema izvorišnoj zoni Trebišnjice.<ref name="Milanovic2023"/> Veza istočnog dijela Cerničkog polja s Nikšićkim vrelom, potvrđena je traserskim ispitivanjima.<ref name="Milanovic2023"/> Takav tip veze tipičan je za dinarski krš, gdje površinske razvodnice često ne odgovaraju podzemnim vododjelnicama, a voda se kroz pećinske kanale, pukotine i ponore može preusmjeravati između udaljenih polja i izvora. Prije potapanja izvorišna zona imala je veliku izdašnost. U literaturi se za sistem vrela navode protoci od oko 125 do 220 m³/s, pri čemu su vrijednosti zavisile od hidrološkog stanja i sezonskih oborina.<ref name="DKRS"/> Zbog velike količine vode i položaja u kaskadno poredanim kraškim poljima Trebišnjica je imala izrazit hidroenergetski potencijal, ali i složen režim poplava, poniranja i podzemnog oticanja. == Potapanje i hidroenergetska regulacija == [[Datoteka:Čepelica 1896.png|mini|Selo i potok Čepelica 1896. godine]] Izvorišna zona Trebišnjice potopljena je nakon izgradnje brane Grančarevo i stvaranja Bilećkog jezera.<ref name="MDPI"/> Kada je akumulacija puna, izvori Trebišnjice nalaze se ispod visokog vodenog stuba. Studija o uticaju Bilećke akumulacije na kraški akvifer navodi da su vrela u izvorišnoj zoni potopljena, a pri punom jezeru prekrivena vodom visine oko 75 m, a potopljeni su i pećina Oko, više manjih izvora i kraških objekata u blizini izvorišne zone.<ref name="MDPI" /> Regulacija Trebišnjice obuhvatila je brane, akumulacije, betoniranje i kanalisanje dijelova riječnog toka. Time je prirodna ponornička dinamika u znatnoj mjeri zamijenjena upravljanim hidroenergetskim sistemom, a nekadašnja vrela ostala su ispod površine Bilećkog jezera.<ref name="Showcaves"/> == Ekološki i geomorfološki značaj == Prije potapanja Vrela Trebišnjice bila su dio izrazitog kraškog pejzaža, s pećinskim izvorima, estavelama, sezonskim tokovima i podzemnim vezama. Njihovo potapanje promijenilo je prirodni izgled izvorišne zone. Savremena hidrogeološka istraživanja Bilećkog jezera usmjerena su na pitanje propusnosti i stabilnosti kraškog terena uz akumulaciju. Istraživanja obuhvataju praćenje podzemnih voda, traserska ispitivanja, speleološke radove i analize odnosa između nivoa jezera i izvora na desnoj obali akumulacije.<ref name="MDPI"/> == Također pogledajte == * [[Hidroelektrana Trebinje I]] == Literatura == * {{cite book |last=Milanović |first=Petar |title=Karst of East Herzegovina and Dubrovnik Littoral |publisher=Springer |year=2023 |isbn=978-3-031-28120-4}} * {{cite book |last=Milanović |first=Petar |title=Engineering Karstology of Dams and Reservoirs |publisher=CRC Press |year=2018 |isbn=978-1-138-54185-6}} * {{cite journal |last1=Stupar |first1=V. |last2=Vranješ |first2=A. |last3=Milanović |first3=S. |last4=Milanović |first4=P. |title=The Impact on Karst Aquifer Regimes Induced by a Surface Reservoir in Karst through Multiparametric Analyses (Reservoir Bileća—Herzegovina) |journal=Sustainability |volume=15 |issue=15 |pages=11968 |year=2023 |doi=10.3390/su151511968}} == Reference == {{Refspisak}} {{Izvori u Bosni i Hercegovini}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kraška vrela]] [[Kategorija:Bileća]] [[Kategorija:Trebišnjica]] [[Kategorija:Kraška vrela u Bosni i Hercegovini]] cbnb54szlx4txln6icha60rrk4pf5xb Geografija Norveške 0 534823 3848564 3848268 2026-05-22T12:14:20Z KWiki 9400 3848564 wikitext text/x-wiki {{Izmjene u toku}} {{Infokutija geografija države | ime_genitiv = Norveške | slika = Map Norway political-geo.png | kontinent = [[Evropa]] | regija = [[Sjeverna Evropa]] | koordinate = 50 stepeni sjeverno i osam stepeni istočno | površina = 323.802 km<sup>2</sup> | procenat_vode = 5,05 | po_površini_na_svijetu = 67. mjesto | dužina_obale = 25.148 km | granice = 2515 km | najviša_tačka = [[Galdhøpiggen]] (2469 m) | najniža_tačka = [[Norveško more]] (0 m) | najduža_rijeka = [[Glomma]] (604 km) | najveće_ostrvo = | najveće_jezero = [[Mjøsa]] (362 km<sup>2</sup>) | klima = | teren = | prirodni_resursi = }} [[Norveška]] je država u [[Sjeverna Evropa|sjevernoj Evropi]], u sjevernom i zapadnom dijelu [[Skandinavsko poluostrvo|Skandinavskog poluostrva]]. Većina zemlje graniči s vodom, uključujući [[zaljev]] [[Skagerrak]] na jugu, [[Sjeverno more]] na jugozapadu, sjeverni [[Atlantski okean]] ([[Norveško more]]) na zapadu i [[Barentsovo more]] na sjeveru. Graniči sa [[Švedska|Švedskom]] na istoku, a na sjeveroistoku ima kopnene granice s [[Finska|Finskom]] i [[Rusija|Rusijom]]. Ima izdužen oblik, jednu od najdužih i najrazuđenijih [[obala]] na svijetu te 320.249 [[Ostrvo|ostrva]] i ostrvaca (239.057 ostrva i 81.192 ostrvaca), prema Kartverketu (službenoj norveškoj kartografskoj agenciji). To je jedna od najsjevernijih zemalja svijeta i jedna od najbrdovitijih zemalja Evrope, s velikim područjima kojima dominiraju [[Skandinavske planine]]. Prosječna [[nadmorska visina]] zemlje je 460&nbsp;m, a 32% kopna iznad je granice šume. Lanac vrhova koji se proteže cijelom državom u geološkom je kontinuitetu s planinama [[Škotska|Škotske]], [[Irska (ostrvo)|Irske]] i, nakon prelaska ispod Atlantskog okeana, s [[Apalači]]ma u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Geolozi smatraju da su sve one formirale jedinstveni lanac prije [[Pomjeranje kontinenata|raspada]] drevnog [[superkontinent]]a [[Pangea|Pangee]].<ref>{{Cite web |url= https://people.highline.edu/iglozman/classes/pscinotes/platetectonics.htm |title= Plate tectonics |author= Igor Glozman}}</ref> Tokom [[Posljednje ledeno doba|posljednjeg ledenog doba]], kao i u mnogim ranijim ledenim dobima, gotovo cijela zemlja bila je prekrivena debelim [[Ledeni pokrivač|ledenim pokrivačem]]. Kretanje leda urezalo je duboke [[Dolina|doline]]. Kao rezultat toga, [[Sognefjord]] je drugi [[fjord]] po dubini na svijetu, a [[Hornindalsvatnet]] najdublje jezero u Evropi. Kada se led otopio, more je ispunilo mnoge od ovih dolina, stvarajući poznate norveške fjordove.<ref>{{cite web |date= juli 2005 |url= http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/westnor.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20070610200605/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/westnor.html |url-status=dead |archive-date= 10. 6. 2007 |title= Protected Areas and World Heritage – Norway |publisher= [[Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu]]}}</ref> Današnji [[Lednik|lednici]] u višim planinskim područjima nisu ostaci velikog ledenog pokrivača iz ledenog doba – njihovo porijeklo novijeg je datuma.<ref>{{cite web |url= https://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=1438&lang=1 |title= Bjerknes centre for climate research: Norways glaciers |website= uib.no |access-date= 9. 7. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170202014202/http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=1438&lang=1 |archive-date= 2. 2. 2017 |url-status=live}}</ref> Regionalna klima bila je toplija za 1–3&nbsp;[[Celzijev stepen|°C]] između 7000. i 3000. p. n. e. u [[Holocenski klimatski optimum|holocenskom klimatskom optimumu]] (u odnosu na period 1961–1990), topeći preostale lednike u planinama gotovo potpuno tokom tog perioda. Iako je odavno oslobođeno ogromne težine leda, kopno se i dalje [[Postglacijalni oporavak|oporavlja]] nekoliko milimetara godišnje. To oporavljanje najveće je u istočnom dijelu zemlje i unutrašnjim dijelovima dugih fjordova, gdje je ledeni pokrivač bio najdeblji. Ovo je spor proces i hiljadama godina nakon završetka ledenog doba more je prekrivalo znatna područja onoga što je danas suho kopno. Ovo staro morsko dno sada je među najproduktivnijim poljoprivrednim zemljištima u zemlji. == Površina i granice == Površina Norveške je 324.220 km<sup>2</sup>, od čega 16.360 km<sup>2</sup> čine vodene površine. Sa [[Svalbard]]om i ostrvom [[Jan Mayen]] površina iznosi 385.199 km<sup>2</sup>.{{izvor}} Njene granice duge su 2515 km, od čega 1619 km [[Granica između Norveške i Švedske|sa Švedskom]], 729 km [[Granica između Finske i Norveške|s Finskom]] i 196 km [[Granica između Norveške i Rusije|s Rusijom]].{{izvor}} Kontinentalna obala Norveške duga je 25.148 km; s otocima ta dužina iznosi 83.281 km.<ref>{{cite web |url=http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/environment/032091-991558/dok-bn.html |title= Norway in the United Kingdom |website= Norgesportalen |date= 16. 5. 2017}}</ref> [[Datoteka:Territorial waters - Norway.svg|lijevo|mini|<center>Norveška i njene [[teritorijalne vode]]</center>]] Norveška [[ekskluzivna ekonomska zona]] (EEZ) iznosi 2.385.178 km<sup>2</sup>. Jedna je od najvećih u Evropi i 17. u svijetu. Ta zona duž kopna čini 878.575 km<sup>2</sup>, EEZ ostrva Jan Mayen čini 29.349 km<sup>2</sup>, a od 1977. Norveška polaže pravo na ekonomsku zonu oko Svalbarda od 803.993 km<sup>2</sup>. Norveška također ima pomorske zahtjeve od 10 [[Nautička milja|nautičkih milja]] (18,5 km) za vanjsku zonu, 200 nautičkih milja (370,4 km) za kontinentalni pojas i 12 nautičkih milja (22,2 km) za teritorijalno more.{{izvor}} == Fizička geografija == [[Datoteka:Terrain of Norway with red snow.jpg|mini|upright|<center>Satelitski snimak južne Norveške; viša područja prikazana su crvenom bojom. [[Sognefjord]] i [[Hardangerfjord]] vidljivi su na zapadu, a [[Oslofjord]] na jugoistoku. [[Trondheimsfjord]] (nešto bijelih oblaka) jest na sjeveru, s ostrvima [[Hitra (ostrvo)|Hitra]] i [[Frøya (ostrvo)|Frøya]] na ulazu.</center>]] [[Datoteka:View from a ridge between Segla and Hesten, Senja, Norway, 2014 August.jpg|mini|upright=1.3|<center>Pogled s grebena između Segle i Hestena na [[Senja|Senji]]</center>]] [[Datoteka:Knivsflå (2007-06-17).jpg|mini|upright=1.2|<center>[[Vodopad]]i su uobičajeni duž zapadnog dijela planinskog lanca; na slici je [[Sedam sestara (vodopad)|Sedam sestara]] u [[Geiranger]]u</center>]] === Pregled === {{Glavni|Paleička površina}} Kontinentalna Norveška, s obzirom na svoju umjerenu veličinu, obuhvata širok raspon prirodnih varijacija, uključujući kopnene, morske, limničke te snježne i ledene [[ekosistem]]e. Norveška ima visoku raznolikost [[mineral]]a i [[Osnovna stijena (geologija)|osnovnih stijena]] te oblika [[Reljef (geografija)|reljefa]]. Glavni tipovi krajolika uključuju [[Brdo|brda]] i [[Planina|planine]], doline, ravnice i obalne ravnice, fjordove te brda i planine uz obalu.<ref>{{Cite journal |last1=Simensen |first1=Trond |last2=Erikstad |first2=Lars |last3=Halvorsen |first3=Rune |date=2021 |title=Diversity and distribution of landscape types in Norway|journal= Norsk Geografisk Tidsskrift |volume=75|issue=2|language=en|pages=79–100 |doi= 10.1080/00291951.2021.1892177 |doi-access=free |url= https://www.duo.uio.no/bitstream/10852/85686/2/ErikstadDiversityNorwGeogrJournal2021hybrid.pdf}}</ref> Visoravni i strme planine isprekidane su plodnim dolinama. Karakteristične su još male, raštrkane [[Ravnica|ravnice]], obala znatno razuđena fjordovima, arktička tundra samo na krajnjem sjeveroistoku (uglavnom na [[Poluostrvo|poluostrvu]] [[Varanger]]u). Smrznuto tlo tokom cijele godine može se naći i u višim planinskim područjima i u unutrašnjosti regije [[Finnmark]]. U Norveškoj postoje i [[Spisak lednika u Norveškoj|brojni lednici]]. Najviša tačka je [[Galdhøpiggen]] na 2469&nbsp;m, a najniža je [[Norveško more]] na 0&nbsp;m. === Kopno === ==== Skandinavske planine ==== One su najizrazitija karakteristika zemlje. Počevši od [[Setesdalsheiene]]a sjeverno od obale [[Skagerrak]]a, pružaju se velikim dijelovima zemlje i presijecaju mnoge fjordove u [[Vestlandet]]u. Ova regija uključuje [[Hardangervidda|Hardangerviddu]], [[Jotunheimen]] (s Galdhøpiggenom), [[Sognefjell]] i [[Trollheimen]] na sjeveru, s velikim lednicima, kao što su [[Jostedalsbreen]], [[Folgefonna]] i [[Hardangerjøkulen]]. Južno od [[Trondheim]]a planine "skreću" istočno, s lancima kao što su [[Dovrefjell]] i [[Rondane]], i dosežu granicu sa Švedskom, gdje uglavnom prelaze u blago nagnute [[Visoravan|visoravni]]. Zatim prate granicu u sjeveroistočnom smjeru i poznate su kao [[Kjølen]] ("kobilica"). Presijecaju mnoge fjordove u [[Nordland]]u i [[Troms]]u, gdje stječu izraženije [[Alpe|alpske]] karakteristike i formiraju mnoga ostrva nakon što se susretnu s morem. Skandinavske planine formiraju [[Lingenske Alpe]], koje se protežu do sjeverozapadnog Finnmarka, postepeno se spuštajući od [[Altafjord]]a prema [[Sjeverni rt|Sjevernom rtu]], gdje konačno završavaju kod [[Barentsovo more|Barentsovog mora]]. [[Skandinavske planine]] prirodno dijele zemlju na fizičke regije; doline okružuju planine u svim smjerovima. ==== Južna obala ==== U [[Južna Norveška|južnoj Norveškoj]] Skagerrak i obala Sjevernog mora čine niziju južno od planinskog lanca, od [[Stavanger]]a na zapadu do zapadnih ogranaka vanjskog dijela Oslofjorda na istoku. U ovom dijelu zemlje doline se obično protežu u smjeru sjever–jug. Područje je uglavnom brdovito, ali s nekim vrlo ravnim područjima, poput [[Lista (Norveška)|Liste]] i [[Jæren]]a. [[Datoteka:Tønsberg Raet kornåker.JPG|mini|<center>Krajolik s poljem žita u [[Tønsberg]]u, u jugoistočnoj Norveškoj</center>]] ==== Jugoistok ==== Terenom istočno od planina (što odgovara [[Østlandet]]u, većem dijelu [[Telemark]]a i općini [[Røros]]) dominiraju doline koje se protežu u smjeru sjever–jug u istočnom dijelu, a dalje na zapad u smjeru sjeverozapad–jugoistok, pri čemu doline završavaju kod Oslofjorda. Najduže doline u zemlji smještene su ovdje – [[Østerdal]] i [[Gudbrandsdal]]. U ovoj su regiji i velika nizijska područja koja okružuju Oslofjord, kao i rijeka [[Glomma]] i jezero [[Mjøsa]]. {{višestruka slika |align=right |direction=horizontal |total_width=400 |image1=Бухта контрабандистов.jpg |caption1=<center>Litice uz [[Lysefjord]] u jugozapadnoj Norveškoj</center> |image2=Preikestolen view left.png |caption2=<center>Pogled na Lysefjord s [[Preikestolen]]a u okrugu [[Ryfylke]] u [[Zapadna Norveška|zapadnoj Norveškoj</center>]] }} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Geography of Norway}} * [https://web.archive.org/web/20001002184516/http://www.ssb.no/english/subjects/ Statistics Norway] * [https://web.archive.org/web/20061103073715/http://www.ngu.no/index.asp NGU – Geološki zavod Norveške] * [https://web.archive.org/web/20051027223104/http://met.no/english/climate/index.html Norveški meteorološki institut: Klima Norveške] * [http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/environment/032005-990402/index-dok000-b-f-a.html Flora i fauna Norveške] {{Geografija Evrope}} {{Norveška po temama}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geografija Norveške| ]] kjcq6x3xrcv5rtxuvncjabvdjqsgct2 3848667 3848564 2026-05-22T20:02:39Z KWiki 9400 3848667 wikitext text/x-wiki {{Izmjene u toku}} {{Infokutija geografija države | ime_genitiv = Norveške | slika = Map Norway political-geo.png | kontinent = [[Evropa]] | regija = [[Sjeverna Evropa]] | koordinate = 50 stepeni sjeverno i osam stepeni istočno | površina = 323.802 km<sup>2</sup> | procenat_vode = 5,05 | po_površini_na_svijetu = 67. mjesto | dužina_obale = 25.148 km | granice = 2515 km | najviša_tačka = [[Galdhøpiggen]] (2469 m) | najniža_tačka = [[Norveško more]] (0 m) | najduža_rijeka = [[Glomma]] (604 km) | najveće_ostrvo = | najveće_jezero = [[Mjøsa]] (362 km<sup>2</sup>) | klima = | teren = | prirodni_resursi = }} [[Norveška]] je država u [[Sjeverna Evropa|sjevernoj Evropi]], u sjevernom i zapadnom dijelu [[Skandinavsko poluostrvo|Skandinavskog poluostrva]]. Većina zemlje graniči s vodom, uključujući [[zaljev]] [[Skagerrak]] na jugu, [[Sjeverno more]] na jugozapadu, sjeverni [[Atlantski okean]] ([[Norveško more]]) na zapadu i [[Barentsovo more]] na sjeveru. Graniči sa [[Švedska|Švedskom]] na istoku, a na sjeveroistoku ima kopnene granice s [[Finska|Finskom]] i [[Rusija|Rusijom]]. Ima izdužen oblik, jednu od najdužih i najrazuđenijih [[obala]] na svijetu te 320.249 [[Ostrvo|ostrva]] i ostrvaca (239.057 ostrva i 81.192 ostrvaca), prema Kartverketu (službenoj norveškoj kartografskoj agenciji). To je jedna od najsjevernijih zemalja svijeta i jedna od najbrdovitijih zemalja Evrope, s velikim područjima kojima dominiraju [[Skandinavske planine]]. Prosječna [[nadmorska visina]] zemlje je 460&nbsp;m, a 32% kopna iznad je granice šume. Lanac vrhova koji se proteže cijelom državom u geološkom je kontinuitetu s planinama [[Škotska|Škotske]], [[Irska (ostrvo)|Irske]] i, nakon prelaska ispod Atlantskog okeana, s [[Apalači]]ma u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Geolozi smatraju da su sve one formirale jedinstveni lanac prije [[Pomjeranje kontinenata|raspada]] drevnog [[superkontinent]]a [[Pangea|Pangee]].<ref>{{Cite web |url= https://people.highline.edu/iglozman/classes/pscinotes/platetectonics.htm |title= Plate tectonics |author= Igor Glozman}}</ref> Tokom [[Posljednje ledeno doba|posljednjeg ledenog doba]], kao i u mnogim ranijim ledenim dobima, gotovo cijela zemlja bila je prekrivena debelim [[Ledeni pokrivač|ledenim pokrivačem]]. Kretanje leda urezalo je duboke [[Dolina|doline]]. Kao rezultat toga, [[Sognefjord]] je drugi [[fjord]] po dubini na svijetu, a [[Hornindalsvatnet]] najdublje jezero u Evropi. Kada se led otopio, more je ispunilo mnoge od ovih dolina, stvarajući poznate norveške fjordove.<ref>{{cite web |date= juli 2005 |url= http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/westnor.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20070610200605/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/westnor.html |url-status=dead |archive-date= 10. 6. 2007 |title= Protected Areas and World Heritage – Norway |publisher= [[Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu]]}}</ref> Današnji [[Lednik|lednici]] u višim planinskim područjima nisu ostaci velikog ledenog pokrivača iz ledenog doba – njihovo porijeklo novijeg je datuma.<ref>{{cite web |url= https://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=1438&lang=1 |title= Bjerknes centre for climate research: Norways glaciers |website= uib.no |access-date= 9. 7. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170202014202/http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=1438&lang=1 |archive-date= 2. 2. 2017 |url-status=live}}</ref> Regionalna klima bila je toplija za 1–3&nbsp;[[Celzijev stepen|°C]] između 7000. i 3000. p. n. e. u [[Holocenski klimatski optimum|holocenskom klimatskom optimumu]] (u odnosu na period 1961–1990), topeći preostale lednike u planinama gotovo potpuno tokom tog perioda. Iako je odavno oslobođeno ogromne težine leda, kopno se i dalje [[Postglacijalni oporavak|oporavlja]] nekoliko milimetara godišnje. To oporavljanje najveće je u istočnom dijelu zemlje i unutrašnjim dijelovima dugih fjordova, gdje je ledeni pokrivač bio najdeblji. Ovo je spor proces i hiljadama godina nakon završetka ledenog doba more je prekrivalo znatna područja onoga što je danas suho kopno. Ovo staro morsko dno sada je među najproduktivnijim poljoprivrednim zemljištima u zemlji. == Površina i granice == Površina Norveške je 324.220 km<sup>2</sup>, od čega 16.360 km<sup>2</sup> čine vodene površine. Sa [[Svalbard]]om i ostrvom [[Jan Mayen]] površina iznosi 385.199 km<sup>2</sup>.{{izvor}} Njene granice duge su 2515 km, od čega 1619 km [[Granica između Norveške i Švedske|sa Švedskom]], 729 km [[Granica između Finske i Norveške|s Finskom]] i 196 km [[Granica između Norveške i Rusije|s Rusijom]].{{izvor}} Kontinentalna obala Norveške duga je 25.148 km; s otocima ta dužina iznosi 83.281 km.<ref>{{cite web |url=http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/environment/032091-991558/dok-bn.html |title= Norway in the United Kingdom |website= Norgesportalen |date= 16. 5. 2017}}</ref> [[Datoteka:Territorial waters - Norway.svg|lijevo|mini|<center>Norveška i njene [[teritorijalne vode]]</center>]] Norveška [[ekskluzivna ekonomska zona]] (EEZ) iznosi 2.385.178 km<sup>2</sup>. Jedna je od najvećih u Evropi i 17. u svijetu. Ta zona duž kopna čini 878.575 km<sup>2</sup>, EEZ ostrva Jan Mayen čini 29.349 km<sup>2</sup>, a od 1977. Norveška polaže pravo na ekonomsku zonu oko Svalbarda od 803.993 km<sup>2</sup>. Norveška također ima pomorske zahtjeve od 10 [[Nautička milja|nautičkih milja]] (18,5 km) za vanjsku zonu, 200 nautičkih milja (370,4 km) za kontinentalni pojas i 12 nautičkih milja (22,2 km) za teritorijalno more.{{izvor}} == Fizička geografija == [[Datoteka:Terrain of Norway with red snow.jpg|mini|upright|<center>Satelitski snimak južne Norveške; viša područja prikazana su crvenom bojom. [[Sognefjord]] i [[Hardangerfjord]] vidljivi su na zapadu, a [[Oslofjord]] na jugoistoku. [[Trondheimsfjord]] (nešto bijelih oblaka) jest na sjeveru, s ostrvima [[Hitra (ostrvo)|Hitra]] i [[Frøya (ostrvo)|Frøya]] na ulazu.</center>]] [[Datoteka:View from a ridge between Segla and Hesten, Senja, Norway, 2014 August.jpg|mini|upright=1.3|<center>Pogled s grebena između Segle i Hestena na [[Senja|Senji]]</center>]] [[Datoteka:Knivsflå (2007-06-17).jpg|mini|upright=1.2|<center>[[Vodopad]]i su uobičajeni duž zapadnog dijela planinskog lanca; na slici je [[Sedam sestara (vodopad)|Sedam sestara]] u [[Geiranger]]u</center>]] === Pregled === {{Glavni|Paleička površina}} Kontinentalna Norveška, s obzirom na svoju umjerenu veličinu, obuhvata širok raspon prirodnih varijacija, uključujući kopnene, morske, limničke te snježne i ledene [[ekosistem]]e. Norveška ima visoku raznolikost [[mineral]]a i [[Osnovna stijena (geologija)|osnovnih stijena]] te oblika [[Reljef (geografija)|reljefa]]. Glavni tipovi krajolika uključuju [[Brdo|brda]] i [[Planina|planine]], doline, ravnice i obalne ravnice, fjordove te brda i planine uz obalu.<ref>{{Cite journal |last1=Simensen |first1=Trond |last2=Erikstad |first2=Lars |last3=Halvorsen |first3=Rune |date=2021 |title=Diversity and distribution of landscape types in Norway|journal= Norsk Geografisk Tidsskrift |volume=75|issue=2|language=en|pages=79–100 |doi= 10.1080/00291951.2021.1892177 |doi-access=free |url= https://www.duo.uio.no/bitstream/10852/85686/2/ErikstadDiversityNorwGeogrJournal2021hybrid.pdf}}</ref> Visoravni i strme planine isprekidane su plodnim dolinama. Karakteristične su još male, raštrkane [[Ravnica|ravnice]], obala znatno razuđena fjordovima, arktička tundra samo na krajnjem sjeveroistoku (uglavnom na [[Poluostrvo|poluostrvu]] [[Varanger]]u). Smrznuto tlo tokom cijele godine može se naći i u višim planinskim područjima i u unutrašnjosti regije [[Finnmark]]. U Norveškoj postoje i [[Spisak lednika u Norveškoj|brojni lednici]]. Najviša tačka je [[Galdhøpiggen]] na 2469&nbsp;m, a najniža je [[Norveško more]] na 0&nbsp;m. === Kopno === ==== Skandinavske planine ==== One su najizrazitija karakteristika zemlje. Počevši od [[Setesdalsheiene]]a sjeverno od obale [[Skagerrak]]a, pružaju se velikim dijelovima zemlje i presijecaju mnoge fjordove u [[Vestlandet]]u. Ova regija uključuje [[Hardangervidda|Hardangerviddu]], [[Jotunheimen]] (s Galdhøpiggenom), [[Sognefjell]] i [[Trollheimen]] na sjeveru, s velikim lednicima, kao što su [[Jostedalsbreen]], [[Folgefonna]] i [[Hardangerjøkulen]]. Južno od [[Trondheim]]a planine "skreću" istočno, s lancima kao što su [[Dovrefjell]] i [[Rondane]], i dosežu granicu sa Švedskom, gdje uglavnom prelaze u blago nagnute [[Visoravan|visoravni]]. Zatim prate granicu u sjeveroistočnom smjeru i poznate su kao [[Kjølen]] ("kobilica"). Presijecaju mnoge fjordove u [[Nordland]]u i [[Troms]]u, gdje stječu izraženije [[Alpe|alpske]] karakteristike i formiraju mnoga ostrva nakon što se susretnu s morem. Skandinavske planine formiraju [[Lingenske Alpe]], koje se protežu do sjeverozapadnog Finnmarka, postepeno se spuštajući od [[Altafjord]]a prema [[Sjeverni rt|Sjevernom rtu]], gdje konačno završavaju kod [[Barentsovo more|Barentsovog mora]]. [[Skandinavske planine]] prirodno dijele zemlju na fizičke regije; doline okružuju planine u svim smjerovima. ==== Južna obala ==== U [[Južna Norveška|južnoj Norveškoj]] Skagerrak i obala Sjevernog mora čine niziju južno od planinskog lanca, od [[Stavanger]]a na zapadu do zapadnih ogranaka vanjskog dijela Oslofjorda na istoku. U ovom dijelu zemlje doline se obično protežu u smjeru sjever–jug. Područje je uglavnom brdovito, ali s nekim vrlo ravnim područjima, poput [[Lista (Norveška)|Liste]] i [[Jæren]]a. [[Datoteka:Tønsberg Raet kornåker.JPG|mini|<center>Krajolik s poljem žita u [[Tønsberg]]u, u jugoistočnoj Norveškoj</center>]] ==== Jugoistok ==== Terenom istočno od planina (što odgovara [[Østlandet]]u, većem dijelu [[Telemark]]a i općini [[Røros]]) dominiraju doline koje se protežu u smjeru sjever–jug u istočnom dijelu, a dalje na zapad u smjeru sjeverozapad–jugoistok, pri čemu doline završavaju kod Oslofjorda. Najduže doline u zemlji smještene su ovdje – [[Østerdal]] i [[Gudbrandsdal]]. U ovoj su regiji i velika nizijska područja koja okružuju Oslofjord, kao i rijeka [[Glomma]] i jezero [[Mjøsa]]. {{višestruka slika |align=right |direction=horizontal |total_width=400 |image1=Бухта контрабандистов.jpg |caption1=<center>Litice uz [[Lysefjord]] u jugozapadnoj Norveškoj</center> |image2=Preikestolen view left.png |caption2=<center>Pogled na Lysefjord s [[Preikestolen]]a u okrugu [[Ryfylke]] u [[Zapadna Norveška|zapadnoj Norveškoj</center>]] }} ==== Zapadni fjordovi ==== Terenom zapadno od planina (što odgovara Vestlandetu sjeverno od Stavangera) dominira planinski lanac, dok se planine protežu, postepeno se snižavajući sve do obale. Ovom regijom dominiraju i veliki fjordovi, od kojih su najveći Sognefjord i Hardangerfjord. [[Geirangerfjord]] se često smatra mjestom s ultimativnim fjordovskim krajolicima. Obala je zaštićena lancem [[školj]]eva (malih, nenaseljenih ostrva), koji su paralelni s obalom i predstavljaju početak zaštićenog prolaza duž gotovo cijele rute od 1600&nbsp;km od Stavangera do Sjevernog rta. Na jugu, fjordovi i većina dolina uglavnom se protežu u smjeru zapad–istok, a na sjeveru u smjeru sjeverozapad–jugoistok. ==== Regija Trondheima ==== Zemljište sjeverno od općine [[Dovre]] (koje odgovara okrugu [[Trøndelag]], osim općine Røros) obuhvata blaži krajolik sa zaobljenijim oblicima i planinama te s dolinama koje završavaju kod [[Trondheimsfjord]]a, gdje se otvaraju prema velikom nizijskom području. Dalje na sjeveru smještena je dolina [[Namdalen]], koja se otvara u području [[Namsos (grad)|Namsosa]]. Međutim, poluostrvom [[Fosen]] i najsjevernijom obalom (općina [[Leka (Norveška)|Leka]]) dominiraju više planine i uže doline. ==== Sjeverni fjordovi ==== Sjevernije područje u [[Sjeverna Norveška|sjevernoj Norveškoj]] (koje odgovara Nordlandu, Tromsu i sjeverozapadnom Finnmarku) ponovo karakterišu strme planine, koje se spuštaju sve do obale, prateći brojne fjordove. Doline i fjordovi uglavnom se protežu u smjeru zapad–istok u južnom dijelu ovog područja, a sjevernije u smjeru sjeverozapad-jugoistok. Izuzetak je [[planinski lanac]] [[Saltfjellet]] jer se od ovih planina dolina proteže više u smjeru sjever–jug. Ovo dugo, usko područje uključuje mnoga velika ostrva, kao što su [[Lofoti]], [[Vesterålen]] i [[Senja]]. {{Široka slika|Raftsundet panorama, 2010 09.jpg|800px|<center>[[Raftsundet]] u septembru (sjeverna Norveška)</center>}} ==== Krajnji sjeveroistok ==== U unutrašnjosti i uz obalu istočno od Sjevernog rta (što odgovara Finnmarksviddi i istočnom Finnmarku) manje je planina i tu je [[nadmorska visina]] uglavnom ispod 400&nbsp;m. Unutrašnjošću dominira velika visoravan [[Finnmarksvidda]]. Postoje veliki, široki fjordovi koji se protežu u smjeru sjever–jug. Uz ovu obalu nema školjeva, tipičnih za norvešku obalu. Najdalje na istoku, [[Varangerfjord]] se proteže u smjeru istok–zapad i jedini je veliki fjord u zemlji u koji se ulazi s istoka. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Geography of Norway}} * [https://web.archive.org/web/20001002184516/http://www.ssb.no/english/subjects/ Statistics Norway] * [https://web.archive.org/web/20061103073715/http://www.ngu.no/index.asp NGU – Geološki zavod Norveške] * [https://web.archive.org/web/20051027223104/http://met.no/english/climate/index.html Norveški meteorološki institut: Klima Norveške] * [http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/environment/032005-990402/index-dok000-b-f-a.html Flora i fauna Norveške] {{Geografija Evrope}} {{Norveška po temama}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geografija Norveške| ]] cev1z9n4prwwlw4f71kfot9qhpgooal 3848688 3848667 2026-05-22T21:40:46Z KWiki 9400 3848688 wikitext text/x-wiki {{Izmjene u toku}} {{Infokutija geografija države | ime_genitiv = Norveške | slika = Map Norway political-geo.png | kontinent = [[Evropa]] | regija = [[Sjeverna Evropa]] | koordinate = 50 stepeni sjeverno i osam stepeni istočno | površina = 323.802 km<sup>2</sup> | procenat_vode = 5,05 | po_površini_na_svijetu = 67. mjesto | dužina_obale = 25.148 km | granice = 2515 km | najviša_tačka = [[Galdhøpiggen]] (2469 m) | najniža_tačka = [[Norveško more]] (0 m) | najduža_rijeka = [[Glomma]] (604 km) | najveće_ostrvo = | najveće_jezero = [[Mjøsa]] (362 km<sup>2</sup>) | klima = | teren = | prirodni_resursi = }} [[Norveška]] je država u [[Sjeverna Evropa|sjevernoj Evropi]], u sjevernom i zapadnom dijelu [[Skandinavsko poluostrvo|Skandinavskog poluostrva]]. Većina zemlje graniči s vodom, uključujući [[zaljev]] [[Skagerrak]] na jugu, [[Sjeverno more]] na jugozapadu, sjeverni [[Atlantski okean]] ([[Norveško more]]) na zapadu i [[Barentsovo more]] na sjeveru. Graniči sa [[Švedska|Švedskom]] na istoku, a na sjeveroistoku ima kopnene granice s [[Finska|Finskom]] i [[Rusija|Rusijom]]. Ima izdužen oblik, jednu od najdužih i najrazuđenijih [[obala]] na svijetu te 320.249 [[Ostrvo|ostrva]] i ostrvaca (239.057 ostrva i 81.192 ostrvaca), prema Kartverketu (službenoj norveškoj kartografskoj agenciji). To je jedna od najsjevernijih zemalja svijeta i jedna od najbrdovitijih zemalja Evrope, s velikim područjima kojima dominiraju [[Skandinavske planine]]. Prosječna [[nadmorska visina]] zemlje je 460&nbsp;m, a 32% kopna iznad je granice šume. Lanac vrhova koji se proteže cijelom državom u geološkom je kontinuitetu s planinama [[Škotska|Škotske]], [[Irska (ostrvo)|Irske]] i, nakon prelaska ispod Atlantskog okeana, s [[Apalači]]ma u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Geolozi smatraju da su sve one formirale jedinstveni lanac prije [[Pomjeranje kontinenata|raspada]] drevnog [[superkontinent]]a [[Pangea|Pangee]].<ref>{{Cite web |url= https://people.highline.edu/iglozman/classes/pscinotes/platetectonics.htm |title= Plate tectonics |author= Igor Glozman}}</ref> Tokom [[Posljednje ledeno doba|posljednjeg ledenog doba]], kao i u mnogim ranijim ledenim dobima, gotovo cijela zemlja bila je prekrivena debelim [[Ledeni pokrivač|ledenim pokrivačem]]. Kretanje leda urezalo je duboke [[Dolina|doline]]. Kao rezultat toga, [[Sognefjord]] je drugi [[fjord]] po dubini na svijetu, a [[Hornindalsvatnet]] najdublje jezero u Evropi. Kada se led otopio, more je ispunilo mnoge od ovih dolina, stvarajući poznate norveške fjordove.<ref>{{cite web |date= juli 2005 |url= http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/westnor.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20070610200605/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/westnor.html |url-status=dead |archive-date= 10. 6. 2007 |title= Protected Areas and World Heritage – Norway |publisher= [[Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu]]}}</ref> Današnji [[Lednik|lednici]] u višim planinskim područjima nisu ostaci velikog ledenog pokrivača iz ledenog doba – njihovo porijeklo novijeg je datuma.<ref>{{cite web |url= https://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=1438&lang=1 |title= Bjerknes centre for climate research: Norways glaciers |website= uib.no |access-date= 9. 7. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170202014202/http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=1438&lang=1 |archive-date= 2. 2. 2017 |url-status=live}}</ref> Regionalna klima bila je toplija za 1–3&nbsp;[[Celzijev stepen|°C]] između 7000. i 3000. p. n. e. u [[Holocenski klimatski optimum|holocenskom klimatskom optimumu]] (u odnosu na period 1961–1990), topeći preostale lednike u planinama gotovo potpuno tokom tog perioda. Iako je odavno oslobođeno ogromne težine leda, kopno se i dalje [[Postglacijalni oporavak|oporavlja]] nekoliko milimetara godišnje. To oporavljanje najveće je u istočnom dijelu zemlje i unutrašnjim dijelovima dugih fjordova, gdje je ledeni pokrivač bio najdeblji. Ovo je spor proces i hiljadama godina nakon završetka ledenog doba more je prekrivalo znatna područja onoga što je danas suho kopno. Ovo staro morsko dno sada je među najproduktivnijim poljoprivrednim zemljištima u zemlji. == Površina i granice == Površina Norveške je 324.220 km<sup>2</sup>, od čega 16.360 km<sup>2</sup> čine vodene površine. Sa [[Svalbard]]om i ostrvom [[Jan Mayen]] površina iznosi 385.199 km<sup>2</sup>.{{izvor}} Njene granice duge su 2515 km, od čega 1619 km [[Granica između Norveške i Švedske|sa Švedskom]], 729 km [[Granica između Finske i Norveške|s Finskom]] i 196 km [[Granica između Norveške i Rusije|s Rusijom]].{{izvor}} Kontinentalna obala Norveške duga je 25.148 km; s otocima ta dužina iznosi 83.281 km.<ref>{{cite web |url=http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/environment/032091-991558/dok-bn.html |title= Norway in the United Kingdom |website= Norgesportalen |date= 16. 5. 2017}}</ref> [[Datoteka:Territorial waters - Norway.svg|lijevo|mini|<center>Norveška i njene [[teritorijalne vode]]</center>]] Norveška [[ekskluzivna ekonomska zona]] (EEZ) iznosi 2.385.178 km<sup>2</sup>. Jedna je od najvećih u Evropi i 17. u svijetu. Ta zona duž kopna čini 878.575 km<sup>2</sup>, EEZ ostrva Jan Mayen čini 29.349 km<sup>2</sup>, a od 1977. Norveška polaže pravo na ekonomsku zonu oko Svalbarda od 803.993 km<sup>2</sup>. Norveška također ima pomorske zahtjeve od 10 [[Nautička milja|nautičkih milja]] (18,5 km) za vanjsku zonu, 200 nautičkih milja (370,4 km) za kontinentalni pojas i 12 nautičkih milja (22,2 km) za teritorijalno more.{{izvor}} == Fizička geografija == [[Datoteka:Terrain of Norway with red snow.jpg|mini|upright|<center>Satelitski snimak južne Norveške; viša područja prikazana su crvenom bojom. [[Sognefjord]] i [[Hardangerfjord]] vidljivi su na zapadu, a [[Oslofjord]] na jugoistoku. [[Trondheimsfjord]] (nešto bijelih oblaka) jest na sjeveru, s ostrvima [[Hitra (ostrvo)|Hitra]] i [[Frøya (ostrvo)|Frøya]] na ulazu.</center>]] [[Datoteka:View from a ridge between Segla and Hesten, Senja, Norway, 2014 August.jpg|mini|upright=1.3|<center>Pogled s grebena između Segle i Hestena na [[Senja|Senji]]</center>]] [[Datoteka:Knivsflå (2007-06-17).jpg|mini|upright=1.2|<center>[[Vodopad]]i su uobičajeni duž zapadnog dijela planinskog lanca; na slici je [[Sedam sestara (vodopad)|Sedam sestara]] u [[Geiranger]]u</center>]] === Pregled === {{Glavni|Paleička površina}} Kontinentalna Norveška, s obzirom na svoju umjerenu veličinu, obuhvata širok raspon prirodnih varijacija, uključujući kopnene, morske, limničke te snježne i ledene [[ekosistem]]e. Norveška ima visoku raznolikost [[mineral]]a i [[Osnovna stijena (geologija)|osnovnih stijena]] te oblika [[Reljef (geografija)|reljefa]]. Glavni tipovi krajolika uključuju [[Brdo|brda]] i [[Planina|planine]], doline, ravnice i obalne ravnice, fjordove te brda i planine uz obalu.<ref>{{Cite journal |last1=Simensen |first1=Trond |last2=Erikstad |first2=Lars |last3=Halvorsen |first3=Rune |date=2021 |title=Diversity and distribution of landscape types in Norway|journal= Norsk Geografisk Tidsskrift |volume=75|issue=2|language=en|pages=79–100 |doi= 10.1080/00291951.2021.1892177 |doi-access=free |url= https://www.duo.uio.no/bitstream/10852/85686/2/ErikstadDiversityNorwGeogrJournal2021hybrid.pdf}}</ref> Visoravni i strme planine isprekidane su plodnim dolinama. Karakteristične su još male, raštrkane [[Ravnica|ravnice]], obala znatno razuđena fjordovima, arktička tundra samo na krajnjem sjeveroistoku (uglavnom na [[Poluostrvo|poluostrvu]] [[Varanger]]u). Smrznuto tlo tokom cijele godine može se naći i u višim planinskim područjima i u unutrašnjosti regije [[Finnmark]]. U Norveškoj postoje i [[Spisak lednika u Norveškoj|brojni lednici]]. Najviša tačka je [[Galdhøpiggen]] na 2469&nbsp;m, a najniža je [[Norveško more]] na 0&nbsp;m. === Kopno === ==== Skandinavske planine ==== One su najizrazitija karakteristika zemlje. Počevši od [[Setesdalsheiene]]a sjeverno od obale [[Skagerrak]]a, pružaju se velikim dijelovima zemlje i presijecaju mnoge fjordove u [[Vestlandet]]u. Ova regija uključuje [[Hardangervidda|Hardangerviddu]], [[Jotunheimen]] (s Galdhøpiggenom), [[Sognefjell]] i [[Trollheimen]] na sjeveru, s velikim lednicima, kao što su [[Jostedalsbreen]], [[Folgefonna]] i [[Hardangerjøkulen]]. Južno od [[Trondheim]]a planine "skreću" istočno, s lancima kao što su [[Dovrefjell]] i [[Rondane]], i dosežu granicu sa Švedskom, gdje uglavnom prelaze u blago nagnute [[Visoravan|visoravni]]. Zatim prate granicu u sjeveroistočnom smjeru i poznate su kao [[Kjølen]] ("kobilica"). Presijecaju mnoge fjordove u [[Nordland]]u i [[Troms]]u, gdje stječu izraženije [[Alpe|alpske]] karakteristike i formiraju mnoga ostrva nakon što se susretnu s morem. Skandinavske planine formiraju [[Lingenske Alpe]], koje se protežu do sjeverozapadnog Finnmarka, postepeno se spuštajući od [[Altafjord]]a prema [[Sjeverni rt|Sjevernom rtu]], gdje konačno završavaju kod [[Barentsovo more|Barentsovog mora]]. [[Skandinavske planine]] prirodno dijele zemlju na fizičke regije; doline okružuju planine u svim smjerovima. ==== Južna obala ==== U [[Južna Norveška|južnoj Norveškoj]] Skagerrak i obala Sjevernog mora čine niziju južno od planinskog lanca, od [[Stavanger]]a na zapadu do zapadnih ogranaka vanjskog dijela Oslofjorda na istoku. U ovom dijelu zemlje doline se obično protežu u smjeru sjever–jug. Područje je uglavnom brdovito, ali s nekim vrlo ravnim područjima, poput [[Lista (Norveška)|Liste]] i [[Jæren]]a. [[Datoteka:Tønsberg Raet kornåker.JPG|mini|<center>Krajolik s poljem žita u [[Tønsberg]]u, u jugoistočnoj Norveškoj</center>]] ==== Jugoistok ==== Terenom istočno od planina (što odgovara [[Østlandet]]u, većem dijelu [[Telemark]]a i općini [[Røros]]) dominiraju doline koje se protežu u smjeru sjever–jug u istočnom dijelu, a dalje na zapad u smjeru sjeverozapad–jugoistok, pri čemu doline završavaju kod Oslofjorda. Najduže doline u zemlji smještene su ovdje – [[Østerdal]] i [[Gudbrandsdal]]. U ovoj su regiji i velika nizijska područja koja okružuju Oslofjord, kao i rijeka [[Glomma]] i jezero [[Mjøsa]]. {{višestruka slika |align=right |direction=horizontal |total_width=400 |image1=Бухта контрабандистов.jpg |caption1=<center>Litice uz [[Lysefjord]] u jugozapadnoj Norveškoj</center> |image2=Preikestolen view left.png |caption2=<center>Pogled na Lysefjord s [[Preikestolen]]a u okrugu [[Ryfylke]] u [[Zapadna Norveška|zapadnoj Norveškoj</center>]] }} ==== Zapadni fjordovi ==== Terenom zapadno od planina (što odgovara Vestlandetu sjeverno od Stavangera) dominira planinski lanac, dok se planine protežu, postepeno se snižavajući sve do obale. Ovom regijom dominiraju i veliki fjordovi, od kojih su najveći Sognefjord i Hardangerfjord. [[Geirangerfjord]] se često smatra mjestom s ultimativnim fjordovskim krajolicima. Obala je zaštićena lancem [[školj]]eva (malih, nenaseljenih ostrva), koji su paralelni s obalom i predstavljaju početak zaštićenog prolaza duž gotovo cijele rute od 1600&nbsp;km od Stavangera do Sjevernog rta. Na jugu, fjordovi i većina dolina uglavnom se protežu u smjeru zapad–istok, a na sjeveru u smjeru sjeverozapad–jugoistok. ==== Regija Trondheima ==== Zemljište sjeverno od općine [[Dovre]] (koje odgovara okrugu [[Trøndelag]], osim općine Røros) obuhvata blaži krajolik sa zaobljenijim oblicima i planinama te s dolinama koje završavaju kod [[Trondheimsfjord]]a, gdje se otvaraju prema velikom nizijskom području. Dalje na sjeveru smještena je dolina [[Namdalen]], koja se otvara u području [[Namsos (grad)|Namsosa]]. Međutim, poluostrvom [[Fosen]] i najsjevernijom obalom (općina [[Leka (Norveška)|Leka]]) dominiraju više planine i uže doline. ==== Sjeverni fjordovi ==== Sjevernije područje u [[Sjeverna Norveška|sjevernoj Norveškoj]] (koje odgovara Nordlandu, Tromsu i sjeverozapadnom Finnmarku) ponovo karakterišu strme planine, koje se spuštaju sve do obale, prateći brojne fjordove. Doline i fjordovi uglavnom se protežu u smjeru zapad–istok u južnom dijelu ovog područja, a sjevernije u smjeru sjeverozapad-jugoistok. Izuzetak je [[planinski lanac]] [[Saltfjellet]] jer se od ovih planina dolina proteže više u smjeru sjever–jug. Ovo dugo, usko područje uključuje mnoga velika ostrva, kao što su [[Lofoti]], [[Vesterålen]] i [[Senja]]. {{Široka slika|Raftsundet panorama, 2010 09.jpg|800px|<center>[[Raftsundet]] u septembru (sjeverna Norveška)</center>}} ==== Krajnji sjeveroistok ==== U unutrašnjosti i uz obalu istočno od Sjevernog rta (što odgovara Finnmarksviddi i istočnom Finnmarku) manje je planina i tu je [[nadmorska visina]] uglavnom ispod 400&nbsp;m. Unutrašnjošću dominira velika visoravan [[Finnmarksvidda]]. Postoje veliki, široki fjordovi koji se protežu u smjeru sjever–jug. Uz ovu obalu nema školjeva, tipičnih za norvešku obalu. Najdalje na istoku, [[Varangerfjord]] se proteže u smjeru istok–zapad i jedini je veliki fjord u zemlji u koji se ulazi s istoka. === Arktička ostrva === ==== Svalbard ==== [[Datoteka:Svalbard landscape.jpg|mini|desno|<center>[[Tundra]] na Svalbardu</center>]] Dalje na sjeveru, u [[Arktički okean|Arktičkom okeanu]], smješten je [[arhipelag]] [[Svalbard]], kojim također dominiraju planine uglavnom prekrivene velikim lednicima, posebno u istočnom dijelu arhipelaga, gdje pokrivaju više od 90% površine, od kojih je [[Austfonna]] najveći u [[Evropa|Evropi]]. Za razliku od onih na kopnu, ovi lednici direktno se [[Obrušavanje leda|obrušavaju]] u otvoreni [[okean]]. ==== Jan Mayen ==== Na krajnjem sjeverozapadu, na pola puta prema [[Grenland]]u, smješteno je ostrvo [[Jan Mayen]], na kojem je jedini aktivni [[vulkan]] u Norveškoj – [[Beerenberg]]. === Antarktička ostrva i pretenzije na Antarktiku === Norveška ima nekoliko [[Teritorijalne pretenzije na Antarktiku|teritorijalnih pretenzija na Antarktiku]] i njegovim ostrvima. Ostrvo [[Bouvet (ostrvo)|Bouvet]] smješteno je u južnom Atlantiku na [[54. paralela (jug)|54°]] južne [[Geografska širina|geografske širine]] i uglavnom je prekriveno lednicima te je jedno od najudaljenijih na svijetu, naseljeno samo [[foka]]ma i [[Ptice|pticama]]. [[Ostrvo Petra I]] smješteno je u južnom [[Tihi okean|Pacifiku]] na [[69. paralela (jug)|69°]] južne geografske širine i [[90. meridijan (zapad)|90°]] zapadne [[Geografska dužina|geografske dužine]], a njime dominiraju lednici i vulkan. Kao i Bouvet, ovo ostrvo smatra se vanjskim [[Zavisna teritorija|zavisnim područjem]], a ne dijelom kraljevine. [[Zemlja kraljice Maud]] kontinentalna je pretenzija Norveške na Antarktiku. Veliko područje proteže se do [[Južni pol|Južnog pola]] i njime potpuno dominira najveći ledeni pokrivač na svijetu, s nekim [[Nunatak|nunatacima]] (golim stijenama) koji prodiru iznad leda. [[Istraživačka stanica Troll|Istraživačkom stanicom Troll]] upravlja [[Norveški polarni institut]], a izgrađena je na planinskoj padini bez snijega i jedina je stanica na [[Antarktik]]u koja nije na [[led]]u. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Geography of Norway}} * [https://web.archive.org/web/20001002184516/http://www.ssb.no/english/subjects/ Statistics Norway] * [https://web.archive.org/web/20061103073715/http://www.ngu.no/index.asp NGU – Geološki zavod Norveške] * [https://web.archive.org/web/20051027223104/http://met.no/english/climate/index.html Norveški meteorološki institut: Klima Norveške] * [http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/environment/032005-990402/index-dok000-b-f-a.html Flora i fauna Norveške] {{Geografija Evrope}} {{Norveška po temama}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geografija Norveške| ]] b32pw3tvf3hsi9b6693gi0ah4hmbtsj 3848755 3848688 2026-05-23T09:44:15Z KWiki 9400 3848755 wikitext text/x-wiki {{Izmjene u toku}} {{Infokutija geografija države | ime_genitiv = Norveške | slika = Map Norway political-geo.png | kontinent = [[Evropa]] | regija = [[Sjeverna Evropa]] | koordinate = 50 stepeni sjeverno i osam stepeni istočno | površina = 323.802 km<sup>2</sup> | procenat_vode = 5,05 | po_površini_na_svijetu = 67. mjesto | dužina_obale = 25.148 km | granice = 2515 km | najviša_tačka = [[Galdhøpiggen]] (2469 m) | najniža_tačka = [[Norveško more]] (0 m) | najduža_rijeka = [[Glomma]] (604 km) | najveće_ostrvo = | najveće_jezero = [[Mjøsa]] (362 km<sup>2</sup>) | klima = | teren = | prirodni_resursi = }} [[Norveška]] je država u [[Sjeverna Evropa|sjevernoj Evropi]], u sjevernom i zapadnom dijelu [[Skandinavsko poluostrvo|Skandinavskog poluostrva]]. Većina zemlje graniči s vodom, uključujući [[zaljev]] [[Skagerrak]] na jugu, [[Sjeverno more]] na jugozapadu, sjeverni [[Atlantski okean]] ([[Norveško more]]) na zapadu i [[Barentsovo more]] na sjeveru. Graniči sa [[Švedska|Švedskom]] na istoku, a na sjeveroistoku ima kopnene granice s [[Finska|Finskom]] i [[Rusija|Rusijom]]. Ima izdužen oblik, jednu od najdužih i najrazuđenijih [[obala]] na svijetu te 320.249 [[Ostrvo|ostrva]] i ostrvaca (239.057 ostrva i 81.192 ostrvaca), prema Kartverketu (službenoj norveškoj kartografskoj agenciji). To je jedna od najsjevernijih zemalja svijeta i jedna od najbrdovitijih zemalja Evrope, s velikim područjima kojima dominiraju [[Skandinavske planine]]. Prosječna [[nadmorska visina]] zemlje je 460&nbsp;m, a 32% kopna iznad je granice šume. Lanac vrhova koji se proteže cijelom državom u geološkom je kontinuitetu s planinama [[Škotska|Škotske]], [[Irska (ostrvo)|Irske]] i, nakon prelaska ispod Atlantskog okeana, s [[Apalači]]ma u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Geolozi smatraju da su sve one formirale jedinstveni lanac prije [[Pomjeranje kontinenata|raspada]] drevnog [[superkontinent]]a [[Pangea|Pangee]].<ref>{{Cite web |url= https://people.highline.edu/iglozman/classes/pscinotes/platetectonics.htm |title= Plate tectonics |author= Igor Glozman}}</ref> Tokom [[Posljednje ledeno doba|posljednjeg ledenog doba]], kao i u mnogim ranijim ledenim dobima, gotovo cijela zemlja bila je prekrivena debelim [[Ledeni pokrivač|ledenim pokrivačem]]. Kretanje leda urezalo je duboke [[Dolina|doline]]. Kao rezultat toga, [[Sognefjord]] je drugi [[fjord]] po dubini na svijetu, a [[Hornindalsvatnet]] najdublje jezero u Evropi. Kada se led otopio, more je ispunilo mnoge od ovih dolina, stvarajući poznate norveške fjordove.<ref>{{cite web |date= juli 2005 |url= http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/westnor.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20070610200605/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/westnor.html |url-status=dead |archive-date= 10. 6. 2007 |title= Protected Areas and World Heritage – Norway |publisher= [[Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu]]}}</ref> Današnji [[Lednik|lednici]] u višim planinskim područjima nisu ostaci velikog ledenog pokrivača iz ledenog doba – njihovo porijeklo novijeg je datuma.<ref>{{cite web |url= https://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=1438&lang=1 |title= Bjerknes centre for climate research: Norways glaciers |website= uib.no |access-date= 9. 7. 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170202014202/http://www.bjerknes.uib.no/pages.asp?kat=2&id=1438&lang=1 |archive-date= 2. 2. 2017 |url-status=live}}</ref> Regionalna klima bila je toplija za 1–3&nbsp;[[Celzijev stepen|°C]] između 7000. i 3000. p. n. e. u [[Holocenski klimatski optimum|holocenskom klimatskom optimumu]] (u odnosu na period 1961–1990), topeći preostale lednike u planinama gotovo potpuno tokom tog perioda. Iako je odavno oslobođeno ogromne težine leda, kopno se i dalje [[Postglacijalni oporavak|oporavlja]] nekoliko milimetara godišnje. To oporavljanje najveće je u istočnom dijelu zemlje i unutrašnjim dijelovima dugih fjordova, gdje je ledeni pokrivač bio najdeblji. Ovo je spor proces i hiljadama godina nakon završetka ledenog doba more je prekrivalo znatna područja onoga što je danas suho kopno. Ovo staro morsko dno sada je među najproduktivnijim poljoprivrednim zemljištima u zemlji. == Površina i granice == [[Datoteka:Territorial waters - Norway.svg|lijevo|mini|250px|<center>Norveška i njene [[teritorijalne vode]]</center>]] Površina Norveške je 324.220 km<sup>2</sup>, od čega 16.360 km<sup>2</sup> čine vodene površine. Sa [[Svalbard]]om i ostrvom [[Jan Mayen]] površina iznosi 385.199 km<sup>2</sup>.{{izvor}} Njene granice duge su 2515 km, od čega 1619 km [[Granica između Norveške i Švedske|sa Švedskom]], 729 km [[Granica između Finske i Norveške|s Finskom]] i 196 km [[Granica između Norveške i Rusije|s Rusijom]].{{izvor}} Kontinentalna obala Norveške duga je 25.148 km; s otocima ta dužina iznosi 83.281 km.<ref>{{cite web |url=http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/environment/032091-991558/dok-bn.html |title= Norway in the United Kingdom |website= Norgesportalen |date= 16. 5. 2017}}</ref> Norveška [[ekskluzivna ekonomska zona]] (EEZ) iznosi 2.385.178 km<sup>2</sup>. Jedna je od najvećih u Evropi i 17. u svijetu. Ta zona duž kopna čini 878.575 km<sup>2</sup>, EEZ ostrva Jan Mayen čini 29.349 km<sup>2</sup>, a od 1977. Norveška polaže pravo na ekonomsku zonu oko Svalbarda od 803.993 km<sup>2</sup>. Norveška također ima pomorske zahtjeve od 10 [[Nautička milja|nautičkih milja]] (18,5 km) za vanjsku zonu, 200 nautičkih milja (370,4 km) za kontinentalni pojas i 12 nautičkih milja (22,2 km) za teritorijalno more.{{izvor}} {{raščistiti}} == Fizička geografija == [[Datoteka:Terrain of Norway with red snow.jpg|mini|upright|<center>Satelitski snimak južne Norveške; viša područja prikazana su crvenom bojom. [[Sognefjord]] i [[Hardangerfjord]] vidljivi su na zapadu, a [[Oslofjord]] na jugoistoku. [[Trondheimsfjord]] (nešto bijelih oblaka) jest na sjeveru, s ostrvima [[Hitra (ostrvo)|Hitra]] i [[Frøya (ostrvo)|Frøya]] na ulazu.</center>]] [[Datoteka:View from a ridge between Segla and Hesten, Senja, Norway, 2014 August.jpg|mini|upright=1.3|<center>Pogled s grebena između Segle i Hestena na [[Senja|Senji]]</center>]] [[Datoteka:Knivsflå (2007-06-17).jpg|mini|upright=1.2|<center>[[Vodopad]]i su uobičajeni duž zapadnog dijela planinskog lanca; na slici je [[Sedam sestara (vodopad)|Sedam sestara]] u [[Geiranger]]u</center>]] === Pregled === {{Glavni|Paleička površina}} Kontinentalna Norveška, s obzirom na svoju umjerenu veličinu, obuhvata širok raspon prirodnih varijacija, uključujući kopnene, morske, limničke te snježne i ledene [[ekosistem]]e. Norveška ima visoku raznolikost [[mineral]]a i [[Osnovna stijena (geologija)|osnovnih stijena]] te oblika [[Reljef (geografija)|reljefa]]. Glavni tipovi krajolika uključuju [[Brdo|brda]] i [[Planina|planine]], doline, ravnice i obalne ravnice, fjordove te brda i planine uz obalu.<ref>{{Cite journal |last1=Simensen |first1=Trond |last2=Erikstad |first2=Lars |last3=Halvorsen |first3=Rune |date=2021 |title=Diversity and distribution of landscape types in Norway|journal= Norsk Geografisk Tidsskrift |volume=75|issue=2|language=en|pages=79–100 |doi= 10.1080/00291951.2021.1892177 |doi-access=free |url= https://www.duo.uio.no/bitstream/10852/85686/2/ErikstadDiversityNorwGeogrJournal2021hybrid.pdf}}</ref> Visoravni i strme planine isprekidane su plodnim dolinama. Karakteristične su još male, raštrkane [[Ravnica|ravnice]], obala znatno razuđena fjordovima, arktička tundra samo na krajnjem sjeveroistoku (uglavnom na [[Poluostrvo|poluostrvu]] [[Varanger]]u). Smrznuto tlo tokom cijele godine može se naći i u višim planinskim područjima i u unutrašnjosti regije [[Finnmark]]. U Norveškoj postoje i [[Spisak lednika u Norveškoj|brojni lednici]]. Najviša tačka je [[Galdhøpiggen]] na 2469&nbsp;m, a najniža je [[Norveško more]] na 0&nbsp;m. === Kopno === ==== Skandinavske planine ==== One su najizrazitija karakteristika zemlje. Počevši od [[Setesdalsheiene]]a sjeverno od obale [[Skagerrak]]a, pružaju se velikim dijelovima zemlje i presijecaju mnoge fjordove u [[Vestlandet]]u. Ova regija uključuje [[Hardangervidda|Hardangerviddu]], [[Jotunheimen]] (s Galdhøpiggenom), [[Sognefjell]] i [[Trollheimen]] na sjeveru, s velikim lednicima, kao što su [[Jostedalsbreen]], [[Folgefonna]] i [[Hardangerjøkulen]]. Južno od [[Trondheim]]a planine "skreću" istočno, s lancima kao što su [[Dovrefjell]] i [[Rondane]], i dosežu granicu sa Švedskom, gdje uglavnom prelaze u blago nagnute [[Visoravan|visoravni]]. Zatim prate granicu u sjeveroistočnom smjeru i poznate su kao [[Kjølen]] ("kobilica"). Presijecaju mnoge fjordove u [[Nordland]]u i [[Troms]]u, gdje stječu izraženije [[Alpe|alpske]] karakteristike i formiraju mnoga ostrva nakon što se susretnu s morem. Skandinavske planine formiraju [[Lingenske Alpe]], koje se protežu do sjeverozapadnog Finnmarka, postepeno se spuštajući od [[Altafjord]]a prema [[Sjeverni rt|Sjevernom rtu]], gdje konačno završavaju kod [[Barentsovo more|Barentsovog mora]]. [[Skandinavske planine]] prirodno dijele zemlju na fizičke regije; doline okružuju planine u svim smjerovima. ==== Južna obala ==== U [[Južna Norveška|južnoj Norveškoj]] Skagerrak i obala Sjevernog mora čine niziju južno od planinskog lanca, od [[Stavanger]]a na zapadu do zapadnih ogranaka vanjskog dijela Oslofjorda na istoku. U ovom dijelu zemlje doline se obično protežu u smjeru sjever–jug. Područje je uglavnom brdovito, ali s nekim vrlo ravnim područjima, poput [[Lista (Norveška)|Liste]] i [[Jæren]]a. [[Datoteka:Tønsberg Raet kornåker.JPG|mini|<center>Krajolik s poljem žita u [[Tønsberg]]u, u jugoistočnoj Norveškoj</center>]] ==== Jugoistok ==== Terenom istočno od planina (što odgovara [[Østlandet]]u, većem dijelu [[Telemark]]a i općini [[Røros]]) dominiraju doline koje se protežu u smjeru sjever–jug u istočnom dijelu, a dalje na zapad u smjeru sjeverozapad–jugoistok, pri čemu doline završavaju kod Oslofjorda. Najduže doline u zemlji smještene su ovdje – [[Østerdal]] i [[Gudbrandsdal]]. U ovoj su regiji i velika nizijska područja koja okružuju Oslofjord, kao i rijeka [[Glomma]] i jezero [[Mjøsa]]. {{višestruka slika |align=right |direction=horizontal |total_width=400 |image1=Бухта контрабандистов.jpg |caption1=<center>Litice uz [[Lysefjord]] u jugozapadnoj Norveškoj</center> |image2=Preikestolen view left.png |caption2=<center>Pogled na Lysefjord s [[Preikestolen]]a u okrugu [[Ryfylke]] u [[Zapadna Norveška|zapadnoj Norveškoj</center>]] }} ==== Zapadni fjordovi ==== Terenom zapadno od planina (što odgovara Vestlandetu sjeverno od Stavangera) dominira planinski lanac, dok se planine protežu, postepeno se snižavajući sve do obale. Ovom regijom dominiraju i veliki fjordovi, od kojih su najveći Sognefjord i Hardangerfjord. [[Geirangerfjord]] se često smatra mjestom s ultimativnim fjordovskim krajolicima. Obala je zaštićena lancem [[školj]]eva (malih, nenaseljenih ostrva), koji su paralelni s obalom i predstavljaju početak zaštićenog prolaza duž gotovo cijele rute od 1600&nbsp;km od Stavangera do Sjevernog rta. Na jugu, fjordovi i većina dolina uglavnom se protežu u smjeru zapad–istok, a na sjeveru u smjeru sjeverozapad–jugoistok. ==== Regija Trondheima ==== Zemljište sjeverno od općine [[Dovre]] (koje odgovara okrugu [[Trøndelag]], osim općine Røros) obuhvata blaži krajolik sa zaobljenijim oblicima i planinama te s dolinama koje završavaju kod [[Trondheimsfjord]]a, gdje se otvaraju prema velikom nizijskom području. Dalje na sjeveru smještena je dolina [[Namdalen]], koja se otvara u području [[Namsos (grad)|Namsosa]]. Međutim, poluostrvom [[Fosen]] i najsjevernijom obalom (općina [[Leka (Norveška)|Leka]]) dominiraju više planine i uže doline. ==== Sjeverni fjordovi ==== Sjevernije područje u [[Sjeverna Norveška|sjevernoj Norveškoj]] (koje odgovara Nordlandu, Tromsu i sjeverozapadnom Finnmarku) ponovo karakterišu strme planine, koje se spuštaju sve do obale, prateći brojne fjordove. Doline i fjordovi uglavnom se protežu u smjeru zapad–istok u južnom dijelu ovog područja, a sjevernije u smjeru sjeverozapad-jugoistok. Izuzetak je [[planinski lanac]] [[Saltfjellet]] jer se od ovih planina dolina proteže više u smjeru sjever–jug. Ovo dugo, usko područje uključuje mnoga velika ostrva, kao što su [[Lofoti]], [[Vesterålen]] i [[Senja]]. {{Široka slika|Raftsundet panorama, 2010 09.jpg|800px|<center>[[Raftsundet]] u septembru (sjeverna Norveška)</center>}} ==== Krajnji sjeveroistok ==== U unutrašnjosti i uz obalu istočno od Sjevernog rta (što odgovara Finnmarksviddi i istočnom Finnmarku) manje je planina i tu je [[nadmorska visina]] uglavnom ispod 400&nbsp;m. Unutrašnjošću dominira velika visoravan [[Finnmarksvidda]]. Postoje veliki, široki fjordovi koji se protežu u smjeru sjever–jug. Uz ovu obalu nema školjeva, tipičnih za norvešku obalu. Najdalje na istoku, [[Varangerfjord]] se proteže u smjeru istok–zapad i jedini je veliki fjord u zemlji u koji se ulazi s istoka. === Arktička ostrva === ==== Svalbard ==== [[Datoteka:Svalbard landscape.jpg|mini|desno|<center>[[Tundra]] na Svalbardu</center>]] Dalje na sjeveru, u [[Arktički okean|Arktičkom okeanu]], smješten je [[arhipelag]] [[Svalbard]], kojim također dominiraju planine uglavnom prekrivene velikim lednicima, posebno u istočnom dijelu arhipelaga, gdje pokrivaju više od 90% površine, od kojih je [[Austfonna]] najveći u [[Evropa|Evropi]]. Za razliku od onih na kopnu, ovi lednici direktno se [[Obrušavanje leda|obrušavaju]] u otvoreni [[okean]]. ==== Jan Mayen ==== Na krajnjem sjeverozapadu, na pola puta prema [[Grenland]]u, smješteno je ostrvo [[Jan Mayen]], na kojem je jedini aktivni [[vulkan]] u Norveškoj – [[Beerenberg]]. === Antarktička ostrva i pretenzije na Antarktiku === Norveška ima nekoliko [[Teritorijalne pretenzije na Antarktiku|teritorijalnih pretenzija na Antarktiku]] i njegovim ostrvima. Ostrvo [[Bouvet (ostrvo)|Bouvet]] smješteno je u južnom Atlantiku na [[54. paralela (jug)|54°]] južne [[Geografska širina|geografske širine]] i uglavnom je prekriveno lednicima te je jedno od najudaljenijih na svijetu, naseljeno samo [[foka]]ma i [[Ptice|pticama]]. [[Ostrvo Petra I]] smješteno je u južnom [[Tihi okean|Pacifiku]] na [[69. paralela (jug)|69°]] južne geografske širine i [[90. meridijan (zapad)|90°]] zapadne [[Geografska dužina|geografske dužine]], a njime dominiraju lednici i vulkan. Kao i Bouvet, ovo ostrvo smatra se vanjskim [[Zavisna teritorija|zavisnim područjem]], a ne dijelom kraljevine. [[Zemlja kraljice Maud]] kontinentalna je pretenzija Norveške na Antarktiku. Veliko područje proteže se do [[Južni pol|Južnog pola]] i njime potpuno dominira najveći [[ledeni pokrivač]] na svijetu, s nekim [[Nunatak|nunatacima]] (golim stijenama) koji prodiru iznad leda. [[Istraživačka stanica Troll|Istraživačkom stanicom Troll]] upravlja [[Norveški polarni institut]], a izgrađena je na planinskoj padini bez snijega i jedina je stanica na [[Antarktik]]u koja nije na [[led]]u. == Klima == {{Glavni|Klima Norveške}} [[Datoteka:Koppen-Geiger_Map_v2_NOR_1991–2020.svg|mini|upright=0.9|<center>Köppenove klimatske zone u Norveškoj 1991–2020. (izoterma 0 °C za najhladniji mjesec)</center>]] Klima Norveške relativno je [[Umjereni pojas|umjerena]]. To je uglavnom zbog [[Sjevernoatlantska struja|Sjevernoatlantske struje]] i njenog produžetka, [[Norveška struja|Norveške struje]], koja podiže [[Temperatura|temperaturu]] zraka,<ref>{{cite web |url= http://www.forskningsradet.no/servlet/Satellite?c=Nyhet&pagename=norklima/Hovedsidemal&cid=1253970052900&p= |title= News – NORKLIMA |website= forskningsradet.no|access-date= 16. 4. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161006040648/http://www.forskningsradet.no/servlet/Satellite?c=Nyhet&pagename=norklima%2FHovedsidemal&cid=1253970052900&p= |archive-date= 6. 10. 2016 |url-status=dead |language=en}}</ref> prevladavajućih jugozapadnih vjetrova, koji donose blagi zrak na kopno, i opće jugozapadno-sjeveroistočne orijentacije obale, što zapadnim vjetrovima omogućava prodiranje u [[Arktik]]. === Padavine === Norveška je među najvlažnijim zemljama Evrope, ali s velikim varijacijama u količini padavina zbog planinskog terena, što rezultira orografskim [[padavina]]ma, ali i stvaranjem tzv. [[Kišna sjena|kišnih sjena]]. U nekim regijama lokacije sa znatno različitim količinama padavina mogu geografski biti prilično blizu. Padavine su najobilnije u kasnu [[jesen]] i [[Zima|zimu]] duž obale, dok je period od aprila do juna najsušniji. Unutrašnji dijelovi dugih fjordova nešto su suši. Regije istočno od Skandinavskih planina (uključujući [[Oslo]]) imaju više [[Kontinentalna klima|kontinentalnu klimu]] s uglavnom manje padavina, a najviše ih je [[Ljeto|ljeti]] i u ranu jesen, dok su zima i [[proljeće]] obično najsuši. Veliko područje u unutrašnjosti Finnmarka prima manje od 450&nbsp;mm padavina godišnje. Neke doline okružene planinama primaju vrlo malo padavina i često im je potrebno [[navodnjavanje]] ljeti. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Geography of Norway}} * [https://web.archive.org/web/20001002184516/http://www.ssb.no/english/subjects/ Statistics Norway] * [https://web.archive.org/web/20061103073715/http://www.ngu.no/index.asp NGU – Geološki zavod Norveške] * [https://web.archive.org/web/20051027223104/http://met.no/english/climate/index.html Norveški meteorološki institut: Klima Norveške] * [http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/environment/032005-990402/index-dok000-b-f-a.html Flora i fauna Norveške] {{Geografija Evrope}} {{Norveška po temama}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Geografija Norveške| ]] 5jq3weukqbzsgutslbl9588hvdeti0r Primijenjena psihologija 0 534846 3848578 3848398 2026-05-22T12:59:54Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno (dodatni dio) sa wikipedia en 3848578 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} '''Primijenjena psihologija''' predstavlja područje [[psihologija|psihologije]] koje koristi metode, teorije i naučna saznanja psihološke nauke radi rješavanja praktičnih problema povezanih s ljudskim i životinjskim ponašanjem, iskustvom i mentalnim procesima. Njena primjena prisutna je u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života, uključujući [[obrazovanje]], [[zdravstvo]], [[pravo]], [[menadžment|poslovanje]], [[industrija|industriju]], [[Ergonomija|ergonomiju]], [[dizajn |dizajn proizvoda]] i [[Mentalno zdravlje|zaštitu mentalnog zdravlja]]. Primijenjena psihologija smatra se jednim od dva velika makro-područja unutar psihologije i obuhvata širok spektar posebnih [[Spisak grana psihologije|grana i disciplina]]. U naučnoj klasifikaciji psihologija se najčešće dijeli na [[Osnovna psihologija|teorijsku (osnovnu)]] i primijenjenu (aplikativnu) psihologiju.<ref name="Schultz_Schultz_2016_Applied">{{cite book |last1=Schultz |first1=Duane P. |last2=Schultz |first2=Sydney Ellen |year=2016 |title=A History of Modern Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston, Massachusetts |chapter=Applied Psychology: Legacy of Functionalism |url=https://archive.org/details/historyofmodernp0000schu_r8w5 |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Dok je cilj [[Osnovna psihologije|teorijske psihologije]] stjecanje novih saznanja i razumijevanje osnovnih zakonitosti ljudskog uma i ponašanja, primijenjena psihologija koristi ta saznanja radi rješavanja konkretnih problema u različitim područjima ljudskog života.<ref name="Anastasi_1979_Fields">{{cite book |last=Anastasi |first=Anne |year=1979 |title=Fields of Applied Psychology |edition=2. |publisher=McGraw-Hill |location=New York |url=https://archive.org/details/fieldsofappliedp0000anas_e1t5 |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj primijenjene psihologije doprinio je nastanku brojnih specijaliziranih disciplina koje psihološka saznanja primjenjuju u konkretnim profesionalnim i društvenim kontekstima. Među njima su [[pedagoška psihologija|pedagoška psihologija]], [[savjetodavna psihologija]], [[industrijska i organizacijska psihologija]], [[Inženjerska psihologija|inženjerska psihologija]], [[Psihologija zdravlja na radu|psihologija zdravlja na radu]], [[Pravna psihologija|pravna psihologija]], [[školska psihologija]], [[sportska psihologija]], psihologija zajednice, [[neuropsihologija]], [[Medicinska psihologija|medicinska psihologija]], [[klinička psihologija]], [[evolucijska psihologija]], [[ergonomija]], [[forenzička psihologija]], [[policijska psihologija]] i [[Saobraćajna psihologija|saobraćajna psihologija]]. Pored ovih disciplina, i brojna druga područja psihologije razvila su svoje primijenjene oblike, poput primijenjene [[socijalna psihologija|socijalne psihologije]] i primijenjene [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]]. Granice između pojedinih oblasti [[Osnovna psihologija|teorijske]] i primijenjene psihologije često nisu strogo određene, jer se teorije, metode i istraživački pristupi međusobno prepliću. Tako psiholozi koji se bave [[Ergonomija|ergonomijom]] često koriste teorijske modele [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] prilikom proučavanja interakcije između čovjeka, tehnologije i radnog okruženja. Slično tome, primijenjena psihologija ima značajnu ulogu u tretmanu poremećaja ponašanja, pri čemu se koriste različiti eksperimentalni i terapijski pristupi razvijeni unutar više psiholoških disciplina. == Historija == [[Datoteka:Photo_of_Hugo_Münsterberg.jpg|mini|desno|300px|Hugo Münsterberg]] Za jednog od osnivača primijenjene psihologije smatra se [[Hugo Münsterberg]], njemačko-američki psiholog koji je imao značajnu ulogu u povezivanju [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologij]]e s njenom praktičnom primjenom. Studirao je na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]], gdje je pod mentorstvom [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]] stekao doktorat iz psihologije, dok je diplomu medicine stekao na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]]. Tokom ranog profesionalnog rada osnovao je drugu psihološku laboratoriju u [[Njemačka|Njemačkoj]], čime se svrstao među pionire [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] u [[Evropa|Evropi]].<ref name="Moskowitz_1977">{{cite journal |last=Moskowitz |first=Merle J. |date=oktobar 1977 |title=Hugo Münsterberg: A study in the history of applied psychology |journal=American Psychologist |volume=32 |issue=10 |pages=824–842 |doi=10.1037/0003-066X.32.10.824 |url=https://silo.tips/downloadFile/hugo-miinsterberg-a-study-in-the-history-of-applied-psychology |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Na poziv [[William James|Williama Jamesa]] 1892. dolazi na [[Univerzitet Harvard]], gdje preuzima rukovođenje laboratorijom za eksperimentalnu psihologiju. Iako se 1895. nakratko vratio u Njemačku, već 1897. ponovo dolazi na Harvard kao redovni profesor, gdje je ostao do kraja svoje akademske karijere. Godine 1898. izabran je za predsjednika [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA).<ref name="Moskowitz_1977" /> Početkom 20. vijeka Münsterberg je objavio niz radova o psihologiji svjedočenja, priznanja i sudskih postupaka, koji su kasnije objedinjeni u knjizi ''On the Witness Stand''.<ref name="Munsterberg_1915_Witness">{{cite book |last=Münsterberg |first=Hugo |year=1915 |title=On the Witness Stand |publisher=Doubleday, Page & Company |location=New York |url=https://archive.org/details/onwitnessstand0000hugo |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi radovi doprinijeli su razvoju [[Forenzička psihologija|forenzičke]] i [[Pravna psihologija|pravne psihologije]], ali i širem prihvatanju primjene psihologije u društvenim institucijama. Godine 1908. pri Harvardskom psihološkom laboratoriju osnovan je Odjel za primijenjenu psihologiju, čime je ovo područje dobilo i formalno akademsko mjesto. Tokom prvih decenija 20. vijeka primijenjena psihologija proširila se na različite oblasti, uključujući obrazovanje, industriju, poslovanje i zdravstvo. Dodatni razvoj uslijedio je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada su psiholozi u Sjedinjenim Američkim Državama angažovani u vojnim i državnim institucijama na poslovima procjene sposobnosti, jačanja morala vojske, [[Propaganda|propagande]] i selekcije kadrova. Nakon rata psiholozi su sve više djelovali izvan akademskih ustanova, posebno u zdravstvu, industriji, obrazovanju i javnoj upravi.<ref name="Anastasi_1979_Fields" /> Daljnjoj institucionalizaciji ove oblasti doprinijelo je osnivanje [[Međunarodno udruženje za primijenjenu psihologiju|Međunarodnog udruženja za primijenjenu psihologiju]] (IAAP) 1920, prvog međunarodnog naučnog udruženja u području psihologije. Tokom druge polovine 20. vijeka broj studenata i stručnjaka iz oblasti psihologije značajno je porastao, što je doprinijelo razvoju brojnih specijaliziranih grana primijenjene psihologije i njenoj sve široj primjeni u savremenom društvu.<ref name="Donaldson_Berger_2006">{{cite book |last1=Donaldson |first1=Stewart I. |last2=Berger |first2=Dale E. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=The Rise and Promise of Applied Psychology in the 21st Century |url=https://www.researchgate.net/publication/270219108_Donaldson_SI_Berger_DE_2006_The_rise_and_promise_of_applied_psychology_in_the_21st_century_In_SI_Donaldson_DE_Berger_K_Pezdek_Eds_Applied_psychology_New_frontiers_and_rewarding_careers_Mahwah_NJ_Erlba |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> S rastom značaja primijenjene psihologije profesionalna psihološka udruženja počela su organizovati brojne skupove, projekte i inicijative usmjerene na promovisanje društvene uloge psihološke nauke. Tako je 1990. [[Američko psihološko udruženje]] (tadašnje Američko psihološko društvo) organizovalo skup pod nazivom ''Behavioral Science Summit'', nakon kojeg je pokrenuta inicijativa ''Human Capital Initiative''. Inicijativa je bila usmjerena na pitanja obrazovanja, produktivnosti na radnom mjestu, zloupotrebe droga, nasilja i zdravlja zajednice. Početkom 21. vijeka [[Američko psihološko udruženje]] proglasilo je period od 2000. do 2010. ″Decenijom ponašanja″ ({{en|Decade of Behavior}}), s ciljem isticanja značaja psiholoških i bihevioralnih nauka u razumijevanju i rješavanju savremenih društvenih problema.<ref name="Donaldson_Berger_2006" /> Savremena primijenjena psihologija zasniva se na stavu da se psihološke metode i naučna saznanja mogu primijeniti na gotovo sve aspekte ljudskog života i društva, uključujući obrazovanje, zdravstvo, rad, međuljudske odnose, sigurnost i razvoj zajednice.<ref name="Zimbardo_2006_Difference">{{cite book |last=Zimbardo |first=Philip G. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=Does Psychology Make a Significant Difference in Our Lives? |url=https://www.zimbardo.com/downloads/2004%20Psychology%20makes%20a%20significant%20difference.pdf |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Primjena == Primijenjena psihologija ima široku primjenu u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života i se često pojavljuje kao poddisciplina unutar drugih grana psihologije. Njena svrha jeste primjena naučnih saznanja, teorija i metoda psihologije u razumijevanju, predviđanju i oblikovanju ljudskog ponašanja u konkretnim životnim i radnim okolnostima.<ref name="Steffgen_Michaux_2006">{{cite journal |last1=Steffgen |first1=Georges |last2=Michaux |first2=Gilles |date=2006 |title=Psychology in Luxembourg: Developments in Academic and Applied |journal=European Psychologist |volume=11 |issue=2 |pages=149–152 |doi=10.1027/1016-9040.11.2.149 |url=https://www.researchgate.net/publication/237043981_Psychology_in_Luxembourg |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ova oblast posebno je zastupljena u obrazovanju, industriji, zdravstvu, organizacijskom upravljanju, savjetodavnom radu i kliničkoj praksi. Psihološka saznanja koriste se za unapređenje procesa [[Učenje|učenja]] i poučavanja, procjenu radne sposobnosti, profesionalnu selekciju, povećanje radne efikasnost, pružanje psihološke pomoći i podrške [[Mentalno zdravlje|mentalnom zdravlju]]. Stručnjaci iz oblasti primijenjene psihologije zbog toga djeluju u različitim profesionalnim ulogama, uključujući nastavu, istraživanje, savjetovanje, kliničku praksu i rad u organizacijskom okruženju.<ref name="Simmons_College_Psychology">{{cite web |author=Simmons College of Kentucky |title=General Psychology Vs Applied Psychology |url=https://simmonscollegeky.edu/general-psychology-vs-applied-psychology/ |website=Simmonscollegeky.edu |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Savremena literatura iz oblasti primijenjene psihologije opisuje veliki broj specijaliziranih poddisciplina i područja praktične primjene psiholoških saznanja u različitim aspektima društvenog i profesionalnog života. U stručnim enciklopedijama i naučnim publikacijama detaljno su predstavljeni postupci, metode i profesionalne prakse karakteristične za pojedine oblasti primijenjene psihologije.<ref name="Spielberger_2004_Encyclopedia">{{cite book |editor-last=Spielberger |editor-first=Charles D. |year=2004 |title=Encyclopedia of Applied Psychology |volume=1 |publisher=Elsevier Academic Press |location=San Diego, California |isbn=978-1-84972-341-1 |oclc=941857385 |url=https://www.nu.edu.ye/wp-content/uploads/2014/05/Encyclopedia-of-Applied-Psychology-ed-SPIELBERGER-Vol-1-of-3-A-H-Elsevier-2004.pdf |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Društvene promjene == Psihološka saznanja i metode primjenjuju se i u području društvenih promjena, posebno u nastojanjima da se utječe na ponašanja i stavove pojedinaca i društvenih grupa u vezi sa savremenim društvenim problemima. U tom kontekstu psiholozi učestvuju u razvoju strategija usmjerenih na promovisanje [[održivi razvoj|održivog razvoja]] i podsticanje ekološki odgovornog ponašanja.<ref name="Oskamp_Schultz_2006_Using">{{cite book |last1=Oskamp |first1=Stuart |last2=Schultz |first2=P. Wesley |year=2006 |chapter=Using Psychological Science to Achieve Ecological Sustainability |editor-last1=Donaldson |editor-first1=Stewart I. |editor-last2=Berger |editor-first2=Dale E. |editor-last3=Pezdek |editor-first3=Kathy |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-203-83760-3 |url=https://www.researchgate.net/publication/281654873_Using_psychological_science_to_achieve_ecological_sustainability |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U svrhu [[Modifikacija ponašanja|promjene ponašanja]] koriste se različiti pristupi, uključujući edukaciju, širenje informacija, organizovanje [[Društveni marketing|društvenih kampanja]] i društvenih pokreta, kao i mjere javnih politika poput zakonskih regulativa i ekonomskih podsticaja. Posebnu ulogu u tome imaju metode socijalnog marketinga, koje nastoje primijeniti psihološka saznanja radi podsticanja društveno poželjnih oblika ponašanja. Primijenjena psihologija koristi se i u međunarodnim programima usmjerenim na javno zdravlje i planiranje porodice. Jedan od poznatih primjera odnosi se na korištenje televizijskih programa i medijskih sadržaja za prenošenje edukativnih poruka o planiranju porodice, obrazovanju žena i zdravstvenoj zaštiti. Takvi programi kombinovali su elemente zabave sa informativnim sadržajima kako bi utjecali na stavove i ponašanja gledaoca.<ref name="Zimbardo_2006_Difference" /> Slični modeli komunikacije kasnije su korišteni i u drugim državama kroz međunarodne projekte koji su povezivali psihološka istraživanja, [[medij]]e i društvene kampanje radi unapređenja obrazovanja, [[Zdravstvena zaštita|zdravstvene zaštite]] i društvenog razvoja.<ref name="Bandura_2006_Going">{{cite book |last=Bandura |first=Albert |year=2006 |chapter=Going Global With Social Cognitive Theory: From Prospect to Paydirt |editor-last1=Donaldson |editor-first1=Stewart I. |editor-last2=Berger |editor-first2=Dale E. |editor-last3=Pezdek |editor-first3=Kathy |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-203-83760-3 |url=https://files.givewell.org/files/DWDA%202009/PMC/PMC.Claremont%20%20%20Going%20Global%20With%20Social%20Cognitive%20Theory%20-%20From%20Prospect%20to%20Paydirt.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Ekološka psihologija == {{Glavni|Ekološka psihologija}} [[Ekološka psihologija]] predstavlja oblast primijenjene psihologije koja proučava odnos između ljudi i njihovog fizičkog i socijalnog okruženja. Predmet njenog interesovanja su različiti tipovi okruženja, uključujući stambene, radne, obrazovne i prirodne sredine. Iako su ovi konteksti veoma raznoliki, istraživanja u ekološkoj psihologiji ukazuju na postojanje niza zajedničkih tema koje se javljaju u svim vrstama okruženja. Posebna pažnja posvećuje se utjecaju fizičkih faktora okoline na ljudsko ponašanje i doživljaj prostora, među kojima se najčešće proučavaju buka, [[temperatura]], gustina naseljenosti i različiti stresori iz okoline.<ref name="Anderson_1989_Temperature">{{cite journal |last=Anderson |first=Craig A. |date=juli 1989 |title=Temperature and aggression: Ubiquitous effects of heat on occurrence of human violence |journal=Psychological Bulletin |volume=106 |issue=1 |pages=74–96 |doi=10.1037/0033-2909.106.1.74 |pmid=2667010 |url=https://www.researchgate.net/publication/20489242_Temperature_and_Aggression_Ubiquitous_Effects_of_Heat_on_Occurrence_of_Human_Violence |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ravizza_2006_Awareness">{{cite book |last=Ravizza |first=Ken |year=2006 |chapter=Increasing awareness for sport performance |editor-last=Williams |editor-first=Jean M. |title=Applied Sport Psychology: Personal Growth to Peak Performance |publisher=McGraw-Hill |location=New York |pages=228–239 |url=https://www.sweetstudy.com/files/chapter10-pdf-9127039 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ovi faktori mogu značajno utjecati na psihološko stanje, ponašanje i opću dobrobit pojedinca. U okviru analize okruženja, ekološka psihologija razmatra i ciljeve i potrebe korisnika određenog prostora, nastojeći utvrditi u kojoj mjeri okruženje podržava njegove funkcionalne zahtjeve. Na primjer, mirno i kontrolisano okruženje je neophodno za izvođenje ispita u učionici, dok u drugim kontekstima, poput poljoprivrednog ili prirodnog okruženja, takvi uslovi nisu nužni. Saznanja iz ekološke psihologije primjenjuju se u planiranju, oblikovanju i prilagođavanju prostora kako bi oni što bolje odgovarali svojoj namjeni i potrebama korisnika. Ova oblast se zasniva na teorijskim i empirijskim doprinosima više psiholoških disciplina, posebno kognitivne psihologije, psihologije percepcije, učenja i socijalne psihologije. == Forenzička, pravna, kriminalistička i policijska psihologija == {{Glavni|Forenzička psihologija|Pravna psihologija|Kriminalistička psihologija|Policijska psihologija}} [[Forenzička psihologija]] i [[pravna psihologija]] predstavljaju oblasti primijenjene psihologije koje se bave primjenom psiholoških metoda i principa u rješavanju pravnih pitanja i problema. Njihova primjena obuhvata procjenu psiholoških karakteristika pojedinaca, izradu stručnih mišljenja u sudskim postupcima te analizu psiholoških aspekata pravnih odluka i ponašanja u pravnom kontekstu. U forenzičkoj praksi naglasak je najčešće na kliničkoj procjeni pojedinca i odgovoru na specifična psihološko-pravna pitanja, koja ne moraju biti isključivo vezana za krivična djela. [[Forenzička psihologija]] bavi se neposrednom primjenom kliničkih psiholoških znanja i procjena na osobe koje učestvuju u pravnom postupku. U tom smislu, forenzički psiholozi obavljaju različite vrste vještačenja i procjena, uključujući procjenu uračunljivosti optuženog u vrijeme izvršenja krivičnog djela, procjenu procesne sposobnosti (sposobnosti za učešće u suđenju), procjenu rizika od ponavljanja krivičnih djela (recidivizma), kao i psihološke procjene u građanskim i porodičnim sporovima, poput predmeta starateljstva nad djecom.<ref name="Ackerman_Ackerman_1997_Custody">{{cite journal |last1=Ackerman |first1=M. J. |last2=Ackerman |first2=M. C. |year=1997 |title=Custody evaluation practices: A survey of experienced professionals (revisited) |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=28 |issue=2 |pages=137–145 |doi=10.1037/0735-7028.28.2.137 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-03377-007 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Jedno od značajnih područja forenzičke psihologije jeste procjena vjerodostojnosti svjedočenja i pouzdanosti pamćenja, pri čemu psiholozi mogu djelovati kao vještaci u sudskim postupcima. Njihova stručna mišljenja najčešće se odnose na tačnost svjedočenja, pouzdanost policijskih ispitivanja, kao i procjenu najboljeg interesa djeteta u predmetima starateljstva.<ref name="Weiner_Otto_2014_Handbook">{{cite book |last1=Weiner |first1=Irving B. |last2=Otto |first2=Randy K. |year=2014 |title=The Handbook of Forensic Psychology |edition=4. izd. |publisher=John Wiley & Sons |location=Hoboken |isbn=978-1-118-34841-3 |url=https://www.ajustfuture.org/wp-content/uploads/2020/12/handbook_to_forensic_psychology.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U tom okviru forenzički psiholozi se rijetko direktno uključuju u tok kriminalističkih istraga,<ref name="Huss_2001_Forensic">{{cite journal |last1=Huss |first1=M. T. |year=2001 |title=What is forensic psychology? It's not Silence of the Lambs! |journal=Eye on Psi Chi |volume=5 |issue=3 |pages=25–27 |doi=10.24839/1092-0803.Eye5.3.25 |url=https://www.psichi.org/page/053EyeSpring01cHuss |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> dok se neposredniji rad na istražnim aktivnostima češće povezuje s [[Kriminalistička psihologija|kriminalističkom psihologijom]] kao širim primijenjenim područjem. [[Pravna psihologija]] obuhvata šire područje primjene psiholoških principa u pravnom sistemu i uključuje teorijska i empirijska istraživanja odnosa između psiholoških procesa i pravnih normi. U praksi se često javlja izazov usklađivanja različitih epistemoloških pristupa, budući da psihologija svoje nalaze izražava kroz vjerovatnoće i nivoe pouzdanosti, dok pravni sistem zahtijeva binarne odluke poput krivice ili nevinosti.<ref name="Ogloff_Finkelman_1999_Overview">{{cite book |last1=Ogloff |first1=James R. P. |last2=Finkelman |first2=D. |year=1999 |chapter=Psychology and law: An overview |editor-last1=Roesch |editor-first1=Ronald |editor-last2=Hart |editor-first2=Stephen D. |editor-last3=Ogloff |editor-first3=James R. P. |title=Psychology and Law: The State of the Discipline |publisher=Kluwer Academic / Plenum Publishers |location=New York |pages=1–20 |url=https://www.gbv.de/dms/spk/sbb/toc/249755971.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> [[Kriminalistička psihologija]] usmjerena je na psihološko razumijevanje kriminalnog ponašanja i češće je povezana s istragama, profiliranjem počinioca i analizom faktora koji doprinose kriminalitetu, čime se razlikuje od forenzičke psihologije koja je više usmjerena na sudske i evaluacijske procese. [[Policijska psihologija]] predstavlja posebnu oblast primijenjene psihologije koja se bavi primjenom psiholoških znanja u radu policijskih organizacija. Ona obuhvata savjetovanje policijskih službi, procjenu i selekciju kadrova, unapređenje psihološke spremnosti i otpornosti policijskih službenika, kao i učešće u obukama i profesionalnom razvoju u okviru policijskih struktura. U savremenom razvoju ovih disciplina prisutan je visok stepen međusobnog preklapanja, pri čemu se različite psihološke metode i pristupi koriste u zavisnosti od specifičnog konteksta pravnog, istražnog ili policijskog djelovanja. == Medicinska i klinička psihologija == {{Glavni|Medicinska psihologija|Klinička psihologija}} === Medicinska psihologija === {{Glavni|Medicinska psihologija}} [[Medicinska psihologija]] predstavlja oblast primijenjene psihologije koja se bavi primjenom psiholoških principa, teorija i naučnih saznanja u području [[Zdravlje|zdravlja]] i [[bolest]]i. Njena svrha jeste razumijevanje psiholoških faktora povezanih s nastankom, tokom i liječenjem somatskih (tjelesnih) bolesti i [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]], kao i unapređenje [[Mentalno zdravlje|psihičkog]] i fizičkog zdravlja pacijenata. Ova oblast povezuje psihološke i medicinske pristupe u proučavanju odnosa između tjelesnog zdravlja, [[emocija]], [[Mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]]. Prema definiciji [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA), medicinska psihologija integriše somatske i psihoterapijske metode u liječenju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]], rehabilitaciji zdravlja i tretmanu emocionalnih, kognitivnih, bihevioralnih poremećaja i poremećaja povezanih s upotrebom psihoaktivnih supstanci. Medicinski psiholozi učestvuju u procjeni psiholoških aspekata bolesti, pružanju podrške pacijentima tokom liječenja i rehabilitacije i saradnji s drugim zdravstvenim stručnjacima. Prema Museu i Mooreu, jedno od obilježja medicinske psihologije jeste njena povezanost sa [[psihofarmakologija|psihofarmakologijom]], što ovu oblast razlikuje od pojedinih drugih oblika psihoterapije i savjetodavnog rada.<ref name="Muse_Moore_2012_Handbook">{{cite book |editor1-last=Muse |editor1-first=Mark |editor2-last=Moore |editor2-first=Bret A. |year=2012 |title=Handbook of Clinical Psychopharmacology for Psychologists |publisher=John Wiley & Sons |location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0470907573 |url=https://books.google.ba/books/about/Handbook_of_Clinical_Psychopharmacology.html?id=15mn4ej-fFQC |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Klinička psihologija === {{Glavni|Klinička psihologija}} [[Klinička psihologija]] obuhvata proučavanje i primjenu psihologije s ciljem razumijevanja, prevencije i ublažavanja psihološki uslovljenih poteškoća, poremećaja i funkcionalnih smetnji, kao i unapređenja subjektivnog [[mentalno zdravlje|mentalnog blagostanja]] i ličnog razvoja.<ref name="APA_Clinical_Specialty">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2020 |title=Clinical Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/clinical |website=APA.org |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U okviru kliničke prakse posebno mjesto zauzimaju psihološka procjena i psihoterapija, dok klinički psiholozi često obavljaju i istraživački rad, nastavu, savjetodavni rad, forenzička vještačenja i učestvuju u razvoju i upravljanju programima u oblasti mentalnog zdravlja.<ref name="Brain_2002_Advanced">{{cite book |last=Brain |first=Christine |year=2002 |title=Advanced Psychology: Applications, Issues and Perspectives |publisher=Nelson Thornes |location=Cheltenham |isbn=978-0-17-490058-0 |url=https://archive.org/details/advancedpsycholo0000brai |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Unutar ove oblasti razvila se i klinička [[Neuropsihologija|neuropsihologija]], koja se bavi procjenom i tretmanom osoba s [[stečeno oštećenje mozga|stečenim oštećenjima mozga]]. U većini zemalja klinička psihologija predstavlja regulisanu profesiju u sistemu mentalnog zdravlja. Klinički psihološki rad odvija se kroz različite [[Psihoterapija|psihoterapijske]] pristupe, koji podrazumijevaju strukturiran odnos između stručnjaka i klijenta (pojedinca, para, porodice ili grupe). Cilj ovog odnosa jeste uspostavljanje terapijskog saveza, razumijevanje prirode psiholoških poteškoća i razvijanje novih obrazaca [[Mišljenje|mišljenja]], [[emocija]] i [[Ponašanje|ponašanja]]. U savremenoj kliničkoj psihologiji razvijeno je više teorijskih i terapijskih pravaca, među kojima se najčešće izdvajaju [[Psihodinamska psihoterapija|psihodinamski]], [[Kognitivno-bihevioralna terapija|kognitivno-bihevioralni]], [[Humanistička psihologija|humanističko-egzistencijalni]] i [[Porodična terapija|sistemski odnosno porodični pristup]]. Istovremeno, prisutan je trend integracije različitih terapijskih modela, što je povezano s rastućim razumijevanjem utjecaja kulturnih, rodnih, duhovnih i individualnih razlika na psihološki tretman. Istraživanja ukazuju da su različiti psihoterapijski pristupi u velikoj mjeri slične efikasnosti, pri čemu se kao zajednički faktor uspješnosti posebno ističe kvalitet terapijskog odnosa između klijenta i terapeuta.<ref name="Leichsenring_Leibing_2003">{{cite journal |last1=Leichsenring |first1=Falk |last2=Leibing |first2=Eric |date=juli 2003 |title=The Effectiveness of Psychodynamic Therapy and Cognitive Behavior Therapy in the Treatment of Personality Disorders: A Meta-Analysis |journal=American Journal of Psychiatry |volume=160 |issue=7 |pages=1223–1232 |doi=10.1176/appi.ajp.160.7.1223 |url=https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.ajp.160.7.1223 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Reisner_2005_Common">{{cite journal |last=Reisner |first=Andrew |date=2005 |title=The common factors, empirically validated treatments, and recovery models of therapeutic change |journal=The Psychological Record |volume=55 |issue=3 |pages=377–400 |doi=10.1007/BF03395517 |url=https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=tpr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165820/https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=tpr |archive-date=6. 8. 2020 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Zbog toga se u obrazovanju i profesionalnoj praksi sve više razvijaju integrativni i eklektički pristupi psihoterapiji. Klinički psiholozi u pravilu ne propisuju lijekove, iako u pojedinim državama postoji ograničena praksa propisivanja u okviru proširenih kompetencija psihologa, posebno u području [[Medicinska psihologija|medicinske psihologije]].<ref name="Klusman_2001_Prescribing">{{cite journal |last=Klusman |first=Lawrence |date=oktobar 2001 |title=Prescribing Psychologists and Patients' Medical Needs: Lessons From Clinical Psychiatry |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=32 |issue=5 |pages=496–500 |doi=10.1037/0735-7028.32.5.496 |url=https://www.researchgate.net/publication/232431260_Prescribing_psychologists_and_patients'_medical_needs_Lessons_from_clinical_psychiatry |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kada je farmakološko liječenje potrebno, klinički psiholozi najčešće sarađuju s [[Psihijatrija|psihijatrima]] i drugim zdravstvenim stručnjacima, uključujući socijalne radnike i druge članove multidisciplinarnih timova u [[Zdravstvena zaštita|zdravstvenoj zaštiti]]. == Obrazovanje == {{Glavni|Pedagoška psihologija}} [[Pedagoška psihologija]] bavi se proučavanjem načina na koji ljudi uče u [[obrazovanje|obrazovnim]] okruženjima, posebno u [[škola]]ma. Psiholozi istražuju efekte različitih obrazovnih metoda i intervencija, kao što su metode podučavanja čitanja zasnovane na [[Fonetika|fonetici]] i pristupi koji se zasnivaju na razumijevanju [[Cjelovit jezik|cjelovitog jezika]] u ranom usvajanju čitanja. Također proučavaju razloge zbog kojih se proces učenja razlikuje u različitim situacijama i kod različitih [[učenik]]a.<ref name="Pezdek_2006_Cognitive">{{cite book |last1=Pezdek |first1=Kathy |last2=Deffenbacher |first2=Kenneth A. |last3=Lam |first3=Shirley |last4=Hoffman |first4=Robert R. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=Cognitive Psychology: Applications and Careers |url=https://www.researchgate.net/publication/224843638_Cognitive_Psychology_Applications_and_Careers |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Jedno od značajnih područja pedagoške psihologije jeste i psihologija nastave, koja proučava procese poučavanja, odnose između nastavnika i učenika i uslove koji doprinose uspješnom učenju. U savremenoj stručnoj i akademskoj upotrebi sve češće se, umjesto naziva pedagoška psihologija, koristi termin [[Edukacijska psihologija|edukacijska psihologija]],<ref name="Syllabus_UNTZ_Edukacijska">{{cite web |author=Filozofski fakultet Univerziteta u Tuzli |year=2016 |title=Syllabus: Edukacijska psihologija; motivacijsko-socijalni procesi (II ciklus studija) |url=https://www.unitz.ba/wp-content/uploads/programi2/Syllabus/II%20ciklus/Filozofski%20fakultet/Psihologija/Nastavni%20plan%20u%20primjeni%20od%202016-17/Edukacijska%20psihologija;%20motivacijsko-socijalni%20procesi.pdf |website=Unitz.ba |access-date=22. 5. 2026 |language=bs}}</ref> dok se na pojedinim univerzitetima predmet pedagoške psihologije naziva i ″psihologija učenja i poučavanja″. Pedagoška psihologija u velikoj mjeri se zasniva na teorijskim i istraživačkim saznanjima drugih psiholoških disciplina, posebno [[kognitivna nauka|kognitivne nauke]] i bihevioristički usmjerenih istraživanja učenja. == Oglašavanje == {{Glavni|Oglašavanje}} [[Datoteka:Picadilly Circus London by night 2006.jpg|mini|desno|300px|Digitalne reklame na trgu Piccadilly Circus u Londonu]] Psihologija se dugo koristi u oblasti [[Oglašavanje|oglašavanja]] i [[marketing]]a radi proučavanja načina na koje reklamne poruke utječu na ponašanje potrošača. Poslovne kompanije i marketinške agencije često sarađuju s psiholozima kako bi procijenili koje vrste poruka, vizuelnih sadržaja i emocionalnih podsticaja najefikasnije utječu na odluke o kupovini određenog proizvoda. U kreiranju reklamnih kampanja posebno učestvuju stručnjaci iz oblasti [[kognitivna psihologija|kognitivne]], [[Psihologija medija|medijske]] i [[socijalna psihologija|socijalne psihologije]]. Njihov rad usmjeren je na proučavanje [[pažnja|pažnje]], [[Percepcija|percepcije]], [[Motivacija|motivacije]], [[Stavovi|stavova]], [[emocija]] i procesa donošenja odluka kod potrošača. Psihološka istraživanja koriste se za oblikovanje reklamnih sadržaja koji će ostaviti snažniji emocionalni utisak i biti lakše zapamćeni. U istraživanjima oglašavanja posebna pažnja posvećuje se utjecaju nesvjesnih procesa, stvaranju lojalnosti prema brendu i načinima na koje reklamne poruke oblikuju potrošačke navike.<ref name="Pezdek_2006_Cognitive" /> Međutim, djelovanje nesvjesnih utjecaja u oglašavanju ostaje predmet rasprava i različitih naučnih tumačenja. Savremeno oglašavanje često koristi psihološka saznanja u kombinaciji s vizuelnim i medijskim tehnikama, uključujući [[humor]], prikaz [[Nasilje|nasilja]], [[seksualnost]] i emocionalne sadržaje, s ciljem povećanja pažnje publike i efikasnosti reklamnih kampanja.<ref name="Furnham_2019_Advertising">{{cite journal |last=Furnham |first=Adrian |date=2019 |title=Advertising: The contribution of applied cognitive psychology |journal=Applied Cognitive Psychology |volume=33 |issue=2 |pages=168–175 |doi=10.1002/acp.3458 |hdl=11250/2723854 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/acp.3458 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Saobraćajna psihologija == {{Glavni|Saobraćajna psihologija}} [[Saobraćajna psihologija]] predstavlja primijenjenu disciplinu unutar psihologije koja proučava odnos između psiholoških procesa, kognitivnih funkcija i ponašanja učesnika u [[saobraćaj]]u. Ova oblast bavi se načinima na koje percepcija, pažnja, donošenje odluka, emocije, motivacija i druge psihološke karakteristike utječu na ponašanje vozača, pješaka i drugih učesnika u saobraćaju. Osnovni cilj saobraćajne psihologije jeste primjena psiholoških teorija i istraživačkih nalaza radi unapređenja sigurnosti i efikasnosti saobraćaja. U tom kontekstu saobraćajni psiholozi proučavaju različite probleme, uključujući [[Saobraćajna nesreća|saobraćajne nesreće]], prekoračenje brzine, saobraćajne gužve i obrasce rizičnog ponašanja u saobraćaju.<ref name="Rothengatter_1997_Road">{{cite journal |last=Rothengatter |first=T. |year=1997 |title=Psychological aspects of road user behavior |journal=Applied Psychology: An International Review |volume=46 |issue=3 |pages=223–234 |doi=10.1111/j.1464-0597.1997.tb01227.x |url=https://iaap-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1464-0597.1997.tb01227.x |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Pored istraživačkog rada, saobraćajni psiholozi učestvuju i u edukaciji učesnika u saobraćaju, razvoju preventivnih programa i oblikovanju strategija usmjerenih na promjenu stavova i ponašanja vozača. Posebna pažnja posvećuje se motivaciji za sigurno ponašanje u saobraćaju, razvoju saobraćajne kulture i smanjenju faktora rizika koji mogu dovesti do nesreća.<ref name="Goldenbeld_2000_Psychological">{{cite journal |last1=Goldenbeld |first1=C. |last2=Levelt |first2=P. B. M. |last3=Heidstra |first3=J. |year=2000 |title=Psychological perspectives on changing driver attitude and behaviour |journal=Recherche-Transports-Securite |volume=67 |pages=65–81 |doi=10.1016/s0761-8980(00)90108-0 |url=https://www.researchgate.net/publication/223583625_Psychological_perspectives_on_changing_driver_attitude_and_behaviour |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Savjetodavna psihologija == {{Glavni|Savjetodavna psihologija}} [[Savjetodavna psihologija]] predstavlja primijenjenu oblast psihologije koja obuhvata naučna istraživanja i praktični rad usmjeren na unapređenje psihološkog blagostanja i prilagođavanja pojedinca različitim životnim izazovima i društvenom okruženju. Bavi se pitanjima ličnog razvoja, međuljudskih odnosa, obrazovanja, profesionalnog usmjeravanja i svakodnevnog funkcionisanja u različitim životnim okolnostima.<ref name="Gelso_Fretz_2000">{{cite book |last1=Gelso |first1=Charles J. |last2=Fretz |first2=Bruce R. |year=2000 |title=Counseling Psychology |publisher=Harcourt College Publishers |location=Fort Worth |language=en}}</ref> Posebna pažnja posvećuje se razumijevanju uobičajenih životnih poteškoća i procesima prilagođavanja tokom različitih životnih razdoblja. Savjetodavni psiholozi pomažu pojedincima u unapređenju kvaliteta života, smanjenju i [[Upravljanje stresom|upravljanju stresom]] i poboljšanju ukupnog psihološkog i socijalnog funkcionisanja. Intervencije koje koriste mogu biti kratkoročne ili dugoročne, a najčešće su usmjerene na konkretne probleme i ostvarivanje određenih ciljeva. U [[Savjetodavna psihologija|savjetodavnoj psihologiji]] posebno se naglašava značaj individualnih razlika, prevencije psiholoških poteškoća, ličnog razvoja i prilagođavanja tokom različitih životnih razdoblja.<ref name="APA_Div17_WhatIs">{{cite web |author=Society of Counseling Psychology |title=What is Counseling Psychology? |url=https://www.div17.org/what-is-counseling-psychology- |website=Div17.org |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kao oblast primijenjene psihologije, [[Savjetodavna psihologija|savjetodavna psihologija]] zasniva se na primjeni naučno potvrđenih psiholoških metoda i [[istraživanja]] u radu s pojedincima i grupama. Razvoj naučnih istraživanja omogućio je primjenu različitih pristupa i tehnika savjetovanja, kao i procjenu njihove efikasnosti u unapređenju [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]] i psihološkog funkcionisanja.<ref name="Nutt_2003_Treasurer">{{cite journal |last=Nutt |first=Roberta L. |date=januar 2003 |title=Treasurer's Report: Division of Counseling Psychology—2002 Budget |journal=The Counseling Psychologist |volume=31 |issue=1 |pages=116–122 |doi=10.1177/0011000003031001014 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0011000003031001014 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Sportska psihologija == {{Glavni|Sportska psihologija}} [[Sportska psihologija]] predstavlja specijaliziranu oblast psihologije koja proučava psihološke faktore povezane sa [[sport]]om, [[fizička aktivnost|fizičkom aktivnošću]] i vježbanjem, te primjenjuje psihološka saznanja s ciljem unapređenja individualnog i [[Tim|tim]]skog učinka. Ova disciplina bavi se načinima na koje emocije, motivacija, pažnja, samopouzdanje i drugi psihološki procesi utječu na sportske performanse i ponašanje sportista. Pristup sportske psihologije razlikuje se od pristupa trenera i sportista jer je prvenstveno usmjeren na psihološku pripremu i mentalne procese koji prate sportsko izvođenje.<ref name="Ravizza_2006_Awareness" /> Dok treneri najveću pažnju posvećuju fizičkoj pripremi i tehničko-taktičkim aspektima sporta, sportski psiholozi nastoje pomoći sportistima u razvoju mentalnih vještina koje doprinose stabilnijem i uspješnijem nastupu. U okviru sportske psihologije posebna pažnja posvećuje se upravljanju emocijama, povećanju motivacije, razvoju koncentracije i samopouzdanja i ublažavanju psiholoških posljedica povreda, stresa i slabijih rezultata. Među najčešće korištenim tehnikama nalaze se postavljanje ciljeva, relaksacija, vizualizacija, razvoj unutrašnjeg govora i samokontrole, trening pažnje i koncentracije, kao i različiti oblici mentalne pripreme za takmičenja. Principi sportske psihologije primjenjuju se i izvan sporta, u aktivnostima koje zahtijevaju visok nivo motoričkog, emocionalnog i psihološkog izvođenja, kao što su muzika, gluma, javni nastup i druge profesionalne aktivnosti. Zbog toga se ova oblast razvija interdisciplinarno, povezujući psihologiju sa [[kineziologija|kineziologijom]], sportskim i tjelesnim naukama, fizičkim obrazovanjem, kao i savjetodavnim i psihoterapijskim pristupima. == Zdravlje i medicina == {{Glavni|Zdravstvena psihologija}} [[Zdravstvena psihologija]] predstavlja oblast primijenjene psihologije koja proučava način na koji biološki, psihološki, bihevioralni i društveni faktori utječu na zdravlje i bolest.<ref name="APA_Div38_Health">{{cite web |author=American Psychological Association, Division 38 |title=What a Health Psychologist Does and How to Become One |url=http://www.health-psych.org/articles/what_is.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716132441/http://www.health-psych.org/articles/what_is.php |archive-date=16. 7. 2007 |url-status=dead |access-date=22. 5. 2026 |language=en |publisher=Society for Health Psychology}}</ref> Ova disciplina razvila se na osnovama [[Klinička psihologija|kliničke psihologije]], ali je vremenom oblikovala vlastite teorijske i praktične pristupe usmjerene na razumijevanje odnosa između mentalnog i fizičkog zdravlja. Zdravstveni psiholozi najčešće rade u saradnji s drugim zdravstvenim stručnjacima u kliničkim i zdravstvenim ustanovama, iako se mnogi bave i naučnoistraživačkim i nastavnim radom. U okviru zdravstvene psihologije razvilo se više pristupa, među kojima se najčešće izdvajaju klinička psihologija zdravlja, javnozdravstvena psihologija, psihologija zdravlja zajednice i kritička psihologija zdravlja.<ref name="Marks_Murray_2005_Health">{{cite book |last1=Marks |first1=David F. |last2=Murray |first2=Michael |year=2005 |title=Health Psychology: Theory, Research & Practice |edition=2. izd. |publisher=Sage Publications |location=London |isbn=1-4129-0336-X |url=https://archive.org/details/healthpsychology0000unse_d5t4/mode/2up |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Osnovni cilj zdravstvene psihologije jeste razumijevanje i unapređenje zdravstvenog ponašanja ljudi, kako bi se doprinijelo očuvanju zdravlja, prevenciji bolesti i uspješnijem provođenju medicinskih tretmana. U tom kontekstu zdravstveni psiholozi proučavaju navike i ponašanja povezana sa zdravljem, kao i spremnost pacijenata da slijede preporuke i terapijske postupke koje propisuju zdravstveni stručnjaci.<ref name="Friedman_2006_Applying">{{cite book |last=Friedman |first=Howard S. |year=2006 |chapter=Applying Psychology to Promote Health |editor-last1=Donaldson |editor-first1=Stewart I. |editor-last2=Berger |editor-first2=Dale E. |editor-last3=Pezdek |editor-first3=Kathy |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |publisher=Routledge |location=London |doi=10.4324/9780203837603-13 |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203837603-13/applying-psychology-promote-health-howard-friedman |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U radu zdravstvenih psihologa često se koriste tehnike [[kognitivno-bihevioralna terapija|kognitivno-bihevioralne terapije]] i modifikacije ponašanja, posebno u promjeni nezdravih životnih navika i razvoju ponašanja koja doprinose očuvanju [[Zdravlje|zdravlja]]. Posebna pažnja posvećuje se i proučavanju stresa, koji se smatra jednim od važnih psiholoških faktora povezanih s fizičkim zdravljem i razvojem različitih bolesti.<ref name="Friedman_2006_Applying" /> Psihologija polazi od stava da su mentalno i fizičko zdravlje međusobno povezani, zbog čega psihološki faktori mogu značajno utjecati na nastanak, tok i oporavak od bolesti.<ref name="Friedman_Silver_2007_Foundations">{{cite book |editor-last1=Friedman |editor-first1=Howard S. |editor-last2=Silver |editor-first2=Roxane Cohen |year=2007 |title=Foundations of Health Psychology |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-515159-6 |url=https://archive.org/details/foundationsofhea0000unse_e9h8 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Također pogledajte == * [[Lingvistika]] * [[Neuronauka]] * [[Socijalni rad]] * [[Pregled psihologije]] == Reference == {{Refspisak}} {{commonscat|Applied Psychology}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Primijenjena psihologija]] tru1q0pbac9p8qx933lzav0ez5ztuf2 3848707 3848578 2026-05-23T00:34:21Z Bosancica by MK 173186 Završen prijevod cijelog teksta sa wikipedia en 3848707 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} '''Primijenjena psihologija''' predstavlja područje [[psihologija|psihologije]] koje koristi metode, teorije i naučna saznanja psihološke nauke radi rješavanja praktičnih problema povezanih s ljudskim i životinjskim ponašanjem, iskustvom i mentalnim procesima. Njena primjena prisutna je u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života, uključujući [[obrazovanje]], [[zdravstvo]], [[pravo]], [[menadžment|poslovanje]], [[industrija|industriju]], [[Ergonomija|ergonomiju]], [[dizajn |dizajn proizvoda]] i [[Mentalno zdravlje|zaštitu mentalnog zdravlja]]. Primijenjena psihologija smatra se jednim od dva velika makro-područja unutar psihologije i obuhvata širok spektar posebnih [[Spisak grana psihologije|grana i disciplina]]. U naučnoj klasifikaciji psihologija se najčešće dijeli na [[Osnovna psihologija|teorijsku (osnovnu)]] i primijenjenu (aplikativnu) psihologiju.<ref name="Schultz_Schultz_2016_Applied">{{cite book |last1=Schultz |first1=Duane P. |last2=Schultz |first2=Sydney Ellen |year=2016 |title=A History of Modern Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston, Massachusetts |chapter=Applied Psychology: Legacy of Functionalism |url=https://archive.org/details/historyofmodernp0000schu_r8w5 |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Dok je cilj [[Osnovna psihologije|teorijske psihologije]] stjecanje novih saznanja i razumijevanje osnovnih zakonitosti ljudskog uma i ponašanja, primijenjena psihologija koristi ta saznanja radi rješavanja konkretnih problema u različitim područjima ljudskog života.<ref name="Anastasi_1979_Fields">{{cite book |last=Anastasi |first=Anne |year=1979 |title=Fields of Applied Psychology |edition=2. |publisher=McGraw-Hill |location=New York |url=https://archive.org/details/fieldsofappliedp0000anas_e1t5 |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj primijenjene psihologije doprinio je nastanku brojnih specijaliziranih disciplina koje psihološka saznanja primjenjuju u konkretnim profesionalnim i društvenim kontekstima. Među njima su [[pedagoška psihologija|pedagoška psihologija]], [[savjetodavna psihologija]], [[industrijska i organizacijska psihologija]], [[Inženjerska psihologija|inženjerska psihologija]], [[Psihologija zdravlja na radu|psihologija zdravlja na radu]], [[Pravna psihologija|pravna psihologija]], [[školska psihologija]], [[sportska psihologija]], psihologija zajednice, [[neuropsihologija]], [[Medicinska psihologija|medicinska psihologija]], [[klinička psihologija]], [[evolucijska psihologija]], [[ergonomija]], [[forenzička psihologija]], [[policijska psihologija]] i [[Saobraćajna psihologija|saobraćajna psihologija]]. Pored ovih disciplina, i brojna druga područja psihologije razvila su svoje primijenjene oblike, poput primijenjene [[socijalna psihologija|socijalne psihologije]] i primijenjene [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]]. Granice između pojedinih oblasti [[Osnovna psihologija|teorijske]] i primijenjene psihologije često nisu strogo određene, jer se teorije, metode i istraživački pristupi međusobno prepliću. Tako psiholozi koji se bave [[Ergonomija|ergonomijom]] često koriste teorijske modele [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] prilikom proučavanja interakcije između čovjeka, tehnologije i radnog okruženja. Slično tome, primijenjena psihologija ima značajnu ulogu u tretmanu poremećaja ponašanja, pri čemu se koriste različiti eksperimentalni i terapijski pristupi razvijeni unutar više psiholoških disciplina. == Historija == [[Datoteka:Photo_of_Hugo_Münsterberg.jpg|mini|desno|300px|Hugo Münsterberg]] Za jednog od osnivača primijenjene psihologije smatra se [[Hugo Münsterberg]], njemačko-američki psiholog koji je imao značajnu ulogu u povezivanju [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologij]]e s njenom praktičnom primjenom. Studirao je na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]], gdje je pod mentorstvom [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]] stekao doktorat iz psihologije, dok je diplomu medicine stekao na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]]. Tokom ranog profesionalnog rada osnovao je drugu psihološku laboratoriju u [[Njemačka|Njemačkoj]], čime se svrstao među pionire [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] u [[Evropa|Evropi]].<ref name="Moskowitz_1977">{{cite journal |last=Moskowitz |first=Merle J. |date=oktobar 1977 |title=Hugo Münsterberg: A study in the history of applied psychology |journal=American Psychologist |volume=32 |issue=10 |pages=824–842 |doi=10.1037/0003-066X.32.10.824 |url=https://silo.tips/downloadFile/hugo-miinsterberg-a-study-in-the-history-of-applied-psychology |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Na poziv [[William James|Williama Jamesa]] 1892. dolazi na [[Univerzitet Harvard]], gdje preuzima rukovođenje laboratorijom za eksperimentalnu psihologiju. Iako se 1895. nakratko vratio u Njemačku, već 1897. ponovo dolazi na Harvard kao redovni profesor, gdje je ostao do kraja svoje akademske karijere. Godine 1898. izabran je za predsjednika [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA).<ref name="Moskowitz_1977" /> Početkom 20. vijeka Münsterberg je objavio niz radova o psihologiji svjedočenja, priznanja i sudskih postupaka, koji su kasnije objedinjeni u knjizi ''On the Witness Stand''.<ref name="Munsterberg_1915_Witness">{{cite book |last=Münsterberg |first=Hugo |year=1915 |title=On the Witness Stand |publisher=Doubleday, Page & Company |location=New York |url=https://archive.org/details/onwitnessstand0000hugo |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi radovi doprinijeli su razvoju [[Forenzička psihologija|forenzičke]] i [[Pravna psihologija|pravne psihologije]], ali i širem prihvatanju primjene psihologije u društvenim institucijama. Godine 1908. pri Harvardskom psihološkom laboratoriju osnovan je Odjel za primijenjenu psihologiju, čime je ovo područje dobilo i formalno akademsko mjesto. Tokom prvih decenija 20. vijeka primijenjena psihologija proširila se na različite oblasti, uključujući obrazovanje, industriju, poslovanje i zdravstvo. Dodatni razvoj uslijedio je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada su psiholozi u Sjedinjenim Američkim Državama angažovani u vojnim i državnim institucijama na poslovima procjene sposobnosti, jačanja morala vojske, [[Propaganda|propagande]] i selekcije kadrova. Nakon rata psiholozi su sve više djelovali izvan akademskih ustanova, posebno u zdravstvu, industriji, obrazovanju i javnoj upravi.<ref name="Anastasi_1979_Fields" /> Daljnjoj institucionalizaciji ove oblasti doprinijelo je osnivanje [[Međunarodno udruženje za primijenjenu psihologiju|Međunarodnog udruženja za primijenjenu psihologiju]] (IAAP) 1920, prvog međunarodnog naučnog udruženja u području psihologije. Tokom druge polovine 20. vijeka broj studenata i stručnjaka iz oblasti psihologije značajno je porastao, što je doprinijelo razvoju brojnih specijaliziranih grana primijenjene psihologije i njenoj sve široj primjeni u savremenom društvu.<ref name="Donaldson_Berger_2006">{{cite book |last1=Donaldson |first1=Stewart I. |last2=Berger |first2=Dale E. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=The Rise and Promise of Applied Psychology in the 21st Century |url=https://www.researchgate.net/publication/270219108_Donaldson_SI_Berger_DE_2006_The_rise_and_promise_of_applied_psychology_in_the_21st_century_In_SI_Donaldson_DE_Berger_K_Pezdek_Eds_Applied_psychology_New_frontiers_and_rewarding_careers_Mahwah_NJ_Erlba |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> S rastom značaja primijenjene psihologije profesionalna psihološka udruženja počela su organizovati brojne skupove, projekte i inicijative usmjerene na promovisanje društvene uloge psihološke nauke. Tako je 1990. [[Američko psihološko udruženje]] (tadašnje Američko psihološko društvo) organizovalo skup pod nazivom ''Behavioral Science Summit'', nakon kojeg je pokrenuta inicijativa ''Human Capital Initiative''. Inicijativa je bila usmjerena na pitanja obrazovanja, produktivnosti na radnom mjestu, zloupotrebe droga, nasilja i zdravlja zajednice. Početkom 21. vijeka [[Američko psihološko udruženje]] proglasilo je period od 2000. do 2010. ″Decenijom ponašanja″ ({{en|Decade of Behavior}}), s ciljem isticanja značaja psiholoških i bihevioralnih nauka u razumijevanju i rješavanju savremenih društvenih problema.<ref name="Donaldson_Berger_2006" /> Savremena primijenjena psihologija zasniva se na stavu da se psihološke metode i naučna saznanja mogu primijeniti na gotovo sve aspekte ljudskog života i društva, uključujući obrazovanje, zdravstvo, rad, međuljudske odnose, sigurnost i razvoj zajednice.<ref name="Zimbardo_2006_Difference">{{cite book |last=Zimbardo |first=Philip G. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=Does Psychology Make a Significant Difference in Our Lives? |url=https://www.zimbardo.com/downloads/2004%20Psychology%20makes%20a%20significant%20difference.pdf |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Primjena == Primijenjena psihologija ima široku primjenu u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života i se često pojavljuje kao poddisciplina unutar drugih grana psihologije. Njena svrha jeste primjena naučnih saznanja, teorija i metoda psihologije u razumijevanju, predviđanju i oblikovanju ljudskog ponašanja u konkretnim životnim i radnim okolnostima.<ref name="Steffgen_Michaux_2006">{{cite journal |last1=Steffgen |first1=Georges |last2=Michaux |first2=Gilles |date=2006 |title=Psychology in Luxembourg: Developments in Academic and Applied |journal=European Psychologist |volume=11 |issue=2 |pages=149–152 |doi=10.1027/1016-9040.11.2.149 |url=https://www.researchgate.net/publication/237043981_Psychology_in_Luxembourg |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ova oblast posebno je zastupljena u obrazovanju, industriji, zdravstvu, organizacijskom upravljanju, savjetodavnom radu i kliničkoj praksi. Psihološka saznanja koriste se za unapređenje procesa [[Učenje|učenja]] i poučavanja, procjenu radne sposobnosti, profesionalnu selekciju, povećanje radne efikasnost, pružanje psihološke pomoći i podrške [[Mentalno zdravlje|mentalnom zdravlju]]. Stručnjaci iz oblasti primijenjene psihologije zbog toga djeluju u različitim profesionalnim ulogama, uključujući nastavu, istraživanje, savjetovanje, kliničku praksu i rad u organizacijskom okruženju.<ref name="Simmons_College_Psychology">{{cite web |author=Simmons College of Kentucky |title=General Psychology Vs Applied Psychology |url=https://simmonscollegeky.edu/general-psychology-vs-applied-psychology/ |website=Simmonscollegeky.edu |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Savremena literatura iz oblasti primijenjene psihologije opisuje veliki broj specijaliziranih poddisciplina i područja praktične primjene psiholoških saznanja u različitim aspektima društvenog i profesionalnog života. U stručnim enciklopedijama i naučnim publikacijama detaljno su predstavljeni postupci, metode i profesionalne prakse karakteristične za pojedine oblasti primijenjene psihologije.<ref name="Spielberger_2004_Encyclopedia">{{cite book |editor-last=Spielberger |editor-first=Charles D. |year=2004 |title=Encyclopedia of Applied Psychology |volume=1 |publisher=Elsevier Academic Press |location=San Diego, California |isbn=978-1-84972-341-1 |oclc=941857385 |url=https://www.nu.edu.ye/wp-content/uploads/2014/05/Encyclopedia-of-Applied-Psychology-ed-SPIELBERGER-Vol-1-of-3-A-H-Elsevier-2004.pdf |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Društvene promjene == Psihološka saznanja i metode primjenjuju se i u području društvenih promjena, posebno u nastojanjima da se utječe na ponašanja i stavove pojedinaca i društvenih grupa u vezi sa savremenim društvenim problemima. U tom kontekstu psiholozi učestvuju u razvoju strategija usmjerenih na promovisanje [[održivi razvoj|održivog razvoja]] i podsticanje ekološki odgovornog ponašanja.<ref name="Oskamp_Schultz_2006_Using">{{cite book |last1=Oskamp |first1=Stuart |last2=Schultz |first2=P. Wesley |year=2006 |chapter=Using Psychological Science to Achieve Ecological Sustainability |editor-last1=Donaldson |editor-first1=Stewart I. |editor-last2=Berger |editor-first2=Dale E. |editor-last3=Pezdek |editor-first3=Kathy |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-203-83760-3 |url=https://www.researchgate.net/publication/281654873_Using_psychological_science_to_achieve_ecological_sustainability |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U svrhu [[Modifikacija ponašanja|promjene ponašanja]] koriste se različiti pristupi, uključujući edukaciju, širenje informacija, organizovanje [[Društveni marketing|društvenih kampanja]] i društvenih pokreta, kao i mjere javnih politika poput zakonskih regulativa i ekonomskih podsticaja. Posebnu ulogu u tome imaju metode socijalnog marketinga, koje nastoje primijeniti psihološka saznanja radi podsticanja društveno poželjnih oblika ponašanja. Primijenjena psihologija koristi se i u međunarodnim programima usmjerenim na javno zdravlje i planiranje porodice. Jedan od poznatih primjera odnosi se na korištenje televizijskih programa i medijskih sadržaja za prenošenje edukativnih poruka o planiranju porodice, obrazovanju žena i zdravstvenoj zaštiti. Takvi programi kombinovali su elemente zabave sa informativnim sadržajima kako bi utjecali na stavove i ponašanja gledaoca.<ref name="Zimbardo_2006_Difference" /> Slični modeli komunikacije kasnije su korišteni i u drugim državama kroz međunarodne projekte koji su povezivali psihološka istraživanja, [[medij]]e i društvene kampanje radi unapređenja obrazovanja, [[Zdravstvena zaštita|zdravstvene zaštite]] i društvenog razvoja.<ref name="Bandura_2006_Going">{{cite book |last=Bandura |first=Albert |year=2006 |chapter=Going Global With Social Cognitive Theory: From Prospect to Paydirt |editor-last1=Donaldson |editor-first1=Stewart I. |editor-last2=Berger |editor-first2=Dale E. |editor-last3=Pezdek |editor-first3=Kathy |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-203-83760-3 |url=https://files.givewell.org/files/DWDA%202009/PMC/PMC.Claremont%20%20%20Going%20Global%20With%20Social%20Cognitive%20Theory%20-%20From%20Prospect%20to%20Paydirt.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Ekološka psihologija == {{Glavni|Ekološka psihologija}} [[Ekološka psihologija]] predstavlja oblast primijenjene psihologije koja proučava odnos između ljudi i njihovog fizičkog i socijalnog okruženja. Predmet njenog interesovanja su različiti tipovi okruženja, uključujući stambene, radne, obrazovne i prirodne sredine. Iako su ovi konteksti veoma raznoliki, istraživanja u ekološkoj psihologiji ukazuju na postojanje niza zajedničkih tema koje se javljaju u svim vrstama okruženja. Posebna pažnja posvećuje se utjecaju fizičkih faktora okoline na ljudsko ponašanje i doživljaj prostora, među kojima se najčešće proučavaju buka, [[temperatura]], gustina naseljenosti i različiti stresori iz okoline.<ref name="Anderson_1989_Temperature">{{cite journal |last=Anderson |first=Craig A. |date=juli 1989 |title=Temperature and aggression: Ubiquitous effects of heat on occurrence of human violence |journal=Psychological Bulletin |volume=106 |issue=1 |pages=74–96 |doi=10.1037/0033-2909.106.1.74 |pmid=2667010 |url=https://www.researchgate.net/publication/20489242_Temperature_and_Aggression_Ubiquitous_Effects_of_Heat_on_Occurrence_of_Human_Violence |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ravizza_2006_Awareness">{{cite book |last=Ravizza |first=Ken |year=2006 |chapter=Increasing awareness for sport performance |editor-last=Williams |editor-first=Jean M. |title=Applied Sport Psychology: Personal Growth to Peak Performance |publisher=McGraw-Hill |location=New York |pages=228–239 |url=https://www.sweetstudy.com/files/chapter10-pdf-9127039 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ovi faktori mogu značajno utjecati na psihološko stanje, ponašanje i opću dobrobit pojedinca. U okviru analize okruženja, ekološka psihologija razmatra i ciljeve i potrebe korisnika određenog prostora, nastojeći utvrditi u kojoj mjeri okruženje podržava njegove funkcionalne zahtjeve. Na primjer, mirno i kontrolisano okruženje je neophodno za izvođenje ispita u učionici, dok u drugim kontekstima, poput poljoprivrednog ili prirodnog okruženja, takvi uslovi nisu nužni. Saznanja iz ekološke psihologije primjenjuju se u planiranju, oblikovanju i prilagođavanju prostora kako bi oni što bolje odgovarali svojoj namjeni i potrebama korisnika. Ova oblast se zasniva na teorijskim i empirijskim doprinosima više psiholoških disciplina, posebno kognitivne psihologije, psihologije percepcije, učenja i socijalne psihologije. == Ergonomija == {{Glavni|Ergonomija}} '''Ergonomija''' ili '''ljudski faktori''' predstavljaju interdisciplinarnu oblast koja proučava odnos između čovjeka, tehnologije i radnog okruženja. Ova disciplina istražuje na koji način kognitivni, psihički i fizički procesi utječu na interakciju osobe s alatima, mašinama, računarima i drugim sistemima iz svakodnevnog okruženja. Njena osnovna svrha jeste prilagođavanje tehnologije ljudskim sposobnostima i ograničenjima kako bi se povećali sigurnost, efikasnost i jednostavnost korištenja.<ref name="Salvendy_2012_Handbook">{{cite book|editor1-last=Salvendy|editor1-first=Gavriel|date=2012|title=Handbook of Human Factors and Ergonomics|edition=4th|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-0-470-52838-9|url=https://ftp.idu.ac.id/wp-content/uploads/ebook/ip/BUKU%20ERGONOMI/BUKU%20INGGRIS/handbook-of-human-factors-and-ergonomics-fourth-edition-2012.pdf|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> Za razliku od pojedinih grana psihologije koje prvenstveno nastoje objasniti ljudsko ponašanje, istraživanja u oblasti ljudskih faktora koriste saznanja iz psihologije za praktično oblikovanje [[Proizvod (ekonomija)|proizvod]]a i [[sistem]]a. Takav pristup polazi od pretpostavke da [[tehnologija]] treba biti usklađena s načinom na koji ljudi prirodno [[percepcija|opažaju]], razmišljaju i donose odluke, umjesto da se korisnici moraju prilagođavati složenim tehničkim rješenjima. Jedan od najznačajnijih dijelova iz oblasti ljudskih faktora jeste [[ergonomija]], koja se bavi prilagođavanjem radnog prostora i opreme fizičkim karakteristikama čovjeka. Ergonomija se primjenjuje u različitim oblastima, posebno u kancelarijskom radu, industriji i saobraćaju. Istraživanja obuhvataju dizajn radnih stolica, raspored kontrola i uređaja, oblik dugmadi i ručica, kao i organizaciju prostora u pilotskim kabinama ili upravljačkim centrima. Cilj ergonomskog dizajna jeste smanjenje umora, stresa i mogućnosti povreda, uz istovremeno povećanje udobnosti i radne efikasnosti. Pored ergonomije, važan dio ove discipline čini i [[inženjerska psihologija]], koja proučava interakciju između čovjeka i tehničkih sistema.<ref name="Roscoe_1997_Adolescence">{{cite book|last=Roscoe|first=Stanley N.|date=1997|title=The adolescence of engineering psychology|editor-last=Casey|editor-first=Steven M.|series=Human factors history monograph series|volume=1|publisher=Human Factors and Ergonomics Society|location=Santa Monica, CA|url=https://www.hfes.org/Portals/0/Documents/adolescence.pdf|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> Posebna pažnja usmjerena je na način na koji korisnici primaju informacije, donose odluke i upravljaju različitim uređajima i procesima. Zbog toga se veliki broj istraživanja odnosi na računarske sisteme, kontrolne panele, softverske interfejse i druge oblike komunikacije između čovjeka i mašine. Nejasan ili složen dizajn može povećati vjerovatnoću ljudske greške, što u određenim oblastima, poput avijacije, medicine ili industrije, može imati ozbiljne posljedice.<ref name="Casey_2007_Phasers">{{cite book|last=Casey|first=Steven M.|date=2007|title=Set Phasers on Stun: And Other True Tales of Design, Technology, and Human Error|edition=2nd|publisher=Aegean Publishing Company|location=Santa Monica, CA|isbn=978-0-9636177-3-6|url=https://www.homeworkforyou.com/static_media/uploadedfiles/TECH%20105%20complete%20book-7.pdf|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> Savremena istraživanja iz oblasti ljudskih faktora usmjerena su na razumijevanje ograničenja ljudske [[pažnja|pažnje]], [[Percepcija|percepcije]], [[Pamćenje|pamćenja]] i donošenja odluka, s ciljem razvoja sistema koji omogućavaju sigurniju, prirodniju i intuitivniju interakciju između čovjeka i tehnologije. == Forenzička, pravna, kriminalistička i policijska psihologija == {{Glavni|Forenzička psihologija|Pravna psihologija|Kriminalistička psihologija|Policijska psihologija}} [[Forenzička psihologija]] i [[pravna psihologija]] predstavljaju oblasti primijenjene psihologije koje se bave primjenom psiholoških metoda i principa u rješavanju pravnih pitanja i problema. Njihova primjena obuhvata procjenu psiholoških karakteristika pojedinaca, izradu stručnih mišljenja u sudskim postupcima te analizu psiholoških aspekata pravnih odluka i ponašanja u pravnom kontekstu. U forenzičkoj praksi naglasak je najčešće na kliničkoj procjeni pojedinca i odgovoru na specifična psihološko-pravna pitanja, koja ne moraju biti isključivo vezana za krivična djela. [[Forenzička psihologija]] bavi se neposrednom primjenom kliničkih psiholoških znanja i procjena na osobe koje učestvuju u pravnom postupku. U tom smislu, forenzički psiholozi obavljaju različite vrste vještačenja i procjena, uključujući procjenu uračunljivosti optuženog u vrijeme izvršenja krivičnog djela, procjenu procesne sposobnosti (sposobnosti za učešće u suđenju), procjenu rizika od ponavljanja krivičnih djela (recidivizma), kao i psihološke procjene u građanskim i porodičnim sporovima, poput predmeta starateljstva nad djecom.<ref name="Ackerman_Ackerman_1997_Custody">{{cite journal |last1=Ackerman |first1=M. J. |last2=Ackerman |first2=M. C. |year=1997 |title=Custody evaluation practices: A survey of experienced professionals (revisited) |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=28 |issue=2 |pages=137–145 |doi=10.1037/0735-7028.28.2.137 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-03377-007 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Jedno od značajnih područja forenzičke psihologije jeste procjena vjerodostojnosti svjedočenja i pouzdanosti pamćenja, pri čemu psiholozi mogu djelovati kao vještaci u sudskim postupcima. Njihova stručna mišljenja najčešće se odnose na tačnost svjedočenja, pouzdanost policijskih ispitivanja, kao i procjenu najboljeg interesa djeteta u predmetima starateljstva.<ref name="Weiner_Otto_2014_Handbook">{{cite book |last1=Weiner |first1=Irving B. |last2=Otto |first2=Randy K. |year=2014 |title=The Handbook of Forensic Psychology |edition=4. izd. |publisher=John Wiley & Sons |location=Hoboken |isbn=978-1-118-34841-3 |url=https://www.ajustfuture.org/wp-content/uploads/2020/12/handbook_to_forensic_psychology.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U tom okviru forenzički psiholozi se rijetko direktno uključuju u tok kriminalističkih istraga,<ref name="Huss_2001_Forensic">{{cite journal |last1=Huss |first1=M. T. |year=2001 |title=What is forensic psychology? It's not Silence of the Lambs! |journal=Eye on Psi Chi |volume=5 |issue=3 |pages=25–27 |doi=10.24839/1092-0803.Eye5.3.25 |url=https://www.psichi.org/page/053EyeSpring01cHuss |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> dok se neposredniji rad na istražnim aktivnostima češće povezuje s [[Kriminalistička psihologija|kriminalističkom psihologijom]] kao širim primijenjenim područjem. [[Pravna psihologija]] obuhvata šire područje primjene psiholoških principa u pravnom sistemu i uključuje teorijska i empirijska istraživanja odnosa između psiholoških procesa i pravnih normi. U praksi se često javlja izazov usklađivanja različitih epistemoloških pristupa, budući da psihologija svoje nalaze izražava kroz vjerovatnoće i nivoe pouzdanosti, dok pravni sistem zahtijeva binarne odluke poput krivice ili nevinosti.<ref name="Ogloff_Finkelman_1999_Overview">{{cite book |last1=Ogloff |first1=James R. P. |last2=Finkelman |first2=D. |year=1999 |chapter=Psychology and law: An overview |editor-last1=Roesch |editor-first1=Ronald |editor-last2=Hart |editor-first2=Stephen D. |editor-last3=Ogloff |editor-first3=James R. P. |title=Psychology and Law: The State of the Discipline |publisher=Kluwer Academic / Plenum Publishers |location=New York |pages=1–20 |url=https://www.gbv.de/dms/spk/sbb/toc/249755971.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> [[Kriminalistička psihologija]] usmjerena je na psihološko razumijevanje kriminalnog ponašanja i češće je povezana s istragama, profiliranjem počinioca i analizom faktora koji doprinose kriminalitetu, čime se razlikuje od forenzičke psihologije koja je više usmjerena na sudske i evaluacijske procese. [[Policijska psihologija]] predstavlja posebnu oblast primijenjene psihologije koja se bavi primjenom psiholoških znanja u radu policijskih organizacija. Ona obuhvata savjetovanje policijskih službi, procjenu i selekciju kadrova, unapređenje psihološke spremnosti i otpornosti policijskih službenika, kao i učešće u obukama i profesionalnom razvoju u okviru policijskih struktura. U savremenom razvoju ovih disciplina prisutan je visok stepen međusobnog preklapanja, pri čemu se različite psihološke metode i pristupi koriste u zavisnosti od specifičnog konteksta pravnog, istražnog ili policijskog djelovanja. == Industrijska i organizacijska psihologija == {{Glavni|Industrijska i organizacijska psihologija}} '''Industrijska i organizacijska psihologija''' (I-O psihologija) grana je primijenjene psihologije koja proučava ljudsko ponašanje u radnom okruženju i primjenjuje psihološka saznanja u svrhu unapređenja rada, organizacije i profesionalnog života zaposlenika. Ova disciplina obuhvata širok spektar tema povezanih s radnim mjestom, uključujući zapošljavanje, [[Selekcija kadrova|selekciju kadrova]], [[obuka i profesionalni razvoj|obuku i profesionalni razvoj]], [[Procjena radnog učinka|procjenu radnog učinka]], [[zadovoljstvo poslom]], [[radna motivacija|radnu motivaciju]], [[ponašanje na poslu]], [[stres na poslu]], prevenciju nesreća na radu, [[sigurnost i zdravlje na radu]], [[menadžment|rukovođenje]], planiranje penzionisanja i nezaposlenost.<ref name="Anastasi_1979_Fields" /> U najširem smislu, [[industrijska i organizacijska psihologija]] predstavlja primjenu psiholoških principa i metoda u radnom okruženju. Jedna od važnih oblasti unutar ove discipline jeste [[analiza radnog mjesta]], koja podrazumijeva detaljno proučavanje zadataka, odgovornosti i sposobnosti potrebnih za obavljanje određenog posla. Takve analize koriste se pri zapošljavanju, procjeni radne uspješnosti i planiranju profesionalnog razvoja zaposlenika.<ref name="Anastasi_1979_Fields" /> Iako sam naziv upućuje na dvije odvojene oblasti — industrijsku i organizacijsku psihologiju — u praksi su one međusobno snažno povezane i teško ih je potpuno razdvojiti. Industrijska psihologija tradicionalno je više usmjerena na oblasti povezane s [[Upravljanje ljudskim resursima|upravljanjem ljudskim resursima]], kao što su [[selekcija kadrova]], [[profesionalna orijentacija]] i [[procjena radnog učinka]]. S druge strane, organizacijska psihologija više se bavi međuljudskim odnosima u organizaciji, komunikacijom, organizacijskom kulturom, timskim radom i stilovima rukovođenja. Međutim, u svakodnevnom radu ove oblasti se prepliću, jer se organizacijski odnosi i psihološke karakteristike zaposlenika neposredno odražavaju na uspješnost rada i funkcionisanje organizacije. Na primjer, prilikom oblikovanja zahtjeva za novo radno mjesto stručnjaci ne procjenjuju samo tehničke kvalifikacije kandidata, već i njihove komunikacijske vještine, sposobnost saradnje i prilagođavanja radnom okruženju. Zbog toga psiholozi u ovoj oblasti obično posjeduju znanja iz obje discipline, iako se mogu specijalizirati za određena područja rada. Među značajnim oblastima istraživanja nalaze se i rukovođenje, profesionalna obuka zaposlenika, organizacijska efikasnost i procjena radne uspješnosti. Srodnu oblast predstavlja i [[vojna psihologija]], koja uključuje istraživanja usmjerena na klasifikaciju, obuku i radnu uspješnost pripadnika [[Vojska|vojske]].<ref name="Pezdek_2006_Cognitive">{{cite book |last1=Pezdek |first1=Kathy |last2=Deffenbacher |first2=Kenneth A. |last3=Lam |first3=Shirley |last4=Hoffman |first4=Robert R. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=Cognitive Psychology: Applications and Careers |url=https://www.researchgate.net/publication/224843638_Cognitive_Psychology_Applications_and_Careers |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Medicinska i klinička psihologija == {{Glavni|Medicinska psihologija|Klinička psihologija}} === Medicinska psihologija === {{Glavni|Medicinska psihologija}} [[Medicinska psihologija]] predstavlja oblast primijenjene psihologije koja se bavi primjenom psiholoških principa, teorija i naučnih saznanja u području [[Zdravlje|zdravlja]] i [[bolest]]i. Njena svrha jeste razumijevanje psiholoških faktora povezanih s nastankom, tokom i liječenjem somatskih (tjelesnih) bolesti i [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]], kao i unapređenje [[Mentalno zdravlje|psihičkog]] i fizičkog zdravlja pacijenata. Ova oblast povezuje psihološke i medicinske pristupe u proučavanju odnosa između tjelesnog zdravlja, [[emocija]], [[Mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]]. Prema definiciji [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA), medicinska psihologija integriše somatske i psihoterapijske metode u liječenju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]], rehabilitaciji zdravlja i tretmanu emocionalnih, kognitivnih, bihevioralnih poremećaja i poremećaja povezanih s upotrebom psihoaktivnih supstanci. Medicinski psiholozi učestvuju u procjeni psiholoških aspekata bolesti, pružanju podrške pacijentima tokom liječenja i rehabilitacije i saradnji s drugim zdravstvenim stručnjacima. Prema Museu i Mooreu, jedno od obilježja medicinske psihologije jeste njena povezanost sa [[psihofarmakologija|psihofarmakologijom]], što ovu oblast razlikuje od pojedinih drugih oblika psihoterapije i savjetodavnog rada.<ref name="Muse_Moore_2012_Handbook">{{cite book |editor1-last=Muse |editor1-first=Mark |editor2-last=Moore |editor2-first=Bret A. |year=2012 |title=Handbook of Clinical Psychopharmacology for Psychologists |publisher=John Wiley & Sons |location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0470907573 |url=https://books.google.ba/books/about/Handbook_of_Clinical_Psychopharmacology.html?id=15mn4ej-fFQC |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Klinička psihologija === {{Glavni|Klinička psihologija}} [[Klinička psihologija]] obuhvata proučavanje i primjenu psihologije s ciljem razumijevanja, prevencije i ublažavanja psihološki uslovljenih poteškoća, poremećaja i funkcionalnih smetnji, kao i unapređenja subjektivnog [[mentalno zdravlje|mentalnog blagostanja]] i ličnog razvoja.<ref name="APA_Clinical_Specialty">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2020 |title=Clinical Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/clinical |website=APA.org |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U okviru kliničke prakse posebno mjesto zauzimaju psihološka procjena i psihoterapija, dok klinički psiholozi često obavljaju i istraživački rad, nastavu, savjetodavni rad, forenzička vještačenja i učestvuju u razvoju i upravljanju programima u oblasti mentalnog zdravlja.<ref name="Brain_2002_Advanced">{{cite book |last=Brain |first=Christine |year=2002 |title=Advanced Psychology: Applications, Issues and Perspectives |publisher=Nelson Thornes |location=Cheltenham |isbn=978-0-17-490058-0 |url=https://archive.org/details/advancedpsycholo0000brai |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Unutar ove oblasti razvila se i klinička [[Neuropsihologija|neuropsihologija]], koja se bavi procjenom i tretmanom osoba s [[stečeno oštećenje mozga|stečenim oštećenjima mozga]]. U većini zemalja klinička psihologija predstavlja regulisanu profesiju u sistemu mentalnog zdravlja. Klinički psihološki rad odvija se kroz različite [[Psihoterapija|psihoterapijske]] pristupe, koji podrazumijevaju strukturiran odnos između stručnjaka i klijenta (pojedinca, para, porodice ili grupe). Cilj ovog odnosa jeste uspostavljanje terapijskog saveza, razumijevanje prirode psiholoških poteškoća i razvijanje novih obrazaca [[Mišljenje|mišljenja]], [[emocija]] i [[Ponašanje|ponašanja]]. U savremenoj kliničkoj psihologiji razvijeno je više teorijskih i terapijskih pravaca, među kojima se najčešće izdvajaju [[Psihodinamska psihoterapija|psihodinamski]], [[Kognitivno-bihevioralna terapija|kognitivno-bihevioralni]], [[Humanistička psihologija|humanističko-egzistencijalni]] i [[Porodična terapija|sistemski odnosno porodični pristup]]. Istovremeno, prisutan je trend integracije različitih terapijskih modela, što je povezano s rastućim razumijevanjem utjecaja kulturnih, rodnih, duhovnih i individualnih razlika na psihološki tretman. Istraživanja ukazuju da su različiti psihoterapijski pristupi u velikoj mjeri slične efikasnosti, pri čemu se kao zajednički faktor uspješnosti posebno ističe kvalitet terapijskog odnosa između klijenta i terapeuta.<ref name="Leichsenring_Leibing_2003">{{cite journal |last1=Leichsenring |first1=Falk |last2=Leibing |first2=Eric |date=juli 2003 |title=The Effectiveness of Psychodynamic Therapy and Cognitive Behavior Therapy in the Treatment of Personality Disorders: A Meta-Analysis |journal=American Journal of Psychiatry |volume=160 |issue=7 |pages=1223–1232 |doi=10.1176/appi.ajp.160.7.1223 |url=https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.ajp.160.7.1223 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Reisner_2005_Common">{{cite journal |last=Reisner |first=Andrew |date=2005 |title=The common factors, empirically validated treatments, and recovery models of therapeutic change |journal=The Psychological Record |volume=55 |issue=3 |pages=377–400 |doi=10.1007/BF03395517 |url=https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=tpr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165820/https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=tpr |archive-date=6. 8. 2020 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Zbog toga se u obrazovanju i profesionalnoj praksi sve više razvijaju integrativni i eklektički pristupi psihoterapiji. Klinički psiholozi u pravilu ne propisuju lijekove, iako u pojedinim državama postoji ograničena praksa propisivanja u okviru proširenih kompetencija psihologa, posebno u području [[Medicinska psihologija|medicinske psihologije]].<ref name="Klusman_2001_Prescribing">{{cite journal |last=Klusman |first=Lawrence |date=oktobar 2001 |title=Prescribing Psychologists and Patients' Medical Needs: Lessons From Clinical Psychiatry |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=32 |issue=5 |pages=496–500 |doi=10.1037/0735-7028.32.5.496 |url=https://www.researchgate.net/publication/232431260_Prescribing_psychologists_and_patients'_medical_needs_Lessons_from_clinical_psychiatry |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kada je farmakološko liječenje potrebno, klinički psiholozi najčešće sarađuju s [[Psihijatrija|psihijatrima]] i drugim zdravstvenim stručnjacima, uključujući socijalne radnike i druge članove multidisciplinarnih timova u [[Zdravstvena zaštita|zdravstvenoj zaštiti]]. == Obrazovanje == {{Glavni|Pedagoška psihologija}} [[Pedagoška psihologija]] bavi se proučavanjem načina na koji ljudi uče u [[obrazovanje|obrazovnim]] okruženjima, posebno u [[škola]]ma. Psiholozi istražuju efekte različitih obrazovnih metoda i intervencija, kao što su metode podučavanja čitanja zasnovane na [[Fonetika|fonetici]] i pristupi koji se zasnivaju na razumijevanju [[Cjelovit jezik|cjelovitog jezika]] u ranom usvajanju čitanja. Također proučavaju razloge zbog kojih se proces učenja razlikuje u različitim situacijama i kod različitih [[učenik]]a.<ref name="Pezdek_2006_Cognitive" /> Jedno od značajnih područja pedagoške psihologije jeste i psihologija nastave, koja proučava procese poučavanja, odnose između nastavnika i učenika i uslove koji doprinose uspješnom učenju. U savremenoj stručnoj i akademskoj upotrebi sve češće se, umjesto naziva pedagoška psihologija, koristi termin [[Edukacijska psihologija|edukacijska psihologija]],<ref name="Syllabus_UNTZ_Edukacijska">{{cite web |author=Filozofski fakultet Univerziteta u Tuzli |year=2016 |title=Syllabus: Edukacijska psihologija; motivacijsko-socijalni procesi (II ciklus studija) |url=https://www.unitz.ba/wp-content/uploads/programi2/Syllabus/II%20ciklus/Filozofski%20fakultet/Psihologija/Nastavni%20plan%20u%20primjeni%20od%202016-17/Edukacijska%20psihologija;%20motivacijsko-socijalni%20procesi.pdf |website=Unitz.ba |access-date=22. 5. 2026 |language=bs}}</ref> dok se na pojedinim univerzitetima predmet pedagoške psihologije naziva i ″psihologija učenja i poučavanja″. Pedagoška psihologija u velikoj mjeri se zasniva na teorijskim i istraživačkim saznanjima drugih psiholoških disciplina, posebno [[kognitivna nauka|kognitivne nauke]] i bihevioristički usmjerenih istraživanja učenja. == Oglašavanje == {{Glavni|Oglašavanje}} [[Datoteka:Picadilly Circus London by night 2006.jpg|mini|desno|300px|Digitalne reklame na trgu Piccadilly Circus u Londonu]] Psihologija se dugo koristi u oblasti [[Oglašavanje|oglašavanja]] i [[marketing]]a radi proučavanja načina na koje reklamne poruke utječu na ponašanje potrošača. Poslovne kompanije i marketinške agencije često sarađuju s psiholozima kako bi procijenili koje vrste poruka, vizuelnih sadržaja i emocionalnih podsticaja najefikasnije utječu na odluke o kupovini određenog proizvoda. U kreiranju reklamnih kampanja posebno učestvuju stručnjaci iz oblasti [[kognitivna psihologija|kognitivne]], [[Psihologija medija|medijske]] i [[socijalna psihologija|socijalne psihologije]]. Njihov rad usmjeren je na proučavanje [[pažnja|pažnje]], [[Percepcija|percepcije]], [[Motivacija|motivacije]], [[Stavovi|stavova]], [[emocija]] i procesa donošenja odluka kod potrošača. Psihološka istraživanja koriste se za oblikovanje reklamnih sadržaja koji će ostaviti snažniji emocionalni utisak i biti lakše zapamćeni. U istraživanjima oglašavanja posebna pažnja posvećuje se utjecaju nesvjesnih procesa, stvaranju lojalnosti prema brendu i načinima na koje reklamne poruke oblikuju potrošačke navike.<ref name="Pezdek_2006_Cognitive" /> Međutim, djelovanje nesvjesnih utjecaja u oglašavanju ostaje predmet rasprava i različitih naučnih tumačenja. Savremeno oglašavanje često koristi psihološka saznanja u kombinaciji s vizuelnim i medijskim tehnikama, uključujući [[humor]], prikaz [[Nasilje|nasilja]], [[seksualnost]] i emocionalne sadržaje, s ciljem povećanja pažnje publike i efikasnosti reklamnih kampanja.<ref name="Furnham_2019_Advertising">{{cite journal |last=Furnham |first=Adrian |date=2019 |title=Advertising: The contribution of applied cognitive psychology |journal=Applied Cognitive Psychology |volume=33 |issue=2 |pages=168–175 |doi=10.1002/acp.3458 |hdl=11250/2723854 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/acp.3458 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Saobraćajna psihologija == {{Glavni|Saobraćajna psihologija}} [[Saobraćajna psihologija]] predstavlja primijenjenu disciplinu unutar psihologije koja proučava odnos između psiholoških procesa, kognitivnih funkcija i ponašanja učesnika u [[saobraćaj]]u. Ova oblast bavi se načinima na koje percepcija, pažnja, donošenje odluka, emocije, motivacija i druge psihološke karakteristike utječu na ponašanje vozača, pješaka i drugih učesnika u saobraćaju. Osnovni cilj saobraćajne psihologije jeste primjena psiholoških teorija i istraživačkih nalaza radi unapređenja sigurnosti i efikasnosti saobraćaja. U tom kontekstu saobraćajni psiholozi proučavaju različite probleme, uključujući [[Saobraćajna nesreća|saobraćajne nesreće]], prekoračenje brzine, saobraćajne gužve i obrasce rizičnog ponašanja u saobraćaju.<ref name="Rothengatter_1997_Road">{{cite journal |last=Rothengatter |first=T. |year=1997 |title=Psychological aspects of road user behavior |journal=Applied Psychology: An International Review |volume=46 |issue=3 |pages=223–234 |doi=10.1111/j.1464-0597.1997.tb01227.x |url=https://iaap-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1464-0597.1997.tb01227.x |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Pored istraživačkog rada, saobraćajni psiholozi učestvuju i u edukaciji učesnika u saobraćaju, razvoju preventivnih programa i oblikovanju strategija usmjerenih na promjenu stavova i ponašanja vozača. Posebna pažnja posvećuje se motivaciji za sigurno ponašanje u saobraćaju, razvoju saobraćajne kulture i smanjenju faktora rizika koji mogu dovesti do nesreća.<ref name="Goldenbeld_2000_Psychological">{{cite journal |last1=Goldenbeld |first1=C. |last2=Levelt |first2=P. B. M. |last3=Heidstra |first3=J. |year=2000 |title=Psychological perspectives on changing driver attitude and behaviour |journal=Recherche-Transports-Securite |volume=67 |pages=65–81 |doi=10.1016/s0761-8980(00)90108-0 |url=https://www.researchgate.net/publication/223583625_Psychological_perspectives_on_changing_driver_attitude_and_behaviour |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Savjetodavna psihologija == {{Glavni|Savjetodavna psihologija}} [[Savjetodavna psihologija]] predstavlja primijenjenu oblast psihologije koja obuhvata naučna istraživanja i praktični rad usmjeren na unapređenje psihološkog blagostanja i prilagođavanja pojedinca različitim životnim izazovima i društvenom okruženju. Bavi se pitanjima ličnog razvoja, međuljudskih odnosa, obrazovanja, profesionalnog usmjeravanja i svakodnevnog funkcionisanja u različitim životnim okolnostima.<ref name="Gelso_Fretz_2000">{{cite book |last1=Gelso |first1=Charles J. |last2=Fretz |first2=Bruce R. |year=2000 |title=Counseling Psychology |publisher=Harcourt College Publishers |location=Fort Worth |language=en}}</ref> Posebna pažnja posvećuje se razumijevanju uobičajenih životnih poteškoća i procesima prilagođavanja tokom različitih životnih razdoblja. Savjetodavni psiholozi pomažu pojedincima u unapređenju kvaliteta života, smanjenju i [[Upravljanje stresom|upravljanju stresom]] i poboljšanju ukupnog psihološkog i socijalnog funkcionisanja. Intervencije koje koriste mogu biti kratkoročne ili dugoročne, a najčešće su usmjerene na konkretne probleme i ostvarivanje određenih ciljeva. U [[Savjetodavna psihologija|savjetodavnoj psihologiji]] posebno se naglašava značaj individualnih razlika, prevencije psiholoških poteškoća, ličnog razvoja i prilagođavanja tokom različitih životnih razdoblja.<ref name="APA_Div17_WhatIs">{{cite web |author=Society of Counseling Psychology |title=What is Counseling Psychology? |url=https://www.div17.org/what-is-counseling-psychology- |website=Div17.org |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kao oblast primijenjene psihologije, [[Savjetodavna psihologija|savjetodavna psihologija]] zasniva se na primjeni naučno potvrđenih psiholoških metoda i [[istraživanja]] u radu s pojedincima i grupama. Razvoj naučnih istraživanja omogućio je primjenu različitih pristupa i tehnika savjetovanja, kao i procjenu njihove efikasnosti u unapređenju [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]] i psihološkog funkcionisanja.<ref name="Nutt_2003_Treasurer">{{cite journal |last=Nutt |first=Roberta L. |date=januar 2003 |title=Treasurer's Report: Division of Counseling Psychology—2002 Budget |journal=The Counseling Psychologist |volume=31 |issue=1 |pages=116–122 |doi=10.1177/0011000003031001014 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0011000003031001014 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Sportska psihologija == {{Glavni|Sportska psihologija}} [[Sportska psihologija]] predstavlja specijaliziranu oblast psihologije koja proučava psihološke faktore povezane sa [[sport]]om, [[fizička aktivnost|fizičkom aktivnošću]] i vježbanjem, te primjenjuje psihološka saznanja s ciljem unapređenja individualnog i [[Tim|tim]]skog učinka. Ova disciplina bavi se načinima na koje emocije, motivacija, pažnja, samopouzdanje i drugi psihološki procesi utječu na sportske performanse i ponašanje sportista. Pristup sportske psihologije razlikuje se od pristupa trenera i sportista jer je prvenstveno usmjeren na psihološku pripremu i mentalne procese koji prate sportsko izvođenje.<ref name="Ravizza_2006_Awareness" /> Dok treneri najveću pažnju posvećuju fizičkoj pripremi i tehničko-taktičkim aspektima sporta, sportski psiholozi nastoje pomoći sportistima u razvoju mentalnih vještina koje doprinose stabilnijem i uspješnijem nastupu. U okviru sportske psihologije posebna pažnja posvećuje se upravljanju emocijama, povećanju motivacije, razvoju koncentracije i samopouzdanja i ublažavanju psiholoških posljedica povreda, stresa i slabijih rezultata. Među najčešće korištenim tehnikama nalaze se postavljanje ciljeva, relaksacija, vizualizacija, razvoj unutrašnjeg govora i samokontrole, trening pažnje i koncentracije, kao i različiti oblici mentalne pripreme za takmičenja. Principi sportske psihologije primjenjuju se i izvan sporta, u aktivnostima koje zahtijevaju visok nivo motoričkog, emocionalnog i psihološkog izvođenja, kao što su muzika, gluma, javni nastup i druge profesionalne aktivnosti. Zbog toga se ova oblast razvija interdisciplinarno, povezujući psihologiju sa [[kineziologija|kineziologijom]], sportskim i tjelesnim naukama, fizičkim obrazovanjem, kao i savjetodavnim i psihoterapijskim pristupima. == Školska psihologija == {{Glavni|Školska psihologija}} '''Školska psihologija''' predstavlja granu primijenjene psihologije koja povezuje saznanja [[klinička psihologija|kliničke]] i [[pedagosška psihologija|edukacijske psihologije]] s ciljem razumijevanja i rješavanja obrazovnih, razvojnih, emocionalnih i bihevioralnih problema djece i [[Adolescencija|adolescenata]] u školskom okruženju. Njena osnovna svrha jeste unapređenje procesa [[Učenje|učenja]], [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]] i opće dobrobiti [[učenik]]a, kao i podrška razvoju podsticajnog i sigurnog obrazovnog okruženja. Stručnjaci iz ove oblasti obrazuju se iz različitih područja [[Psihologija|psihologije]] i [[Pedagogija|pedagogije]], uključujući [[Razvoj djeteta|razvoj djece]] i adolescenata, teorije učenja, [[Psihološka procjena|psihološku procjenu]], [[Psihologija ličnosti|teorije ličnosti]], [[Savjetodavna psihologija|savjetodavni]] i [[Psihoterapija|terapijski rad]], specijalno obrazovanje i [[Psihopatologija|psihopatologiju]] djece i mladih. Njihov profesionalni rad zasniva se na naučnim istraživanjima, etičkim standardima i primjeni empirijski provjerenih metoda u obrazovnoj praksi.<ref name="Tilly_SchoolPsych_2008">{{cite book |last=Tilly |first=W. David |date=2008 |title=The evolution of school psychology to science-based practice: Problem solving and the three-tiered model |journal=Best practices in school psychology V |volume=1 |pages=17–31 |url=https://www.researchgate.net/publication/242286767_The_Evolution_of_School_Psychology_to_Science-Based_Practice_Problem_Solving_and_the_Three-Tiered_Model |access-date=23. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Bujari_Psychologist_2021">{{cite journal |last=Bujari |first=Remzi |date=2021 |title=The Role of School Psychologist in Presenting Positive Development Innovations in Learning |journal=Management Studies |volume=9 |issue=6 |pages=448–461 |publisher=David Publishing |doi=10.17265/2328-2185/2021.06.003 |url=https://www.davidpublisher.com/Public/uploads/Contribute/61b0302c21061.pdf |access-date=23. 5. 2026 |language=en}}</ref> U okviru školskog sistema školski psiholozi provode psihološke procjene, identifikuju teškoće u učenju i ponašanju te učestvuju u planiranju i provođenju preventivnih i intervencijskih programa. Njihov rad obuhvata podršku učenicima koji imaju obrazovne, emocionalne ili socijalne poteškoće, ali i aktivnosti usmjerene na unapređenje školskog okruženja u cjelini. Posebna pažnja posvećuje se saradnji škole, porodice i stručnih službi kako bi se osigurala sveobuhvatna podrška razvoju učenika. Školski psiholozi sarađuju s nastavnicima, roditeljima, pedagozima i drugim stručnim saradnicima u rješavanju problema povezanih s učenjem, socijalnim odnosima, ponašanjem i emocionalnim razvojem djece i adolescenata. Njihove aktivnosti mogu uključivati savjetovanje učenika i roditelja, tumačenje rezultata psiholoških procjena, razvoj strategija učenja i socijalnih vještina, kao i provođenje individualnog i grupnog savjetodavnog rada. U mnogim školama učestvuju i u kriznim intervencijama i organizaciji edukacija za nastavnike i školsko osoblje o temama kao što su [[mentalno zdravlje]], upravljanje ponašanjem i stvaranje pozitivne školske klime. Savremena [[Školska psihologija|školska psihologija]] posebno naglašava značaj kulturne i društvene raznolikosti u [[Obrazovanje|obrazovanju]]. Zbog sve većeg broja razreda s učenicima iz različitih kultura, školski psiholozi proučavaju utjecaj kulturnih razlika na proces učenja, komunikaciju i socijalizaciju učenika..<ref name="Ruiz_Cultural_2024">{{cite journal |last=Ruiz |first=Alejandro |date=2024 |title=Cultural Competence in School Psychology: Addressing Diverse Student Needs |journal=International Journal of School and Cognitive Psychology |url=https://www.longdom.org/open-access-pdfs/cultural-competence-in-school-psychology-addressing-diverse-student-needs.pdf |access-date=23. 5. 2026 |language=en}}</ref> Zahvaljujući svojoj ulozi u povezivanju psiholoških i obrazovnih aspekata razvoja djece, školski psiholozi imaju značajan utjecaj na funkcionisanje školskog sistema. Njihov rad podrazumijeva interdisciplinarnu saradnju, primjenu naučno zasnovanih metoda i donošenje stručnih odluka usmjerenih na unapređenje obrazovanja i dobrobiti učenika. == Zdravlje i medicina == {{Glavni|Zdravstvena psihologija}} [[Zdravstvena psihologija]] predstavlja oblast primijenjene psihologije koja proučava način na koji biološki, psihološki, bihevioralni i društveni faktori utječu na zdravlje i bolest.<ref name="APA_Div38_Health">{{cite web |author=American Psychological Association, Division 38 |title=What a Health Psychologist Does and How to Become One |url=http://www.health-psych.org/articles/what_is.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716132441/http://www.health-psych.org/articles/what_is.php |archive-date=16. 7. 2007 |url-status=dead |access-date=22. 5. 2026 |language=en |publisher=Society for Health Psychology}}</ref> Ova disciplina razvila se na osnovama [[Klinička psihologija|kliničke psihologije]], ali je vremenom oblikovala vlastite teorijske i praktične pristupe usmjerene na razumijevanje odnosa između mentalnog i fizičkog zdravlja. Zdravstveni psiholozi najčešće rade u saradnji s drugim zdravstvenim stručnjacima u kliničkim i zdravstvenim ustanovama, iako se mnogi bave i naučnoistraživačkim i nastavnim radom. U okviru zdravstvene psihologije razvilo se više pristupa, među kojima se najčešće izdvajaju klinička psihologija zdravlja, javnozdravstvena psihologija, psihologija zdravlja zajednice i kritička psihologija zdravlja.<ref name="Marks_Murray_2005_Health">{{cite book |last1=Marks |first1=David F. |last2=Murray |first2=Michael |year=2005 |title=Health Psychology: Theory, Research & Practice |edition=2. izd. |publisher=Sage Publications |location=London |isbn=1-4129-0336-X |url=https://archive.org/details/healthpsychology0000unse_d5t4/mode/2up |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Osnovni cilj zdravstvene psihologije jeste razumijevanje i unapređenje zdravstvenog ponašanja ljudi, kako bi se doprinijelo očuvanju zdravlja, prevenciji bolesti i uspješnijem provođenju medicinskih tretmana. U tom kontekstu zdravstveni psiholozi proučavaju navike i ponašanja povezana sa zdravljem, kao i spremnost pacijenata da slijede preporuke i terapijske postupke koje propisuju zdravstveni stručnjaci.<ref name="Friedman_2006_Applying">{{cite book |last=Friedman |first=Howard S. |year=2006 |chapter=Applying Psychology to Promote Health |editor-last1=Donaldson |editor-first1=Stewart I. |editor-last2=Berger |editor-first2=Dale E. |editor-last3=Pezdek |editor-first3=Kathy |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |publisher=Routledge |location=London |doi=10.4324/9780203837603-13 |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203837603-13/applying-psychology-promote-health-howard-friedman |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U radu zdravstvenih psihologa često se koriste tehnike [[kognitivno-bihevioralna terapija|kognitivno-bihevioralne terapije]] i modifikacije ponašanja, posebno u promjeni nezdravih životnih navika i razvoju ponašanja koja doprinose očuvanju [[Zdravlje|zdravlja]]. Posebna pažnja posvećuje se i proučavanju stresa, koji se smatra jednim od važnih psiholoških faktora povezanih s fizičkim zdravljem i razvojem različitih bolesti.<ref name="Friedman_2006_Applying" /> Psihologija polazi od stava da su mentalno i fizičko zdravlje međusobno povezani, zbog čega psihološki faktori mogu značajno utjecati na nastanak, tok i oporavak od bolesti.<ref name="Friedman_Silver_2007_Foundations">{{cite book |editor-last1=Friedman |editor-first1=Howard S. |editor-last2=Silver |editor-first2=Roxane Cohen |year=2007 |title=Foundations of Health Psychology |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-515159-6 |url=https://archive.org/details/foundationsofhea0000unse_e9h8 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Psihologija zdravlja na radu === {{Glavni|Psihologija zdravlja na radu}} '''Psihologija zdravlja na radu''' relativno je nova disciplina nastala povezivanjem [[zdravstvena psihologija|zdravstvene psihologije]], [[Industrijska i organizacijska psihologija|industrijske i organizacijske psihologije]] i oblasti [[zaštita na radu|zaštite zdravlja i sigurnosti na radu]].<ref name="Keller_Ritt_Innovations">{{cite book |editor-last1=Keller |editor-first1=Peter A. |editor-last2=Ritt |editor-first2=Lawrence G. |year=2001 |title=Innovations in Clinical Practice: A Source Book |volume=19 |publisher=Professional Resource Press |location=Sarasota, FL |url=https://archive.org/details/innovationsincli0019unse |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Houdmont_Leka_2010">{{cite book |last1=Houdmont |first1=Jonathan |last2=Leka |first2=Stavroula |chapter=An introduction to occupational health psychology |editor1-last=Leka |editor1-first=Stavroula |editor2-last=Houdmont |editor2-first=Jonathan |title=Occupational Health Psychology |year=2010 |publisher=Wiley-Blackwell |location=Oxford, UK |pages=1–30 |isbn=978-1-4051-9115-9 |url=https://download.e-bookshelf.de/download/0000/5997/25/L-G-0000599725-0002327127.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ova disciplina razvila je vlastite naučne časopise, stručna udruženja i istraživačke oblasti usmjerene na proučavanje odnosa između rada, zdravlja i psihološke dobrobiti zaposlenih. [[Psihologija zdravlja na radu]] proučava psihosocijalne uslove radnog okruženja i njihov utjecaj na zdravlje zaposlenika. Posebna pažnja posvećuje se faktorima radnog mjesta koji mogu doprinijeti nastanku zdravstvenih poteškoća, kako u oblasti fizičkog zdravlja (poput kardiovaskularnih bolesti)<ref name="Bosma_Whitehall_1997">{{cite journal |last1=Bosma |first1=H. |last2=Marmot |first2=M.G. |last3=Hemingway |first3=H. |last4=Nicholson |first4=A.C. |last5=Brunner |first5=E. |last6=Stansfeld |first6=S.A. |year=1997 |title=Low job control and risk of coronary heart disease in Whitehall II (prospective cohort) study |journal=British Medical Journal |volume=314 |issue=7080 |pages=558–565 |doi=10.1136/bmj.314.7080.558 |pmid=9055714 |pmc=2126031 |language=en }}</ref>, tako i u oblasti [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]] (poput [[Depresija (raspoloženje)|depresije]]).<ref name="Tucker_2005_Multilevel">{{cite journal |last1=Tucker |first1=Jennifer S. |last2=Sinclair |first2=Robert R. |last3=Thomas |first3=Jeffrey L. |year=2005 |title=The multilevel effects of occupational stressors on soldiers' well-being: Organizational attachment and readiness |journal=Journal of Occupational Health Psychology |volume=10 |issue=3 |pages=276–299 |doi=10.1037/1076-8998.10.3.276 |pmid=16060730 |url=https://www.researchgate.net/publication/7686298_The_Multilevel_Effects_of_Occupational_Stressors_on_Soldiers'_Well-Being_Organizational_Attachment_and_Readiness |access-date=22. 5. 2026 |language=en }}</ref> Istraživanja u ovoj oblasti obuhvataju različite psihosocijalne karakteristike radnog mjesta, kao što su stepen autonomije zaposlenika u donošenju odluka,<ref name="Karasek_1979_JobDemands">{{cite journal|last1=Karasek|first1=Robert A.|date=1979|title=Job demands, job decision latitude, and mental strain: Implications for job redesign|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=285–307|doi=10.2307/2392498|jstor=2392498|url=https://movingforwardnetwork.org/wp-content/uploads/2023/04/Karasek_Job-Demands-Job-Decision-Latitude-and-Mental-Strain-Implications-for-Job-Redesign_1979.pdf|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> podrška nadređenih,<ref name="Moyle_1998_Longitudinal">{{cite journal|last1=Moyle|first1=Penelope|date=1998|title=Longitudinal influences of managerial support on employee well-being|journal=Work & Stress|volume=12|issue=1|pages=29–49|doi=10.1080/02678379808256847|url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/02678379808256847|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> organizacijska klima i nivo profesionalnog stresa. Pored identifikacije rizičnih faktora, psihologija zdravlja na radu razvija i primjenjuje intervencije usmjerene na prevenciju ili ublažavanje zdravstvenih problema povezanih s radom.<ref name="Schmitt_2007_OHP">{{cite journal|last1=Schmitt|first1=L.|date=2007|title=OHP interventions: Wellness programs|journal=Newsletter of the Society for Occupational Health Psychology|volume=1|pages=4–5|url=http://sohp.psy.uconn.edu/SOHPNewsletter11.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701130335/http://sohp.psy.uconn.edu/SOHPNewsletter11.pdf|archive-date=1. 7. 2007|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> Rezultati ovih istraživanja imaju značaj i za ekonomsku uspješnost organizacija, jer zdravlje i dobrobit zaposlenika utječu na produktivnost, zadovoljstvo poslom i organizacijsku efikasnost.<ref name="Adkins_1999_Promoting">{{cite journal|last1=Adkins|first1=Janice A.|date=1999|title=Promoting organizational health: The evolving practice of occupational health psychology|journal=Professional Psychology: Research and Practice|volume=30|issue=2|pages=129–137|doi=10.1037/0735-7028.30.2.129|url=https://www.researchgate.net/publication/232589255_Promoting_organizational_health_The_evolving_practice_of_occupational_health_psychology|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> Dodatne oblasti istraživanja uključuju [[nekulturno ponašanje na radnom mjestu]],<ref name="Cortina_2001_Incivility">{{cite journal|last1=Cortina|first1=Lilia M.|last2=Magley|first2=Vicki J.|last3=Williams|first3=Janet H.|last4=Langhout|first4=Regina Day|date=2001|title=Incivility in the workplace: Incidence and impact|journal=Journal of Occupational Health Psychology|volume=6|issue=1|pages=64–80|doi=10.1037/1076-8998.6.1.64|pmid=11199258|url=https://sites.lsa.umich.edu/liliacortina-lab/wp-content/uploads/sites/970/2021/12/Cortina-et-al-2001-JOHP.pdf|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> [[nasilje na radnom mjestu]],<ref name="Kelloway_2006_Handbook">{{cite book|editor1-last=Kelloway|editor1-first=E. Kevin|editor2-last=Barling|editor2-first=Julian|editor3-last=Hurrell|editor3-first=Joseph J.|year=2006|title=Handbook of Workplace Violence|publisher=Sage Publications|location=Thousand Oaks, CA|isbn=978-0-7619-3051-8|url=https://www.researchgate.net/publication/321730982_Handbook_of_workplace_violence|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> prenošenje stresa između poslovnog i privatnog života,<ref name="Haines_2006_Crossover">{{cite journal|last1=Haines|first1=Victor Y. III|last2=Marchand|first2=Alain|last3=Harvey|first3=Steve|date=2006|title=Crossover of workplace aggression experiences in dual-earner couples|journal=Journal of Occupational Health Psychology|volume=11|issue=4|pages=305–314|doi=10.1037/1076-8998.11.4.305|pmid=17059295|url=https://zenodo.org/records/889764|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> [[nezaposlenost]],<ref name="Feldt_2005_Coherence">{{cite journal|last1=Feldt|first1=Taru|last2=Leskinen|first2=Esko|last3=Kinnunen|first3=Ulla|date=2005|title=Structural invariance and stability of sense of coherence: A longitudinal analysis of two groups with different employment experiences|journal=Work & Stress|volume=19|issue=1|pages=68–83|doi=10.1080/02678370500084441|url=https://doi.org/10.1080/02678370500084441|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> smanjenje broja zaposlenih,<ref name="Moore_2004_Downsizing">{{cite journal|last1=Moore|first1=Sarah|last2=Grunberg|last2=Leon|last3=Greenberg|first3=Edward|date=2004|title=Repeated downsizing contact: The effects of similar and dissimilar layoff experiences on work and well-being outcomes|journal=Journal of Occupational Health Psychology|volume=9|issue=3|pages=247–257|doi=10.1037/1076-8998.9.3.247|pmid=15279519|url=https://www.researchgate.net/publication/8429477_Repeated_Downsizing_Contact_The_Effects_of_Similar_and_Dissimilar_Layoff_Experiences_on_Work_and_Well-Being_Outcomes|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> [[sigurnost na radu]]<ref name="Kidd_1996_Farming">{{cite journal|last1=Kidd|first1=Pamela|last2=Scharf|first2=Thomas|last3=Veazie|first3=Mark|date=1996|title=Linking stress and injury in the farming environment: A secondary analysis|journal=Health Education Quarterly|volume=23|issue=2|pages=224–237|doi=10.1177/109019819602300207|pmid=8744874|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/109019819602300207|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> i prevenciju nesreća na radnom mjestu.<ref name="Williamson_1995_Accidents">{{cite journal|last1=Williamson|first1=Ann M.|last2=Feyer|first2=Anne-Marie|date=1995|title=Causes of accidents and the time of day|journal=Work & Stress|volume=9|issue=2–3|pages=158–164|doi=10.1080/02678379508256550|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02678379508256550|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> Među najznačajnijim stručnim časopisima iz ove oblasti nalaze se ''[[Journal of Occupational Health Psychology]]'' i ''[[Work & Stress]]''. Važne međunarodne organizacije povezane s psihologijom zdravlja na radu uključuju Naučni odbor za organizaciju rada i psihosocijalne faktore pri [[Međunarodna komisija za medicinu rada|Međunarodnoj komisiji za medicinu rada]] (ICOH-WOPS),<ref name="ICOH_About">{{cite web|url=https://www.icohweb.org/site/about-icoh.asp|title=About ICOH|author=International Commission on Occupational Health|website=icohweb.org|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> [[Društvo za psihologiju zdravlja na radu Sjedinjenih Američkih Država|Društvo za psihologiju zdravlja na radu]] (SOHP)<ref name="SOHP_Official">{{cite web|url=https://sohp-online.org/|title=Society for Occupational Health Psychology|author=Society for Occupational Health Psychology|website=sohp-online.org|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> i [[Evropska akademija za psihologiju zdravlja na radu]] (EAOHP).<ref name="EAOHP_About">{{cite web|url=https://eaohp.org/about-us/the-eaohp/|title=The EAOHP|author=European Academy of Occupational Health Psychology|website=eaohp.org|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> == Dodatne oblasti == * [[Psihologija zajednice]] * [[Ekološka psihologija]] * [[Psihologija medija]] * [[Operativna psihologija]] * [[Psihologija mira]] * [[Psihologija mode]] == Također pogledajte == * [[Lingvistika]] * [[Neuronauka]] * [[Socijalni rad]] * [[Pregled psihologije]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20150523222040/http://www.psychologicalscience.org/teaching/hci/ Dokumenti Inicijative za ljudski kapital] Američkog psihološkog društva (danas Udruženje za psihološke nauke) (en) {{commonscat|Applied Psychology}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Primijenjena psihologija]] hepv2wser6s50onth6h5powejlopien 3848711 3848707 2026-05-23T01:22:27Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848711 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} '''Primijenjena psihologija''' predstavlja područje [[psihologija|psihologije]] koje koristi metode, teorije i naučna saznanja psihološke nauke radi rješavanja praktičnih problema povezanih s ljudskim i životinjskim ponašanjem, iskustvom i mentalnim procesima. Njena primjena prisutna je u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života, uključujući [[obrazovanje]], [[zdravstvo]], [[pravo]], [[menadžment|poslovanje]], [[industrija|industriju]], [[Ergonomija|ergonomiju]], [[dizajn |dizajn proizvoda]] i [[Mentalno zdravlje|zaštitu mentalnog zdravlja]]. Primijenjena psihologija smatra se jednim od dva velika makro-područja unutar psihologije i obuhvata širok spektar posebnih [[Spisak grana psihologije|grana i disciplina]]. U naučnoj klasifikaciji psihologija se najčešće dijeli na [[Osnovna psihologija|teorijsku (osnovnu)]] i primijenjenu (aplikativnu) psihologiju.<ref name="Schultz_Schultz_2016_Applied">{{cite book |last1=Schultz |first1=Duane P. |last2=Schultz |first2=Sydney Ellen |year=2016 |title=A History of Modern Psychology |publisher=Cengage Learning |location=Boston, Massachusetts |chapter=Applied Psychology: Legacy of Functionalism |url=https://archive.org/details/historyofmodernp0000schu_r8w5 |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Dok je cilj [[Osnovna psihologije|teorijske psihologije]] stjecanje novih saznanja i razumijevanje osnovnih zakonitosti ljudskog uma i ponašanja, primijenjena psihologija koristi ta saznanja radi rješavanja konkretnih problema u različitim područjima ljudskog života.<ref name="Anastasi_1979_Fields">{{cite book |last=Anastasi |first=Anne |year=1979 |title=Fields of Applied Psychology |edition=2. |publisher=McGraw-Hill |location=New York |url=https://archive.org/details/fieldsofappliedp0000anas_e1t5 |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Razvoj primijenjene psihologije doprinio je nastanku brojnih specijaliziranih disciplina koje psihološka saznanja primjenjuju u konkretnim profesionalnim i društvenim kontekstima. Među njima su [[pedagoška psihologija|pedagoška psihologija]], [[savjetodavna psihologija]], [[industrijska i organizacijska psihologija]], [[Inženjerska psihologija|inženjerska psihologija]], [[Psihologija zdravlja na radu|psihologija zdravlja na radu]], [[Pravna psihologija|pravna psihologija]], [[školska psihologija]], [[sportska psihologija]], psihologija zajednice, [[neuropsihologija]], [[Medicinska psihologija|medicinska psihologija]], [[klinička psihologija]], [[evolucijska psihologija]], [[ergonomija]], [[forenzička psihologija]], [[policijska psihologija]] i [[Saobraćajna psihologija|saobraćajna psihologija]]. Pored ovih disciplina, i brojna druga područja psihologije razvila su svoje primijenjene oblike, poput primijenjene [[socijalna psihologija|socijalne psihologije]] i primijenjene [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]]. Granice između pojedinih oblasti [[Osnovna psihologija|teorijske]] i primijenjene psihologije često nisu strogo određene, jer se teorije, metode i istraživački pristupi međusobno prepliću. Tako psiholozi koji se bave [[Ergonomija|ergonomijom]] često koriste teorijske modele [[kognitivna psihologija|kognitivne psihologije]] prilikom proučavanja interakcije između čovjeka, tehnologije i radnog okruženja. Slično tome, primijenjena psihologija ima značajnu ulogu u tretmanu poremećaja ponašanja, pri čemu se koriste različiti eksperimentalni i terapijski pristupi razvijeni unutar više psiholoških disciplina. == Historija == [[Datoteka:Photo_of_Hugo_Münsterberg.jpg|mini|desno|300px|Hugo Münsterberg]] Za jednog od osnivača primijenjene psihologije smatra se [[Hugo Münsterberg]], njemačko-američki psiholog koji je imao značajnu ulogu u povezivanju [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologij]]e s njenom praktičnom primjenom. Studirao je na [[Univerzitet u Leipzigu|Univerzitetu u Leipzigu]], gdje je pod mentorstvom [[Wilhelm Wundt|Wilhelma Wundta]] stekao doktorat iz psihologije, dok je diplomu medicine stekao na [[Univerzitet u Heidelbergu|Univerzitetu u Heidelbergu]]. Tokom ranog profesionalnog rada osnovao je drugu psihološku laboratoriju u [[Njemačka|Njemačkoj]], čime se svrstao među pionire [[Eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]] u [[Evropa|Evropi]].<ref name="Moskowitz_1977">{{cite journal |last=Moskowitz |first=Merle J. |date=oktobar 1977 |title=Hugo Münsterberg: A study in the history of applied psychology |journal=American Psychologist |volume=32 |issue=10 |pages=824–842 |doi=10.1037/0003-066X.32.10.824 |url=https://silo.tips/downloadFile/hugo-miinsterberg-a-study-in-the-history-of-applied-psychology |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Na poziv [[William James|Williama Jamesa]] 1892. dolazi na [[Univerzitet Harvard]], gdje preuzima rukovođenje laboratorijom za eksperimentalnu psihologiju. Iako se 1895. nakratko vratio u Njemačku, već 1897. ponovo dolazi na Harvard kao redovni profesor, gdje je ostao do kraja svoje akademske karijere. Godine 1898. izabran je za predsjednika [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA).<ref name="Moskowitz_1977" /> Početkom 20. vijeka Münsterberg je objavio niz radova o psihologiji svjedočenja, priznanja i sudskih postupaka, koji su kasnije objedinjeni u knjizi ''On the Witness Stand''.<ref name="Munsterberg_1915_Witness">{{cite book |last=Münsterberg |first=Hugo |year=1915 |title=On the Witness Stand |publisher=Doubleday, Page & Company |location=New York |url=https://archive.org/details/onwitnessstand0000hugo |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Njegovi radovi doprinijeli su razvoju [[Forenzička psihologija|forenzičke]] i [[Pravna psihologija|pravne psihologije]], ali i širem prihvatanju primjene psihologije u društvenim institucijama. Godine 1908. pri Harvardskom psihološkom laboratoriju osnovan je Odjel za primijenjenu psihologiju, čime je ovo područje dobilo i formalno akademsko mjesto. Tokom prvih decenija 20. vijeka primijenjena psihologija proširila se na različite oblasti, uključujući obrazovanje, industriju, poslovanje i zdravstvo. Dodatni razvoj uslijedio je tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada su psiholozi u Sjedinjenim Američkim Državama angažovani u vojnim i državnim institucijama na poslovima procjene sposobnosti, jačanja morala vojske, [[Propaganda|propagande]] i selekcije kadrova. Nakon rata psiholozi su sve više djelovali izvan akademskih ustanova, posebno u zdravstvu, industriji, obrazovanju i javnoj upravi.<ref name="Anastasi_1979_Fields" /> Daljnjoj institucionalizaciji ove oblasti doprinijelo je osnivanje [[Međunarodno udruženje za primijenjenu psihologiju|Međunarodnog udruženja za primijenjenu psihologiju]] (IAAP) 1920, prvog međunarodnog naučnog udruženja u području psihologije. Tokom druge polovine 20. vijeka broj studenata i stručnjaka iz oblasti psihologije značajno je porastao, što je doprinijelo razvoju brojnih specijaliziranih grana primijenjene psihologije i njenoj sve široj primjeni u savremenom društvu.<ref name="Donaldson_Berger_2006">{{cite book |last1=Donaldson |first1=Stewart I. |last2=Berger |first2=Dale E. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=The Rise and Promise of Applied Psychology in the 21st Century |url=https://www.researchgate.net/publication/270219108_Donaldson_SI_Berger_DE_2006_The_rise_and_promise_of_applied_psychology_in_the_21st_century_In_SI_Donaldson_DE_Berger_K_Pezdek_Eds_Applied_psychology_New_frontiers_and_rewarding_careers_Mahwah_NJ_Erlba |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> S rastom značaja primijenjene psihologije profesionalna psihološka udruženja počela su organizovati brojne skupove, projekte i inicijative usmjerene na promovisanje društvene uloge psihološke nauke. Tako je 1990. [[Američko psihološko udruženje]] (tadašnje Američko psihološko društvo) organizovalo skup pod nazivom ''Behavioral Science Summit'', nakon kojeg je pokrenuta inicijativa ''Human Capital Initiative''. Inicijativa je bila usmjerena na pitanja obrazovanja, produktivnosti na radnom mjestu, zloupotrebe droga, nasilja i zdravlja zajednice. Početkom 21. vijeka [[Američko psihološko udruženje]] proglasilo je period od 2000. do 2010. ″Decenijom ponašanja″ ({{en|Decade of Behavior}}), s ciljem isticanja značaja psiholoških i bihevioralnih nauka u razumijevanju i rješavanju savremenih društvenih problema.<ref name="Donaldson_Berger_2006" /> Savremena primijenjena psihologija zasniva se na stavu da se psihološke metode i naučna saznanja mogu primijeniti na gotovo sve aspekte ljudskog života i društva, uključujući obrazovanje, zdravstvo, rad, međuljudske odnose, sigurnost i razvoj zajednice.<ref name="Zimbardo_2006_Difference">{{cite book |last=Zimbardo |first=Philip G. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=Does Psychology Make a Significant Difference in Our Lives? |url=https://www.zimbardo.com/downloads/2004%20Psychology%20makes%20a%20significant%20difference.pdf |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Primjena == Primijenjena psihologija ima široku primjenu u različitim oblastima društvenog i profesionalnog života i se često pojavljuje kao poddisciplina unutar drugih grana psihologije. Njena svrha jeste primjena naučnih saznanja, teorija i metoda psihologije u razumijevanju, predviđanju i oblikovanju ljudskog ponašanja u konkretnim životnim i radnim okolnostima.<ref name="Steffgen_Michaux_2006">{{cite journal |last1=Steffgen |first1=Georges |last2=Michaux |first2=Gilles |date=2006 |title=Psychology in Luxembourg: Developments in Academic and Applied |journal=European Psychologist |volume=11 |issue=2 |pages=149–152 |doi=10.1027/1016-9040.11.2.149 |url=https://www.researchgate.net/publication/237043981_Psychology_in_Luxembourg |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ova oblast posebno je zastupljena u obrazovanju, industriji, zdravstvu, organizacijskom upravljanju, savjetodavnom radu i kliničkoj praksi. Psihološka saznanja koriste se za unapređenje procesa [[Učenje|učenja]] i poučavanja, procjenu radne sposobnosti, profesionalnu selekciju, povećanje radne efikasnost, pružanje psihološke pomoći i podrške [[Mentalno zdravlje|mentalnom zdravlju]]. Stručnjaci iz oblasti primijenjene psihologije zbog toga djeluju u različitim profesionalnim ulogama, uključujući nastavu, istraživanje, savjetovanje, kliničku praksu i rad u organizacijskom okruženju.<ref name="Simmons_College_Psychology">{{cite web |author=Simmons College of Kentucky |title=General Psychology Vs Applied Psychology |url=https://simmonscollegeky.edu/general-psychology-vs-applied-psychology/ |website=Simmonscollegeky.edu |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> Savremena literatura iz oblasti primijenjene psihologije opisuje veliki broj specijaliziranih poddisciplina i područja praktične primjene psiholoških saznanja u različitim aspektima društvenog i profesionalnog života. U stručnim enciklopedijama i naučnim publikacijama detaljno su predstavljeni postupci, metode i profesionalne prakse karakteristične za pojedine oblasti primijenjene psihologije.<ref name="Spielberger_2004_Encyclopedia">{{cite book |editor-last=Spielberger |editor-first=Charles D. |year=2004 |title=Encyclopedia of Applied Psychology |volume=1 |publisher=Elsevier Academic Press |location=San Diego, California |isbn=978-1-84972-341-1 |oclc=941857385 |url=https://www.nu.edu.ye/wp-content/uploads/2014/05/Encyclopedia-of-Applied-Psychology-ed-SPIELBERGER-Vol-1-of-3-A-H-Elsevier-2004.pdf |access-date=21. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Društvene promjene == Psihološka saznanja i metode primjenjuju se i u području društvenih promjena, posebno u nastojanjima da se utječe na ponašanja i stavove pojedinaca i društvenih grupa u vezi sa savremenim društvenim problemima. U tom kontekstu psiholozi učestvuju u razvoju strategija usmjerenih na promovisanje [[održivi razvoj|održivog razvoja]] i podsticanje ekološki odgovornog ponašanja.<ref name="Oskamp_Schultz_2006_Using">{{cite book |last1=Oskamp |first1=Stuart |last2=Schultz |first2=P. Wesley |year=2006 |chapter=Using Psychological Science to Achieve Ecological Sustainability |editor-last1=Donaldson |editor-first1=Stewart I. |editor-last2=Berger |editor-first2=Dale E. |editor-last3=Pezdek |editor-first3=Kathy |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-203-83760-3 |url=https://www.researchgate.net/publication/281654873_Using_psychological_science_to_achieve_ecological_sustainability |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U svrhu [[Modifikacija ponašanja|promjene ponašanja]] koriste se različiti pristupi, uključujući edukaciju, širenje informacija, organizovanje [[Društveni marketing|društvenih kampanja]] i društvenih pokreta, kao i mjere javnih politika poput zakonskih regulativa i ekonomskih podsticaja. Posebnu ulogu u tome imaju metode socijalnog marketinga, koje nastoje primijeniti psihološka saznanja radi podsticanja društveno poželjnih oblika ponašanja. Primijenjena psihologija koristi se i u međunarodnim programima usmjerenim na javno zdravlje i planiranje porodice. Jedan od poznatih primjera odnosi se na korištenje televizijskih programa i medijskih sadržaja za prenošenje edukativnih poruka o planiranju porodice, obrazovanju žena i zdravstvenoj zaštiti. Takvi programi kombinovali su elemente zabave sa informativnim sadržajima kako bi utjecali na stavove i ponašanja gledaoca.<ref name="Zimbardo_2006_Difference" /> Slični modeli komunikacije kasnije su korišteni i u drugim državama kroz međunarodne projekte koji su povezivali psihološka istraživanja, [[medij]]e i društvene kampanje radi unapređenja obrazovanja, [[Zdravstvena zaštita|zdravstvene zaštite]] i društvenog razvoja.<ref name="Bandura_2006_Going">{{cite book |last=Bandura |first=Albert |year=2006 |chapter=Going Global With Social Cognitive Theory: From Prospect to Paydirt |editor-last1=Donaldson |editor-first1=Stewart I. |editor-last2=Berger |editor-first2=Dale E. |editor-last3=Pezdek |editor-first3=Kathy |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-203-83760-3 |url=https://files.givewell.org/files/DWDA%202009/PMC/PMC.Claremont%20%20%20Going%20Global%20With%20Social%20Cognitive%20Theory%20-%20From%20Prospect%20to%20Paydirt.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Ekološka psihologija == {{Glavni|Ekološka psihologija}} [[Ekološka psihologija]] predstavlja oblast primijenjene psihologije koja proučava odnos između ljudi i njihovog fizičkog i socijalnog okruženja. Predmet njenog interesovanja su različiti tipovi okruženja, uključujući stambene, radne, obrazovne i prirodne sredine. Iako su ovi konteksti veoma raznoliki, istraživanja u ekološkoj psihologiji ukazuju na postojanje niza zajedničkih tema koje se javljaju u svim vrstama okruženja. Posebna pažnja posvećuje se utjecaju fizičkih faktora okoline na ljudsko ponašanje i doživljaj prostora, među kojima se najčešće proučavaju buka, [[temperatura]], gustina naseljenosti i različiti stresori iz okoline.<ref name="Anderson_1989_Temperature">{{cite journal |last=Anderson |first=Craig A. |date=juli 1989 |title=Temperature and aggression: Ubiquitous effects of heat on occurrence of human violence |journal=Psychological Bulletin |volume=106 |issue=1 |pages=74–96 |doi=10.1037/0033-2909.106.1.74 |pmid=2667010 |url=https://www.researchgate.net/publication/20489242_Temperature_and_Aggression_Ubiquitous_Effects_of_Heat_on_Occurrence_of_Human_Violence |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ravizza_2006_Awareness">{{cite book |last=Ravizza |first=Ken |year=2006 |chapter=Increasing awareness for sport performance |editor-last=Williams |editor-first=Jean M. |title=Applied Sport Psychology: Personal Growth to Peak Performance |publisher=McGraw-Hill |location=New York |pages=228–239 |url=https://www.sweetstudy.com/files/chapter10-pdf-9127039 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ovi faktori mogu značajno utjecati na psihološko stanje, ponašanje i opću dobrobit pojedinca. U okviru analize okruženja, ekološka psihologija razmatra i ciljeve i potrebe korisnika određenog prostora, nastojeći utvrditi u kojoj mjeri okruženje podržava njegove funkcionalne zahtjeve. Na primjer, mirno i kontrolisano okruženje je neophodno za izvođenje ispita u učionici, dok u drugim kontekstima, poput poljoprivrednog ili prirodnog okruženja, takvi uslovi nisu nužni. Saznanja iz ekološke psihologije primjenjuju se u planiranju, oblikovanju i prilagođavanju prostora kako bi oni što bolje odgovarali svojoj namjeni i potrebama korisnika. Ova oblast se zasniva na teorijskim i empirijskim doprinosima više psiholoških disciplina, posebno kognitivne psihologije, psihologije percepcije, učenja i socijalne psihologije. == Ergonomija == {{Glavni|Ergonomija}} '''Ergonomija''' ili '''ljudski faktori''' predstavljaju interdisciplinarnu oblast koja proučava odnos između čovjeka, tehnologije i radnog okruženja. Ova disciplina istražuje na koji način kognitivni, psihički i fizički procesi utječu na interakciju osobe s alatima, mašinama, računarima i drugim sistemima iz svakodnevnog okruženja. Njena osnovna svrha jeste prilagođavanje tehnologije ljudskim sposobnostima i ograničenjima kako bi se povećali sigurnost, efikasnost i jednostavnost korištenja.<ref name="Salvendy_2012_Handbook">{{cite book|editor1-last=Salvendy|editor1-first=Gavriel|date=2012|title=Handbook of Human Factors and Ergonomics|edition=4th|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-0-470-52838-9|url=https://ftp.idu.ac.id/wp-content/uploads/ebook/ip/BUKU%20ERGONOMI/BUKU%20INGGRIS/handbook-of-human-factors-and-ergonomics-fourth-edition-2012.pdf|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> Za razliku od pojedinih grana psihologije koje prvenstveno nastoje objasniti ljudsko ponašanje, istraživanja u oblasti ljudskih faktora koriste saznanja iz psihologije za praktično oblikovanje [[Proizvod (ekonomija)|proizvod]]a i [[sistem]]a. Takav pristup polazi od pretpostavke da [[tehnologija]] treba biti usklađena s načinom na koji ljudi prirodno [[percepcija|opažaju]], razmišljaju i donose odluke, umjesto da se korisnici moraju prilagođavati složenim tehničkim rješenjima. Jedan od najznačajnijih dijelova iz oblasti ljudskih faktora jeste [[ergonomija]], koja se bavi prilagođavanjem radnog prostora i opreme fizičkim karakteristikama čovjeka. Ergonomija se primjenjuje u različitim oblastima, posebno u kancelarijskom radu, industriji i saobraćaju. Istraživanja obuhvataju dizajn radnih stolica, raspored kontrola i uređaja, oblik dugmadi i ručica, kao i organizaciju prostora u pilotskim kabinama ili upravljačkim centrima. Cilj ergonomskog dizajna jeste smanjenje umora, stresa i mogućnosti povreda, uz istovremeno povećanje udobnosti i radne efikasnosti. Pored ergonomije, važan dio ove discipline čini i [[inženjerska psihologija]], koja proučava interakciju između čovjeka i tehničkih sistema.<ref name="Roscoe_1997_Adolescence">{{cite book|last=Roscoe|first=Stanley N.|date=1997|title=The adolescence of engineering psychology|editor-last=Casey|editor-first=Steven M.|series=Human factors history monograph series|volume=1|publisher=Human Factors and Ergonomics Society|location=Santa Monica, CA|url=https://www.hfes.org/Portals/0/Documents/adolescence.pdf|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> Posebna pažnja usmjerena je na način na koji korisnici primaju informacije, donose odluke i upravljaju različitim uređajima i procesima. Zbog toga se veliki broj istraživanja odnosi na računarske sisteme, kontrolne panele, softverske interfejse i druge oblike komunikacije između čovjeka i mašine. Nejasan ili složen dizajn može povećati vjerovatnoću ljudske greške, što u određenim oblastima, poput avijacije, medicine ili industrije, može imati ozbiljne posljedice.<ref name="Casey_2007_Phasers">{{cite book|last=Casey|first=Steven M.|date=2007|title=Set Phasers on Stun: And Other True Tales of Design, Technology, and Human Error|edition=2nd|publisher=Aegean Publishing Company|location=Santa Monica, CA|isbn=978-0-9636177-3-6|url=https://www.homeworkforyou.com/static_media/uploadedfiles/TECH%20105%20complete%20book-7.pdf|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> Savremena istraživanja iz oblasti ljudskih faktora usmjerena su na razumijevanje ograničenja ljudske [[pažnja|pažnje]], [[Percepcija|percepcije]], [[Pamćenje|pamćenja]] i donošenja odluka, s ciljem razvoja sistema koji omogućavaju sigurniju, prirodniju i intuitivniju interakciju između čovjeka i tehnologije. == Forenzička, pravna, kriminalistička i policijska psihologija == {{Glavni|Forenzička psihologija|Pravna psihologija|Kriminalistička psihologija|Policijska psihologija}} [[Forenzička psihologija]] i [[pravna psihologija]] predstavljaju oblasti primijenjene psihologije koje se bave primjenom psiholoških metoda i principa u rješavanju pravnih pitanja i problema. Njihova primjena obuhvata procjenu psiholoških karakteristika pojedinaca, izradu stručnih mišljenja u sudskim postupcima te analizu psiholoških aspekata pravnih odluka i ponašanja u pravnom kontekstu. U forenzičkoj praksi naglasak je najčešće na kliničkoj procjeni pojedinca i odgovoru na specifična psihološko-pravna pitanja, koja ne moraju biti isključivo vezana za krivična djela. [[Forenzička psihologija]] bavi se neposrednom primjenom kliničkih psiholoških znanja i procjena na osobe koje učestvuju u pravnom postupku. U tom smislu, forenzički psiholozi obavljaju različite vrste vještačenja i procjena, uključujući procjenu uračunljivosti optuženog u vrijeme izvršenja krivičnog djela, procjenu procesne sposobnosti (sposobnosti za učešće u suđenju), procjenu rizika od ponavljanja krivičnih djela (recidivizma), kao i psihološke procjene u građanskim i porodičnim sporovima, poput predmeta starateljstva nad djecom.<ref name="Ackerman_Ackerman_1997_Custody">{{cite journal |last1=Ackerman |first1=M. J. |last2=Ackerman |first2=M. C. |year=1997 |title=Custody evaluation practices: A survey of experienced professionals (revisited) |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=28 |issue=2 |pages=137–145 |doi=10.1037/0735-7028.28.2.137 |url=https://psycnet.apa.org/record/1997-03377-007 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Jedno od značajnih područja forenzičke psihologije jeste procjena vjerodostojnosti svjedočenja i pouzdanosti pamćenja, pri čemu psiholozi mogu djelovati kao vještaci u sudskim postupcima. Njihova stručna mišljenja najčešće se odnose na tačnost svjedočenja, pouzdanost policijskih ispitivanja, kao i procjenu najboljeg interesa djeteta u predmetima starateljstva.<ref name="Weiner_Otto_2014_Handbook">{{cite book |last1=Weiner |first1=Irving B. |last2=Otto |first2=Randy K. |year=2014 |title=The Handbook of Forensic Psychology |edition=4. izd. |publisher=John Wiley & Sons |location=Hoboken |isbn=978-1-118-34841-3 |url=https://www.ajustfuture.org/wp-content/uploads/2020/12/handbook_to_forensic_psychology.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U tom okviru forenzički psiholozi se rijetko direktno uključuju u tok kriminalističkih istraga,<ref name="Huss_2001_Forensic">{{cite journal |last1=Huss |first1=M. T. |year=2001 |title=What is forensic psychology? It's not Silence of the Lambs! |journal=Eye on Psi Chi |volume=5 |issue=3 |pages=25–27 |doi=10.24839/1092-0803.Eye5.3.25 |url=https://www.psichi.org/page/053EyeSpring01cHuss |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> dok se neposredniji rad na istražnim aktivnostima češće povezuje s [[Kriminalistička psihologija|kriminalističkom psihologijom]] kao širim primijenjenim područjem. [[Pravna psihologija]] obuhvata šire područje primjene psiholoških principa u pravnom sistemu i uključuje teorijska i empirijska istraživanja odnosa između psiholoških procesa i pravnih normi. U praksi se često javlja izazov usklađivanja različitih epistemoloških pristupa, budući da psihologija svoje nalaze izražava kroz vjerovatnoće i nivoe pouzdanosti, dok pravni sistem zahtijeva binarne odluke poput krivice ili nevinosti.<ref name="Ogloff_Finkelman_1999_Overview">{{cite book |last1=Ogloff |first1=James R. P. |last2=Finkelman |first2=D. |year=1999 |chapter=Psychology and law: An overview |editor-last1=Roesch |editor-first1=Ronald |editor-last2=Hart |editor-first2=Stephen D. |editor-last3=Ogloff |editor-first3=James R. P. |title=Psychology and Law: The State of the Discipline |publisher=Kluwer Academic / Plenum Publishers |location=New York |pages=1–20 |url=https://www.gbv.de/dms/spk/sbb/toc/249755971.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> [[Kriminalistička psihologija]] usmjerena je na psihološko razumijevanje kriminalnog ponašanja i češće je povezana s istragama, profiliranjem počinioca i analizom faktora koji doprinose kriminalitetu, čime se razlikuje od forenzičke psihologije koja je više usmjerena na sudske i evaluacijske procese. [[Policijska psihologija]] predstavlja posebnu oblast primijenjene psihologije koja se bavi primjenom psiholoških znanja u radu policijskih organizacija. Ona obuhvata savjetovanje policijskih službi, procjenu i selekciju kadrova, unapređenje psihološke spremnosti i otpornosti policijskih službenika, kao i učešće u obukama i profesionalnom razvoju u okviru policijskih struktura. U savremenom razvoju ovih disciplina prisutan je visok stepen međusobnog preklapanja, pri čemu se različite psihološke metode i pristupi koriste u zavisnosti od specifičnog konteksta pravnog, istražnog ili policijskog djelovanja. == Industrijska i organizacijska psihologija == {{Glavni|Industrijska i organizacijska psihologija}} '''Industrijska i organizacijska psihologija''' (I-O psihologija) grana je primijenjene psihologije koja proučava ljudsko ponašanje u radnom okruženju i primjenjuje psihološka saznanja u svrhu unapređenja rada, organizacije i profesionalnog života zaposlenika. Ova disciplina obuhvata širok spektar tema povezanih s radnim mjestom, uključujući zapošljavanje, [[Selekcija kadrova|selekciju kadrova]], [[obuka i profesionalni razvoj|obuku i profesionalni razvoj]], [[Procjena radnog učinka|procjenu radnog učinka]], [[zadovoljstvo poslom]], [[radna motivacija|radnu motivaciju]], [[ponašanje na poslu]], [[stres na poslu]], prevenciju nesreća na radu, [[sigurnost i zdravlje na radu]], [[menadžment|rukovođenje]], planiranje penzionisanja i nezaposlenost.<ref name="Anastasi_1979_Fields" /> U najširem smislu, [[industrijska i organizacijska psihologija]] predstavlja primjenu psiholoških principa i metoda u radnom okruženju. Jedna od važnih oblasti unutar ove discipline jeste [[analiza radnog mjesta]], koja podrazumijeva detaljno proučavanje zadataka, odgovornosti i sposobnosti potrebnih za obavljanje određenog posla. Takve analize koriste se pri zapošljavanju, procjeni radne uspješnosti i planiranju profesionalnog razvoja zaposlenika.<ref name="Anastasi_1979_Fields" /> Iako sam naziv upućuje na dvije odvojene oblasti — industrijsku i organizacijsku psihologiju — u praksi su one međusobno snažno povezane i teško ih je potpuno razdvojiti. Industrijska psihologija tradicionalno je više usmjerena na oblasti povezane s [[Upravljanje ljudskim resursima|upravljanjem ljudskim resursima]], kao što su [[selekcija kadrova]], [[profesionalna orijentacija]] i [[procjena radnog učinka]]. S druge strane, organizacijska psihologija više se bavi međuljudskim odnosima u organizaciji, komunikacijom, organizacijskom kulturom, timskim radom i stilovima rukovođenja. Međutim, u svakodnevnom radu ove oblasti se prepliću, jer se organizacijski odnosi i psihološke karakteristike zaposlenika neposredno odražavaju na uspješnost rada i funkcionisanje organizacije. Na primjer, prilikom oblikovanja zahtjeva za novo radno mjesto stručnjaci ne procjenjuju samo tehničke kvalifikacije kandidata, već i njihove komunikacijske vještine, sposobnost saradnje i prilagođavanja radnom okruženju. Zbog toga psiholozi u ovoj oblasti obično posjeduju znanja iz obje discipline, iako se mogu specijalizirati za određena područja rada. Među značajnim oblastima istraživanja nalaze se i rukovođenje, profesionalna obuka zaposlenika, organizacijska efikasnost i procjena radne uspješnosti. Srodnu oblast predstavlja i [[vojna psihologija]], koja uključuje istraživanja usmjerena na klasifikaciju, obuku i radnu uspješnost pripadnika [[Vojska|vojske]].<ref name="Pezdek_2006_Cognitive">{{cite book |last1=Pezdek |first1=Kathy |last2=Deffenbacher |first2=Kenneth A. |last3=Lam |first3=Shirley |last4=Hoffman |first4=Robert R. |year=2006 |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |editor1-last=Donaldson |editor1-first=Stewart I. |editor2-last=Berger |editor2-first=Dale E. |editor3-last=Pezdek |editor3-first=Kathy |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |location=Mahwah, New Jersey |chapter=Cognitive Psychology: Applications and Careers |url=https://www.researchgate.net/publication/224843638_Cognitive_Psychology_Applications_and_Careers |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Medicinska i klinička psihologija == {{Glavni|Medicinska psihologija|Klinička psihologija}} === Medicinska psihologija === {{Glavni|Medicinska psihologija}} [[Medicinska psihologija]] predstavlja oblast primijenjene psihologije koja se bavi primjenom psiholoških principa, teorija i naučnih saznanja u području [[Zdravlje|zdravlja]] i [[bolest]]i. Njena svrha jeste razumijevanje psiholoških faktora povezanih s nastankom, tokom i liječenjem somatskih (tjelesnih) bolesti i [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]], kao i unapređenje [[Mentalno zdravlje|psihičkog]] i fizičkog zdravlja pacijenata. Ova oblast povezuje psihološke i medicinske pristupe u proučavanju odnosa između tjelesnog zdravlja, [[emocija]], [[Mišljenje|mišljenja]] i [[Ponašanje|ponašanja]]. Prema definiciji [[Američko psihološko udruženje|Američkog psihološkog udruženja]] (APA), medicinska psihologija integriše somatske i psihoterapijske metode u liječenju [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]], rehabilitaciji zdravlja i tretmanu emocionalnih, kognitivnih, bihevioralnih poremećaja i poremećaja povezanih s upotrebom psihoaktivnih supstanci. Medicinski psiholozi učestvuju u procjeni psiholoških aspekata bolesti, pružanju podrške pacijentima tokom liječenja i rehabilitacije i saradnji s drugim zdravstvenim stručnjacima. Prema Museu i Mooreu, jedno od obilježja medicinske psihologije jeste njena povezanost sa [[psihofarmakologija|psihofarmakologijom]], što ovu oblast razlikuje od pojedinih drugih oblika psihoterapije i savjetodavnog rada.<ref name="Muse_Moore_2012_Handbook">{{cite book |editor1-last=Muse |editor1-first=Mark |editor2-last=Moore |editor2-first=Bret A. |year=2012 |title=Handbook of Clinical Psychopharmacology for Psychologists |publisher=John Wiley & Sons |location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-0470907573 |url=https://books.google.ba/books/about/Handbook_of_Clinical_Psychopharmacology.html?id=15mn4ej-fFQC |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Klinička psihologija === {{Glavni|Klinička psihologija}} [[Klinička psihologija]] obuhvata proučavanje i primjenu psihologije s ciljem razumijevanja, prevencije i ublažavanja psihološki uslovljenih poteškoća, poremećaja i funkcionalnih smetnji, kao i unapređenja subjektivnog [[mentalno zdravlje|mentalnog blagostanja]] i ličnog razvoja.<ref name="APA_Clinical_Specialty">{{cite web |author=American Psychological Association |year=2020 |title=Clinical Psychology |url=https://www.apa.org/ed/graduate/specialize/clinical |website=APA.org |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U okviru kliničke prakse posebno mjesto zauzimaju psihološka procjena i psihoterapija, dok klinički psiholozi često obavljaju i istraživački rad, nastavu, savjetodavni rad, forenzička vještačenja i učestvuju u razvoju i upravljanju programima u oblasti mentalnog zdravlja.<ref name="Brain_2002_Advanced">{{cite book |last=Brain |first=Christine |year=2002 |title=Advanced Psychology: Applications, Issues and Perspectives |publisher=Nelson Thornes |location=Cheltenham |isbn=978-0-17-490058-0 |url=https://archive.org/details/advancedpsycholo0000brai |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Unutar ove oblasti razvila se i klinička [[Neuropsihologija|neuropsihologija]], koja se bavi procjenom i tretmanom osoba s [[stečeno oštećenje mozga|stečenim oštećenjima mozga]]. U većini zemalja klinička psihologija predstavlja regulisanu profesiju u sistemu mentalnog zdravlja. Klinički psihološki rad odvija se kroz različite [[Psihoterapija|psihoterapijske]] pristupe, koji podrazumijevaju strukturiran odnos između stručnjaka i klijenta (pojedinca, para, porodice ili grupe). Cilj ovog odnosa jeste uspostavljanje terapijskog saveza, razumijevanje prirode psiholoških poteškoća i razvijanje novih obrazaca [[Mišljenje|mišljenja]], [[emocija]] i [[Ponašanje|ponašanja]]. U savremenoj kliničkoj psihologiji razvijeno je više teorijskih i terapijskih pravaca, među kojima se najčešće izdvajaju [[Psihodinamska psihoterapija|psihodinamski]], [[Kognitivno-bihevioralna terapija|kognitivno-bihevioralni]], [[Humanistička psihologija|humanističko-egzistencijalni]] i [[Porodična terapija|sistemski odnosno porodični pristup]]. Istovremeno, prisutan je trend integracije različitih terapijskih modela, što je povezano s rastućim razumijevanjem utjecaja kulturnih, rodnih, duhovnih i individualnih razlika na psihološki tretman. Istraživanja ukazuju da su različiti psihoterapijski pristupi u velikoj mjeri slične efikasnosti, pri čemu se kao zajednički faktor uspješnosti posebno ističe kvalitet terapijskog odnosa između klijenta i terapeuta.<ref name="Leichsenring_Leibing_2003">{{cite journal |last1=Leichsenring |first1=Falk |last2=Leibing |first2=Eric |date=juli 2003 |title=The Effectiveness of Psychodynamic Therapy and Cognitive Behavior Therapy in the Treatment of Personality Disorders: A Meta-Analysis |journal=American Journal of Psychiatry |volume=160 |issue=7 |pages=1223–1232 |doi=10.1176/appi.ajp.160.7.1223 |url=https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/appi.ajp.160.7.1223 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Reisner_2005_Common">{{cite journal |last=Reisner |first=Andrew |date=2005 |title=The common factors, empirically validated treatments, and recovery models of therapeutic change |journal=The Psychological Record |volume=55 |issue=3 |pages=377–400 |doi=10.1007/BF03395517 |url=https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=tpr |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165820/https://opensiuc.lib.siu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=tpr |archive-date=6. 8. 2020 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Zbog toga se u obrazovanju i profesionalnoj praksi sve više razvijaju integrativni i eklektički pristupi psihoterapiji. Klinički psiholozi u pravilu ne propisuju lijekove, iako u pojedinim državama postoji ograničena praksa propisivanja u okviru proširenih kompetencija psihologa, posebno u području [[Medicinska psihologija|medicinske psihologije]].<ref name="Klusman_2001_Prescribing">{{cite journal |last=Klusman |first=Lawrence |date=oktobar 2001 |title=Prescribing Psychologists and Patients' Medical Needs: Lessons From Clinical Psychiatry |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=32 |issue=5 |pages=496–500 |doi=10.1037/0735-7028.32.5.496 |url=https://www.researchgate.net/publication/232431260_Prescribing_psychologists_and_patients'_medical_needs_Lessons_from_clinical_psychiatry |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kada je farmakološko liječenje potrebno, klinički psiholozi najčešće sarađuju s [[Psihijatrija|psihijatrima]] i drugim zdravstvenim stručnjacima, uključujući socijalne radnike i druge članove multidisciplinarnih timova u [[Zdravstvena zaštita|zdravstvenoj zaštiti]]. == Obrazovanje == {{Glavni|Pedagoška psihologija}} [[Pedagoška psihologija]] bavi se proučavanjem načina na koji ljudi uče u [[obrazovanje|obrazovnim]] okruženjima, posebno u [[škola]]ma. Psiholozi istražuju efekte različitih obrazovnih metoda i intervencija, kao što su metode podučavanja čitanja zasnovane na [[Fonetika|fonetici]] i pristupi koji se zasnivaju na razumijevanju [[Cjelovit jezik|cjelovitog jezika]] u ranom usvajanju čitanja. Također proučavaju razloge zbog kojih se proces učenja razlikuje u različitim situacijama i kod različitih [[učenik]]a.<ref name="Pezdek_2006_Cognitive" /> Jedno od značajnih područja pedagoške psihologije jeste i psihologija nastave, koja proučava procese poučavanja, odnose između nastavnika i učenika i uslove koji doprinose uspješnom učenju. U savremenoj stručnoj i akademskoj upotrebi sve češće se, umjesto naziva pedagoška psihologija, koristi termin [[Edukacijska psihologija|edukacijska psihologija]],<ref name="Syllabus_UNTZ_Edukacijska">{{cite web |author=Filozofski fakultet Univerziteta u Tuzli |year=2016 |title=Syllabus: Edukacijska psihologija; motivacijsko-socijalni procesi (II ciklus studija) |url=https://www.unitz.ba/wp-content/uploads/programi2/Syllabus/II%20ciklus/Filozofski%20fakultet/Psihologija/Nastavni%20plan%20u%20primjeni%20od%202016-17/Edukacijska%20psihologija;%20motivacijsko-socijalni%20procesi.pdf |website=Unitz.ba |access-date=22. 5. 2026 |language=bs}}</ref> dok se na pojedinim univerzitetima predmet pedagoške psihologije naziva i ″psihologija učenja i poučavanja″. Pedagoška psihologija u velikoj mjeri se zasniva na teorijskim i istraživačkim saznanjima drugih psiholoških disciplina, posebno [[kognitivna nauka|kognitivne nauke]] i bihevioristički usmjerenih istraživanja učenja. == Oglašavanje == {{Glavni|Oglašavanje}} [[Datoteka:Picadilly Circus London by night 2006.jpg|mini|desno|300px|Digitalne reklame na trgu Piccadilly Circus u Londonu]] Psihologija se dugo koristi u oblasti [[Oglašavanje|oglašavanja]] i [[marketing]]a radi proučavanja načina na koje reklamne poruke utječu na ponašanje potrošača. Poslovne kompanije i marketinške agencije često sarađuju s psiholozima kako bi procijenili koje vrste poruka, vizuelnih sadržaja i emocionalnih podsticaja najefikasnije utječu na odluke o kupovini određenog proizvoda. U kreiranju reklamnih kampanja posebno učestvuju stručnjaci iz oblasti [[kognitivna psihologija|kognitivne]], [[Psihologija medija|medijske]] i [[socijalna psihologija|socijalne psihologije]]. Njihov rad usmjeren je na proučavanje [[pažnja|pažnje]], [[Percepcija|percepcije]], [[Motivacija|motivacije]], [[Stavovi|stavova]], [[emocija]] i procesa donošenja odluka kod potrošača. Psihološka istraživanja koriste se za oblikovanje reklamnih sadržaja koji će ostaviti snažniji emocionalni utisak i biti lakše zapamćeni. U istraživanjima oglašavanja posebna pažnja posvećuje se utjecaju nesvjesnih procesa, stvaranju lojalnosti prema brendu i načinima na koje reklamne poruke oblikuju potrošačke navike.<ref name="Pezdek_2006_Cognitive" /> Međutim, djelovanje nesvjesnih utjecaja u oglašavanju ostaje predmet rasprava i različitih naučnih tumačenja. Savremeno oglašavanje često koristi psihološka saznanja u kombinaciji s vizuelnim i medijskim tehnikama, uključujući [[humor]], prikaz [[Nasilje|nasilja]], [[seksualnost]] i emocionalne sadržaje, s ciljem povećanja pažnje publike i efikasnosti reklamnih kampanja.<ref name="Furnham_2019_Advertising">{{cite journal |last=Furnham |first=Adrian |date=2019 |title=Advertising: The contribution of applied cognitive psychology |journal=Applied Cognitive Psychology |volume=33 |issue=2 |pages=168–175 |doi=10.1002/acp.3458 |hdl=11250/2723854 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/acp.3458 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Saobraćajna psihologija == {{Glavni|Saobraćajna psihologija}} [[Saobraćajna psihologija]] predstavlja primijenjenu disciplinu unutar psihologije koja proučava odnos između psiholoških procesa, kognitivnih funkcija i ponašanja učesnika u [[saobraćaj]]u. Ova oblast bavi se načinima na koje percepcija, pažnja, donošenje odluka, emocije, motivacija i druge psihološke karakteristike utječu na ponašanje vozača, pješaka i drugih učesnika u saobraćaju. Osnovni cilj saobraćajne psihologije jeste primjena psiholoških teorija i istraživačkih nalaza radi unapređenja sigurnosti i efikasnosti saobraćaja. U tom kontekstu saobraćajni psiholozi proučavaju različite probleme, uključujući [[Saobraćajna nesreća|saobraćajne nesreće]], prekoračenje brzine, saobraćajne gužve i obrasce rizičnog ponašanja u saobraćaju.<ref name="Rothengatter_1997_Road">{{cite journal |last=Rothengatter |first=T. |year=1997 |title=Psychological aspects of road user behavior |journal=Applied Psychology: An International Review |volume=46 |issue=3 |pages=223–234 |doi=10.1111/j.1464-0597.1997.tb01227.x |url=https://iaap-journals.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1464-0597.1997.tb01227.x |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Pored istraživačkog rada, saobraćajni psiholozi učestvuju i u edukaciji učesnika u saobraćaju, razvoju preventivnih programa i oblikovanju strategija usmjerenih na promjenu stavova i ponašanja vozača. Posebna pažnja posvećuje se motivaciji za sigurno ponašanje u saobraćaju, razvoju saobraćajne kulture i smanjenju faktora rizika koji mogu dovesti do nesreća.<ref name="Goldenbeld_2000_Psychological">{{cite journal |last1=Goldenbeld |first1=C. |last2=Levelt |first2=P. B. M. |last3=Heidstra |first3=J. |year=2000 |title=Psychological perspectives on changing driver attitude and behaviour |journal=Recherche-Transports-Securite |volume=67 |pages=65–81 |doi=10.1016/s0761-8980(00)90108-0 |url=https://www.researchgate.net/publication/223583625_Psychological_perspectives_on_changing_driver_attitude_and_behaviour |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Savjetodavna psihologija == {{Glavni|Savjetodavna psihologija}} [[Savjetodavna psihologija]] predstavlja primijenjenu oblast psihologije koja obuhvata naučna istraživanja i praktični rad usmjeren na unapređenje psihološkog blagostanja i prilagođavanja pojedinca različitim životnim izazovima i društvenom okruženju. Bavi se pitanjima ličnog razvoja, međuljudskih odnosa, obrazovanja, profesionalnog usmjeravanja i svakodnevnog funkcionisanja u različitim životnim okolnostima.<ref name="Gelso_Fretz_2000">{{cite book |last1=Gelso |first1=Charles J. |last2=Fretz |first2=Bruce R. |year=2000 |title=Counseling Psychology |publisher=Harcourt College Publishers |location=Fort Worth |language=en}}</ref> Posebna pažnja posvećuje se razumijevanju uobičajenih životnih poteškoća i procesima prilagođavanja tokom različitih životnih razdoblja. Savjetodavni psiholozi pomažu pojedincima u unapređenju kvaliteta života, smanjenju i [[Upravljanje stresom|upravljanju stresom]] i poboljšanju ukupnog psihološkog i socijalnog funkcionisanja. Intervencije koje koriste mogu biti kratkoročne ili dugoročne, a najčešće su usmjerene na konkretne probleme i ostvarivanje određenih ciljeva. U [[Savjetodavna psihologija|savjetodavnoj psihologiji]] posebno se naglašava značaj individualnih razlika, prevencije psiholoških poteškoća, ličnog razvoja i prilagođavanja tokom različitih životnih razdoblja.<ref name="APA_Div17_WhatIs">{{cite web |author=Society of Counseling Psychology |title=What is Counseling Psychology? |url=https://www.div17.org/what-is-counseling-psychology- |website=Div17.org |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Kao oblast primijenjene psihologije, [[Savjetodavna psihologija|savjetodavna psihologija]] zasniva se na primjeni naučno potvrđenih psiholoških metoda i [[istraživanja]] u radu s pojedincima i grupama. Razvoj naučnih istraživanja omogućio je primjenu različitih pristupa i tehnika savjetovanja, kao i procjenu njihove efikasnosti u unapređenju [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]] i psihološkog funkcionisanja.<ref name="Nutt_2003_Treasurer">{{cite journal |last=Nutt |first=Roberta L. |date=januar 2003 |title=Treasurer's Report: Division of Counseling Psychology—2002 Budget |journal=The Counseling Psychologist |volume=31 |issue=1 |pages=116–122 |doi=10.1177/0011000003031001014 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0011000003031001014 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Sportska psihologija == {{Glavni|Sportska psihologija}} [[Sportska psihologija]] predstavlja specijaliziranu oblast psihologije koja proučava psihološke faktore povezane sa [[sport]]om, [[fizička aktivnost|fizičkom aktivnošću]] i vježbanjem, te primjenjuje psihološka saznanja s ciljem unapređenja individualnog i [[Tim|tim]]skog učinka. Ova disciplina bavi se načinima na koje emocije, motivacija, pažnja, samopouzdanje i drugi psihološki procesi utječu na sportske performanse i ponašanje sportista. Pristup sportske psihologije razlikuje se od pristupa trenera i sportista jer je prvenstveno usmjeren na psihološku pripremu i mentalne procese koji prate sportsko izvođenje.<ref name="Ravizza_2006_Awareness" /> Dok treneri najveću pažnju posvećuju fizičkoj pripremi i tehničko-taktičkim aspektima sporta, sportski psiholozi nastoje pomoći sportistima u razvoju mentalnih vještina koje doprinose stabilnijem i uspješnijem nastupu. U okviru sportske psihologije posebna pažnja posvećuje se upravljanju emocijama, povećanju motivacije, razvoju koncentracije i samopouzdanja i ublažavanju psiholoških posljedica povreda, stresa i slabijih rezultata. Među najčešće korištenim tehnikama nalaze se postavljanje ciljeva, relaksacija, vizualizacija, razvoj unutrašnjeg govora i samokontrole, trening pažnje i koncentracije, kao i različiti oblici mentalne pripreme za takmičenja. Principi sportske psihologije primjenjuju se i izvan sporta, u aktivnostima koje zahtijevaju visok nivo motoričkog, emocionalnog i psihološkog izvođenja, kao što su muzika, gluma, javni nastup i druge profesionalne aktivnosti. Zbog toga se ova oblast razvija interdisciplinarno, povezujući psihologiju sa [[kineziologija|kineziologijom]], sportskim i tjelesnim naukama, fizičkim obrazovanjem, kao i savjetodavnim i psihoterapijskim pristupima. == Školska psihologija == {{Glavni|Školska psihologija}} '''Školska psihologija''' predstavlja granu primijenjene psihologije koja povezuje saznanja [[klinička psihologija|kliničke]] i [[pedagosška psihologija|edukacijske psihologije]] s ciljem razumijevanja i rješavanja obrazovnih, razvojnih, emocionalnih i bihevioralnih problema djece i [[Adolescencija|adolescenata]] u školskom okruženju. Njena osnovna svrha jeste unapređenje procesa [[Učenje|učenja]], [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]] i opće dobrobiti [[učenik]]a, kao i podrška razvoju podsticajnog i sigurnog obrazovnog okruženja. Stručnjaci iz ove oblasti obrazuju se iz različitih područja [[Psihologija|psihologije]] i [[Pedagogija|pedagogije]], uključujući [[Razvoj djeteta|razvoj djece]] i adolescenata, teorije učenja, [[Psihološka procjena|psihološku procjenu]], [[Psihologija ličnosti|teorije ličnosti]], [[Savjetodavna psihologija|savjetodavni]] i [[Psihoterapija|terapijski rad]], specijalno obrazovanje i [[Psihopatologija|psihopatologiju]] djece i mladih. Njihov profesionalni rad zasniva se na naučnim istraživanjima, etičkim standardima i primjeni empirijski provjerenih metoda u obrazovnoj praksi.<ref name="Tilly_SchoolPsych_2008">{{cite book |last=Tilly |first=W. David |date=2008 |title=The evolution of school psychology to science-based practice: Problem solving and the three-tiered model |journal=Best practices in school psychology V |volume=1 |pages=17–31 |url=https://www.researchgate.net/publication/242286767_The_Evolution_of_School_Psychology_to_Science-Based_Practice_Problem_Solving_and_the_Three-Tiered_Model |access-date=23. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Bujari_Psychologist_2021">{{cite journal |last=Bujari |first=Remzi |date=2021 |title=The Role of School Psychologist in Presenting Positive Development Innovations in Learning |journal=Management Studies |volume=9 |issue=6 |pages=448–461 |publisher=David Publishing |doi=10.17265/2328-2185/2021.06.003 |url=https://www.davidpublisher.com/Public/uploads/Contribute/61b0302c21061.pdf |access-date=23. 5. 2026 |language=en}}</ref> U okviru školskog sistema školski psiholozi provode psihološke procjene, identifikuju teškoće u učenju i ponašanju te učestvuju u planiranju i provođenju preventivnih i intervencijskih programa. Njihov rad obuhvata podršku učenicima koji imaju obrazovne, emocionalne ili socijalne poteškoće, ali i aktivnosti usmjerene na unapređenje školskog okruženja u cjelini. Posebna pažnja posvećuje se saradnji škole, porodice i stručnih službi kako bi se osigurala sveobuhvatna podrška razvoju učenika. Školski psiholozi sarađuju s nastavnicima, roditeljima, pedagozima i drugim stručnim saradnicima u rješavanju problema povezanih s učenjem, socijalnim odnosima, ponašanjem i emocionalnim razvojem djece i adolescenata. Njihove aktivnosti mogu uključivati savjetovanje učenika i roditelja, tumačenje rezultata psiholoških procjena, razvoj strategija učenja i socijalnih vještina, kao i provođenje individualnog i grupnog savjetodavnog rada. U mnogim školama učestvuju i u kriznim intervencijama i organizaciji edukacija za nastavnike i školsko osoblje o temama kao što su [[mentalno zdravlje]], upravljanje ponašanjem i stvaranje pozitivne školske klime. Savremena [[Školska psihologija|školska psihologija]] posebno naglašava značaj kulturne i društvene raznolikosti u [[Obrazovanje|obrazovanju]]. Zbog sve većeg broja razreda s učenicima iz različitih kultura, školski psiholozi proučavaju utjecaj kulturnih razlika na proces učenja, komunikaciju i socijalizaciju učenika..<ref name="Ruiz_Cultural_2024">{{cite journal |last=Ruiz |first=Alejandro |date=2024 |title=Cultural Competence in School Psychology: Addressing Diverse Student Needs |journal=International Journal of School and Cognitive Psychology |url=https://www.longdom.org/open-access-pdfs/cultural-competence-in-school-psychology-addressing-diverse-student-needs.pdf |access-date=23. 5. 2026 |language=en}}</ref> Zahvaljujući svojoj ulozi u povezivanju psiholoških i obrazovnih aspekata razvoja djece, školski psiholozi imaju značajan utjecaj na funkcionisanje školskog sistema. Njihov rad podrazumijeva interdisciplinarnu saradnju, primjenu naučno zasnovanih metoda i donošenje stručnih odluka usmjerenih na unapređenje obrazovanja i dobrobiti učenika. == Zdravlje i medicina == {{Glavni|Zdravstvena psihologija}} [[Zdravstvena psihologija]] predstavlja oblast primijenjene psihologije koja proučava način na koji biološki, psihološki, bihevioralni i društveni faktori utječu na zdravlje i bolest.<ref name="APA_Div38_Health">{{cite web |author=American Psychological Association, Division 38 |title=What a Health Psychologist Does and How to Become One |url=http://www.health-psych.org/articles/what_is.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716132441/http://www.health-psych.org/articles/what_is.php |archive-date=16. 7. 2007 |url-status=dead |access-date=22. 5. 2026 |language=en |publisher=Society for Health Psychology}}</ref> Ova disciplina razvila se na osnovama [[Klinička psihologija|kliničke psihologije]], ali je vremenom oblikovala vlastite teorijske i praktične pristupe usmjerene na razumijevanje odnosa između mentalnog i fizičkog zdravlja. Zdravstveni psiholozi najčešće rade u saradnji s drugim zdravstvenim stručnjacima u kliničkim i zdravstvenim ustanovama, iako se mnogi bave i naučnoistraživačkim i nastavnim radom. U okviru zdravstvene psihologije razvilo se više pristupa, među kojima se najčešće izdvajaju klinička psihologija zdravlja, javnozdravstvena psihologija, psihologija zdravlja zajednice i kritička psihologija zdravlja.<ref name="Marks_Murray_2005_Health">{{cite book |last1=Marks |first1=David F. |last2=Murray |first2=Michael |year=2005 |title=Health Psychology: Theory, Research & Practice |edition=2. izd. |publisher=Sage Publications |location=London |isbn=1-4129-0336-X |url=https://archive.org/details/healthpsychology0000unse_d5t4/mode/2up |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Osnovni cilj zdravstvene psihologije jeste razumijevanje i unapređenje zdravstvenog ponašanja ljudi, kako bi se doprinijelo očuvanju zdravlja, prevenciji bolesti i uspješnijem provođenju medicinskih tretmana. U tom kontekstu zdravstveni psiholozi proučavaju navike i ponašanja povezana sa zdravljem, kao i spremnost pacijenata da slijede preporuke i terapijske postupke koje propisuju zdravstveni stručnjaci.<ref name="Friedman_2006_Applying">{{cite book |last=Friedman |first=Howard S. |year=2006 |chapter=Applying Psychology to Promote Health |editor-last1=Donaldson |editor-first1=Stewart I. |editor-last2=Berger |editor-first2=Dale E. |editor-last3=Pezdek |editor-first3=Kathy |title=Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers |publisher=Routledge |location=London |doi=10.4324/9780203837603-13 |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203837603-13/applying-psychology-promote-health-howard-friedman |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> U radu zdravstvenih psihologa često se koriste tehnike [[kognitivno-bihevioralna terapija|kognitivno-bihevioralne terapije]] i modifikacije ponašanja, posebno u promjeni nezdravih životnih navika i razvoju ponašanja koja doprinose očuvanju [[Zdravlje|zdravlja]]. Posebna pažnja posvećuje se i proučavanju stresa, koji se smatra jednim od važnih psiholoških faktora povezanih s fizičkim zdravljem i razvojem različitih bolesti.<ref name="Friedman_2006_Applying" /> Psihologija polazi od stava da su mentalno i fizičko zdravlje međusobno povezani, zbog čega psihološki faktori mogu značajno utjecati na nastanak, tok i oporavak od bolesti.<ref name="Friedman_Silver_2007_Foundations">{{cite book |editor-last1=Friedman |editor-first1=Howard S. |editor-last2=Silver |editor-first2=Roxane Cohen |year=2007 |title=Foundations of Health Psychology |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-515159-6 |url=https://archive.org/details/foundationsofhea0000unse_e9h8 |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Psihologija zdravlja na radu === {{Glavni|Psihologija zdravlja na radu}} '''Psihologija zdravlja na radu''' relativno je nova disciplina nastala povezivanjem [[zdravstvena psihologija|zdravstvene psihologije]], [[Industrijska i organizacijska psihologija|industrijske i organizacijske psihologije]] i oblasti [[zaštita na radu|zaštite zdravlja i sigurnosti na radu]].<ref name="Keller_Ritt_Innovations">{{cite book |editor-last1=Keller |editor-first1=Peter A. |editor-last2=Ritt |editor-first2=Lawrence G. |year=2001 |title=Innovations in Clinical Practice: A Source Book |volume=19 |publisher=Professional Resource Press |location=Sarasota, FL |url=https://archive.org/details/innovationsincli0019unse |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Houdmont_Leka_2010">{{cite book |last1=Houdmont |first1=Jonathan |last2=Leka |first2=Stavroula |chapter=An introduction to occupational health psychology |editor1-last=Leka |editor1-first=Stavroula |editor2-last=Houdmont |editor2-first=Jonathan |title=Occupational Health Psychology |year=2010 |publisher=Wiley-Blackwell |location=Oxford, UK |pages=1–30 |isbn=978-1-4051-9115-9 |url=https://download.e-bookshelf.de/download/0000/5997/25/L-G-0000599725-0002327127.pdf |access-date=22. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ova disciplina razvila je vlastite naučne časopise, stručna udruženja i istraživačke oblasti usmjerene na proučavanje odnosa između rada, zdravlja i psihološke dobrobiti zaposlenih. [[Psihologija zdravlja na radu]] proučava psihosocijalne uslove radnog okruženja i njihov utjecaj na zdravlje zaposlenika. Posebna pažnja posvećuje se faktorima radnog mjesta koji mogu doprinijeti nastanku zdravstvenih poteškoća, kako u oblasti fizičkog zdravlja (poput kardiovaskularnih bolesti)<ref name="Bosma_Whitehall_1997">{{cite journal |last1=Bosma |first1=H. |last2=Marmot |first2=M.G. |last3=Hemingway |first3=H. |last4=Nicholson |first4=A.C. |last5=Brunner |first5=E. |last6=Stansfeld |first6=S.A. |year=1997 |title=Low job control and risk of coronary heart disease in Whitehall II (prospective cohort) study |journal=British Medical Journal |volume=314 |issue=7080 |pages=558–565 |doi=10.1136/bmj.314.7080.558 |pmid=9055714 |pmc=2126031 |language=en }}</ref>, tako i u oblasti [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]] (poput [[Depresija (raspoloženje)|depresije]]).<ref name="Tucker_2005_Multilevel">{{cite journal |last1=Tucker |first1=Jennifer S. |last2=Sinclair |first2=Robert R. |last3=Thomas |first3=Jeffrey L. |year=2005 |title=The multilevel effects of occupational stressors on soldiers' well-being: Organizational attachment and readiness |journal=Journal of Occupational Health Psychology |volume=10 |issue=3 |pages=276–299 |doi=10.1037/1076-8998.10.3.276 |pmid=16060730 |url=https://www.researchgate.net/publication/7686298_The_Multilevel_Effects_of_Occupational_Stressors_on_Soldiers'_Well-Being_Organizational_Attachment_and_Readiness |access-date=22. 5. 2026 |language=en }}</ref> Istraživanja u ovoj oblasti obuhvataju različite psihosocijalne karakteristike radnog mjesta, kao što su stepen autonomije zaposlenika u donošenju odluka,<ref name="Karasek_1979_JobDemands">{{cite journal|last1=Karasek|first1=Robert A.|date=1979|title=Job demands, job decision latitude, and mental strain: Implications for job redesign|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=285–307|doi=10.2307/2392498|jstor=2392498|url=https://movingforwardnetwork.org/wp-content/uploads/2023/04/Karasek_Job-Demands-Job-Decision-Latitude-and-Mental-Strain-Implications-for-Job-Redesign_1979.pdf|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> podrška nadređenih,<ref name="Moyle_1998_Longitudinal">{{cite journal|last1=Moyle|first1=Penelope|date=1998|title=Longitudinal influences of managerial support on employee well-being|journal=Work & Stress|volume=12|issue=1|pages=29–49|doi=10.1080/02678379808256847|url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/02678379808256847|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> organizacijska klima i nivo profesionalnog stresa. Pored identifikacije rizičnih faktora, psihologija zdravlja na radu razvija i primjenjuje intervencije usmjerene na prevenciju ili ublažavanje zdravstvenih problema povezanih s radom.<ref name="Schmitt_2007_OHP">{{cite journal|last1=Schmitt|first1=L.|date=2007|title=OHP interventions: Wellness programs|journal=Newsletter of the Society for Occupational Health Psychology|volume=1|pages=4–5|url=http://sohp.psy.uconn.edu/SOHPNewsletter11.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701130335/http://sohp.psy.uconn.edu/SOHPNewsletter11.pdf|archive-date=1. 7. 2007|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> Rezultati ovih istraživanja imaju značaj i za ekonomsku uspješnost organizacija, jer zdravlje i dobrobit zaposlenika utječu na produktivnost, zadovoljstvo poslom i organizacijsku efikasnost.<ref name="Adkins_1999_Promoting">{{cite journal|last1=Adkins|first1=Janice A.|date=1999|title=Promoting organizational health: The evolving practice of occupational health psychology|journal=Professional Psychology: Research and Practice|volume=30|issue=2|pages=129–137|doi=10.1037/0735-7028.30.2.129|url=https://www.researchgate.net/publication/232589255_Promoting_organizational_health_The_evolving_practice_of_occupational_health_psychology|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> Dodatne oblasti istraživanja uključuju [[nekulturno ponašanje na radnom mjestu]],<ref name="Cortina_2001_Incivility">{{cite journal|last1=Cortina|first1=Lilia M.|last2=Magley|first2=Vicki J.|last3=Williams|first3=Janet H.|last4=Langhout|first4=Regina Day|date=2001|title=Incivility in the workplace: Incidence and impact|journal=Journal of Occupational Health Psychology|volume=6|issue=1|pages=64–80|doi=10.1037/1076-8998.6.1.64|pmid=11199258|url=https://sites.lsa.umich.edu/liliacortina-lab/wp-content/uploads/sites/970/2021/12/Cortina-et-al-2001-JOHP.pdf|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> [[nasilje na radnom mjestu]],<ref name="Kelloway_2006_Handbook">{{cite book|editor1-last=Kelloway|editor1-first=E. Kevin|editor2-last=Barling|editor2-first=Julian|editor3-last=Hurrell|editor3-first=Joseph J.|year=2006|title=Handbook of Workplace Violence|publisher=Sage Publications|location=Thousand Oaks, CA|isbn=978-0-7619-3051-8|url=https://www.researchgate.net/publication/321730982_Handbook_of_workplace_violence|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> prenošenje stresa između poslovnog i privatnog života,<ref name="Haines_2006_Crossover">{{cite journal|last1=Haines|first1=Victor Y. III|last2=Marchand|first2=Alain|last3=Harvey|first3=Steve|date=2006|title=Crossover of workplace aggression experiences in dual-earner couples|journal=Journal of Occupational Health Psychology|volume=11|issue=4|pages=305–314|doi=10.1037/1076-8998.11.4.305|pmid=17059295|url=https://zenodo.org/records/889764|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> [[nezaposlenost]],<ref name="Feldt_2005_Coherence">{{cite journal|last1=Feldt|first1=Taru|last2=Leskinen|first2=Esko|last3=Kinnunen|first3=Ulla|date=2005|title=Structural invariance and stability of sense of coherence: A longitudinal analysis of two groups with different employment experiences|journal=Work & Stress|volume=19|issue=1|pages=68–83|doi=10.1080/02678370500084441|url=https://doi.org/10.1080/02678370500084441|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> smanjenje broja zaposlenih,<ref name="Moore_2004_Downsizing">{{cite journal|last1=Moore|first1=Sarah|last2=Grunberg|last2=Leon|last3=Greenberg|first3=Edward|date=2004|title=Repeated downsizing contact: The effects of similar and dissimilar layoff experiences on work and well-being outcomes|journal=Journal of Occupational Health Psychology|volume=9|issue=3|pages=247–257|doi=10.1037/1076-8998.9.3.247|pmid=15279519|url=https://www.researchgate.net/publication/8429477_Repeated_Downsizing_Contact_The_Effects_of_Similar_and_Dissimilar_Layoff_Experiences_on_Work_and_Well-Being_Outcomes|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> [[sigurnost na radu]]<ref name="Kidd_1996_Farming">{{cite journal|last1=Kidd|first1=Pamela|last2=Scharf|first2=Thomas|last3=Veazie|first3=Mark|date=1996|title=Linking stress and injury in the farming environment: A secondary analysis|journal=Health Education Quarterly|volume=23|issue=2|pages=224–237|doi=10.1177/109019819602300207|pmid=8744874|url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/109019819602300207|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> i prevenciju nesreća na radnom mjestu.<ref name="Williamson_1995_Accidents">{{cite journal|last1=Williamson|first1=Ann M.|last2=Feyer|first2=Anne-Marie|date=1995|title=Causes of accidents and the time of day|journal=Work & Stress|volume=9|issue=2–3|pages=158–164|doi=10.1080/02678379508256550|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02678379508256550|access-date=22. 5. 2026|language=en}}</ref> Među najznačajnijim stručnim časopisima iz ove oblasti nalaze se ''[[Journal of Occupational Health Psychology]]'' i ''[[Work & Stress]]''. Važne međunarodne organizacije povezane s psihologijom zdravlja na radu uključuju Naučni odbor za organizaciju rada i psihosocijalne faktore pri [[Međunarodna komisija za medicinu rada|Međunarodnoj komisiji za medicinu rada]] (ICOH-WOPS),<ref name="ICOH_About">{{cite web|url=https://www.icohweb.org/site/about-icoh.asp|title=About ICOH|author=International Commission on Occupational Health|website=icohweb.org|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> [[Društvo za psihologiju zdravlja na radu Sjedinjenih Američkih Država|Društvo za psihologiju zdravlja na radu]] (SOHP)<ref name="SOHP_Official">{{cite web|url=https://sohp-online.org/|title=Society for Occupational Health Psychology|author=Society for Occupational Health Psychology|website=sohp-online.org|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> i [[Evropska akademija za psihologiju zdravlja na radu]] (EAOHP).<ref name="EAOHP_About">{{cite web|url=https://eaohp.org/about-us/the-eaohp/|title=The EAOHP|author=European Academy of Occupational Health Psychology|website=eaohp.org|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> == Dodatne oblasti == * [[Psihologija zajednice]] * [[Ekološka psihologija]] * [[Psihologija medija]] * [[Operativna psihologija]] * [[Psihologija mira]] * [[Psihologija mode]] == Također pogledajte == * [[Lingvistika]] * [[Neuronauka]] * [[Socijalni rad]] * [[Pregled psihologije]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Applied Psychology}} * [https://web.archive.org/web/20150523222040/http://www.psychologicalscience.org/teaching/hci/ Dokumenti Inicijative za ljudski kapital] Američkog psihološkog društva (danas Udruženje za psihološke nauke) {{en simbol}} {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Primijenjena psihologija| ]] qwqyvmyvxpzbhfkbrqphn3iyt067ult Dijabetes tipa 2 0 534850 3848644 3848378 2026-05-22T17:22:39Z AnToni 2325 3848644 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/>ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536..41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO..993471X }}</ref> Pregled iz 2019. pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope [[gojaznost]]i. Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih u [[egipat]]skom rukopisu iz oko 1500. p.n.e, u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] 9jmskigqhop2a2ikgyp0j6ufmuyxhb2 3848645 3848644 2026-05-22T17:23:30Z AnToni 2325 /* Genetika */ 3848645 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/><ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536..41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO..993471X }}</ref> Pregled iz 2019. pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope [[gojaznost]]i. Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih u [[egipat]]skom rukopisu iz oko 1500. p.n.e, u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500 [[naše ere|n.e.]], pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] o7siqecnfrxwuc7rffcalepigh54vkb 3848646 3848645 2026-05-22T17:24:57Z AnToni 2325 /* Historija */ 3848646 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/><ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536..41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[|beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO..993471X }}</ref> Pregled iz 2019. pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope [[gojaznost]]i. Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih u [[egipat]]skom rukopisu iz oko 1500. p. n. e, u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500, pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] ga0jbgct0ofhtbltjnk31hhug0gmdjv 3848648 3848646 2026-05-22T17:26:06Z AnToni 2325 /* Medicinska stanja */ 3848648 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/><ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536..41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO..993471X }}</ref> Pregled iz 2019. pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope [[gojaznost]]i. Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih u [[egipat]]skom rukopisu iz oko 1500. p. n. e, u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500, pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] 164l7eff6its2lsc2ucc14w6ak6ky8d 3848649 3848648 2026-05-22T17:27:44Z AnToni 2325 /* Način života */ 3848649 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Other symptoms may include [[loss of taste]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti]] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/><ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536..41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO..993471X }}</ref> Pregled iz 2019. pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope [[gojaznost]]i. Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih u [[egipat]]skom rukopisu iz oko 1500. p. n. e, u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500, pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] 7hyrbuabtu4h2u4v92scukrpbqzyd0o 3848684 3848649 2026-05-22T21:13:51Z Genetičar 181151 /* Znaci i simptomi */ 3848684 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Drugi simptomi mogu uključivati ​​[[gubitak okusa]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti]] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/><ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536..41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO..993471X }}</ref> Pregled iz 2019. pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope [[gojaznost]]i. Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih u [[egipat]]skom rukopisu iz oko 1500. p. n. e, u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500, pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolest gušterače i metabolizam glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] qeoq8gcmc3r0kthy4pa8ryjykq5amvj 3848774 3848684 2026-05-23T10:47:23Z AnToni 2325 /* Vanjski linkovi */ 3848774 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime=Dijabetes tipa 2 | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug je univerzalni simbol dijabetesa.<ref>{{Cite web|title= Diabetes Blue Circle Symbol| url= http://www.diabetesbluecircle.org| date=17 March 2006| website= diabetesbluecircle.org |publisher= International Diabetes Federation |archive-date=5 August 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070805042346/http://www.diabetesbluecircle.org/ }}</ref> | specijalnost = [[Endokrinologija]] | sinonimi = Dijabetes tip 2, <br>dijabetes odrasle dobi<br/> insulin-neovisni dijabetes | simptomi = [[polidipsija|Pojačana žeđ]], [[poliurija|učestalo mokrenje]], neobjašnjiv [[gubitak težine]], [[polifagija|povećana glad]] | komplikacije = [[Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]], [[dijabetička ketoacidoza]], [[bolest srca]], [[moždani udar]], [[dijabetička retinopatija]], [[zatajenje bubrega]], amputacija donjih ekstremiteta [[amputacija]] | pojava = Srednja ili starija dob | trajanje = Dugoročno | uzroci = [[Gojaznost]], [[fizička neaktivnost|nedostatak vježbanja]], [[Nasljednost|genetika]] | rizici = | dijagnoza = [[krvni test|Analiza krvi]] | diferencijal = | prevencija = Održavanje [[normalne težine]], [[fizička vježba|vježbanje]], [[zdrava prehrana]] | liječenje = [[dijabetička prehrana|promjene u prehrani]], [[vježbanje]], [[lijekovi za dijabetes]] kao što su [[metformin]] i [[insulin]], [[barijatrijska hirurgija]] | lijek =[[Metformin]] i [[insulin]] | prognoza = 10 godina kraće [[očekivani životni vijek]] | frekvencija = 392 miliona pregledanih (2015.) | smrtnost = }} '''Dijabetes tipa 2''' ('''T2D'''), ranije poznat kao '''dijabetes odraslih''', je oblik [[dijabetes melitus]]a koji karakterizira [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[insulinska rezistencija]] i relativni nedostatak [[insulin]]a.<ref name="NIH2014Cause">{{cite web|title= Causes of Diabetes|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hispt0015|website= niddk.nih.gov | publisher= National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=10 February 2016|date=June 2014 |url-status=live |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202083725/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/Diabetes/causes-diabetes/Pages/index.aspx }}</ref> ==Znaci i simptomi== [[Slika:Main symptoms of diabetes.svg|thumb|upright=1.9| Pregled najznačajnijih simptoma dijabetesa]] Klasični simptomi dijabetesa su učečestalo [[mokrenje]] ([[poliurija]]), pojačana žeđ ([[polidipsija]]), pojačana glad ([[polifagija]]) i gubitak težine.<ref name=Vij2010>{{cite journal | vauthors = Vijan S | title = In the clinic. Type 2 diabetes | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 152 | issue = 5 | pages = ITC31–15; quiz ITC316 | date = March 2010 | pmid = 20194231 | doi = 10.7326/0003-4819-152-5-201003020-01003 | s2cid = 207535925 }}</ref> Ostali simptomi koji su obično prisutni prilikom dijagnoze uključuju anamnezu [[zamućeni vid|zamućenog vida]], [[svrbež|pruritusa]], [[periferna neuropatija|periferne neuropatije]], rekurentne [[vulvovaginitis|vaginske infekcije]] i [[umor]].<ref name="Green2011">{{cite book |title=Greenspan's basic & clinical endocrinology |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2011 |isbn=978-0-07-162243-1 |veditors=Gardner DG, Shoback D |edition=9th |location=New York |chapter=Chapter 17: Pancreatic hormones & diabetes mellitus |oclc=613429053}}</ref> Drugi simptomi mogu uključivati ​​[[gubitak okusa]].<ref>{{cite book | vauthors = Rathee M, Prachi J |title=StatPearls |date=2019 |publisher=StatPearls Publishing |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK549775/ |chapter=Ageusia|pmid=31747182 }}</ref> Mnogi ljudi, međutim, nemaju simptome tokom prvih nekoliko godina i dijagnoza se postavlja rutinskim testiranjem.<ref name=Green2011/> Mali broj ljudi s dijabetesom tipa 2 može razviti [[hiperosmno hiperglikemijsko stanje]] (stanje vrlo visokog šećera u krvi povezano sa [[smanjeni nivo svijesti|smanjenim nivoom svijesti]] i [[hipotenzija|niskim krvnim pritiskom]]).<ref name=Green2011/> ===Komplikacije=== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Dijabetes tipa 2 obično je [[hronična bolest]], povezana s deset godina kraćim životnim vijekom.<ref name=Will2011>"Causes of Diabetes". niddk.nih.gov. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. June 2014. Archived from the original on 2 February 2016. Retrieved 10 February 2016.</ref><ref name=ToolsPredictRisk>{{Cite web |title=Developing tools to help predict future risk for diabetes and heart attack |url=https://www.bmh.manchester.ac.uk/stories/developing-tools-to-help-predict-future-risk-for-diabetes/ |access-date=2024-03-20 |website=Faculty of Biology, Medicine and Health |language=en}}</ref> Djelimično je to zbog niza komplikacija s kojima je povezan. dva do četiri puta većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti, uključujući ishemijsku bolest srca i [[moždani udar]]; 20 puta veći broj [[amputacija]] [[noga|donjih ekstremiteta]] i povećane stope hospitalizacija.<ref name="Will2011"/> U razvijenom svijetu, a sve više i drugdje, dijabetes tipa 2 je najveći uzrok netraumatskog sljepoće i zatajenja bubrega.<ref name="AFP09"/> Također je povezan s povećanim rizikom od kognitivne disfunkcije i [[demencija]], kroz bolesti poput [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] i vaskularne demencije.<ref>{{cite journal | vauthors = Pasquier F | title = Diabetes and cognitive impairment: how to evaluate the cognitive status? | journal = Diabetes & Metabolism | volume = 36 | issue = Suppl 3 | pages = S100-5 | date = October 2010 | pmid = 21211730 | doi = 10.1016/S1262-3636(10)70475-4 }}</ref> Ostale komplikacije uključuju [[hiperpigmentacija|hiperpigmentaciju]] kože (''[[acanthosis nigricans]]''), [[seksualna disfunkcija|seksualnu disfunkciju]], [[dijabeteska ketoacidoza|dijabetesku ketoacidozu]] i česte [[infekcije]].<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-03-20 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=December 29, 2021 |title=WHAT IS TYPE 2 DIABETES? |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |journal=Diabetes Daily |archive-url=https://web.archive.org/web/20240319115120/https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-2-diabetes/ |archive-date=2024-03-19 |access-date=2024-03-20 |url-status=live }}</ref> Također postoji povezanost između dijabetesa tipa 2 i blagog [[Gubitak sluha kod dijabetesa|gubitka sluha]].<ref>{{cite journal | vauthors = Akinpelu OV, Mujica-Mota M, Daniel SJ | title = Is type 2 diabetes mellitus associated with alterations in hearing? A systematic review and meta-analysis | journal = The Laryngoscope | volume = 124 | issue = 3 | pages = 767–776 | date = March 2014 | pmid = 23945844 | doi = 10.1002/lary.24354 | s2cid = 25569962 }}</ref> ==Uzroci== Razvoj dijabetesa tipa 2 uzrokovan je kombinacijom načina života i genetičkih faktora.<ref name=AFP09/><ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 |}}</ref> Dok su neki od ovih faktora pod ličnom kontrolom, poput prehrane i [[gojaznost]]i, drugi faktori nisu, poput [[starenje|starenja]], [[žena|ženskog spola]] i genetike.<ref name=Will2011/> [[Utjecaji alkohola na zdravlje|Prekomjerna konzumacija alkohola]] je također faktor rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Olokoba AB, Obateru OA, Olokoba LB | title = Type 2 diabetes mellitus: a review of current trends | journal = Oman Medical Journal | volume = 27 | issue = 4 | pages = 269–273 | date = July 2012 | pmid = 23071876 | pmc = 3464757 | doi = 10.5001/omj.2012.68 }}</ref> [[Gojaznost]] je češća kod žena nego kod muškaraca u mnogim dijelovima Afrike.<ref>{{cite journal | vauthors = Hilawe EH, Yatsuya H, Kawaguchi L, Aoyama A | title = Differences by sex in the prevalence of diabetes mellitus, impaired fasting glycaemia and impaired glucose tolerance in sub-Saharan Africa: a systematic review and meta-analysis | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 9 | pages = 671–682D | date = September 2013 | pmid = 24101783 | pmc = 3790213 | doi = 10.2471/BLT.12.113415 }}</ref> [[ishrana|Nutritivni]] status majke tokom [[fetus]]nog razvoja takođe može igrati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Christian P, Stewart CP | title = Maternal micronutrient deficiency, fetal development, and the risk of chronic disease | journal = The Journal of Nutrition | volume = 140 | issue = 3 | pages = 437–45 | date = March 2010 | pmid = 20071652 | doi = 10.3945/jn.109.116327 | doi-access = free }}</ref> ===Način života=== {{Glavni|Način života uzrokuje dijabetes tipa 2}} Faktori načina života važni su za razvoj dijabetesa tipa 2, uključujući [[gojaznost]] i prekomjernu težinu (definiranu [[BMI|indeksom tjelesne mase]] većim od 25), fizičku neaktivnost, lošu prehranu, psihički [[stres]] i [[urbanizacija|urbanizaciju]].<ref name=Will2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Abdullah A, Peeters A, de Courten M, Stoelwinder J | title = The magnitude of association between overweight and obesity and the risk of diabetes: a meta-analysis of prospective cohort studies | journal = Diabetes Research and Clinical Practice | volume = 89 | issue = 3 | pages = 309–19 | date = September 2010 | pmid = 20493574 | doi = 10.1016/j.diabres.2010.04.012 }}</ref> Višak tjelesne masti povezan je s 30% slučajeva kod osoba kineskog i [[japan]]skog porijekla, 60–80% slučajeva kod osoba evropskog i afričkog porijekla i 100% slučajeva kod Pima [[Indijananci|autohtonog naoda]] i stanovnika pacifičkih ostrva.<ref name=Green2011/> Među onima koji nisu gojazni, često je prisutan visok [[omjer struka i bokova]].<ref name=Green2011/> Čini se da i [[pušenje]] povećava rizik od dijabetesa tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan A, Wang Y, Talaei M, Hu FB, Wu T | title = Relation of active, passive, and quitting smoking with incident type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 3 | issue = 12 | pages = 958–67 | date = December 2015 | pmid = 26388413 | pmc = 4656094 | doi = 10.1016/S2213-8587(15)00316-2 }}</ref> [[Nedostatak sna]] također je povezan s dijabetesom tipa 2.<ref name=Sleep2011>{{cite journal | vauthors = Touma C, Pannain S | title = Does lack of sleep cause diabetes? | journal = Cleveland Clinic Journal of Medicine | volume = 78 | issue = 8 | pages = 549–58 | date = August 2011 | pmid = 21807927 | doi = 10.3949/ccjm.78a.10165 | s2cid = 45708828 | doi-access = free }}</ref> Laboratorijske studije su povezale kratkotrajne nedostatke sna s promjenama u [[metabolizam|metabolizmu]] glukoze, aktivnosti [[nervni sistem|nervnog sistema]] ili hormonalnim faktorima koji mogu dovesti do dijabetesa.<ref name=Sleep2011/> Faktori ishrane također utiču na rizik od razvoja dijabetesa tipa 2. Prekomjerna konzumacija [[Zaslađeni napitak|napitaka zaslađenih šećerom]] povezana je s povećanim rizikom.<ref name=SSB2010>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages, obesity, type 2 diabetes mellitus, and cardiovascular disease risk | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 11 | pages = 1356–64 | date = March 2010 | pmid = 20308626 | pmc = 2862465 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.876185 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Malik VS, Popkin BM, Bray GA, Després JP, Willett WC, Hu FB | title = Sugar-sweetened beverages and risk of metabolic syndrome and type 2 diabetes: a meta-analysis | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 11 | pages = 2477–83 | date = November 2010 | pmid = 20693348 | pmc = 2963518 | doi = 10.2337/dc10-1079 }}</ref> Vrsta [[masti]] u ishrani je važna, pri čemu [[zasićene masti]] i [[trans masne kiseline]] povećavaju rizik, a [[polinezasićene masti|polinezasićene]] i [[mononezasićene masti]] smanjuju rizik.<ref name=Fat2009 /> Čini se da konzumiranje puno [[riža|bijele riže]] ima ulogu u povećanju rizika.<ref>{{cite journal | vauthors = Hu EA, Pan A, Malik V, Sun Q | title = White rice consumption and risk of type 2 diabetes: meta-analysis and systematic review | journal = BMJ | date = March 2012 | pmid = 22422870 | pmc = 3307808 | doi = 10.1136/bmj.e1454 }}</ref> Vjeruje se da [[fizička neaktivnost|nedostatak tjelovježbe]] uzrokuje 7% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = July 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 }}</ref> [[Sedentary lifestyle]] is another risk factor.<ref name="pmid29589226">{{cite journal | vauthors = Patterson R, McNamara E, Tainio M, de Sá TH, Smith AD, Sharp SJ, Edwards P, Woodcock J, Brage S, Wijndaele K | title = Sedentary behaviour and risk of all-cause, cardiovascular and cancer mortality, and incident type 2 diabetes: a systematic review and dose response meta-analysis | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 33 | issue = 9 | pages = 811–829 | date = September 2018 | pmid = 29589226 | pmc = 6133005 | doi = 10.1007/s10654-018-0380-1 }}</ref> [[Perzistentni organski zagađivač]]i također mogu imati ulogu.<ref>{{cite journal | vauthors = Lind L, Lind PM | title = Can persistent organic pollutants and plastic-associated chemicals cause cardiovascular disease? | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 271 | issue = 6 | pages = 537–53 | date = June 2012 | pmid = 22372998 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02536.x | s2cid = 41018361 | doi-access = free }}</ref> ===Genetika=== {{Glavni|Genetički uzroci dijabetesa tipa 2|Epigenetika dijabetesa tipa 2}} Većina slučajeva dijabetesa uključuje mnogo gena, pri čemu svaki od njih malo doprinosi povećanoj vjerovatnoći razvoja dijabetesa tipa 2 ([[poligensko nasljeđivanje]]).<ref name=Will2011/> Udio dijabetesa koji je nasljedan procjenjuje se na 72%.<ref name=Will2011/><ref name=Will2016>{{cite journal | vauthors = Willemsen G, Ward KJ, Bell CG, Christensen K, Bowden J, Dalgård C, Harris JR, Kaprio J, Lyle R, Magnusson PK, Mather KA, Ordoňana JR, Perez-Riquelme F, Pedersen NL, Pietiläinen KH, Sachdev PS, Boomsma DI, Spector T | title = The Concordance and Heritability of Type 2 Diabetes in 34,166 Twin Pairs From International Twin Registers: The Discordant Twin (DISCOTWIN) Consortium | journal = Twin Research and Human Genetics | volume = 18 | issue = 6 | pages = 762–771 | date = December 2015 | pmid = 26678054 | doi = 10.1017/thg.2015.83 | doi-access = free | hdl = 1959.4/unsworks_38969 | hdl-access = free }}</ref> Pronađeno je više od 36 gena i 80 [[jednonukleotidni polimorfizam|jednonukleotidnih polimorfizama]] (SNP) koji doprinose riziku od dijabetesa tipa 2.<ref name=Genetic2011>{{cite journal | vauthors = Herder C, Roden M | title = Genetics of type 2 diabetes: pathophysiologic and clinical relevance | journal = European Journal of Clinical Investigation | volume = 41 | issue = 6 | pages = 679–692 | date = June 2011 | pmid = 21198561 | doi = 10.1111/j.1365-2362.2010.02454.x | s2cid = 43548816 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fuchsberger C, Flannick J, Teslovich TM, Mahajan A, Agarwala V, Gaulton KJ, Ma C, Fontanillas P, Moutsianas L, McCarthy DJ, Rivas MA, Perry JR, Sim X, Blackwell TW, Robertson NR, Rayner NW, Cingolani P | title = The genetic architecture of type 2 diabetes | journal = [[Nature]] | volume = 536 | issue = 7614 | pages = 41–47 | date = August 2016 | pmid = 27398621 | pmc = 5034897 | doi = 10.1038/nature18642 | bibcode = 2016Natur.536..41F }}</ref> Svi ovi geni zajedno i dalje čine samo 10% ukupne nasljedne komponente bolesti.<ref name=Genetic2011/> [[Alel]] [[TCF7L2]], naprimjer, povećava rizik od razvoja dijabetesa za 1,5 puta i predstavlja najveći rizik od uobičajenih genetičkih varijanti.<ref name=Green2011/> Većina gena povezanih s dijabetesom uključena je u funkcije [[pankreas]]nih [[beta-ćelija]].<ref name=Green2011/> Postoji niz rijetkih slučajeva dijabetesa koji nastaju zbog abnormalnosti u jednom genu (poznati kao [[genetički poremećaj|monogenski]] oblici dijabetesa ili [[Dijabetes|"druge specifične vrste dijabetesa"]]).<ref name=Will2011/><ref name=Green2011/> To uključuje [[dijabetes s početkom u zreloj dobi]] (MODY), [[Donohueov sindrom]] i [[Rabson-Mendenhallov sindrom]], među ostalima drugi.<ref name=Will2011/> Dijabetes koji se javlja u odrasloj dobi kod mladih čini 1–5% svih slučajeva dijabetesa kod mladih ljudi.<ref>{{cite news|title=Monogenic Forms of Diabetes: Neonatal Diabetes Mellitus and Maturity-onset Diabetes of the Young|date=March 2007|publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIH|url=http://www.diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|work=National Diabetes Information Clearinghouse (NDIC)|access-date=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704103703/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/mody/|archive-date=2008-07-04}}</ref> [[epigenetika|Epigenetička]] regulacija može imati ulogu u dijabetesu tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Rosen |first=Evan D. |last2=Kaestner |first2=Klaus H. |last3=Natarajan |first3=Rama |last4=Patti |first4=Mary-Elizabeth |last5=Sallari |first5=Richard |last6=Sander |first6=Maike |last7=Susztak |first7=Katalin |date=2018 |title=Epigenetics and Epigenomics: Implications for Diabetes and Obesity |journal=Diabetes |volume=67 |issue=10 |pages=1923–1931 |doi=10.2337/db18-0537 |issn=1939-327X |pmc=6463748 |pmid=30237160 |doi-access=free}}</ref> ===Medicinska stanja === Postoji niz lijekova i drugih zdravstvenih problema koji mogu predisponirati pacijente na dijabetes.<ref name=BookDM2008>{{cite book | vauthors = Funnell MM, Anderson RM |chapter=Influencing self-management: from compliance to collaboration | veditors = Bethel MN, Feinglos MA |title=Type 2 diabetes mellitus: an evidence-based approach to practical management |series=Contemporary endocrinology |year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-58829-794-5 |oclc=261324723 |page=462 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Cn-9BAAAQBAJ&pg=PA455 }}</ref> Neki od lijekova uključuju: [[glukokortikoid]]e, [[tiazid]]e, [[beta-blokator|beta blokatore]], [[atipični antipsihotik| atipične antipsihotike]],<ref>{{cite journal | vauthors = Izzedine H, Launay-Vacher V, Deybach C, Bourry E, Barrou B, Deray G | title = Drug-induced diabetes mellitus | journal = Expert Opinion on Drug Safety | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1097–1109 | date = November 2005 | pmid = 16255667 | doi = 10.1517/14740338.4.6.1097 | s2cid = 21532595 }}</ref> i [[statin]]e.<ref>{{cite journal | vauthors = Sampson UK, Linton MF, Fazio S | title = Are statins diabetogenic? | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 342–347 | date = July 2011 | pmid = 21499090 | pmc = 3341610 | doi = 10.1097/HCO.0b013e3283470359 }}</ref> One koje su prethodno imale gestacijski dijabetes, imaju veći rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Ostali zdravstveni problemi koji su povezani su: [[akromegalija]], [[Cushingov sindrom]], [[hipertireoza]], [[feokromocitom]] i određene vrste raka poput [[glukagonom]]a.<ref name=BookDM2008/> Individuals with cancer may be at a higher risk of mortality if they also have diabetes.<ref>{{cite journal | vauthors = Giovannucci E, Harlan DM, Archer MC, Bergenstal RM, Gapstur SM, Habel LA, Pollak M, Regensteiner JG, Yee D | title = Diabetes and cancer: a consensus report | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = 7 | pages = 1674–1685 | date = July 2010 | pmid = 20587728 | pmc = 2890380 | doi = 10.2337/dc10-0666 | type = Professional society guidelines }}</ref> [[Testosterone deficiency]] is also associated with type&nbsp;2 diabetes.<ref name=pmid19444934>{{cite journal | vauthors = Saad F, Gooren L | title = The role of testosterone in the metabolic syndrome: a review | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 114 | issue = 1–2 | pages = 40–43 | date = March 2009 | pmid = 19444934 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2008.12.022 | s2cid = 22222112 }}</ref><ref name=pmid18832284>{{cite journal | vauthors = Farrell JB, Deshmukh A, Baghaie AA | title = Low testosterone and the association with type 2 diabetes | journal = The Diabetes Educator | volume = 34 | issue = 5 | pages = 799–806 | year = 2008 | pmid = 18832284 | doi = 10.1177/0145721708323100 | doi-access = free }}</ref> [[Poremećaji ishrane]] mogu također uticati na dijabetes tipa 2, pri čemu [[bulimija]] nervoza povećava rizik, a [[anoreksija nervoza]] smanjuje.<ref>{{cite journal | vauthors = Nieto-Martínez R, González-Rivas JP, Medina-Inojosa JR, Florez H | title = Are Eating Disorders Risk Factors for Type 2 Diabetes? A Systematic Review and Meta-analysis | journal = Current Diabetes Reports | volume = 17 | issue = 12 | page = 138 | date = November 2017 | pmid = 29168047 | doi = 10.1007/s11892-017-0949-1 | type = Systematic review and meta-analysis | s2cid = 3688434 }}</ref> ==Patofiziologija== [[Slika:Glucoregulatory hyperbola.png|thumb|280px|Hiperbolički odnos između osjetljivosti na insulin i funkcije [[beta-ćelija]] koji pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" [[rezistencija na insulun|insulinske rezistencije]] (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C): pokazuje dinamičku kompenzaciju kod "zdrave" inzulinske rezistencije (prelaz iz A u B) i evoluciju dijabetesa melitusa tipa 2 (prelaz iz A u C). [[Indeks dispozicije|Metrike dispozicije]] integriraju funkciju beta-ćelija i osjetljivost na insulin tako da rezultati ostaju konstantni kroz dinamičku kompenzaciju. Promijenjeno iz Cobelli et al. 2007, Hannon et al. 2018 and Dietrich et al. 2024<ref name="Cobelli_2007">{{cite journal | vauthors = Cobelli C, Toffolo GM, Dalla Man C, Campioni M, Denti P, Caumo A, Butler P, Rizza R | title = Assessment of beta-cell function in humans, simultaneously with insulin sensitivity and hepatic extraction, from intravenous and oral glucose tests | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 293 | issue = 1 | pages = E1–E15 | date = July 2007 | pmid = 17341552 | doi = 10.1152/ajpendo.00421.2006 }}</ref><ref name="Hannon_2018">{{cite journal | vauthors = Hannon TS, Kahn SE, Utzschneider KM, Buchanan TA, Nadeau KJ, Zeitler PS, Ehrmann DA, Arslanian SA, Caprio S, Edelstein SL, Savage PJ, Mather KJ | title = Review of methods for measuring β-cell function: Design considerations from the Restoring Insulin Secretion (RISE) Consortium | journal = Diabetes, Obesity & Metabolism | volume = 20 | issue = 1 | pages = 14–24 | date = January 2018 | pmid = 28493515 | pmc = 6095472 | doi = 10.1111/dom.13005 |}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Dietrich JW, Abood A, Dasgupta R, Anoop S, Jebasingh FK, Spurgeon R, Thomas N, Boehm BO | title = A novel simple disposition index (SPINA-DI) from fasting insulin and glucose concentration as a robust measure of carbohydrate homeostasis | journal = Journal of Diabetes | volume = 16 | issue = 9 | date = September 2024 | pmid = 38169110 | doi = 10.1111/1753-0407.13525 | doi-access = free | pmc = 11418405 }}</ref>]] Dijabetes tipa 2 nastaje zbog nedovoljne proizvodnje insulina iz beta ćelija u kontekstu insulinske rezistencije.<ref name=Green2011/> [[Insulinska rezistencija]] odnosi se na nemogućnost ćelija da adekvatno reaguju na normalne nivoe insulina. Na molekularnom nivou patološkog mehanizma, ovo je obično zbog oštećenja puta transdukcije insulinskog signala – posebno, aberantne inhibicije jedne ili više proksimalnih komponenti u [[ćelijska signalizacija|signalnoj kaskadi]] nizvodno od insulinskog receptora, kao što su sam [[insulinski receptor]], proteini supstrata insulinskog receptora (IRS) ili [[AKT]].<ref>{{Cite journal |last=James |first=David E. |last2=Stöckli |first2=Jacqueline |last3=Birnbaum |first3=Morris J. |date=November 2021 |title=The aetiology and molecular landscape of insulin resistance |url=https://www.nature.com/articles/s41580-021-00390-6 |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |language=en |volume=22 |issue=11 |pages=751–771 |doi=10.1038/s41580-021-00390-6 |issn=1471-0080|url-access=subscription }}</ref> Insulinska rezistencija se javlja u [[miš]]ićima, [[jetra|jetri]] i [[masno tkivo|masnom tkivu]].<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/15 15]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> U jetri, insulin normalno potiskuje oslobađanje [[glukoza|glukoze]]. Međutim, u slučaju indulinske rezistencije, [[jetra]] nepravilno oslobađa glukozu u [[krv]].<ref name="Will2011"/> Udio insulinske rezistencije u odnosu na disfunkciju [[beta-ćelija]] razlikuje se među pojedincima, pri čemu neki imaju prvenstveno insulinsku rezistenciju i samo manji defekt u lučenju insulina, a drugi imaju blagu insulinsku rezistenciju i prvenstveno nedostatak lučenja insulina.<ref name="Green2011"/> Važno je napomenuti da se [[insulinska rezistencija]] javlja i unutar samih otočića pankreasa [[Beta- ćelija|β-ćelije]]. Budući da normalna funkcija β-ćelija ovisi o netaknutom [[put transdukcije insulinskog signala|insulinske signalizacije]] unutar β-ćelije, poremećaj ovog puta može oštetiti proizvodnju i lučenje insulina, doprinoseći disfunkciji β-ćelija kod dijabetesa tipa 2.<ref>{{Cite journal |last=Chen |first=William S. |last2=Peng |first2=Xiao-Ding |last3=Wang |first3=Yong |last4=Xu |first4=Pei-Zhang |last5=Chen |first5=Mei-Ling |last6=Luo |first6=Yongmei |last7=Jeon |first7=Sang-Min |last8=Coleman |first8=Kevin |last9=Haschek |first9=Wanda M. |last10=Bass |first10=Joseph |last11=Philipson |first11=Louis H. |last12=Hay |first12=Nissim |date=June 1, 2009 |title=Leptin Deficiency and Beta-Cell Dysfunction Underlie Type 2 Diabetes in Compound Akt Knockout Mice |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |journal=Molecular and Cellular Biology |language=EN |doi=10.1128/MCB.01792-08# |archive-url=http://web.archive.org/web/20231114225636/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1128/MCB.01792-08 |archive-date=2023-11-14}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Elghazi |first=Lynda |last2=Bernal-Mizrachi |first2=Ernesto |date=July 1, 2009 |title=Akt and PTEN: β-cell mass and pancreas plasticity |url=https://www.cell.com/trends/endocrinology-metabolism/abstract/S1043-2760(09)00057-5 |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |language=English |volume=20 |issue=5 |pages=243–251 |doi=10.1016/j.tem.2009.03.002 |issn=1043-2760 |pmid=19541499}}</ref> Ostali potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju [[lipid]]a unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak inkretina, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje [[soli]] i vode od strane [[bubreg]]a i neodgovarajuću regulaciju [[metabolizam| metabolizma]] od strane [[CNS|centralnog nervnog sistema]].<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s insulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja insulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama insulinske rezistencije, masa beta-ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref name="pmid31831356">{{cite journal | vauthors=Sun T, Han X | title=Death versus dedifferentiation: The molecular bases of beta cell mass reduction in type 2 diabetes | journal=[[Seminars in Cell and Developmental Biology]] | year=2019 | volume=103 | pages=76–82 | doi = 10.1016/j.semcdb.2019.12.002 | pmid=31831356| s2cid=209341381 }}</ref> Drugi potencijalno važni mehanizmi povezani s dijabetesom tipa 2 i insulinskom rezistencijom uključuju: povećanu razgradnju lipida unutar masnih ćelija, otpornost na i nedostatak [[inkretin]]a, visoke nivoe [[glukagon]]a u krvi, povećano zadržavanje soli i vode od strane bubrega i neodgovarajuću regulaciju metabolizma od strane centralnog nervnog sistema.<ref name=Will2011/> Međutim, ne razvijaju svi ljudi s inzulinskom rezistencijom dijabetes jer je potrebno i oštećenje lučenja inzulina od strane beta ćelija pankreasa.<ref name=Green2011/> U ranim fazama inulinske rezistencije, masa beta ćelija se širi, povećavajući proizvodnju insulina kako bi se kompenzirala insulinska neosjetljivost, tako da indeks dispozicije ostaje konstantan.<ref>{{cite journal | vauthors = Reed J, Bain S, Kanamarlapudi V | title = A Review of Current Trends with Type 2 Diabetes Epidemiology, Aetiology, Pathogenesis, Treatments and Future Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 14 | pages = 3567–3602 | date = August 2021 | pmid = 34413662 | pmc = 8369920 | doi = 10.2147/DMSO.S319895 | doi-access = free }}</ref> ==Dijagnoza== {{OGTT}} Definicija dijabetesa (i tipa 1 i tipa 2) koju daje [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odnosi se na jedno povišeno očitanje glukoze sa simptomima ili na povišena očitanja [[glukoza|glukoze]] u dva odvojena datuma, bilo da se radi o:<ref name=who-99>{{Cite web |url=https://www.who.int/diabetes/publications/en/ |author=World Health Organization |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications: Report of a WHO Consultation. Part 1. Diagnosis and classification of diabetes mellitus |access-date=2007-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529092627/http://www.who.int/diabetes/publications/en/ |archive-date=2007-05-29 }}</ref> * [[glukoza]] u plazmi natašte ≥ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) :ili * [[test tolerancije glukoze]] sa dva sata nakon oralne doze glukozom u plazmi ≥ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) Slučajni šećer u krvi veći od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) u kombinaciji s tipičnim simptomima<ref name=Vij2010/> ili [[glikirani hemoglobin]] (HbA<sub>1c</sub>) od ≥ 48 mmol/mol (≥ 6,5 [[Ispitivanje kontrole i komplikacija dijabetesa|DCCT]] %) još je jedna metoda dijagnosticiranja dijabetesa.<ref name=Will2011/> U 2009, Međunarodni stručni odbor koji je uključivao predstavnike [[Američko udruženje za dijabetes|Američkog udruženja za dijabetes]] (ADA), [[Međunarodna federacija za dijabetes|Međunarodne federacije za dijabetes]] (IDF) i [[Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa|Evropskog udruženja za proučavanje dijabetesa]] (EASD) preporučilo je da se za dijagnozu dijabetesa koristi prag [[hemoglobin|HbA<sub>1c</sub>]] od ≥&nbsp;48&nbsp;mmol/mol (≥&nbsp;6,5 DCCT %).<ref name=Expert2009/> Ovu preporuku je usvojilo Američko udruženje za dijabetes 2010.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 33 | issue = Supplement_1 | pages = S62-9 | date = January 2010 | pmid = 20042775 | pmc = 2797383 | doi = 10.2337/dc10-S062 | author1 = ((American Diabetes Association)) }}</ref> Pozitivne testove treba ponoviti osim ako osoba ne pokaže tipične simptome i šećer u krvi >11,1 mmol/L (>200 mg/dL).<ref name=Expert2009>{{cite journal | title = International Expert Committee report on the role of the A1C assay in the diagnosis of diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1327–34 | date = July 2009 | pmid = 19502545 | pmc = 2699715 | doi = 10.2337/dc09-9033 | author1 = International Expert Committee }}</ref> {| class="wikitable" style = "float: right; margin-left:15px; text-align:center" |+ ADA-dijagnostički kriteriji za dijabetes <ref name="ADA2024ch2"/> &nbsp; ! ![[Diabetes mellitus]] !Prediabetes |- |HbA<sub>1c</sub> |≥&nbsp;6,5% (≥ 48&nbsp;mmol/mol) |5,7–6,4% (39–47&nbsp;mmol/mol) |- |[[Glukoza]] natašte |≥&nbsp;126&nbsp;mg/dL |100–125&nbsp;mg/dL |- |2-satna glukoza |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL |140–199&nbsp;mg/dL |- | Slučajna glukoza s klasičnim simptomima |≥&nbsp;200&nbsp;mg/dL | Nedostupna |} Prag za dijagnozu dijabetesa zasniva se na odnosu između rezultata testova tolerancije glukoze, glukoze natašte ili HbA1c i komplikacija poput retinopatije i problema s mrežnjačom.<ref name=Will2011/> Test tolerancije glukoze natašte ili nasumično mjerenje šećera u krvi je poželjnije od testa tolerancije glukoze, jer su pogodniji za ljude.<ref name=Will2011/> [[hemoglobim|HbA1c]] ima prednost što nije potreban [[post]] i rezultati su stabilniji, ali ima nedostatak što je test skuplji od mjerenja glukoze u krvi.<ref>{{cite journal | title = Diagnosis and classification of diabetes mellitus | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = Suppl 1 | pages = S64-71 | date = January 2012 | pmid = 22187472 | pmc = 3632174 | doi = 10.2337/dc12-s064 | author1 = American Diabetes Association }}</ref> Procjenjuje se da 20% ljudi s dijabetesom u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] ne shvata da imaju tu bolest.<ref name=Will2011/> Dijabetes tipa 2 karakterizira visoka razina glukoze u krvi u kontekstu insulinske rezistencije i relativnog nedostatka insulina.<ref name="Pathologic Basis of Disease">{{Cite book | vauthors = Kumar V, Fausto N, Abbas AK, Cotran RS, Robbins SL |title=Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease|year=2005|edition=7th|publisher=Saunders|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-0-7216-0187-8|pages=1194–95}}</ref> Ovo je u suprotnosti sa [[dijabetes tipa 1|dijabetesom tipa 1]] kod kojeg postoji apsolutni nedostatak insulina, zbog uništavanja ćelija [[Lanenhansova ostrvaca | pankreasna ostrvaca]] u pankreasu i [[gestacijski dijabetes|gestacijskim dijabetesom]] koji je nova pojava visokog šećera u krvi povezanog s trudnoćom.<ref name="Green2011"/> Tip&nbsp;1 i tip&nbsp;2 dijabetesa obično se mogu razlikovati na osnovu prisutnih okolnosti.<ref name=Expert2009/> Ako je dijagnoza u nedoumici, testiranje na [[antitijela]] može biti korisno za potvrdu dijabetesa tipa 1, a nivoi [[C-peptid]]a mogu biti korisni za potvrdu dijabetesa tipa 2,<ref>{{cite book|title=Diabetes mellitus a guide to patient care.|year=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-58255-732-8|page=[https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1/page/201 201]|url=https://archive.org/details/diabetesmellitus0000unse_k9g1|url-access=registration}}</ref> sa normalnim ili visokim nivoima [[C-peptid]]a kod dijabetesa tipa 2, ali niskim kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book | vauthors = Vivian EM, Blackorbay B | veditors = Lee M |title=Basic Skills in Interpreting Laboratory Data |edition=5th |date=2013 |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |location=Bethesda, MD |isbn=978-1-58528-345-3 |oclc=859778842 |chapter=Chapter 13: Endocrine Disorders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5WW1AAAAQBAJ&pg=PT539}}</ref> ==Skrining== [[Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država]] (USPSTF) preporučila je 2021. skrining za dijabetes tipa 2 kod odraslih osoba starosti od 35 do 70 godina koje imaju prekomjernu težinu (tj. [[indeks tjelesne mase]] iznad 25) ili [[gojaznost]].<ref name="USPSTF2021"/> Za [[azijsko-amerikanci|osobe azijskog porijekla]], skrining se preporučuje ako imaju BMI preko 23.<ref name="USPSTF2021"/> Skrining u ranijoj dobi može se razmotriti kod osoba sa [[porodična anamneza|porodičnom anamnezom]] dijabetesa; neke etničke grupe, uključujući [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikance]], [[Afroamerikanci| Afroamerikance]] i [[Indijanci|autohtone Amerikance]]; anamneza [[gestacijski dijabetes|gestacijskog dijabetesa]]; [[sindrom policistastih jajnika]].<ref name="USPSTF2021"/> Skrining se može ponavljati svake tri godine.<ref name="USPSTF2021"/> Prema preporuci Američke radne grupe za preventivne usluge, [[Skrining (medicina)|skrining]] za dijabetes kod osoba bez faktora rizika ili simptoma ne preporučuje se.<ref name="USPSTF2021">{{cite journal | vauthors = Davidson KW, Barry MJ, Mangione CM, Cabana M, Caughey AB, Davis EM, Donahue KE, Doubeni CA, Krist AH, Kubik M, Li L, Ogedegbe G, Owens DK, Pbert L, Silverstein M, Stevermer J, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Prediabetes and Type 2 Diabetes: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | journal = JAMA | volume = 326 | issue = 8 | pages = 736–743 | date = August 2021 | pmid = 34427594 | doi = 10.1001/jama.2021.12531 | doi-access = free }}</ref> Međutim, [[Američko udruženje za dijabetes]] (ADA) preporučilo je 2024. skrining kod svih odraslih osoba starijih od 35 godina.<ref name="ADA2024ch2">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | title = 2. Diagnosis and Classification of Diabetes: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S20–S42 | date = January 2024 | pmid = 38078589 | pmc = 10725812 | doi = 10.2337/dc24-S002 | doi-access = free }}</ref> ADA također preporučuje skrining kod odraslih osoba svih dobnih skupina s [[BMI]] preko 25 (ili preko 23 kod [[azijski Amerikanaci|azijskih Amerikanaca]]) s drugim faktorom rizika: [[rođak prvog stupnja]] s dijabetesom, etnička pripadnost s visokim rizikom za dijabetes, [[krvni pritisak]] ≥130/80 mmHg ili na terapiji za [[hipertenzija|hipertenziju]], anamneza [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], [[fizička neaktivnost]], [[sindrom policistastih jajnika]] ili teška [[pretilost]].<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje ponavljanje skrininga najmanje svake tri godine.<ref name="ADA2024ch2"/> ADA preporučuje godišnje testove kod osoba s [[predijabetes]]om.<ref name="ADA2024ch2"/> Osobama s prethodnim [[gestacijski dijabetes| gestacijskim dijabetesom]] ili [[pankreatitis]]om također se preporučuje skrining.<ref name="ADA2024ch2"/> Nema dokaza da skrining mijenja rizik od smrti i bilo kakvu korist od skrininga na neželjene efekte, incidenciju dijabetesa tipa 2, HbA1c ili socioekonomskih efekata nije jasna.<ref name=Selph_et_al-2015>{{cite journal | vauthors = Selph S, Dana T, Blazina I, Bougatsos C, Patel H, Chou R | title = Screening for type 2 diabetes mellitus: a systematic review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 11 | pages = 765–76 | date = June 2015 | pmid = 25867111 | doi = 10.7326/M14-2221 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Peer N, Balakrishna Y, Durao S |date=May 2020 |title=Screening for type 2 diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=5 |issue=6 |doi=10.1002/14651858.cd005266.pub2 |pmc=7259754 |pmid=32470201}}</ref> U [[UK|Velikoj Britaniji]], smjernice [[Nacionalni institut za zdravlje i izvrsnost u njezi|NICE]] predlažu poduzimanje mjera za prevenciju dijabetesa kod osoba s indeksom tjelesne mase ([[BMI]]) od 30 ili više.<ref name="NIHR2022"/> Za osobe [[crnih Britanaci|britanskih Afrikanaca]], [[britanci afro-karipskog porijekla|Afro-karipskog porijekla]], [[Južnoazijsko porijeklu u Ujedinjenom Kraljevstvu|Južnoazijskog porijekla]] i [[britanski Kinezi|kineskog]] porijekla preporuka za početak prevencije počinje pri [[BMI]] od 27,5.<ref name="NIHR2022">{{Cite journal |date=2022-07-26 |title=Diabetes: putting people at the heart of services |url=https://evidence.nihr.ac.uk/collection/diabetes-putting-people-at-the-heart-of-services/ |journal=NIHR Evidence |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_52026|s2cid=251299176 |url-access=subscription }}</ref> Studija zasnovana na velikom uzorku ljudi u Engleskoj sugeriše još niže indekse tjelesne mase (BMI) za određene etničke grupe kao početak prevencije, na primjer 24 u južnoazijskoj i 21 u [[britanski Bangladešani|britanskobangladeškim]] [[populacija]]ma.<ref>{{Cite journal |date=2022-03-10 |title=Are you at risk of diabetes? Research finds prevention should start at a different BMI for each ethnic group |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/diabetes-prevention-should-start-at-different-bmi-for-each-ethnic-group/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_48878|s2cid=247390548 |url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Caleyachetty R, Barber TM, Mohammed NI, Cappuccio FP, Hardy R, Mathur R, Banerjee A, Gill P | title = Ethnicity-specific BMI cutoffs for obesity based on type 2 diabetes risk in England: a population-based cohort study | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 419–426 | date = July 2021 | pmid = 33989535 | pmc = 8208895 | doi = 10.1016/S2213-8587(21)00088-7 }}</ref> ==Prevencija== {{Glavni|Prevencija dijabetesa tipa 2}} Početak dijabetesa tipa 2 može se odgoditi ili spriječiti pravilnom ishranom i redovnim [[fizička vježba|vježbanjem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Raina Elley C, Kenealy T | title = Lifestyle interventions reduced the long-term risk of diabetes in adults with impaired glucose tolerance | journal = Evidence-Based Medicine | volume = 13 | issue = 6 | page = 173 | date = December 2008 | pmid = 19043031 | doi = 10.1136/ebm.13.6.173 | s2cid = 26714233 }}</ref><ref name="Hemmingsen2017">{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Gimenez-Perez G, Mauricio D, Roqué I, Figuls M, Metzendorf MI, Richter B | title = Diet, physical activity or both for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | issue = 12 | date = December 2017 | pmid = 29205264 | pmc = 6486271 | doi = 10.1002/14651858.CD003054.pub4 }}</ref> Intenzivne mjere promjene načina života mogu smanjiti rizik za više od polovine.<ref name=AFP09/><ref name=Schellenberg2013>{{cite journal | vauthors = Schellenberg ES, Dryden DM, Vandermeer B, Ha C, Korownyk C | title = Lifestyle interventions for patients with and at risk for type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 8 | pages = 543–551 | date = October 2013 | pmid = 24126648 | doi = 10.7326/0003-4819-159-8-201310150-00007 | doi-access = free }}</ref> Koristi od vježbanja javljaju se bez obzira na početnu težinu osobe ili naknadni gubitak težine. <ref>{{cite journal | vauthors = O'Gorman DJ, Krook A | title = Exercise and the treatment of diabetes and obesity | journal = The Medical Clinics of North America | volume = 95 | issue = 5 | pages = 953–969 | date = September 2011 | pmid = 21855702 | doi = 10.1016/j.mcna.2011.06.007 }}</ref> Visoka razina fizičke aktivnosti smanjuje rizik od dijabetesa za oko 28%.<ref name=BMJ2016>{{cite journal | vauthors = Kyu HH, Bachman VF, Alexander LT, Mumford JE, Afshin A, Estep K, Veerman JL, Delwiche K, Iannarone ML, Moyer ML, Cercy K, Vos T, Murray CJ, Forouzanfar MH | title = Physical activity and risk of breast cancer, colon cancer, diabetes, ischemic heart disease, and ischemic stroke events: systematic review and dose-response meta-analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | journal = BMJ | volume = 354 | date = August 2016 | pmid = 27510511 | pmc = 4979358 | doi = 10.1136/bmj.i3857 | doi-access = free }}</ref> Međutim, dokazi o koristi samih promjena u ishrani su ograničeni,<ref name="Hemmingsen2017"/> s nekim dokazima o ishrani bogatoj zelenim lisnatim [[povrće]]m <ref>{{cite journal | vauthors = Carter P, Gray LJ, Troughton J, Khunti K, Davies MJ | title = Fruit and vegetable intake and incidence of type 2 diabetes mellitus: systematic review and meta-analysis | journal = BMJ | volume = 341 | date = August 2010 | pmid = 20724400 | pmc = 2924474 | doi = 10.1136/bmj.c4229 }}</ref> a neke za ograničavanje unosa zaslađenih pića.<ref name="Schwing">{{cite journal | vauthors = Schwingshackl L, Hoffmann G, Lampousi AM, Knüppel S, Iqbal K, Schwedhelm C, Bechthold A, Schlesinger S, Boeing H | title = Food groups and risk of type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of prospective studies | journal = European Journal of Epidemiology | volume = 32 | issue = 5 | pages = 363–375 | date = May 2017 | pmid = 28397016 | pmc = 5506108 | doi = 10.1007/s10654-017-0246-y }}</ref> Postoji [[korelacija|povezanost]] između većeg unosa voćnih sokova zaslađenih šećerom i dijabetesa, ali nema dokaza o povezanosti sa 100% voćnim sokom.<ref>{{cite journal | vauthors = Xi B, Li S, Liu Z, Tian H, Yin X, Huai P, Tang W, Zhou D, Steffen LM | title = Intake of fruit juice and incidence of type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 3 | date = 2014 | pmid = 24682091 | pmc = 3969361 | doi = 10.1371/journal.pone.0093471 | doi-access = free | bibcode = 2014PLoSO..993471X }}</ref> Pregled iz 2019. pronašao je dokaze o koristima od [[vlakno|prehrambenih vlakana]].<ref>{{cite journal | vauthors = Reynolds A, Mann J, Cummings J, Winter N, Mete E, Te Morenga L | title = Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10170 | pages = 434–445 | date = February 2019 | pmid = 30638909 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31809-9 | s2cid = 58632705 | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2017. pokazao je da dugoročne promjene načina života smanjuju rizik za 28%, dok lijekovi ne smanjuju rizik nakon prestanka uzimanja [[lijek]]ova.<ref>{{cite journal | vauthors = Haw JS, Galaviz KI, Straus AN, Kowalski AJ, Magee MJ, Weber MB, Wei J, Narayan KM, Ali MK | title = Long-term Sustainability of Diabetes Prevention Approaches: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 177 | issue = 12 | pages = 1808–1817 | date = December 2017 | pmid = 29114778 | pmc = 5820728 | doi = 10.1001/jamainternmed.2017.6040 }}</ref> Iako su niski nivoi [[vitamin D| vitamina D]] povezani sa povećanim rizikom od dijabetesa, korekcija nivoa suplementacijom vitaminom D3 ne poboljšava taj rizik.<ref>{{cite journal | vauthors = Seida JC, Mitri J, Colmers IN, Majumdar SR, Davidson MB, Edwards AL, Hanley DA, Pittas AG, Tjosvold L, Johnson JA | title = Clinical review: Effect of vitamin D3 supplementation on improving glucose homeostasis and preventing diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 99 | issue = 10 | pages = 3551–60 | date = October 2014 | pmid = 25062463 | pmc = 4483466 | doi = 10.1210/jc.2014-2136 }}</ref> Kod osoba s [[predijabetes]]om, prehrana u kombinaciji s fizičkom aktivnošću odgađa ili smanjuje rizik od dijabetesa tipa 2, prema [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2017.<ref name="Hemmingsen2017"/> Kod osoba s predijabetesom, [[metformin]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s prehranom i vježbanjem ili [[placebo]] intervencijom, ali ne i u usporedbi s intenzivnom prehranom i vježbanjem, a nije bilo dovoljno podataka o ishodima kao što su smrtnost i dijabeteske komplikacije te kvalitet života povezan sa zdravljem, prema Cochraneovom pregledu iz 2019. g odine.<ref name="Madsen2019">{{cite journal | vauthors = Madsen KS, Chi Y, Metzendorf MI, Richter B, Hemmingsen B | title = Metformin for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in persons at increased risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2019 | issue = 12 | date = December 2019 | pmid = 31794067 | pmc = 6889926 | doi = 10.1002/14651858.CD008558.pub2 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[inhibitor alfa-glukozidaze|inhibitori alfa-glukozidaze]] poput akarboze mogu odgoditi ili smanjiti rizik od dijabetesa tipa 2 u usporedbi s [[placebo[[m, međutim, nije bilo konačnih dokaza da je [[akarboza]] poboljšala kardiovaskularnu smrtnost ili kardiovaskularne događaje, prema Cochraneovom pregledu iz 2018.<ref name="Moelands2018">{{cite journal | vauthors = Moelands SV, Lucassen PL, Akkermans RP, De Grauw WJ, Van de Laar FA | title = Alpha-glucosidase inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at increased risk of developing type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | issue = 12 | date = December 2018 | pmid = 30592787 | pmc = 6517235 | doi = 10.1002/14651858.CD005061.pub3 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, [[pioglitazon]] može odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2 u usporedbi s placebom ili bez intervencije, ali nije uočena razlika u usporedbi s [[metformin]]om, a nedostajali su i podaci o smrtnosti, komplikacijama i kvalitetu života, prema Cochraneovom pregledu iz 2020.<ref name="Ipsen2020">{{cite journal | vauthors = Ipsen EØ, Madsen KS, Chi Y, Pedersen-Bjergaard U, Richter B, Metzendorf MI, Hemmingsen B | title = Pioglitazone for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 11 | date = November 2020 | pmid = 33210751 | pmc = 8092670 | doi = 10.1002/14651858.CD013516.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> Kod osoba s predijabetesom, nije bilo dovoljno podataka da bi se izveli bilo kakvi zaključci o tome možs li [[inhibitor SGLT2]] odgoditi ili smanjiti rizik od razvoja dijabetesa tipa 2, prema Cochraneovom pregledu iz 2016.<ref>{{cite journal | vauthors = Hemmingsen B, Krogh J, Metzendorf MI, Richter B | title = Sodium-glucose cotransporter (SGLT) 2 inhibitors for prevention or delay of type 2 diabetes mellitus and its associated complications in people at risk for the development of type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2016 | issue = 4 | date = April 2016 | pmid = 27101360 | pmc = 6486006 | doi = 10.1002/14651858.CD012106.pub2 | doi-access = free | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group }}</ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Upravljanje dijabetesom tipa 2 fokusira se na promjene načina života, smanjenje drugih kardiovaskularnih faktora rizika i održavanje [[nivo glukoze u krvi|nivoa glukoze u krvi]] u normalnom rasponu.<ref name=AFP09>{{cite journal | vauthors = Ripsin CM, Kang H, Urban RJ | title = Management of blood glucose in type 2 diabetes mellitus | journal = American Family Physician | volume = 79 | issue = 1 | pages = 29–36 | date = January 2009 | pmid = 19145963 }}</ref> Samopraćenje glukoze u krvi kod osoba s novodijagnosticiranim dijabetesom tipa 2 može se koristiti u kombinaciji s edukacijom,<ref>{{cite journal | vauthors = Mannucci E, Giaccari A, Gallo M, Bonifazi A, Belén ÁD, Masini ML, Trento M, Monami M | title = Self-management in patients with type 2 diabetes: Group-based versus individual education. A systematic review with meta-analysis of randomized trails | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 32 | issue = 2 | pages = 330–336 | date = February 2022 | pmid = 34893413 | doi = 10.1016/j.numecd.2021.10.005 | s2cid = 244580173 }}</ref> iako je korist od samopraćenja kod onih koji ne koriste višedozni insulin upitna.<ref name=AFP09/> Kod onih koji ne žele mjeriti nivo u krvi, može se izvršiti mjerenje nivoa u [[urin|mokraći]].<ref name="NICE2009Self">{{Cite web|date=May 2009|title=Type 2 diabetes: The management of type 2 diabetes|url=http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522055955/http://www.nice.org.uk/guidance/cg87/chapter/1-recommendations#self-monitoring-of-plasma-glucose|archive-date=2015-05-22}}</ref> Upravljanje drugim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti, kao što su [[hipertenzija]], [[visok holesterol]] i [[mikroalbuminurija]], produžava životni vijek osobe.<ref name=AFP09/> Snižavanje sistolbog [[krvni pritisak|krvnog pritiska]] na manje od 140 mmHg povezano je s manjim rizikom od smrti i boljim ishodima.<ref>{{cite journal | vauthors = Emdin CA, Rahimi K, Neal B, Callender T, Perkovic V, Patel A | title = Blood pressure lowering in type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis | journal = JAMA | volume = 313 | issue = 6 | pages = 603–615 | date = February 2015 | pmid = 25668264 | doi = 10.1001/jama.2014.18574 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno upravljanje krvnim pritiskom (manje od 130/80 mmHg), za razliku od standardnog upravljanja krvnim pritiskom (manje od 140–160 mmHg sistolnog do 85–100 mmHg dijastolnog), rezultira blagim smanjenjem rizika od [[moždani udar|moždanog udara]], ali ne utiče na ukupni rizik od [[smrt]]i.<ref>{{cite journal | vauthors = McBrien K, Rabi DM, Campbell N, Barnieh L, Clement F, Hemmelgarn BR, Tonelli M, Leiter LA, Klarenbach SW, Manns BJ | title = Intensive and Standard Blood Pressure Targets in Patients With Type 2 Diabetes Mellitus: Systematic Review and Meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 17 | pages = 1296–1303 | date = September 2012 | pmid = 22868819 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.3147 | doi-access = free }}</ref> Intenzivno snižavanje šećera u krvi (HbA1c < 6%), za razliku od standardnog snižavanja šećera u krvi (HbA1c od 7–7,9%), ne mijenja [[smrtnost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Bejan-Angoulvant T, Saadatian-Elahi M, Lafont S, Bergeonneau C, Kassaï B, Erpeldinger S, Wright JM, Gueyffier F, Cornu C | title = Effect of intensive glucose lowering treatment on all cause mortality, cardiovascular death, and microvascular events in type 2 diabetes: meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 343 | date = July 2011 | pmid = 21791495 | pmc = 3144314 | doi = 10.1136/bmj.d4169 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Webster MW | title = Clinical practice and implications of recent diabetes trials | journal = Current Opinion in Cardiology | volume = 26 | issue = 4 | pages = 288–93 | date = July 2011 | pmid = 21577100 | doi = 10.1097/HCO.0b013e328347b139 | s2cid = 20819316 }}</ref> Cilj liječenja je obično HbA1c od 7 do 8% ili [[glukoza]] natašte manja od 7,2 mmol/L (130 mg/dL); međutim, ovi ciljevi se mogu promijeniti nakon stručne kliničke konsultacije, uzimajući u obzir posebne rizike od [[hipoglikemija|hipoglikemije]] i očekivano trajanje života.<ref name="ADA2024ch6">{{cite journal | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal | title = 6. Glycemic Goals and Hypoglycemia: Standards of Care in Diabetes-2024 | journal = Diabetes Care | volume = 47 | issue = Suppl 1 | pages = S111–S125 | date = January 2024 | pmid = 38078586 | pmc = 10725808 | doi = 10.2337/dc24-S006 | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Wilt TJ, Kansagara D, Horwitch C, Barry MJ, Forciea MA | title = Hemoglobin A1c Targets for Glycemic Control With Pharmacologic Therapy for Nonpregnant Adults With Type 2 Diabetes Mellitus: A Guidance Statement Update From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 168 | issue = 8 | pages = 569–576 | date = April 2018 | pmid = 29507945 | doi = 10.7326/M17-0939 | doi-access = free }}</ref> Hipoglikemija je povezana s neželjenim ishodima kod starijih osoba s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | vauthors = Seaquist ER, Anderson J, Childs B, Cryer P, Dagogo-Jack S, Fish L, Heller SR, Rodriguez H, Rosenzweig J, Vigersky R | title = Hypoglycemia and diabetes: a report of a workgroup of the American Diabetes Association and the Endocrine Society | journal = Diabetes Care | volume = 36 | issue = 5 | pages = 1384–1395 | date = May 2013 | pmid = 23589542 | pmc = 3631867 | doi = 10.2337/dc12-2480 | type = Professional society guidelines }}</ref> Uprkos smjernicama koje preporučuju da se intenzivna kontrola šećera u krvi zasniva na balansiranju neposredne štete i dugoročnih koristi, mnogi ljudi - na primjer, ljudi sa očekivanim životnim vijekom kraćim od devet godina koji neće imati koristi, su [[Nepotrebna zdravstvena njega|pretjerano liječeni]].<ref>{{cite journal | vauthors = Makam AN, Nguyen OK | title = An Evidence-Based Medicine Approach to Antihyperglycemic Therapy in Diabetes Mellitus to Overcome Overtreatment | journal = Circulation | volume = 135 | issue = 2 | pages = 180–195 | date = January 2017 | pmid = 28069712 | pmc = 5502688 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022622 }}</ref> Preporučuje se da sve osobe s dijabetesom tipa 2 redovno idu na preglede [[oči]]ju.<ref name=Green2011/> Postoje umjereni dokazi koji ukazuju na to da liječenje bolesti desni čišćenjem zuba i izrastanjem zuba rezultira poboljšanjem nivoa šećera u krvi kod osoba s dijabetesom.<ref name="Simpson2015">{{cite journal |vauthors=Simpson TC, Clarkson JE, Worthington HV, MacDonald L, Weldon JC, Needleman I, Iheozor-Ejiofor Z, Wild SH, Qureshi A, Walker A, Patel VA, Boyers D, Twigg J |date=April 14, 2022 |title=Treatment of periodontitis for glycaemic control in people with diabetes mellitus |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume= 2022|issue= 4|doi=10.1002/14651858.CD004714.pub4 |pmc= 9009294|pmid=35420698|hdl=2164/20480|hdl-access=free}}</ref> ===Životni stil=== ==== Vježbanje ==== Pravilna prehrana i redovna [[fizička vježba|vježbanje]] su osnove liječenja dijabetesa,<ref name=Vij2010/> pri čemu jedna studija ukazuje da veća količina vježbanja poboljšava ishode.<ref>{{cite journal|vauthors=Smith AD, Crippa A, Woodcock J, Brage S|date=December 2016|title=Physical activity and incident type 2 diabetes mellitus: a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=Diabetologia|volume=59|issue=12|pages=2527–2545|doi=10.1007/s00125-016-4079-0|pmc=6207340|pmid=27747395}}</ref> Redovna tjelovježba može poboljšati kontrolu šećera u krvi, smanjiti sadržaj tjelesne [[masti]] i smanjiti nivo [[lipid]]a u [[krv]]i.<ref>{{cite journal|vauthors=Thomas DE, Elliott EJ, Naughton GA|date=July 2006|title=Exercise for type 2 diabetes mellitus|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2009|issue=3|doi=10.1002/14651858.CD002968.pub2|pmid=16855995|pmc=8989410|s2cid=25505640}}</ref> ==== Dijeta ==== {{glavni|Dijeta kod dijabetesa}} Općenito se preporučuje [[Ograničenje kalorija]] za podsticanje gubitka težine.[<ref name="Diet09">{{cite journal | vauthors = Davis N, Forbes B, Wylie-Rosett J | title = Nutritional strategies in type 2 diabetes mellitus | journal = The Mount Sinai Journal of Medicine, New York | volume = 76 | issue = 3 | pages = 257–268 | date = June 2009 | pmid = 19421969 | doi = 10.1002/msj.20118 }}</ref> Oko 80 % [[gojaznost|gojaznih osoba]] s dijabetesom tipa 2 postiže potpunu remisiju bez potrebe za lijekovima ako održe gubitak težine od najmanje 15 kg.<ref>{{cite journal | vauthors = Magkos F, Hjorth MF, Astrup A | title = Diet and exercise in the prevention and treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 16 | issue = 10 | pages = 545–555 | date = October 2020 | pmid = 32690918 | doi = 10.1038/s41574-020-0381-5 | quote = A weight loss of ~15 kg, achieved by calorie restriction as part of an intensive management programme, can lead to remission of T2DM in ~80% of patients with obesity and T2DM. | s2cid = 220651657 }}</ref><ref>{{cite web |title=Achieving Type 2 Diabetes Remission through Weight Loss |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/professionals/diabetes-discoveries-practice/achieving-type-2-diabetes-remission-through-weight-loss |website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=29 November 2023 |date=30 September 2020}}</ref> ali većina pacijenata nije u stanju postići ili održati značajan gubitak težine.<ref name="UpToDate"/> Čak i skroman gubitak težine može dovesti do značajnih poboljšanja u kontroli glikemije i smanjiti potrebu za [[Lijekovi za dijabetes |lijekovima]].<ref>{{cite journal |title=8. Obesity Management for the Treatment of Type 2 Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |date=1 January 2021 |volume=44 |issue=Supplement_1 |pages=S100–S110 |doi=10.2337/dc21-S008|pmid=33298419 |author1=American Diabetes Association |s2cid=228087486 |doi-access=free }}</ref> Nekoliko dijeta može biti učinkovito, kao što su [[DASH dijeta]], [[mediteranska dijeta]], [[dijeta s niskim udjelom masti]] ili [[s niskim glikemijskim indeksom|dijete s kontroliranim udjelom ugljikohidrata]] kao što je [[niskougljikohidratna dijeta]].<ref name="ADA2024ch5">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=5. Facilitating Positive Health Behaviors and Well-being to Improve Health Outcomes: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S77–S110 |doi=10.2337/dc24-S005 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10725816 |pmid=38078584}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Thomas D, Elliott EJ | title = Low glycaemic index, or low glycaemic load, diets for diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = January 2009 | volume = 2009 | pmid = 19160276 | pmc = 6486008 | doi = 10.1002/14651858.CD006296.pub2 | veditors = Thomas D }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Feinman RD, Pogozelski WK, Astrup A, Bernstein RK, Fine EJ, Westman EC, Accurso A, Frassetto L, Gower BA, McFarlane SI, Nielsen JV, Krarup T, Saslow L, Roth KS, Vernon MC, Volek JS, Wilshire GB, Dahlqvist A, Sundberg R, Childers A, Morrison K, Manninen AH, Dashti HM, Wood RJ, Wortman J, Worm N | title = Dietary carbohydrate restriction as the first approach in diabetes management: critical review and evidence base | journal = Nutrition | volume = 31 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = January 2015 | pmid = 25287761 | doi = 10.1016/j.nut.2014.06.011 | doi-access = free }}</ref> Druge preporuke uključuju naglašavanje unosa [[voće|voća]], [[povrće|povrća]], mliječnih proizvoda sa smanjenim udjelom zasićenih [[masti]] i [[mliječni proizvod|mliječnih proizvoda]] sa niskim udjelom masti, te unos makronutrijenata prilagođen pojedincu, kako bi se kalorije i [[ugljikohidrati]] rasporedili tokom dana.<ref name="ADA2024ch5"/><ref name="ADA2013-nutrition">{{cite journal | vauthors = Evert AB, Boucher JL, Cypress M, Dunbar SA, Franz MJ, Mayer-Davis EJ, Neumiller JJ, Nwankwo R, Verdi CL, Urbanski P, Yancy WS | title = Nutrition therapy recommendations for the management of adults with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 37 | issue = Supplement_1 | pages = S120–S143 | date = January 2014 | pmid = 24357208 | doi = 10.2337/dc14-S120 | type = Professional society guidelines | doi-access = free }}</ref> Pregled iz 2021. pokazao je da konzumacija orašastih plodova ([[orah]]a, [[badem]] ai [[lješnjak]]a) smanjuje glukozu u krvi natašte kod dijabetičara.<ref>{{cite journal | vauthors = Muley A, Fernandez R, Ellwood L, Muley P, Shah M | title = Effect of tree nuts on glycemic outcomes in adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review | journal = JBI Evidence Synthesis | volume = 19 | issue = 5 | pages = 966–1002 | date = May 2021 | pmid = 33141798 | doi = 10.11124/JBISRIR-D-19-00397 | s2cid = 226250006 }}</ref> Od 2015, nema dovoljno podataka da bi se preporučili nenutritivni zaslađivači, koji mogu pomoći u smanjenju unosa [[kalorija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Gardner C, Wylie-Rosett J, Gidding SS, Steffen LM, Johnson RK, Reader D, Lichtenstein AH | title = Nonnutritive sweeteners: current use and health perspectives: a scientific statement from the American Heart Association and the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 35 | issue = 8 | pages = 1798–1808 | date = August 2012 | pmid = 22778165 | doi = 10.2337/dc12-9002 | pmc = 3402256 }}</ref> Povećani unos [[rezistentni škrob|ugljikohidrata dostupnih mikrobioti]] može pomoći u smanjenju učinaka T2D.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu B, Fu J, Qiao Y, Cao J, Deehan EC, Li Z, Jin M, Wang X, Wang Y | title = Higher intake of microbiota-accessible carbohydrates and improved cardiometabolic risk factors: a meta-analysis and umbrella review of dietary management in patients with type 2 diabetes | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 113 | issue = 6 | pages = 1515–1530 | date = June 2021 | pmid = 33693499 | doi = 10.1093/ajcn/nqaa435 | doi-access = free }}</ref> [[Dodaci viskoznih vlakana]] mogu biti korisni kod osoba s dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jovanovski E, Khayyat R, Zurbau A, Komishon A, Mazhar N, Sievenpiper JL, Blanco Mejia S, Ho HV, Li D, Jenkins AL, Duvnjak L, Vuksan V | title = Should Viscous Fiber Supplements Be Considered in Diabetes Control? Results From a Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 5 | pages = 755–766 | date = May 2019 | pmid = 30617143 | doi = 10.2337/dc18-1126 | s2cid = 58665219 | doi-access = free }}</ref> Kulturno prikladno [[obrazovanje]] može pomoći osobama s dijabetesom tipa 2 da kontroliraju razinu šećera u krvi do 24 mjeseca.<ref>{{cite journal | vauthors = Attridge M, Creamer J, Ramsden M, Cannings-John R, Hawthorne K | title = Culturally appropriate health education for people in ethnic minority groups with type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 9 | date = September 2014 | volume = 2014 | pmid = 25188210 | doi = 10.1002/14651858.CD006424.pub3 | pmc = 10680058 }}</ref> Nema dovoljno dokaza da se utvrdi da li intervencije u načinu života utiču na [[smrtnost]] kod onih koji već imaju dijabetes tipa 2.<ref name="Schellenberg2013" /> ==== Upravljanje stresom ==== Iako je psihički stres prepoznat kao faktor rizika za dijabetes tipa 2,<ref name=Will2011/> učinak intervencija [[upravljanje stresom|upravljanja stresom]] na progresiju bolesti nije utvrđen.<ref>{{cite journal | vauthors = Hackett RA, Steptoe A | title = Type 2 diabetes mellitus and psychological stress - a modifiable risk factor | journal = Nature Reviews. Endocrinology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 547–560 | date = September 2017 | pmid = 28664919 | doi = 10.1038/nrendo.2017.64 | s2cid = 34925223 | url = https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1562662/ }}</ref> U toku je [[Cochraneov pregled]] za procjenu učinaka intervencija zasnovanih na [[svijest|svjesnosti]] za odrasle s dijabetesom tipa 2.<ref>{{cite journal | title = Mindfulness‐based interventions for adults with type 2 diabetes mellitus | journal = Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = | issue = 12 | date = January 2021 | doi = 10.1002/14651858.CD014881 | collaboration = Cochrane Metabolic and Endocrine Disorders Group | vauthors = Ee CC, Armour M, Piya MK, McMorrow R, Al-Kanini I, Sabag A | pmc = 8701561 }}</ref> ===Lijekovi=== ==== Kontrola šećera u krvi ==== {{glavni|Lijekovi za dijabetes}} Postoji nekoliko klasa lijekova za dijabetes. [[Metformin]] se općenito preporučuje kao prva linija liječenja jer postoje dokazi da smanjuje [[smrtnost]];<ref name="AFP09" /><ref>{{cite journal | vauthors = Palmer SC, Mavridis D, Nicolucci A, Johnson DW, Tonelli M, Craig JC, Maggo J, Gray V, De Berardis G, Ruospo M, Natale P, Saglimbene V, Badve SV, Cho Y, Nadeau-Fredette AC, Burke M, Faruque L, Lloyd A, Ahmad N, Liu Y, Tiv S, Wiebe N, Strippoli GF | title = Comparison of Clinical Outcomes and Adverse Events Associated With Glucose-Lowering Drugs in Patients With Type 2 Diabetes: A Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = July 2016 | pmid = 27434443 | doi = 10.1001/jama.2016.9400 | doi-access = free }}</ref> međutim, ovaj zaključak je doveden u pitanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Boussageon R, Supper I, Bejan-Angoulvant T, Kellou N, Cucherat M, Boissel JP, Kassai B, Moreau A, Gueyffier F, Cornu C | title = Reappraisal of metformin efficacy in the treatment of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomised controlled trials | journal = PLOS Medicine | volume = 9 | issue = 4 | year = 2012 | pmid = 22509138 | pmc = 3323508 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001204 | veditors = Groop L | doi-access = free }}</ref> Metformin should not be used in those with severe kidney or liver problems.<ref name="Vij2010" /> Američko udruženje za dijabetes i Evropsko udruženje za proučavanje dijabetesa preporučuju upotrebu agonista GLP-1 receptora ili inhibitora SGLT2 kao terapije prve linije kod pacijenata koji imaju ili imaju visok rizik od aterosklerotske kardiovaskularne bolesti, [[srčano zatajenje|zatajenja srca]] ili [[hronične bubrežna bolest| hronične bolesti bubrega]].<ref name=ADA2022EASD>{{Cite journal |vauthors = Davies M, Aroda VR, Collins BS, Gabbay RA, Green J, Maruthur NM, Rosas SE, Del Prato S, Mathieu C |date=2022-09-28 |title=Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD) |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=11 |pages=2753–2786 |doi=10.2337/dci22-0034 |doi-access=free |issn=0149-5992 |pmc=10008140 |pmid=36148880}}</ref><ref name="ADA2024ch9">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=9. Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S158–S178 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725810 |pmid=38078590 }}</ref> Viša cijena ovih lijekova u poređenju sa metforminom ograničila je njihovu upotrebu.<ref name="UpToDate">{{cite web |title=Initial management of hyperglycemia in adults with type 2 diabetes mellitus |url=https://www.uptodate.com/contents/initial-management-of-hyperglycemia-in-adults-with-type-2-diabetes-mellitus |website=[[UpToDate]] |access-date=29 November 2023 |date=September 2023}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Choi JG, Winn AN, Skandari MR, Franco MI, Staab EM, Alexander J, Wan W, Zhu M, Huang ES, Philipson L, Laiteerapong N | title = First-Line Therapy for Type 2 Diabetes With Sodium-Glucose Cotransporter-2 Inhibitors and Glucagon-Like Peptide-1 Receptor Agonists: A Cost-Effectiveness Study | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 175 | issue = 10 | pages = 1392–1400 | date = October 2022 | pmid = 36191315 | pmc = 10155215 | doi = 10.7326/M21-2941 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Baker C, Retzik-Stahr C, Singh V, Plomondon R, Anderson V, Rasouli N | title = Should metformin remain the first-line therapy for treatment of type 2 diabetes? | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 12 | date = 13 January 2021 | pmid = 33489086 | pmc = 7809522 | doi = 10.1177/2042018820980225 }}</ref> Ostale klase lijekova uključuju: [[sulfonilurea|sulfonilureju]], [[tiazolidindion]]e, [[inhibitor dipeptidil-peptidaze-4|inhibitore dipeptidil-peptidaze-4]], [[SGLT2 inhibitor]]e i [[agonist GLP-1 receptora|agoniste GLP-1 receptora]]<ref name=ADA2024ch9/> Pregled iz 2018. otkrio je da su inhibitori SGLT2 i agonisti GLP-1, ali ne i inhibitori DPP-4, povezani s nižom smrtnošću u odnosu na [[placebo]] ili nikakvo liječenje.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Aghar-Jaffar R, Shun-Shin MJ, Francis D, Oliver N, Meeran K | title = Association Between Use of Sodium-Glucose Cotransporter 2 Inhibitors, Glucagon-like Peptide 1 Agonists, and Dipeptidyl Peptidase 4 Inhibitors With All-Cause Mortality in Patients With Type 2 Diabetes: A Systematic Review and Meta-analysis | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 15 | pages = 1580–1591 | date = April 2018 | pmid = 29677303 | pmc = 5933330 | doi = 10.1001/jama.2018.3024 }}</ref> Nije utvrđeno da [[rosiglitazon]], [[tiazolidindion]], poboljšava dugoročne ishode iako poboljšava nivo šećera u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Richter B, Bandeira-Echtler E, Bergerhoff K, Clar C, Ebrahim SH | title = Rosiglitazone for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | date = July 2007 | volume = 2007 | pmid = 17636824 | doi = 10.1002/14651858.CD006063.pub2 | pmc = 7389529 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/20292/1/20292.pdf | veditors = Richter B }}</ref> Osim toga, povezan je s povećanom stopom srčanih bolesti i smrtnosti.<ref>{{cite journal | vauthors = Chen X, Yang L, Zhai SD | title = Risk of cardiovascular disease and all-cause mortality among diabetic patients prescribed rosiglitazone or pioglitazone: a meta-analysis of retrospective cohort studies | journal = Chinese Medical Journal | volume = 125 | issue = 23 | pages = 4301–6 | date = December 2012 | pmid = 23217404 }}</ref> [[Insulin|Injekcije inzulina]] se mogu dodati oralnim lijekovima ili koristiti samostalno.<ref name=AFP09/> Većini ljudi u početku nije potreban insulin.<ref name=Green2011/> Kada se koristi, dugodjelujuća formulacija se obično dodaje noću, a oralni lijekovi se nastavljaju.<ref name=Vij2010/><ref name=AFP09/> Doze se zatim povećavaju do postizanja efekta (uz dobru kontrolu nivoa šećera u krvi).<ref name=AFP09/> Kada noćni insulin nije dovoljan, dva puta dnevno primijenjen insulin može postići bolju kontrolu.<ref name=Vij2010/> Dugodjelujući insulini [[insulin-glargin|glargin]] i [[insulin-detemir|detemir]] podjednako su sigurni i efikasni,<ref>{{cite journal | vauthors = Swinnen SG, Simon AC, Holleman F, Hoekstra JB, Devries JH | title = Insulin detemir versus insulin glargine for type 2 diabetes mellitus | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 7 | date = July 2011 | volume = 2011 | pmid = 21735405 | pmc = 6486036 | doi = 10.1002/14651858.CD006383.pub2 | veditors = Simon AC }}</ref> i ne izgledaju mnogo bolje od [[NPH-insulin]]a, ali budući da su znatno skuplji, nisu isplativi od 2010.<ref>{{cite journal | vauthors = Waugh N, Cummins E, Royle P, Clar C, Marien M, Richter B, Philip S | title = Newer agents for blood glucose control in type 2 diabetes: systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 14 | issue = 36 | pages = 1–248 | date = July 2010 | pmid = 20646668 | doi = 10.3310/hta14360 | doi-access = free }}</ref> In those who are [[pregnant]], insulin is generally the treatment of choice.<ref name=Vij2010/> ==== Snižavanje krvnog pritiska ==== Mnoge međunarodne smjernice preporučuju ciljne vrijednosti [[krvni pritisak| krvnog pritiska]] niže od 140/90 mmHg za osobe sa dijabetesom.<ref>{{cite journal | vauthors = Mitchell S, Malanda B, Damasceno A, Eckel RH, Gaita D, Kotseva K, Januzzi JL, Mensah G, Plutzky J, Prystupiuk M, Ryden L, Thierer J, Virani SS, Sperling L | title = A Roadmap on the Prevention of Cardiovascular Disease Among People Living With Diabetes | journal = Global Heart | volume = 14 | issue = 3 | pages = 215–240 | date = September 2019 | pmid = 31451236 | doi = 10.1016/j.gheart.2019.07.009 | doi-access = free }}</ref> Međutim, postoje samo ograničeni dokazi o tome koje bi trebale biti niže ciljne vrijednosti. Sistematski pregled iz 2016. otkrio je potencijalnu štetu od liječenja ciljnih vrijednosti nižih od 140 mmHg,<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Effect of antihypertensive treatment at different blood pressure levels in patients with diabetes mellitus: systematic review and meta-analyses | journal = BMJ | volume = 352 | pages = i717 | date = February 2016 | pmid = 26920333 | pmc = 4770818 | doi = 10.1136/bmj.i717 }}</ref> a naknadni pregled iz 2019. nije pronašao dokaze o dodatnoj koristi od snižavanja krvnog pritiska na vrijednosti između 130 i 140 mmHg, iako je postojao povećan rizik od neželjenih događaja.<ref>{{cite journal | vauthors = Brunström M, Carlberg B | title = Benefits and harms of lower blood pressure treatment targets: systematic review and meta-analysis of randomised placebo-controlled trials | journal = BMJ Open | volume = 9 | issue = 9 | date = September 2019 | pmid = 31575567 | pmc = 6773352 | doi = 10.1136/bmjopen-2018-026686 | doi-access = free}}</ref> Smjernice Evropskog kardiološkog društva iz 2023. preporučuju snižavanje sistolnog krvnog pritiska na 130 mmHg kod većine osoba sa dijabetesom.<ref name=ESC2023>{{Cite journal |vauthors = Marx N, Federici M, Schütt K, Müller-Wieland D, Ajjan RA, Antunes MJ, Christodorescu RM, Crawford C, Di Angelantonio E |date=2023-10-14 |title=2023 ESC Guidelines for the management of cardiovascular disease in patients with diabetes: Developed by the task force on the management of cardiovascular disease in patients with diabetes of the European Society of Cardiology (ESC) |journal=European Heart Journal |volume=44 |issue=39 |pages=4043–4140 |doi=10.1093/eurheartj/ehad192 |doi-access = free |pmid=37622663 |issn=0195-668X|hdl=20.500.14279/34673 |hdl-access=free }}</ref> Kod osoba sa dijabetesom i [[hipertenzija|hipertenzijom]] i bilo [[albuminurija| albuminurijom]] ili [[hronična bubrežna bolest| hroničnom bolešću bubrega]], inhibitor [[renin-angiotenzinski sistem| renin-angiotenzinskog sistema]] (kao što je [[AC-inhibitor]] ili [[blokator angiotenzinskih receptora]]) radi smanjenja rizika od progresije bolesti bubrega i nastanka neželjenih kardiovaskularnih događanja.<ref name="ADA2024ch11">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=11. Chronic Kidney Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S219–S230 |doi= 10.2337/dc24-S011 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725805 |pmid=38078574 }}</ref> Postoje neki dokazi da su inhibitori [[enzim]]a za konverziju [[angiotenzin]]a (ACEI) superiorniji od drugih inhibitora renin-angiotenzinskog sistema kao što su blokatori receptora angiotenzina (ARB),<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang W, Zhang X, Han F, Li X, He X, Li Q, Chen J | title = Effect of angiotensin-converting enzyme inhibitors and angiotensin II receptor blockers on all-cause mortality, cardiovascular deaths, and cardiovascular events in patients with diabetes mellitus: a meta-analysis | journal = JAMA Internal Medicine | volume = 174 | issue = 5 | pages = 773–785 | date = May 2014 | pmid = 24687000 | doi = 10.1001/jamainternmed.2014.348 | doi-access = free }}</ref> ili [[aliskiren]] u prevenciji kardiovaskularnih bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Zheng SL, Roddick AJ, Ayis S | title = Effects of aliskiren on mortality, cardiovascular outcomes and adverse events in patients with diabetes and cardiovascular disease or risk: A systematic review and meta-analysis of 13,395 patients | journal = Diabetes & Vascular Disease Research | volume = 14 | issue = 5 | pages = 400–406 | date = September 2017 | pmid = 28844155 | pmc = 5600262 | doi = 10.1177/1479164117715854 }}</ref> Iako je pregled iz 2016. pronašao slične efekte ACEI i ARB na glavne kardiovaskularne i bubrežne ishode.<ref name="PLOS2016">{{cite journal| vauthors = Catalá-López F, Macías Saint-Gerons D, González-Bermejo D, Rosano GM, Davis BR, Ridao M, Zaragoza A, Montero-Corominas D, Tobías A, de la Fuente-Honrubia C, Tabarés-Seisdedos R, Hutton B | title = Cardiovascular and Renal Outcomes of Renin-Angiotensin System Blockade in Adult Patients with Diabetes Mellitus: A Systematic Review with Network Meta-Analyses | journal = PLOS Medicine | volume = 13 | issue = 3 | date = March 2016 | pmid = 26954482 | pmc = 4783064 | doi = 10.1371/journal.pmed.1001971 | doi-access = free }}</ref> Nema dokaza da kombinovanje ACEI i ARB-ova pruža dodatne koristi.<ref name="PLOS2016" /> ==== Ostalo ==== Upotreba [[statin]]a kod dijabetesa za prevenciju [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]] treba se razmotriti nakon procjene ukupnog rizika osobe za kardiovaskularne bolesti.<ref name="ADA2024ch10">{{Cite journal | collaboration = American Diabetes Association Professional Practice Committee | vauthors = ElSayed NA, Aleppo G, Bannuru RR, Bruemmer D, Collins BS, Ekhlaspour L, etal |date=January 2024 |title=10. Cardiovascular Disease and Risk Management: Standards of Care in Diabetes—2024 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=47 |issue=Supplement_1 |pages=S179–S218 |doi=10.2337/dc24-S010 |doi-access=free |issn=1935-5548 |pmc=10725811 |pmid= 38078592}}</ref> Upotreba [[aspirin]]a ([[acetilsalicilna kiselina|acetilsalicilne kiseline]]) za prevenciju kardiovaskularnih bolesti kod dijabetesa je kontroverzna.<ref name="ADA2024ch10"/> Aspirin se preporučuje osobama s prethodnim kardiovaskularnim bolestima; međutim, nije utvrđeno da rutinska upotreba aspirina poboljšava ishode kod nekompliciranog dijabetesa.<ref>{{cite journal|vauthors=Pignone M, Alberts MJ, Colwell JA, Cushman M, Inzucchi SE, Mukherjee D, Rosenson RS, Williams CD, Wilson PW, Kirkman MS|date=June 2010|title=Aspirin for primary prevention of cardiovascular events in people with diabetes: a position statement of the American Diabetes Association, a scientific statement of the American Heart Association, and an expert consensus document of the American College of Cardiology Foundation|journal=Diabetes Care|volume=33|issue=6|pages=1395–402|doi=10.2337/dc10-0555|pmc=2875463|pmid=20508233}}</ref> Aspirin kao [[primarna prevencija]] može imati veći rizik nego korist, ali bi se mogao razmotriti kod osoba starosti od 50 do 70 godina sa drugim značajnim faktorom kardiovaskularnog rizika i niskim rizikom od [[krvarenje|krvarenja]] nakon što se dobiju informacije o mogućim rizicima i koristima kao dio zajedničkog donošenja odluka.<ref name="ADA2024ch10"/> [[Vitamin D]], dodatak prehrani kod osoba sa dijabetesom tipa 2 može poboljšati markere insulinske rezistencije i HbA1c.<ref>{{cite journal | vauthors = Mirhosseini N, Vatanparast H, Mazidi M, Kimball SM | title = The Effect of Improved Serum 25-Hydroxyvitamin D Status on Glycemic Control in Diabetic Patients: A Meta-Analysis | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 102 | issue = 9 | pages = 3097–3110 | date = September 2017 | pmid = 28957454 | doi = 10.1210/jc.2017-01024 | doi-access = free }}</ref> Dijeljenje elektronskih zdravstvenih kartona s osobama koje imaju dijabetes tipa 2 pomaže im da smanje nivo šećera u krvi. To je način da se ljudima pomogne da razumiju vlastito zdravstveno stanje i da se aktivno uključe u njegovo upravljanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Neves AL, Freise L, Laranjo L, Carter AW, Darzi A, Mayer E | title = Impact of providing patients access to electronic health records on quality and safety of care: a systematic review and meta-analysis | journal = BMJ Quality & Safety | volume = 29 | issue = 12 | pages = 1019–1032 | date = December 2020 | pmid = 32532814 | pmc = 7785164 | doi = 10.1136/bmjqs-2019-010581 }}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020-10-21 |title=Sharing electronic records with patients led to improved control of type two diabetes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/sharing-electronic-records-with-patients-led-to-improved-control-of-type-two-diabetes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |doi=10.3310/alert_42103|s2cid=242149388 |url-access=subscription }}</ref> ===Hirurgija=== [[Barijatrijska hirurgija|Hirurgija za mršavljenje]] kod osoba koje su [[gojaznost|gojazne]] efikasna jemjera za liječenje dijabetesa.<ref>{{cite journal | vauthors = Picot J, Jones J, Colquitt JL, Gospodarevskaya E, Loveman E, Baxter L, Clegg AJ | title = The clinical effectiveness and cost-effectiveness of bariatric (weight loss) surgery for obesity: a systematic review and economic evaluation | journal = Health Technology Assessment | volume = 13 | issue = 41 | pages = 1–190, 215–357, iii–iv | date = September 2009 | pmid = 19726018 | doi = 10.3310/hta13410 | hdl = 10536/DRO/DU:30064294 | doi-access = free | hdl-access = free }}</ref> Mnogi su u stanju održati normalan nivo šećera u krvi uz malo ili bez lijekova nakon operacije. <ref>{{cite journal | vauthors = Frachetti KJ, Goldfine AB | title = Bariatric surgery for diabetes management | journal = Current Opinion in Endocrinology, Diabetes and Obesity | volume = 16 | issue = 2 | pages = 119–24 | date = April 2009 | pmid = 19276974 | doi = 10.1097/MED.0b013e32832912e7 | s2cid = 31797748 | doi-access = free }}</ref> i dugoročna [[smrtnost]] je smanjena.<ref name=Schum2009/> There however is some short-term mortality risk of less than 1% from the surgery.<ref>{{cite journal | vauthors = Colucci RA | title = Bariatric surgery in patients with type 2 diabetes: a viable option | journal = Postgraduate Medicine | volume = 123 | issue = 1 | pages = 24–33 | date = January 2011 | pmid = 21293081 | doi = 10.3810/pgm.2011.01.2242 | s2cid = 207551737 }}</ref> Granične vrijednosti [[BMI|indeksa tjelesne mase]] za kada je [[operacija]] prikladna još nisu jasne.<ref name=Schum2009>{{cite journal | vauthors = Schulman AP, del Genio F, Sinha N, Rubino F | title = "Metabolic" surgery for treatment of type 2 diabetes mellitus | journal = Endocrine Practice | volume = 15 | issue = 6 | pages = 624–31 | date = September–October 2009 | pmid = 19625245 | doi = 10.4158/EP09170.RAR }}</ref> Preporučuje se da se ova opcija razmotri kod onih koji ne mogu kontrolirati ni svoju težinu ni šećer u krvi.<ref>{{cite journal | vauthors = Dixon JB, le Roux CW, Rubino F, Zimmet P | title = Bariatric surgery for type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9833 | pages = 2300–11 | date = June 2012 | pmid = 22683132 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)60401-2 | s2cid = 5198462 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rubino F, Nathan DM, Eckel RH, Schauer PR, Alberti KG, Zimmet PZ, Del Prato S, Ji L, Sadikot SM, Herman WH, Amiel SA, Kaplan LM, Taroncher-Oldenburg G, Cummings DE | title = Metabolic Surgery in the Treatment Algorithm for Type 2 Diabetes: A Joint Statement by International Diabetes Organizations | journal = Diabetes Care | volume = 39 | issue = 6 | pages = 861–77 | date = June 2016 | pmid = 27222544 | doi = 10.2337/dc16-0236 | doi-access = free }}</ref> ==Epidemiologija== {{glavni|Epidemiologija dijabetesa}} [[Datoteka:Prevalence of total diabetes by age and GBD super-region in 2021.jpg|thumb|upright=1.6| Prevalencija ukupnog dijabetesa po dobi i [[Globalni teret bolesti]] superregiji u 2021.]] [[Međunarodna dijabetička federacija]] procjenjuje da je gotovo 537 miliona ljudi širom svijeta živjelo s dijabetesom u 2021,<ref>{{cite book|author=International Diabetes Federation |date=2021 |title=IDF Diabetes Atlas |publisher=International Diabetes Federation |page=33 |edition=10 |url=https://diabetesatlas.org/idfawp/resource-files/2021/07/IDF_Atlas_10th_Edition_2021.pdf |access-date=18 March 2022 |isbn=978-2-930229-98-0}}</ref> 90–95% njih ima dijabetes tipa 2.<ref>{{cite book|vauthors=Kahn CR, Ferris HA, O'Neill BT |chapter=Pathophysiology of Type 1 Diabetes Mellitus: Epidemiology |title=Williams Textbook of Endocrinology |edition=14 |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1349–1370}}</ref> Dijabetes je čest i u razvijenim zemljama i u zemljama u razvoju.<ref name=Will2011/> Neke etničke grupe kao što su [[južnoazijske etničke grupe|Južni Azijati]], [[stanovnici pacifičkih ostrva]], [[Latinoamerikanci]] i [[Indijanci|autohtoni narodi Amerike]] imaju posebno visok rizik od razvoja dijabetesa tipa 2.<ref name=Vij2010/> Dijabetes tipa 2 kod osoba normalne težine predstavlja 60 – 80 % svih slučajeva u nekim azijskim zemljama. Mehanizam koji uzrokuje dijabetes kod osoba koje nisu gojazne nije dobro shvaćen.<ref>{{cite journal | vauthors = Olaogun I, Farag M, Hamid P | title = The Pathophysiology of Type 2 Diabetes Mellitus in Non-obese Individuals: An Overview of the Current Understanding | journal = Cureus | volume = 12 | issue = 4 | date = April 2020 | pmid = 32399348 | pmc = 7213678 | doi = 10.7759/cureus.7614 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Salvatore T, Galiero R, Caturano A, Rinaldi L, Criscuolo L, Di Martino A, Albanese G, Vetrano E, Catalini C, Sardu C, Docimo G, Marfella R, Sasso FC | title = Current Knowledge on the Pathophysiology of Lean/Normal-Weight Type 2 Diabetes | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 24 | issue = 1 | page = 658 | date = December 2022 | pmid = 36614099 | pmc = 9820420 | doi = 10.3390/ijms24010658 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vipin VA, Blesson CS, Yallampalli C | title = Maternal low protein diet and fetal programming of lean type 2 diabetes | journal = World Journal of Diabetes | volume = 13 | issue = 3 | pages = 185–202 | date = March 2022 | pmid = 35432755 | pmc = 8984567 | doi = 10.4239/wjd.v13.i3.185 | doi-access = free }}</ref> Stope dijabetesa 1985. procijenjene su na 30 miliona, a porasle su na 135 miliona 1995. i 217 miliona 2005. Vjeruje se da je ovaj porast prvenstveno posljedica starenja globalne populacije, smanjenja fizičke aktivnosti i rastuće stope [[gojaznost]]i. Tradicionalno smatran bolešću odraslih, dijabetes tipa 2 se sve češće dijagnosticira kod djece, paralelno s porastom stope gojaznosti kod djece.<ref name=Will2011/> Pet zemalja s najvećim brojem ljudi s dijabetesom od 2000. su *{{flag|Indija}} sa 31,7 miliona, *{{flag|Kina}} 20,8 miliona, *{{flag|Sjedinjene Američke Države}} 17,7 miliona, *{{flag|Indonezija}} 8,4 miliona i *{{flag|Japan}} 6,8 miliona.<ref name = "Wild 2004">{{cite journal | vauthors = Wild S, Roglic G, Green A, Sicree R, King H | title = Global prevalence of diabetes: estimates for the year 2000 and projections for 2030 | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1047–53 | date = May 2004 | pmid = 15111519 | doi = 10.2337/diacare.27.5.1047 | doi-access = free }}</ref> [[Svjetska zdravstvena organizacija]] priznala je da je to globalna [[epidemija|pandemija]]<ref name=WHO2024>{{cite web|title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |website=World Health Organization |date=14 November 2024 |access-date=2025-03-17 }}</ref> ==Historija== {{glavni|Historija dijabetesa}} Dijabetes je jedna od prvih bolesti opisanih u [[egipat]]skom rukopisu iz oko 1500. p. n. e, u kojem se spominje "preveliko pražnjenje urina."<ref name=History2010/><ref>{{Cite book | vauthors = Sajida S |url=https://books.google.com/books?id=Gd0WEAAAQBAJ&q=Egyptian&pg=PA2 |title=A Hand Book On Diabetes |date=2021-01-26 |publisher=OrangeBooks Publication |page=2 |language=en}}</ref> Vjeruje se da su prvi opisani slučajevi dijabetesa tipa 1.<ref name=History2010>{{cite book | vauthors = Zajac J, Shrestha A, Patel P, Poretsky L |chapter=The Main Events in the History of Diabetes Mellitus | veditors = Poretsky L |title=Principles of diabetes mellitus|year=2009|publisher=Springer|location=New York|isbn=978-0-387-09840-1|chapter-url = https://books.google.com/books?id=i0qojvF1SpUC&pg=PA3 | pages = 3–16 |edition=2nd |oclc=663097550 }}</ref> Indijski ljekari su otprilike u isto vrijeme identificirali bolest i klasificirali je kao ''madhumeha'' ili ''medeni urin'', napominjući da urin privlači mrave.<ref name=History2010/> Termin "dijabetes" ili "proći kroz" prvi put je upotrijebio grčki [[Spisak ljekara po imenu Apolonius|Apollonius Memfites]].<ref name=History2010/> Bolest je bila rijetka u vrijeme [[Rimskog carstva]], a [[Galen]] je komentirao da je vidio samo dva slučaja tokom svoje karijere.<ref name=History2010/> Dijabetes tipa 1 i tipa 2 prvi put su identificirali kao odvojena stanja indijski ljekari [[Sushruta]] i [[Charaka]] 400–500, pri čemu je tip 1 bio povezan s mladošću, a tip 2 s [[gojaznost|prekomjernom težinom]].<ref name=History2010/> Efikasan tretman nije razvijen sve do početka 20. vijeka kada su Kanađani [[Frederick Banting]] i [[Charles Best (medicinski naučnik)|Charles Best]] otkrili [[insulin]] 1921. i 1922.<ref name=History2010/> Nakon toga je uslijedio razvoj dugotrajnijeg [[NPH inzulina]] 1940-ih.<ref name=History2010/> Godine 1916. Elliot Joslin je predložio da su periodi [[post]]a korisni za osobe s dijabetesom.<ref name="Koutroumpakis2019">{{cite journal | vauthors = Koutroumpakis E, Jozwik B, Aguilar D, Taegtmeyer H | title = Strategies of Unloading the Failing Heart from Metabolic Stress | journal = The American Journal of Medicine | volume = 133 | issue = 3 | pages = 290–296 | date = March 2020 | pmid = 31520618 | pmc = 7054139 | doi = 10.1016/j.amjmed.2019.08.035 | type = Review }}</ref> Naknadna istraživanja su ovo podržala, a [[gubitak težine]] je prva linija terapije kod dijabetesa tipa 2.<ref name="Koutroumpakis2019"/> == Istraživanje == U 2020. razvijen je Indeks težine dijabetesa (DISSCO), alat koji bi mogao biti bolji od HbA1c za utvrđivanje da li se stanje osobe pogoršava.<ref name=ToolsPredictRisk/><ref name="DISSCO2020">{{cite journal | vauthors = Zghebi SS, Mamas MA, Ashcroft DM, Salisbury C, Mallen CD, Chew-Graham CA, Reeves D, Van Marwijk H, Qureshi N, Weng S, Holt T, Buchan I, Peek N, Giles S, Rutter MK, Kontopantelis E | title = Development and validation of the DIabetes Severity SCOre (DISSCO) in 139 626 individuals with type 2 diabetes: a retrospective cohort study | journal = BMJ Open Diabetes Research & Care | volume = 8 | issue = 1| date = May 2020 | pmid = 32385076 | pmc = 7228474 | doi = 10.1136/bmjdrc-2019-000962 }}</ref> Koristi [[kompjuter]]ski [[algoritam]] za analizu podataka iz anonimiziranih elektronskih kartona pacijenata i generira rezultat na osnovu 34 indikatora.<ref>{{Cite journal |date=2020-08-07 |title=New tool for assessing the severity of type 2 diabetes could help personalise treatment and improve outcomes |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/new-tool-for-assessing-the-severity-of-type-2-diabetes-could-help-personalise-treatment-and-improve-outcomes/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/alert_40652|s2cid=242997909 |url-access=subscription }}</ref><ref name="DISSCO2020"/> === Matične ćelije === {{glavni|Dijabetes tipa 1|Matične ćelije|Liječenje dijabetesa}} U aprilu 2024. naučnici su prijavili prvi slučaj reverzije dijabetesa tipa 2 upotrebom [[matične ćelije|matičnih ćelija]] kod 59-godišnjeg muškarca liječenog 2021, koji od tada ne uzima [[insulin]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wu J, Li T, Guo M, Ji J, Meng X, Fu T, Nie T, Wei T, Zhou Y, Dong W, Zhang M, Shi Y, Cheng X, Yin H | title = Treating a type 2 diabetic patient with impaired pancreatic islet function by personalized endoderm stem cell-derived islet tissue | journal = Cell Discovery | volume = 10 | issue = 1 | page = 45 | date = April 2024 | pmid = 38684699 | pmc = 11058776 | doi = 10.1038/s41421-024-00662-3 }}</ref><ref>{{Cite web | vauthors = Gupta S |title=World's first diabetes cure with cell therapy achieved in China |url=https://interestingengineering.com/health/stem-cell-therapy-diabetes-china |access-date=2024-10-12 |website=Interesting Engineering |language=en}}</ref> Prije nego što se ovaj tretman razmotri kao mogući lijek, potrebna je replikacija na većem broju pacijenata i dokazi tokom dužih perioda. == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == {{Linkovi sestrinskih projekata|display=Diabetes mellitus}} * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas 2021] * [https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases] * [https://www.cdc.gov/diabetes/index.html Centers for Disease Control and Prevention] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/48/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2025] {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3661 | ICD11 = {{ICD11|5A11}} | ICD10 = {{ICD10|E|11||e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.00}}, {{ICD9|250.02}} | ICDO = | OMIM = 125853 | MedlinePlus = 000313 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 117853 | MeshID = D003924 }} {{Bolesti gušterače i metabolizma glukoze}} {{Dijabetes}} {{Authority control}} {{commons| Diabetes Mellitus Type 2}} [[Kategorija: Bolesti povezane sa starenjem]] [[Kategorija:Dijabetes]] [[Kategorija:Endokrinologija]] po0rxf0wx7whtyhnae70dg75rasv8w4 Razgovor:Dijabetes tipa 2 1 534855 3848632 3848501 2026-05-22T16:10:55Z Genetičar 181151 /* Povezivanje */ odgovor 3848632 wikitext text/x-wiki == Povezivanje == Zbog nečeg - povezivanje onemogućeno! [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:14, 21 maj 2026 (CEST) :Opet Vi s onemogućavanjem. Kako ako niste blokirani, a niste? A uradi se za 10-15 sekundi, inače. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:05, 22 maj 2026 (CEST) ::Nism blokiran, ali interlink nema edit, valjda im je dosta i previše?! Pokušajte molim, možda Vam uspije.[[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:10, 22 maj 2026 (CEST) 8frzmwseg2xm133r3nckauglhej0s9f 3848647 3848632 2026-05-22T17:25:19Z KWiki 9400 /* Povezivanje */ odgovor 3848647 wikitext text/x-wiki == Povezivanje == Zbog nečeg - povezivanje onemogućeno! [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:14, 21 maj 2026 (CEST) :Opet Vi s onemogućavanjem. Kako ako niste blokirani, a niste? A uradi se za 10-15 sekundi, inače. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:05, 22 maj 2026 (CEST) ::Nism blokiran, ali interlink nema edit, valjda im je dosta i previše?! Pokušajte molim, možda Vam uspije.[[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:10, 22 maj 2026 (CEST) :::Urađeno danas. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:25, 22 maj 2026 (CEST) p2otodlmclx7ovqkcgq4a84dnceirak 3848669 3848647 2026-05-22T20:20:06Z Genetičar 181151 /* Povezivanje */ odgovor 3848669 wikitext text/x-wiki == Povezivanje == Zbog nečeg - povezivanje onemogućeno! [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:14, 21 maj 2026 (CEST) :Opet Vi s onemogućavanjem. Kako ako niste blokirani, a niste? A uradi se za 10-15 sekundi, inače. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 11:05, 22 maj 2026 (CEST) ::Nism blokiran, ali interlink nema edit, valjda im je dosta i previše?! Pokušajte molim, možda Vam uspije.[[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) [[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 18:10, 22 maj 2026 (CEST) :::Urađeno danas. [[Korisnik:KWiki|KWiki]] ([[Razgovor s korisnikom:KWiki|razgovor]]) 19:25, 22 maj 2026 (CEST) ::::Hvala![[Korisnik:Genetičar|Genetičar]] ([[Razgovor s korisnikom:Genetičar|razgovor]]) 22:20, 22 maj 2026 (CEST) r9t4zlnhqgxci7mvlkukice4pfwi1ow Timski sport 0 534866 3848565 2026-05-22T12:15:07Z Palapa 383 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:fr:Special:Redirect/revision/236330025|Sport collectif]]" 3848565 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Volleyball_kill_shot_three_blockers.jpg|desno|mini|250x250piksel|Odbojkaška utakmica]] '''Timski sport''' je [[sport]] u kojem se [[Tim|timovi]] takmiče jedan protiv drugog, za razliku od [[Pojedinačni sport|individualnog sporta]]. == Timski sport i kolektivni sport == Timski sport se razlikuje od kolektivnog sporta. Neki individualni sportovi, posebno [[biciklizam]], često jesu timski sportovi, ali ne i kolektivni sportovi. Po definiciji, kolektivni sport ne dodjeljuje individualne titule, već samo kolektivne titule (postoji nekoliko rijetkih izuzetaka). Dakle, [[Veslanje (sport)|veslanje]] je individualni sport u pojedinačnoj konkurenciji i kolektivni sport (a ne samo "timski sport") za druge klase ili skate. qqq Timski sportovi su vrsta fizičke i društvene aktivnosti u kojoj se dva tima takmiče kako bi postigli pobjedu.<ref>{{Cite journal|last=Serge Éloi, Gilles Ulrich|date=2001|title=Contribution à la caractérisation des sports collectifs : les exemples du volley-ball et du rugby|url=https://www.cairn.info/revue-staps-2001-3-page-109.htm?contenu=article|journal=revue scientifique|volume=56|page=109 à 125}}</ref> Ovi sportovi imaju stroga pravila. Timski sportovi se odlikuju raznolikošću ciljeva i opreme. Omogućavaju vježbanje različitih dijelova tijela. qqq Za sada, najprecizniji instrument za razlikovanje dobrih od loših igrača je oko stručnjaka.<ref>{{Cite journal|last=Gréhaigne|first=Jean-Francis|last2=Caty|first2=Didier|last3=Wallian|first3=Nathalie|date=2004|title=Évaluation et rapport de forces en sport collectif|url=https://www.erudit.org/fr/revues/mee/2004-v27-n3-mee06874/1087786ar/|journal=Mesure et évaluation en éducation|language=fr|volume=27|issue=3|page=25–39|doi=10.7202/1087786ar|issn=0823-3993|access-date=2023-12-07}}</ref> qqq [[Ragbi]] je jedan od timskih sportova u kojem igrači uživaju u velikoj slobodi djelovanja s loptom. Odbojka je, s druge strane, mnogo restriktivnija i akcije s loptom su ograničene (Éloi i Ulrich, stranice 109 do 125, 2001). qqq [[Sports de ballon|Sportovi s loptom]] i mnoge tradicionalne igre su timske sportske aktivnosti, s izuzetkom ritmičke gimnastike, koja također koristi loptu, ali se vježba individualno. qqq Istraživanja pokazuju da timski sportovi pružaju i fizičke i psihološke koristi. Konkretno, studija doktoranda psihologije Charles-Étiennea White-Gosselina pokazuje da igranje timskog sporta u mladoj dobi smanjuje šanse za depresiju, anksioznost i socijalno povlačenje, te pomaže u razvoju osjećaja pripadnosti.<ref>{{Cite web|url=https://actualites.uqam.ca/2023/sports-equipe-benefiques-sante-mentale/|title=Les sports d'équipe bénéfiques pour la santé mentale {{!}} UQAM|date=2023-03-16|language=fr-FR|access-date=2023-12-07}}.</ref> qqq [[Datoteka:WadiSuraHumans.jpg|desno|mini|Pećinske slike plivača u pećini.]] == Bilješke i reference == {{Refspisak}} <nowiki> [[Kategorija:Ekipni sportovi]] [[Kategorija:Članci s podacima o normativnoj kontroli na Wikipediji]]</nowiki> 0j8akialqjrjvz8ctanm8l9ss5imqgt 3848566 3848565 2026-05-22T12:16:16Z Palapa 383 3848566 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Volleyball_kill_shot_three_blockers.jpg|desno|mini|250x250piksel|Odbojkaška utakmica]] '''Timski sport''' je [[sport]] u kojem se [[Tim|timovi]] takmiče jedan protiv drugog, za razliku od [[Pojedinačni sport|individualnog sporta]]. == Timski sport i kolektivni sport == Timski sport se razlikuje od kolektivnog sporta. Neki individualni sportovi, posebno [[biciklizam]], često jesu timski sportovi, ali ne i kolektivni sportovi. Po definiciji, kolektivni sport ne dodjeljuje individualne titule, već samo kolektivne titule (postoji nekoliko rijetkih izuzetaka). Dakle, [[Veslanje (sport)|veslanje]] je individualni sport u pojedinačnoj konkurenciji i kolektivni sport (a ne samo "timski sport") za druge klase ili skate. Timski sportovi su vrsta fizičke i društvene aktivnosti u kojoj se dva tima takmiče kako bi postigli pobjedu.<ref>{{Cite journal|last=Serge Éloi, Gilles Ulrich|date=2001|title=Contribution à la caractérisation des sports collectifs : les exemples du volley-ball et du rugby|url=https://www.cairn.info/revue-staps-2001-3-page-109.htm?contenu=article|journal=revue scientifique|volume=56|page=109 à 125}}</ref> Ovi sportovi imaju stroga pravila. Timski sportovi se odlikuju raznolikošću ciljeva i opreme. Omogućavaju vježbanje različitih dijelova tijela. Za sada, najprecizniji instrument za razlikovanje dobrih od loših igrača je oko stručnjaka.<ref>{{Cite journal|last=Gréhaigne|first=Jean-Francis|last2=Caty|first2=Didier|last3=Wallian|first3=Nathalie|date=2004|title=Évaluation et rapport de forces en sport collectif|url=https://www.erudit.org/fr/revues/mee/2004-v27-n3-mee06874/1087786ar/|journal=Mesure et évaluation en éducation|language=fr|volume=27|issue=3|page=25–39|doi=10.7202/1087786ar|issn=0823-3993|access-date=2023-12-07}}</ref> [[Ragbi]] je jedan od timskih sportova u kojem igrači uživaju u velikoj slobodi djelovanja s loptom. Odbojka je, s druge strane, mnogo restriktivnija i akcije s loptom su ograničene (Éloi i Ulrich, stranice 109 do 125, 2001). [[Sports de ballon|Sportovi s loptom]] i mnoge tradicionalne igre su timske sportske aktivnosti, s izuzetkom ritmičke gimnastike, koja također koristi loptu, ali se vježba individualno. Istraživanja pokazuju da timski sportovi pružaju i fizičke i psihološke koristi. Konkretno, studija doktoranda psihologije Charles-Étiennea White-Gosselina pokazuje da igranje timskog sporta u mladoj dobi smanjuje šanse za depresiju, anksioznost i socijalno povlačenje, te pomaže u razvoju osjećaja pripadnosti.<ref>{{Cite web|url=https://actualites.uqam.ca/2023/sports-equipe-benefiques-sante-mentale/|title=Les sports d'équipe bénéfiques pour la santé mentale {{!}} UQAM|date=2023-03-16|language=fr-FR|access-date=2023-12-07}}.</ref> [[Datoteka:WadiSuraHumans.jpg|desno|mini|Pećinske slike plivača u pećini.]] == Bilješke i reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ekipni sportovi]] [[Kategorija:Članci s podacima o normativnoj kontroli na Wikipediji]] gjvq9vx3j0x41iogsmn5zw6opkwg8vl 3848567 3848566 2026-05-22T12:17:02Z Palapa 383 Palapa premjestio je stranicu [[Korisnik:Palapa/Timski sport2]] na [[Timski sport]] bez ostavljanja preusmjerenja 3848566 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Volleyball_kill_shot_three_blockers.jpg|desno|mini|250x250piksel|Odbojkaška utakmica]] '''Timski sport''' je [[sport]] u kojem se [[Tim|timovi]] takmiče jedan protiv drugog, za razliku od [[Pojedinačni sport|individualnog sporta]]. == Timski sport i kolektivni sport == Timski sport se razlikuje od kolektivnog sporta. Neki individualni sportovi, posebno [[biciklizam]], često jesu timski sportovi, ali ne i kolektivni sportovi. Po definiciji, kolektivni sport ne dodjeljuje individualne titule, već samo kolektivne titule (postoji nekoliko rijetkih izuzetaka). Dakle, [[Veslanje (sport)|veslanje]] je individualni sport u pojedinačnoj konkurenciji i kolektivni sport (a ne samo "timski sport") za druge klase ili skate. Timski sportovi su vrsta fizičke i društvene aktivnosti u kojoj se dva tima takmiče kako bi postigli pobjedu.<ref>{{Cite journal|last=Serge Éloi, Gilles Ulrich|date=2001|title=Contribution à la caractérisation des sports collectifs : les exemples du volley-ball et du rugby|url=https://www.cairn.info/revue-staps-2001-3-page-109.htm?contenu=article|journal=revue scientifique|volume=56|page=109 à 125}}</ref> Ovi sportovi imaju stroga pravila. Timski sportovi se odlikuju raznolikošću ciljeva i opreme. Omogućavaju vježbanje različitih dijelova tijela. Za sada, najprecizniji instrument za razlikovanje dobrih od loših igrača je oko stručnjaka.<ref>{{Cite journal|last=Gréhaigne|first=Jean-Francis|last2=Caty|first2=Didier|last3=Wallian|first3=Nathalie|date=2004|title=Évaluation et rapport de forces en sport collectif|url=https://www.erudit.org/fr/revues/mee/2004-v27-n3-mee06874/1087786ar/|journal=Mesure et évaluation en éducation|language=fr|volume=27|issue=3|page=25–39|doi=10.7202/1087786ar|issn=0823-3993|access-date=2023-12-07}}</ref> [[Ragbi]] je jedan od timskih sportova u kojem igrači uživaju u velikoj slobodi djelovanja s loptom. Odbojka je, s druge strane, mnogo restriktivnija i akcije s loptom su ograničene (Éloi i Ulrich, stranice 109 do 125, 2001). [[Sports de ballon|Sportovi s loptom]] i mnoge tradicionalne igre su timske sportske aktivnosti, s izuzetkom ritmičke gimnastike, koja također koristi loptu, ali se vježba individualno. Istraživanja pokazuju da timski sportovi pružaju i fizičke i psihološke koristi. Konkretno, studija doktoranda psihologije Charles-Étiennea White-Gosselina pokazuje da igranje timskog sporta u mladoj dobi smanjuje šanse za depresiju, anksioznost i socijalno povlačenje, te pomaže u razvoju osjećaja pripadnosti.<ref>{{Cite web|url=https://actualites.uqam.ca/2023/sports-equipe-benefiques-sante-mentale/|title=Les sports d'équipe bénéfiques pour la santé mentale {{!}} UQAM|date=2023-03-16|language=fr-FR|access-date=2023-12-07}}.</ref> [[Datoteka:WadiSuraHumans.jpg|desno|mini|Pećinske slike plivača u pećini.]] == Bilješke i reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ekipni sportovi]] [[Kategorija:Članci s podacima o normativnoj kontroli na Wikipediji]] gjvq9vx3j0x41iogsmn5zw6opkwg8vl 3848568 3848567 2026-05-22T12:18:54Z Palapa 383 3848568 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Volleyball_kill_shot_three_blockers.jpg|desno|mini|250x250piksel|Odbojkaška utakmica]] '''Timski sport''' je [[sport]] u kojem se [[Tim|timovi]] takmiče jedan protiv drugog, za razliku od [[Pojedinačni sport|individualnog sporta]]. == Timski sport i kolektivni sport == Timski sport se razlikuje od kolektivnog sporta. Neki individualni sportovi, posebno [[biciklizam]], često jesu timski sportovi, ali ne i kolektivni sportovi. Po definiciji, kolektivni sport ne dodjeljuje individualne titule, već samo kolektivne titule (postoji nekoliko rijetkih izuzetaka). Dakle, [[Veslanje (sport)|veslanje]] je individualni sport u pojedinačnoj konkurenciji i kolektivni sport (a ne samo "timski sport") za druge klase ili skate. Timski sportovi su vrsta fizičke i društvene aktivnosti u kojoj se dva tima takmiče kako bi postigli pobjedu.<ref>{{Cite journal|last=Serge Éloi, Gilles Ulrich|date=2001|title=Contribution à la caractérisation des sports collectifs : les exemples du volley-ball et du rugby|url=https://www.cairn.info/revue-staps-2001-3-page-109.htm?contenu=article|journal=revue scientifique|volume=56|page=109 à 125}}</ref> Ovi sportovi imaju stroga pravila. Timski sportovi se odlikuju raznolikošću ciljeva i opreme. Omogućavaju vježbanje različitih dijelova tijela. Za sada, najprecizniji instrument za razlikovanje dobrih od loših igrača je oko stručnjaka.<ref>{{Cite journal|last=Gréhaigne|first=Jean-Francis|last2=Caty|first2=Didier|last3=Wallian|first3=Nathalie|date=2004|title=Évaluation et rapport de forces en sport collectif|url=https://www.erudit.org/fr/revues/mee/2004-v27-n3-mee06874/1087786ar/|journal=Mesure et évaluation en éducation|language=fr|volume=27|issue=3|page=25–39|doi=10.7202/1087786ar|issn=0823-3993|access-date=2023-12-07}}</ref> [[Ragbi]] je jedan od timskih sportova u kojem igrači uživaju u velikoj slobodi djelovanja s loptom. Odbojka je, s druge strane, mnogo restriktivnija i akcije s loptom su ograničene (Éloi i Ulrich, stranice 109 do 125, 2001). [[Sports de ballon|Sportovi s loptom]] i mnoge tradicionalne igre su timske sportske aktivnosti, s izuzetkom ritmičke gimnastike, koja također koristi loptu, ali se vježba individualno. Istraživanja pokazuju da timski sportovi pružaju i fizičke i psihološke koristi. Konkretno, studija doktoranda psihologije Charles-Étiennea White-Gosselina pokazuje da igranje timskog sporta u mladoj dobi smanjuje šanse za depresiju, anksioznost i socijalno povlačenje, te pomaže u razvoju osjećaja pripadnosti.<ref>{{Cite web|url=https://actualites.uqam.ca/2023/sports-equipe-benefiques-sante-mentale/|title=Les sports d'équipe bénéfiques pour la santé mentale {{!}} UQAM|date=2023-03-16|language=fr-FR|access-date=2023-12-07}}.</ref> [[Datoteka:WadiSuraHumans.jpg|desno|mini|Pećinske slike plivača.]] == Bilješke i reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=https://en.refinemate.de/glossar/teamsport|title=What is team sport?|website=en.refinemate.de|language=en|access-date=2026-05-22}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ekipni sportovi]] [[Kategorija:Članci s podacima o normativnoj kontroli na Wikipediji]] 5rc843ujds81q54vcwhig6u2cxofnx6 Korisnik:Palapa/Svojstva vode 2 534867 3848570 2026-05-22T12:25:22Z Palapa 383 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:en:Special:Redirect/revision/1351713793|Properties of water]]" 3848570 wikitext text/x-wiki <section begin=Chembox/><!-- TEMPLATES BEGIN --> {{Infokutija hemijski spoj}}{{Spisaknapomena|30em}}[[Voda]] ({{chem2|H2O}}) je polarni neorganski spoj koji je na [[Sobna temperatura|sobnoj temperaturi]] [[Tečnost|tekućina]] bez okusa i mirisa, gotovo bezbojna, osim [[Boja vode|inherentne nijanse plave boje]]. To je daleko najproučavaniji hemijski spoj{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}} i opisan je kao "univerzalni [[Otapalo|rastvarač]]"<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/special-topic/water-science-school/science/water-universal-solvent?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects|title=Water, the Universal Solvent|date=October 22, 2019|publisher=U.S. Geological Survey|location=United States of America|language=en|type=website|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201104439/https://www.usgs.gov/special-topic/water-science-school/science/water-universal-solvent?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects|archive-date=December 1, 2021|url-status=live|access-date=December 15, 2020}}</ref> i "rastvarač života". {{Sfn|Reece et al.|2013}} To je najzastupljenija supstanca na površini [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]{{Sfn|Weingärtner et al.|2016}} i jedina uobičajena supstanca koja postoji kao [[Led|čvrsta]], tekuća i [[Vodena para|plinovita materija]] na Zemljinoj površini.{{Sfn|Reece et al.|2013}} Također je treći najzastupljeniji molekul u svemiru (iza [[Vodik|molekularnog vodika]] i [[Ugljik-monoksid|ugljičnog monoksida]]). {{Sfn|Weingärtner et al.|2016}} Molekule vode međusobno formiraju [[Vodikova veza|vodikove veze]] i snažno su polarne. Ova polarnost joj omogućava disociranje [[Ion|iona]] u solima i vezivanje za druge polarne supstance poput alkohola i kiselina, čime ih rastvara. Vodikove veze uzrokuju njena mnoga jedinstvena svojstva, kao što je manja gustina čvrstog oblika od tečnog, relativno visoka [[tačka ključanja]] od 100°C.&nbsp;°C za njegovu [[Molarna masa|molarnu masu]] i visoki [[toplotni kapacitet]]. Voda je [[Amfoternost|amfoterna]], što znači da može pokazivati svojstva [[kiseline]] ili [[Baza (hemija)|baze]], ovisno o pH vrijednosti otopine u kojoj se nalazi; lako proizvodi i <nowiki><span about="#mwt99" class="chemf nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Chem&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Šablon:Chem&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;H&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;+&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwrw" typeof="mw:Transclusion">H<span class="nowrap"><span style="display:inline-block;margin-bottom:-0.3em;vertical-align:0.8em;line-height:1em;font-size:80%;text-align:left"><sup style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">+.</sup></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki></span></nowiki><nowiki></span></nowiki><nowiki></span></nowiki> i [[Hidroksid|{{Chem|O|H|-}}]] ioni.{{Efn|{{chem|H|+}} represents {{chem|H|3|O|+|(H|2|O)|''n''}} and more complex ions that form.|naziv=H+}} Zbog svog amfoternog karaktera, podliježe [[Samoionizacija vode|samoionizaciji]]. Proizvod [[Hemijska aktivnost|aktivnosti]], ili približno, koncentracija {{Chem|H|+}} i {{Chem|O|H|-}} je konstanta, tako da su njihove odgovarajuće koncentracije obrnuto proporcionalne jedna drugoj.<ref name="IUPAC-2009">{{Cite book|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|publisher=IUPAC|year=2009|isbn=978-0-9678550-9-7|language=en|chapter=Autoprotolysis constant|doi=10.1351/goldbook.A00532|access-date=2018-08-09|chapter-url=http://goldbook.iupac.org/html/A/A00532.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429095612/http://goldbook.iupac.org/html/A/A00532.html|archive-date=2019-04-29|url-status=live}}</ref> Voda je [[hemijska supstanca]] sa [[Hemijska formula|hemijskom formulom]] {{Chem|H|2|O}}; jedan [[Molekula|molekul]] vode ima dva [[Atom|atoma]] [[Vodik|vodika]] [[Kovalentna veza|kovalentno]] [[Hemijska veza|vezana]] za jedan atom [[Kisik|kisika]].{{Sfn|Campbell|Williamson|Heyden|2006}} Voda je tekućina bez okusa i mirisa na [[Standardna temperatura i pritisak|sobnoj temperaturi i pritisku]]. Tečna voda ima slabe [[apsorpcijske trake]] na talasnim dužinama od oko 750&nbsp;nm zbog čega izgleda plavo.<ref name="Braun_1993_612">{{Cite journal|last=Braun|first=Charles L.|last2=Smirnov|first2=Sergei N.|date=1993-08-01|title=Why is water blue?|url=http://inside.mines.edu/fs_home/dwu/classes/CH353/study/Why%20is%20Water%20Blue.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=70|issue=8|page=612|bibcode=1993JChEd..70..612B|doi=10.1021/ed070p612|issn=0021-9584|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201000418/http://inside.mines.edu/fs_home/dwu/classes/CH353/study/Why%20is%20Water%20Blue.pdf|archive-date=2019-12-01|access-date=2018-08-09}}</ref> Ovo se lahko može primijetiti u kadi ili umivaoniku napunjenom vodom čija je obloga bijela. Veliki kristali leda, kao u [[Lednik|glečerima]], također izgledaju plavo. [[Datoteka:Density_of_Ice.jpg|mini|Razlika u molekularnim strukturama vode i leda]] [[Datoteka:Anomalous_expansion_of_water_Summer_Winter.svg|lijevo|mini|Raspodjela temperature u jezeru ljeti i zimi]] [[Datoteka:Phase_diagram_of_water.svg|desno|class=skin-invert-image|mini|375x375piksel|Trojna tačka čvrsto/tečno/para tečne vode, [[Faze leda|leda <sub>Ih</sub>]] i vodene pare u donjem lijevom dijelu faznog dijagrama vode.]] [[Datoteka:Water_molecule_-_structure_and_dipole_moment.png|mini|Molekula vode - struktura i dipolni moment]] [[Datoteka:RainDrops1.jpg|mini|Tok kišnice iz krošnje. Među silama koje upravljaju formiranjem kapi: [[Površinski napon|površinska napetost]], [[Kohezija (hemija)|kohezija]], [[Van der Waalsove sile|van der Waalsova sila]], [[Plateau-Rayleighova nestabilnost]].]] [[Datoteka:Paper_Clip_Surface_Tension_1_crop.jpg|lijevo|mini|Ova spajalica je ispod nivoa vode, koja se lagano i glatko podigla. Površinska napetost sprečava da spajalica potone i da voda prelije rubove čaše.]] [[Datoteka:Capillary_Action_in_Plants.jpg|alt=This diagram illustrates capillary action in plants, which allows water to move upward through the xylem from the roots to the leaves. This upward movement is driven by cohesion (hydrogen bonds between the partial positive of one water molecule to the partial negative of another water molecule) and adhesion (attraction between water molecules to other polar molecules). The inset on the top right shows a close-up of these molecular interactions. Blue dashed lines represent hydrogen bonds between water molecules (cohesion), while yellow dashed lines indicate the adhesive forces between water and the xylem wall (adhesion). Together, cohesion and adhesion generate the capillary action and tension required to pull water up through the plant during transpiration.|mini|Dijagram koji ilustruje kapilarno djelovanje u biljkama, pokazujući uloge kohezije i adhezije u kretanju vode prema gore kroz ksilem.]] ==== Kvantno tuneliranje ==== Dinamika [[Tunelski efekt|kvantnog tuneliranja]] u vodi zabilježena je još 1992. godine. U to vrijeme bilo je poznato da postoje kretanja koja uništavaju i regeneriraju slabu [[Vodikova veza|vodikovu vezu]] unutrašnjim rotacijama supstituenata [[Monomer|monomera]] vode.<ref>{{Cite journal|last=Pugliano|first=N.|date=1992-11-01|title=Vibration-Rotation-Tunneling Dynamics in Small Water Clusters|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1190847/|language=en|publisher=Lawrence Berkeley Lab., CA (United States)|page=6|doi=10.2172/6642535|osti=6642535|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801150019/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1190847/|archive-date=2020-08-01|access-date=2019-07-05}}</ref> Dana 18. marta 2016. godine objavljeno je da se vodikova veza može prekinuti kvantnim tuneliranjem u [[Oligomer|heksameru]] vode. Za razliku od prethodno zabilježenih tunelirajućih kretanja u vodi, ovo je uključivalo usklađeno kidanje dvije vodikove veze.<ref>{{Cite journal|last=Richardson|first=Jeremy O.|last2=Pérez|first2=Cristóbal|last3=Lobsiger|first3=Simon|last4=Reid|first4=Adam A.|last5=Temelso|first5=Berhane|last6=Shields|first6=George C.|last7=Kisiel|first7=Zbigniew|last8=Wales|first8=David J.|last9=Pate|first9=Brooks H.|date=2016-03-18|title=Concerted hydrogen-bond breaking by quantum tunneling in the water hexamer prism|journal=Science|language=en|volume=351|issue=6279|pages=1310–1313|bibcode=2016Sci...351.1310R|doi=10.1126/science.aae0012|issn=0036-8075|pmid=26989250}}</ref> Kasnije iste godine objavljeno je otkriće kvantnog tuneliranja molekula vode.<ref>{{Cite journal|last=Kolesnikov|first=Alexander I.|date=2016-04-22|title=Quantum Tunneling of Water in Beryl: A New State of the Water Molecule|url=https://zenodo.org/record/1233837|journal=Physical Review Letters|volume=116|issue=16|bibcode=2016PhRvL.116p7802K|doi=10.1103/PhysRevLett.116.167802|pmid=27152824|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118142111/https://zenodo.org/record/1233837|archive-date=2020-11-18|access-date=2019-09-08}}</ref> == Historija == [[Henry Cavendish]] je 1781. godine pokazao da se voda sastoji od kisika i vodika.{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}} Prvo razlaganje vode na vodik i kisik, [[Elektroliza|elektrolizom]], izvršili su 1800. godine engleski hemičar [[William Nicholson (hemičar)|William Nicholson]] i Anthony Carlisle.{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}}<ref>{{Cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/Issues/2003/August/electrolysis.asp|title=Enterprise and electrolysis...|date=August 2003|website=Royal Society of Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201557/http://www.rsc.org/chemistryworld/Issues/2003/August/electrolysis.asp|archive-date=2016-03-03|url-status=live|access-date=2016-06-24}}</ref> Godine 1805. [[Joseph Louis Gay-Lussac]] i [[Alexander von Humboldt]] pokazali su da se voda sastoji od dva dijela vodika i jednog dijela kisika.<ref>{{Cite web|url=http://www.1902encyclopedia.com/G/GAY/joseph-louis-gay-lussac.html|title=Joseph Louis Gay-Lussac, French chemist (1778–1850)|website=1902 Encyclopedia|at=Footnote 122-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529053730/https://www.1902encyclopedia.com/G/GAY/joseph-louis-gay-lussac.html|archive-date=2023-05-29|url-status=live|access-date=2016-05-26}}</ref> Prihvaćeni IUPAC naziv vode je ''oksidan'' ili jednostavno ''voda'',{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} ili njegov ekvivalent u različitim jezicima, iako postoje i drugi sistematski nazivi koji se mogu koristiti za opisivanje molekule. ''Oksidan'' je namijenjen samo za upotrebu kao naziv mononuklearnog [[Matični hidrid|matičnog hidrida]] koji se koristi za imenovanje derivata vode pomoću [[Hemijska nomenklatura|nomenklature supstituenata]].{{Sfn|IUPAC|2005}} Ovi derivati obično imaju druge preporučene nazive. Na primjer, naziv ''[[Hidroksil grupa|hidroksil]]'' se preporučuje umjesto ''oksidanila'' za –OH grupu. Naziv ''oksan'' je eksplicitno spomenut od strane IUPAC-a kao neprikladan za ovu svrhu, budući da je to već preferirani naziv cikličnog etera poznatog i kao tetrahidropiran.{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}}<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/8894#section=IUPAC-Name|title=Tetrahydropyran|website=Pubchem|publisher=[[National Institutes of Health]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816175013/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/8894#section=IUPAC-Name|archive-date=2016-08-16|url-status=live|access-date=2016-07-31}}</ref> Najjednostavniji sistematski naziv za vodu je ''vodikov oksid''. Ovo je analogno srodnim spojevima kao što su [[Vodik-peroksid|vodikov peroksid]], [[Vodik-sulfid|vodikov sulfid]] i [[deuterij oksid]] (teška voda). Koristeći hemijsku nomenklaturu za [[Hemijska nomenklatura|jonske binarne spojeve tipa I]], voda bi se zvala ''vodikov monoksid'',{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} ali to ime nije među nazivima koje je objavila [[IUPAC|Međunarodna unija za čistu i primijenjenu hemiju]] (IUPAC). {{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} Drugi naziv je ''dihidrogen monoksid'', što je rijetko korišten naziv za vodu, a uglavnom se koristi u [[Parodija dihidrogen monoksida|parodiji dihidrogen monoksida]]. Drugi sistematski nazivi za vodu uključuju ''hidroksilnu kiselinu'', ''hidroksilnu kiselinu'' i ''vodikov hidroksid'', koristeći nazive kiselina i baza.{{Efn|Both acid and base names exist for water because it is [[amphoteric]] (able to react both as an acid or an alkali).}} Nijedan od ovih egzotičnih naziva se ne koristi široko. Polarizirani oblik molekule vode, {{Chem|H|+|OH|−}}, se također naziva [[hidron]] hidroksid prema IUPAC nomenklaturi.<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/22247451|title=Compound Summary for CID 22247451|website=[[PubChem|Pubchem Compound Database]]|publisher=National Center for Biotechnology Information|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827083048/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=22247451&loc=ec_rcs|archive-date=2014-08-27|url-status=live|access-date=2017-09-08}}</ref> ''Vodena supstanca'' je rijedak termin koji se koristi za <sub>H₂O</sub> kada se ne želi specificirati fazno stanje materije (tečna voda, [[vodena para]], neki oblik [[Led|leda]] ili komponenta u smjesi), iako se termin ''voda'' koristi i u ovom opštem značenju. ''Kiseon dihidrid'' je još jedan način da se opiše voda, ali moderna upotreba često ograničava termin "[[hidrid]]" na jonska jedinjenja (što voda nije). == Fusnote == == Reference == === Bilješke === === Bibliografija === <nowiki> [[Kategorija:Transportni fenomeni]] [[Kategorija:Spojevi kisika]] [[Kategorija:Oksidi]] [[Kategorija:Okeanografija]] [[Kategorija:Usporivači neutrona]] [[Kategorija:Limnologija]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Spojevi vodika]] [[Kategorija:Prenos toplote]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] [[Kategorija:Oblici vode]] [[Kategorija:Hemija vode]] [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]]</nowiki> cqh5234cm15epdm8mbk43d8v19wok3m 3848588 3848570 2026-05-22T13:12:08Z Palapa 383 Napravljeno prevođenjem stranice "[[:en:Special:Redirect/revision/1351713793|Properties of water]]" 3848588 wikitext text/x-wiki <section begin=Chembox/><!-- TEMPLATES BEGIN --> {{Infokutija hemijski spoj}}{{Spisaknapomena|30em}}[[Voda]] ({{chem2|H2O}}) je polarni neorganski spoj koji je na [[Sobna temperatura|sobnoj temperaturi]] [[Tečnost|tekućina]] bez okusa i mirisa, gotovo bezbojna, osim [[Boja vode|inherentne nijanse plave boje]]. To je daleko najproučavaniji hemijski spoj{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}} i opisan je kao "univerzalni [[Otapalo|rastvarač]]"<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/special-topic/water-science-school/science/water-universal-solvent?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects|title=Water, the Universal Solvent|date=October 22, 2019|publisher=U.S. Geological Survey|location=United States of America|language=en|type=website|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201104439/https://www.usgs.gov/special-topic/water-science-school/science/water-universal-solvent?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects|archive-date=December 1, 2021|url-status=live|access-date=December 15, 2020}}</ref> i "rastvarač života". {{Sfn|Reece et al.|2013}} To je najzastupljenija supstanca na površini [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]{{Sfn|Weingärtner et al.|2016}} i jedina uobičajena supstanca koja postoji kao [[Led|čvrsta]], tekuća i [[Vodena para|plinovita materija]] na Zemljinoj površini.{{Sfn|Reece et al.|2013}} Također je treći najzastupljeniji molekul u svemiru (iza [[Vodik|molekularnog vodika]] i [[Ugljik-monoksid|ugljičnog monoksida]]). {{Sfn|Weingärtner et al.|2016}} Molekule vode međusobno formiraju [[Vodikova veza|vodikove veze]] i snažno su polarne. Ova polarnost joj omogućava disociranje [[Ion|iona]] u solima i vezivanje za druge polarne supstance poput alkohola i kiselina, čime ih rastvara. Vodikove veze uzrokuju njena mnoga jedinstvena svojstva, kao što je manja gustina čvrstog oblika od tečnog, relativno visoka [[tačka ključanja]] od 100 °C za njegovu [[Molarna masa|molarnu masu]] i visoki [[toplotni kapacitet]]. Voda je [[Amfoternost|amfoterna]], što znači da može pokazivati svojstva [[kiseline]] ili [[Baza (hemija)|baze]], ovisno o pH vrijednosti otopine u kojoj se nalazi; lako proizvodi i <nowiki><span about="#mwt99" class="chemf nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Chem&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Šablon:Chem&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;H&amp;quot;},&amp;quot;2&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;+&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwrw" typeof="mw:Transclusion">H<span class="nowrap"><span style="display:inline-block;margin-bottom:-0.3em;vertical-align:0.8em;line-height:1em;font-size:80%;text-align:left"><sup style="font-size:inherit;line-height:inherit;vertical-align:baseline">+.</sup></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki><br></nowiki><nowiki></span></nowiki><nowiki></span></nowiki><nowiki></span></nowiki> i [[Hidroksid|{{Chem|O|H|-}}]] ione.{{Efn|{{chem|H|+}} predstavlja {{chem|H|3|O|+|(H|2|O)|''n''}} i složeniji ioni koji formiraju.|naziv=H+}} Zbog svog amfoternog karaktera, podliježe [[Samoionizacija vode|samoionizaciji]]. Proizvod [[Hemijska aktivnost|aktivnosti]], ili približno, koncentracija {{Chem|H|+}} i {{Chem|O|H|-}} je konstanta, tako da su njihove odgovarajuće koncentracije obrnuto proporcionalne jedna drugoj.<ref name="IUPAC-2009">{{Cite book|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|publisher=IUPAC|year=2009|isbn=978-0-9678550-9-7|language=en|chapter=Autoprotolysis constant|doi=10.1351/goldbook.A00532|access-date=2018-08-09|chapter-url=http://goldbook.iupac.org/html/A/A00532.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429095612/http://goldbook.iupac.org/html/A/A00532.html|archive-date=2019-04-29|url-status=live}}</ref> == Fizička svojstva == Voda je [[hemijska supstanca]] sa [[Hemijska formula|hemijskom formulom]] {{Chem|H|2|O}}; jedan [[Molekula|molekul]] vode ima dva [[Atom|atoma]] [[Vodik|vodika]] [[Kovalentna veza|kovalentno]] [[Hemijska veza|vezana]] za jedan atom [[Kisik|kisika]].{{Sfn|Campbell|Williamson|Heyden|2006}} Voda je tekućina bez okusa i mirisa na [[Standardna temperatura i pritisak|sobnoj temperaturi i pritisku]]. Tečna voda ima slabe [[apsorpcijske trake]] na talasnim dužinama od oko 750&nbsp;nm zbog čega izgleda plavo.<ref name="Braun_1993_612">{{Cite journal|last=Braun|first=Charles L.|last2=Smirnov|first2=Sergei N.|date=1993-08-01|title=Why is water blue?|url=http://inside.mines.edu/fs_home/dwu/classes/CH353/study/Why%20is%20Water%20Blue.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=70|issue=8|page=612|bibcode=1993JChEd..70..612B|doi=10.1021/ed070p612|issn=0021-9584|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201000418/http://inside.mines.edu/fs_home/dwu/classes/CH353/study/Why%20is%20Water%20Blue.pdf|archive-date=2019-12-01|access-date=2018-08-09}}</ref> Ovo se lahko može primijetiti u kadi ili umivaoniku napunjenom vodom čija je obloga bijela. Veliki kristali leda, kao u [[Lednik|glečerima]], također izgledaju plavo. [[Datoteka:Density_of_Ice.jpg|mini|Razlika u molekularnim strukturama vode i leda]] [[Datoteka:Anomalous_expansion_of_water_Summer_Winter.svg|lijevo|mini|Raspodjela temperature u jezeru ljeti i zimi]] [[Datoteka:Phase_diagram_of_water.svg|desno|class=skin-invert-image|mini|375x375piksel|Trojna tačka čvrsto/tečno/para tečne vode, [[Faze leda|leda <sub>Ih</sub>]] i vodene pare u donjem lijevom dijelu faznog dijagrama vode.]] [[Datoteka:Water_molecule_-_structure_and_dipole_moment.png|mini|Molekula vode - struktura i dipolni moment]] [[Datoteka:RainDrops1.jpg|mini|Tok kišnice iz krošnje. Među silama koje upravljaju formiranjem kapi: [[Površinski napon|površinska napetost]], [[Kohezija (hemija)|kohezija]], [[Van der Waalsove sile|van der Waalsova sila]], [[Plateau-Rayleighova nestabilnost]].]] [[Datoteka:Paper_Clip_Surface_Tension_1_crop.jpg|lijevo|mini|Ova spajalica je ispod nivoa vode, koja se lagano i glatko podigla. Površinska napetost sprečava da spajalica potone i da voda prelije rubove čaše.]] [[Datoteka:Capillary_Action_in_Plants.jpg|alt=This diagram illustrates capillary action in plants, which allows water to move upward through the xylem from the roots to the leaves. This upward movement is driven by cohesion (hydrogen bonds between the partial positive of one water molecule to the partial negative of another water molecule) and adhesion (attraction between water molecules to other polar molecules). The inset on the top right shows a close-up of these molecular interactions. Blue dashed lines represent hydrogen bonds between water molecules (cohesion), while yellow dashed lines indicate the adhesive forces between water and the xylem wall (adhesion). Together, cohesion and adhesion generate the capillary action and tension required to pull water up through the plant during transpiration.|mini|Dijagram koji ilustruje kapilarno djelovanje u biljkama, pokazujući uloge kohezije i adhezije u kretanju vode prema gore kroz ksilem.]] ==== Kvantno tuneliranje ==== Dinamika [[Tunelski efekt|kvantnog tuneliranja]] u vodi zabilježena je još 1992. godine. U to vrijeme bilo je poznato da postoje kretanja koja uništavaju i regeneriraju slabu [[Vodikova veza|vodikovu vezu]] unutrašnjim rotacijama supstituenata [[Monomer|monomera]] vode.<ref>{{Cite journal|last=Pugliano|first=N.|date=1992-11-01|title=Vibration-Rotation-Tunneling Dynamics in Small Water Clusters|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1190847/|language=en|publisher=Lawrence Berkeley Lab., CA (United States)|page=6|doi=10.2172/6642535|osti=6642535|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801150019/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1190847/|archive-date=2020-08-01|access-date=2019-07-05}}</ref> Dana 18. marta 2016. godine objavljeno je da se vodikova veza može prekinuti kvantnim tuneliranjem u [[Oligomer|heksameru]] vode. Za razliku od prethodno zabilježenih tunelirajućih kretanja u vodi, ovo je uključivalo usklađeno kidanje dvije vodikove veze.<ref>{{Cite journal|last=Richardson|first=Jeremy O.|last2=Pérez|first2=Cristóbal|last3=Lobsiger|first3=Simon|last4=Reid|first4=Adam A.|last5=Temelso|first5=Berhane|last6=Shields|first6=George C.|last7=Kisiel|first7=Zbigniew|last8=Wales|first8=David J.|last9=Pate|first9=Brooks H.|date=2016-03-18|title=Concerted hydrogen-bond breaking by quantum tunneling in the water hexamer prism|journal=Science|language=en|volume=351|issue=6279|pages=1310–1313|bibcode=2016Sci...351.1310R|doi=10.1126/science.aae0012|issn=0036-8075|pmid=26989250}}</ref> Kasnije iste godine objavljeno je otkriće kvantnog tuneliranja molekula vode.<ref>{{Cite journal|last=Kolesnikov|first=Alexander I.|date=2016-04-22|title=Quantum Tunneling of Water in Beryl: A New State of the Water Molecule|url=https://zenodo.org/record/1233837|journal=Physical Review Letters|volume=116|issue=16|bibcode=2016PhRvL.116p7802K|doi=10.1103/PhysRevLett.116.167802|pmid=27152824|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118142111/https://zenodo.org/record/1233837|archive-date=2020-11-18|access-date=2019-09-08}}</ref> == Historija == [[Henry Cavendish]] je 1781. godine pokazao da se voda sastoji od kisika i vodika.{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}} Prvo razlaganje vode na vodik i kisik, [[Elektroliza|elektrolizom]], izvršili su 1800. godine engleski hemičar [[William Nicholson (hemičar)|William Nicholson]] i Anthony Carlisle.{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}}<ref>{{Cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/Issues/2003/August/electrolysis.asp|title=Enterprise and electrolysis...|date=August 2003|website=Royal Society of Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201557/http://www.rsc.org/chemistryworld/Issues/2003/August/electrolysis.asp|archive-date=2016-03-03|url-status=live|access-date=2016-06-24}}</ref> Godine 1805. [[Joseph Louis Gay-Lussac]] i [[Alexander von Humboldt]] pokazali su da se voda sastoji od dva dijela vodika i jednog dijela kisika.<ref>{{Cite web|url=http://www.1902encyclopedia.com/G/GAY/joseph-louis-gay-lussac.html|title=Joseph Louis Gay-Lussac, French chemist (1778–1850)|website=1902 Encyclopedia|at=Footnote 122-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529053730/https://www.1902encyclopedia.com/G/GAY/joseph-louis-gay-lussac.html|archive-date=2023-05-29|url-status=live|access-date=2016-05-26}}</ref> Prihvaćeni IUPAC naziv vode je ''oksidan'' ili jednostavno ''voda'',{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} ili njegov ekvivalent u različitim jezicima, iako postoje i drugi sistematski nazivi koji se mogu koristiti za opisivanje molekule. ''Oksidan'' je namijenjen samo za upotrebu kao naziv mononuklearnog [[Matični hidrid|matičnog hidrida]] koji se koristi za imenovanje derivata vode pomoću [[Hemijska nomenklatura|nomenklature supstituenata]].{{Sfn|IUPAC|2005}} Ovi derivati obično imaju druge preporučene nazive. Na primjer, naziv ''[[Hidroksil grupa|hidroksil]]'' se preporučuje umjesto ''oksidanila'' za –OH grupu. Naziv ''oksan'' je eksplicitno spomenut od strane IUPAC-a kao neprikladan za ovu svrhu, budući da je to već preferirani naziv cikličnog etera poznatog i kao tetrahidropiran.{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}}<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/8894#section=IUPAC-Name|title=Tetrahydropyran|website=Pubchem|publisher=[[National Institutes of Health]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816175013/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/8894#section=IUPAC-Name|archive-date=2016-08-16|url-status=live|access-date=2016-07-31}}</ref> Najjednostavniji sistematski naziv za vodu je ''vodikov oksid''. Ovo je analogno srodnim spojevima kao što su [[Vodik-peroksid|vodikov peroksid]], [[Vodik-sulfid|vodikov sulfid]] i [[deuterij oksid]] (teška voda). Koristeći hemijsku nomenklaturu za [[Hemijska nomenklatura|jonske binarne spojeve tipa I]], voda bi se zvala ''vodikov monoksid'',{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} ali to ime nije među nazivima koje je objavila [[IUPAC|Međunarodna unija za čistu i primijenjenu hemiju]] (IUPAC). {{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} Drugi naziv je ''dihidrogen monoksid'', što je rijetko korišten naziv za vodu, a uglavnom se koristi u [[Parodija dihidrogen monoksida|parodiji dihidrogen monoksida]]. Drugi sistematski nazivi za vodu uključuju ''hidroksilnu kiselinu'', ''hidroksilnu kiselinu'' i ''vodikov hidroksid'', koristeći nazive kiselina i baza.{{Efn|Both acid and base names exist for water because it is [[amphoteric]] (able to react both as an acid or an alkali).}} Nijedan od ovih egzotičnih naziva se ne koristi široko. Polarizirani oblik molekule vode, {{Chem|H|+|OH|−}}, se također naziva [[hidron]] hidroksid prema IUPAC nomenklaturi.<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/22247451|title=Compound Summary for CID 22247451|website=[[PubChem|Pubchem Compound Database]]|publisher=National Center for Biotechnology Information|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827083048/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=22247451&loc=ec_rcs|archive-date=2014-08-27|url-status=live|access-date=2017-09-08}}</ref> ''Vodena supstanca'' je rijedak termin koji se koristi za <sub>H₂O</sub> kada se ne želi specificirati fazno stanje materije (tečna voda, [[vodena para]], neki oblik [[Led|leda]] ili komponenta u smjesi), iako se termin ''voda'' koristi i u ovom opštem značenju. ''Kiseon dihidrid'' je još jedan način da se opiše voda, ali moderna upotreba često ograničava termin "[[hidrid]]" na jonska jedinjenja (što voda nije). == Fusnote == == Reference == === Bilješke === === Bibliografija === <nowiki> [[Kategorija:Transportni fenomeni]] [[Kategorija:Spojevi kisika]] [[Kategorija:Oksidi]] [[Kategorija:Okeanografija]] [[Kategorija:Usporivači neutrona]] [[Kategorija:Limnologija]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Spojevi vodika]] [[Kategorija:Prenos toplote]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] [[Kategorija:Oblici vode]] [[Kategorija:Hemija vode]] [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]]</nowiki> tkz9g3dxi4ywxhgd5n2sdoz0q4co970 3848591 3848588 2026-05-22T13:23:37Z Palapa 383 3848591 wikitext text/x-wiki <section begin=Chembox/><!-- TEMPLATES BEGIN --> {{Infokutija hemijski spoj}}{{Spisaknapomena|30em}}[[Voda]] ({{chem2|H2O}}) je polarni neorganski spoj koji je na [[Sobna temperatura|sobnoj temperaturi]] [[Tečnost|tekućina]] bez okusa i mirisa, gotovo bezbojna, osim [[Boja vode|inherentne nijanse plave boje]]. To je daleko najproučavaniji hemijski spoj{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}} i opisan je kao "univerzalni [[Otapalo|rastvarač]]"<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/special-topic/water-science-school/science/water-universal-solvent?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects|title=Water, the Universal Solvent|date=October 22, 2019|publisher=U.S. Geological Survey|location=United States of America|language=en|type=website|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201104439/https://www.usgs.gov/special-topic/water-science-school/science/water-universal-solvent?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects|archive-date=December 1, 2021|url-status=live|access-date=December 15, 2020}}</ref> i "rastvarač života". {{Sfn|Reece et al.|2013}} To je najzastupljenija supstanca na površini [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]{{Sfn|Weingärtner et al.|2016}} i jedina uobičajena supstanca koja postoji kao [[Led|čvrsta]], tekuća i [[Vodena para|plinovita materija]] na Zemljinoj površini.{{Sfn|Reece et al.|2013}} Također je treći najzastupljeniji molekul u svemiru (iza [[Vodik|molekularnog vodika]] i [[Ugljik-monoksid|ugljičnog monoksida]]). {{Sfn|Weingärtner et al.|2016}} Molekule vode međusobno formiraju [[Vodikova veza|vodikove veze]] i snažno su polarne. Ova polarnost joj omogućava disociranje [[Ion|iona]] u solima i vezivanje za druge polarne supstance poput alkohola i kiselina, čime ih rastvara. Vodikove veze uzrokuju njena mnoga jedinstvena svojstva, kao što je manja gustina čvrstog oblika od tečnog, relativno visoka [[tačka ključanja]] od 100 °C za njegovu [[Molarna masa|molarnu masu]] i visoki [[toplotni kapacitet]]. Voda je amfoterna, što znači da može pokazivati svojstva kiseline ili baze, ovisno o pH vrijednosti otopine u kojoj se nalazi; lako proizvodi i H⁺ i OH⁻ ione.{{Efn|{{chem|H|+}} predstavlja {{chem|H|3|O|+|(H|2|O)|''n''}} i složeniji ioni koji formiraju.|naziv=H+}} Zbog svog amfoternog karaktera, podliježe [[Samoionizacija vode|samoionizaciji]]. Proizvod [[Hemijska aktivnost|aktivnosti]], ili približno, koncentracija {{Chem|H|+}} i {{Chem|O|H|-}} je konstanta, tako da su njihove odgovarajuće koncentracije obrnuto proporcionalne jedna drugoj.<ref name="IUPAC-2009">{{Cite book|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|publisher=IUPAC|year=2009|isbn=978-0-9678550-9-7|language=en|chapter=Autoprotolysis constant|doi=10.1351/goldbook.A00532|access-date=2018-08-09|chapter-url=http://goldbook.iupac.org/html/A/A00532.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429095612/http://goldbook.iupac.org/html/A/A00532.html|archive-date=2019-04-29|url-status=live}}</ref> == Fizička svojstva == Voda je [[hemijska supstanca]] sa [[Hemijska formula|hemijskom formulom]] {{Chem|H|2|O}}; jedan [[Molekula|molekul]] vode ima dva [[Atom|atoma]] [[Vodik|vodika]] [[Kovalentna veza|kovalentno]] [[Hemijska veza|vezana]] za jedan atom [[Kisik|kisika]].{{Sfn|Campbell|Williamson|Heyden|2006}} Voda je tekućina bez okusa i mirisa na [[Standardna temperatura i pritisak|sobnoj temperaturi i pritisku]]. Tečna voda ima slabe [[apsorpcijske trake]] na talasnim dužinama od oko 750&nbsp;nm zbog čega izgleda plavo.<ref name="Braun_1993_612">{{Cite journal|last=Braun|first=Charles L.|last2=Smirnov|first2=Sergei N.|date=1993-08-01|title=Why is water blue?|url=http://inside.mines.edu/fs_home/dwu/classes/CH353/study/Why%20is%20Water%20Blue.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=70|issue=8|page=612|bibcode=1993JChEd..70..612B|doi=10.1021/ed070p612|issn=0021-9584|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201000418/http://inside.mines.edu/fs_home/dwu/classes/CH353/study/Why%20is%20Water%20Blue.pdf|archive-date=2019-12-01|access-date=2018-08-09}}</ref> Ovo se lahko može primijetiti u kadi ili umivaoniku napunjenom vodom čija je obloga bijela. Veliki kristali leda, kao u [[Lednik|glečerima]], također izgledaju plavo. [[Datoteka:Density_of_Ice.jpg|mini|Razlika u molekularnim strukturama vode i leda]] [[Datoteka:Anomalous_expansion_of_water_Summer_Winter.svg|lijevo|mini|Raspodjela temperature u jezeru ljeti i zimi]] [[Datoteka:Phase_diagram_of_water.svg|desno|class=skin-invert-image|mini|375x375piksel|Trojna tačka čvrsto/tečno/para tečne vode, [[Faze leda|leda <sub>Ih</sub>]] i vodene pare u donjem lijevom dijelu faznog dijagrama vode.]] [[Datoteka:Water_molecule_-_structure_and_dipole_moment.png|mini|Molekula vode - struktura i dipolni moment]] [[Datoteka:RainDrops1.jpg|mini|Tok kišnice iz krošnje. Među silama koje upravljaju formiranjem kapi: [[Površinski napon|površinska napetost]], [[Kohezija (hemija)|kohezija]], [[Van der Waalsove sile|van der Waalsova sila]], [[Plateau-Rayleighova nestabilnost]].]] [[Datoteka:Paper_Clip_Surface_Tension_1_crop.jpg|lijevo|mini|Ova spajalica je ispod nivoa vode, koja se lagano i glatko podigla. Površinska napetost sprečava da spajalica potone i da voda prelije rubove čaše.]] [[Datoteka:Capillary_Action_in_Plants.jpg|alt=This diagram illustrates capillary action in plants, which allows water to move upward through the xylem from the roots to the leaves. This upward movement is driven by cohesion (hydrogen bonds between the partial positive of one water molecule to the partial negative of another water molecule) and adhesion (attraction between water molecules to other polar molecules). The inset on the top right shows a close-up of these molecular interactions. Blue dashed lines represent hydrogen bonds between water molecules (cohesion), while yellow dashed lines indicate the adhesive forces between water and the xylem wall (adhesion). Together, cohesion and adhesion generate the capillary action and tension required to pull water up through the plant during transpiration.|mini|Dijagram koji ilustruje kapilarno djelovanje u biljkama, pokazujući uloge kohezije i adhezije u kretanju vode prema gore kroz ksilem.]] ==== Kvantno tuneliranje ==== Dinamika [[Tunelski efekt|kvantnog tuneliranja]] u vodi zabilježena je još 1992. godine. U to vrijeme bilo je poznato da postoje kretanja koja uništavaju i regeneriraju slabu [[Vodikova veza|vodikovu vezu]] unutrašnjim rotacijama supstituenata [[Monomer|monomera]] vode.<ref>{{Cite journal|last=Pugliano|first=N.|date=1992-11-01|title=Vibration-Rotation-Tunneling Dynamics in Small Water Clusters|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1190847/|language=en|publisher=Lawrence Berkeley Lab., CA (United States)|page=6|doi=10.2172/6642535|osti=6642535|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801150019/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1190847/|archive-date=2020-08-01|access-date=2019-07-05}}</ref> Dana 18. marta 2016. godine objavljeno je da se vodikova veza može prekinuti kvantnim tuneliranjem u [[Oligomer|heksameru]] vode. Za razliku od prethodno zabilježenih tunelirajućih kretanja u vodi, ovo je uključivalo usklađeno kidanje dvije vodikove veze.<ref>{{Cite journal|last=Richardson|first=Jeremy O.|last2=Pérez|first2=Cristóbal|last3=Lobsiger|first3=Simon|last4=Reid|first4=Adam A.|last5=Temelso|first5=Berhane|last6=Shields|first6=George C.|last7=Kisiel|first7=Zbigniew|last8=Wales|first8=David J.|last9=Pate|first9=Brooks H.|date=2016-03-18|title=Concerted hydrogen-bond breaking by quantum tunneling in the water hexamer prism|journal=Science|language=en|volume=351|issue=6279|pages=1310–1313|bibcode=2016Sci...351.1310R|doi=10.1126/science.aae0012|issn=0036-8075|pmid=26989250}}</ref> Kasnije iste godine objavljeno je otkriće kvantnog tuneliranja molekula vode.<ref>{{Cite journal|last=Kolesnikov|first=Alexander I.|date=2016-04-22|title=Quantum Tunneling of Water in Beryl: A New State of the Water Molecule|url=https://zenodo.org/record/1233837|journal=Physical Review Letters|volume=116|issue=16|bibcode=2016PhRvL.116p7802K|doi=10.1103/PhysRevLett.116.167802|pmid=27152824|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118142111/https://zenodo.org/record/1233837|archive-date=2020-11-18|access-date=2019-09-08}}</ref> == Historija == [[Henry Cavendish]] je 1781. godine pokazao da se voda sastoji od kisika i vodika.{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}} Prvo razlaganje vode na vodik i kisik, [[Elektroliza|elektrolizom]], izvršili su 1800. godine engleski hemičar [[William Nicholson (hemičar)|William Nicholson]] i Anthony Carlisle.{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}}<ref>{{Cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/Issues/2003/August/electrolysis.asp|title=Enterprise and electrolysis...|date=August 2003|website=Royal Society of Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201557/http://www.rsc.org/chemistryworld/Issues/2003/August/electrolysis.asp|archive-date=2016-03-03|url-status=live|access-date=2016-06-24}}</ref> Godine 1805. [[Joseph Louis Gay-Lussac]] i [[Alexander von Humboldt]] pokazali su da se voda sastoji od dva dijela vodika i jednog dijela kisika.<ref>{{Cite web|url=http://www.1902encyclopedia.com/G/GAY/joseph-louis-gay-lussac.html|title=Joseph Louis Gay-Lussac, French chemist (1778–1850)|website=1902 Encyclopedia|at=Footnote 122-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529053730/https://www.1902encyclopedia.com/G/GAY/joseph-louis-gay-lussac.html|archive-date=2023-05-29|url-status=live|access-date=2016-05-26}}</ref> Prihvaćeni IUPAC naziv vode je ''oksidan'' ili jednostavno ''voda'',{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} ili njegov ekvivalent u različitim jezicima, iako postoje i drugi sistematski nazivi koji se mogu koristiti za opisivanje molekule. ''Oksidan'' je namijenjen samo za upotrebu kao naziv mononuklearnog [[Matični hidrid|matičnog hidrida]] koji se koristi za imenovanje derivata vode pomoću [[Hemijska nomenklatura|nomenklature supstituenata]].{{Sfn|IUPAC|2005}} Ovi derivati obično imaju druge preporučene nazive. Na primjer, naziv ''[[Hidroksil grupa|hidroksil]]'' se preporučuje umjesto ''oksidanila'' za –OH grupu. Naziv ''oksan'' je eksplicitno spomenut od strane IUPAC-a kao neprikladan za ovu svrhu, budući da je to već preferirani naziv cikličnog etera poznatog i kao tetrahidropiran.{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}}<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/8894#section=IUPAC-Name|title=Tetrahydropyran|website=Pubchem|publisher=[[National Institutes of Health]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816175013/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/8894#section=IUPAC-Name|archive-date=2016-08-16|url-status=live|access-date=2016-07-31}}</ref> Najjednostavniji sistematski naziv za vodu je ''vodikov oksid''. Ovo je analogno srodnim spojevima kao što su [[Vodik-peroksid|vodikov peroksid]], [[Vodik-sulfid|vodikov sulfid]] i [[deuterij oksid]] (teška voda). Koristeći hemijsku nomenklaturu za [[Hemijska nomenklatura|jonske binarne spojeve tipa I]], voda bi se zvala ''vodikov monoksid'',{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} ali to ime nije među nazivima koje je objavila [[IUPAC|Međunarodna unija za čistu i primijenjenu hemiju]] (IUPAC). {{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} Drugi naziv je ''dihidrogen monoksid'', što je rijetko korišten naziv za vodu, a uglavnom se koristi u [[Parodija dihidrogen monoksida|parodiji dihidrogen monoksida]]. Drugi sistematski nazivi za vodu uključuju ''hidroksilnu kiselinu'', ''hidroksilnu kiselinu'' i ''vodikov hidroksid'', koristeći nazive kiselina i baza.{{Efn|Both acid and base names exist for water because it is [[amphoteric]] (able to react both as an acid or an alkali).}} Nijedan od ovih egzotičnih naziva se ne koristi široko. Polarizirani oblik molekule vode, {{Chem|H|+|OH|−}}, se također naziva [[hidron]] hidroksid prema IUPAC nomenklaturi.<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/22247451|title=Compound Summary for CID 22247451|website=[[PubChem|Pubchem Compound Database]]|publisher=National Center for Biotechnology Information|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827083048/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=22247451&loc=ec_rcs|archive-date=2014-08-27|url-status=live|access-date=2017-09-08}}</ref> ''Vodena supstanca'' je rijedak termin koji se koristi za <sub>H₂O</sub> kada se ne želi specificirati fazno stanje materije (tečna voda, [[vodena para]], neki oblik [[Led|leda]] ili komponenta u smjesi), iako se termin ''voda'' koristi i u ovom opštem značenju. ''Kiseon dihidrid'' je još jedan način da se opiše voda, ali moderna upotreba često ograničava termin "[[hidrid]]" na jonska jedinjenja (što voda nije). == Fusnote == == Reference == === Bilješke === === Bibliografija === <nowiki> [[Kategorija:Transportni fenomeni]] [[Kategorija:Spojevi kisika]] [[Kategorija:Oksidi]] [[Kategorija:Okeanografija]] [[Kategorija:Usporivači neutrona]] [[Kategorija:Limnologija]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Spojevi vodika]] [[Kategorija:Prenos toplote]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] [[Kategorija:Oblici vode]] [[Kategorija:Hemija vode]] [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]]</nowiki> <references /> moqi3xg8l3uhqojyev6zyf6n6lesl5s 3848592 3848591 2026-05-22T13:25:17Z Palapa 383 3848592 wikitext text/x-wiki <section begin=Chembox/><!-- TEMPLATES BEGIN --> {{Infokutija hemijski spoj}}{{Spisaknapomena|30em}}[[Voda]] ({{chem2|H2O}}) je polarni neorganski spoj koji je na [[Sobna temperatura|sobnoj temperaturi]] [[Tečnost|tekućina]] bez okusa i mirisa, gotovo bezbojna, osim [[Boja vode|inherentne nijanse plave boje]]. To je daleko najproučavaniji hemijski spoj{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}} i opisan je kao "univerzalni [[Otapalo|rastvarač]]"<ref>{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/special-topic/water-science-school/science/water-universal-solvent?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects|title=Water, the Universal Solvent|date=October 22, 2019|publisher=U.S. Geological Survey|location=United States of America|language=en|type=website|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201104439/https://www.usgs.gov/special-topic/water-science-school/science/water-universal-solvent?qt-science_center_objects=0#qt-science_center_objects|archive-date=December 1, 2021|url-status=live|access-date=December 15, 2020}}</ref> i "rastvarač života". {{Sfn|Reece et al.|2013}} To je najzastupljenija supstanca na površini [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]{{Sfn|Weingärtner et al.|2016}} i jedina uobičajena supstanca koja postoji kao [[Led|čvrsta]], tekuća i [[Vodena para|plinovita materija]] na Zemljinoj površini.{{Sfn|Reece et al.|2013}} Također je treći najzastupljeniji molekul u svemiru (iza [[Vodik|molekularnog vodika]] i [[Ugljik-monoksid|ugljičnog monoksida]]). {{Sfn|Weingärtner et al.|2016}} Molekule vode međusobno formiraju [[Vodikova veza|vodikove veze]] i snažno su polarne. Ova polarnost joj omogućava disociranje [[Ion|iona]] u solima i vezivanje za druge polarne supstance poput alkohola i kiselina, čime ih rastvara. Vodikove veze uzrokuju njena mnoga jedinstvena svojstva, kao što je manja gustina čvrstog oblika od tečnog, relativno visoka [[tačka ključanja]] od 100 °C za njegovu [[Molarna masa|molarnu masu]] i visoki [[toplotni kapacitet]]. Voda je amfoterna, što znači da može pokazivati svojstva kiseline ili baze, ovisno o pH vrijednosti otopine u kojoj se nalazi; lako proizvodi i {{Chem|H|+}} i {{Chem|OH|-}} ione.{{Efn|{{chem|H|+}} predstavlja {{chem|H|3|O|+|(H|2|O)|''n''}} i složeniji ioni koji formiraju.|naziv=H+}} Zbog svog amfoternog karaktera, podliježe [[Samoionizacija vode|samoionizaciji]]. Proizvod [[Hemijska aktivnost|aktivnosti]], ili približno, koncentracija {{Chem|H|+}} i {{Chem|O|H|-}} je konstanta, tako da su njihove odgovarajuće koncentracije obrnuto proporcionalne jedna drugoj.<ref name="IUPAC-2009">{{Cite book|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|publisher=IUPAC|year=2009|isbn=978-0-9678550-9-7|language=en|chapter=Autoprotolysis constant|doi=10.1351/goldbook.A00532|access-date=2018-08-09|chapter-url=http://goldbook.iupac.org/html/A/A00532.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429095612/http://goldbook.iupac.org/html/A/A00532.html|archive-date=2019-04-29|url-status=live}}</ref> == Fizička svojstva == Voda je [[hemijska supstanca]] sa [[Hemijska formula|hemijskom formulom]] {{Chem|H|2|O}}; jedan [[Molekula|molekul]] vode ima dva [[Atom|atoma]] [[Vodik|vodika]] [[Kovalentna veza|kovalentno]] [[Hemijska veza|vezana]] za jedan atom [[Kisik|kisika]].{{Sfn|Campbell|Williamson|Heyden|2006}} Voda je tekućina bez okusa i mirisa na [[Standardna temperatura i pritisak|sobnoj temperaturi i pritisku]]. Tečna voda ima slabe [[apsorpcijske trake]] na talasnim dužinama od oko 750&nbsp;nm zbog čega izgleda plavo.<ref name="Braun_1993_612">{{Cite journal|last=Braun|first=Charles L.|last2=Smirnov|first2=Sergei N.|date=1993-08-01|title=Why is water blue?|url=http://inside.mines.edu/fs_home/dwu/classes/CH353/study/Why%20is%20Water%20Blue.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=70|issue=8|page=612|bibcode=1993JChEd..70..612B|doi=10.1021/ed070p612|issn=0021-9584|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201000418/http://inside.mines.edu/fs_home/dwu/classes/CH353/study/Why%20is%20Water%20Blue.pdf|archive-date=2019-12-01|access-date=2018-08-09}}</ref> Ovo se lahko može primijetiti u kadi ili umivaoniku napunjenom vodom čija je obloga bijela. Veliki kristali leda, kao u [[Lednik|glečerima]], također izgledaju plavo. [[Datoteka:Density_of_Ice.jpg|mini|Razlika u molekularnim strukturama vode i leda]] [[Datoteka:Anomalous_expansion_of_water_Summer_Winter.svg|lijevo|mini|Raspodjela temperature u jezeru ljeti i zimi]] [[Datoteka:Phase_diagram_of_water.svg|desno|class=skin-invert-image|mini|375x375piksel|Trojna tačka čvrsto/tečno/para tečne vode, [[Faze leda|leda <sub>Ih</sub>]] i vodene pare u donjem lijevom dijelu faznog dijagrama vode.]] [[Datoteka:Water_molecule_-_structure_and_dipole_moment.png|mini|Molekula vode - struktura i dipolni moment]] [[Datoteka:RainDrops1.jpg|mini|Tok kišnice iz krošnje. Među silama koje upravljaju formiranjem kapi: [[Površinski napon|površinska napetost]], [[Kohezija (hemija)|kohezija]], [[Van der Waalsove sile|van der Waalsova sila]], [[Plateau-Rayleighova nestabilnost]].]] [[Datoteka:Paper_Clip_Surface_Tension_1_crop.jpg|lijevo|mini|Ova spajalica je ispod nivoa vode, koja se lagano i glatko podigla. Površinska napetost sprečava da spajalica potone i da voda prelije rubove čaše.]] [[Datoteka:Capillary_Action_in_Plants.jpg|alt=This diagram illustrates capillary action in plants, which allows water to move upward through the xylem from the roots to the leaves. This upward movement is driven by cohesion (hydrogen bonds between the partial positive of one water molecule to the partial negative of another water molecule) and adhesion (attraction between water molecules to other polar molecules). The inset on the top right shows a close-up of these molecular interactions. Blue dashed lines represent hydrogen bonds between water molecules (cohesion), while yellow dashed lines indicate the adhesive forces between water and the xylem wall (adhesion). Together, cohesion and adhesion generate the capillary action and tension required to pull water up through the plant during transpiration.|mini|Dijagram koji ilustruje kapilarno djelovanje u biljkama, pokazujući uloge kohezije i adhezije u kretanju vode prema gore kroz ksilem.]] ==== Kvantno tuneliranje ==== Dinamika [[Tunelski efekt|kvantnog tuneliranja]] u vodi zabilježena je još 1992. godine. U to vrijeme bilo je poznato da postoje kretanja koja uništavaju i regeneriraju slabu [[Vodikova veza|vodikovu vezu]] unutrašnjim rotacijama supstituenata [[Monomer|monomera]] vode.<ref>{{Cite journal|last=Pugliano|first=N.|date=1992-11-01|title=Vibration-Rotation-Tunneling Dynamics in Small Water Clusters|url=https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1190847/|language=en|publisher=Lawrence Berkeley Lab., CA (United States)|page=6|doi=10.2172/6642535|osti=6642535|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801150019/https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc1190847/|archive-date=2020-08-01|access-date=2019-07-05}}</ref> Dana 18. marta 2016. godine objavljeno je da se vodikova veza može prekinuti kvantnim tuneliranjem u [[Oligomer|heksameru]] vode. Za razliku od prethodno zabilježenih tunelirajućih kretanja u vodi, ovo je uključivalo usklađeno kidanje dvije vodikove veze.<ref>{{Cite journal|last=Richardson|first=Jeremy O.|last2=Pérez|first2=Cristóbal|last3=Lobsiger|first3=Simon|last4=Reid|first4=Adam A.|last5=Temelso|first5=Berhane|last6=Shields|first6=George C.|last7=Kisiel|first7=Zbigniew|last8=Wales|first8=David J.|last9=Pate|first9=Brooks H.|date=2016-03-18|title=Concerted hydrogen-bond breaking by quantum tunneling in the water hexamer prism|journal=Science|language=en|volume=351|issue=6279|pages=1310–1313|bibcode=2016Sci...351.1310R|doi=10.1126/science.aae0012|issn=0036-8075|pmid=26989250}}</ref> Kasnije iste godine objavljeno je otkriće kvantnog tuneliranja molekula vode.<ref>{{Cite journal|last=Kolesnikov|first=Alexander I.|date=2016-04-22|title=Quantum Tunneling of Water in Beryl: A New State of the Water Molecule|url=https://zenodo.org/record/1233837|journal=Physical Review Letters|volume=116|issue=16|bibcode=2016PhRvL.116p7802K|doi=10.1103/PhysRevLett.116.167802|pmid=27152824|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118142111/https://zenodo.org/record/1233837|archive-date=2020-11-18|access-date=2019-09-08}}</ref> == Historija == [[Henry Cavendish]] je 1781. godine pokazao da se voda sastoji od kisika i vodika.{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}} Prvo razlaganje vode na vodik i kisik, [[Elektroliza|elektrolizom]], izvršili su 1800. godine engleski hemičar [[William Nicholson (hemičar)|William Nicholson]] i Anthony Carlisle.{{Sfn|Greenwood|Earnshaw|1997}}<ref>{{Cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/Issues/2003/August/electrolysis.asp|title=Enterprise and electrolysis...|date=August 2003|website=Royal Society of Chemistry|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303201557/http://www.rsc.org/chemistryworld/Issues/2003/August/electrolysis.asp|archive-date=2016-03-03|url-status=live|access-date=2016-06-24}}</ref> Godine 1805. [[Joseph Louis Gay-Lussac]] i [[Alexander von Humboldt]] pokazali su da se voda sastoji od dva dijela vodika i jednog dijela kisika.<ref>{{Cite web|url=http://www.1902encyclopedia.com/G/GAY/joseph-louis-gay-lussac.html|title=Joseph Louis Gay-Lussac, French chemist (1778–1850)|website=1902 Encyclopedia|at=Footnote 122-1|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529053730/https://www.1902encyclopedia.com/G/GAY/joseph-louis-gay-lussac.html|archive-date=2023-05-29|url-status=live|access-date=2016-05-26}}</ref> Prihvaćeni IUPAC naziv vode je ''oksidan'' ili jednostavno ''voda'',{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} ili njegov ekvivalent u različitim jezicima, iako postoje i drugi sistematski nazivi koji se mogu koristiti za opisivanje molekule. ''Oksidan'' je namijenjen samo za upotrebu kao naziv mononuklearnog [[Matični hidrid|matičnog hidrida]] koji se koristi za imenovanje derivata vode pomoću [[Hemijska nomenklatura|nomenklature supstituenata]].{{Sfn|IUPAC|2005}} Ovi derivati obično imaju druge preporučene nazive. Na primjer, naziv ''[[Hidroksil grupa|hidroksil]]'' se preporučuje umjesto ''oksidanila'' za –OH grupu. Naziv ''oksan'' je eksplicitno spomenut od strane IUPAC-a kao neprikladan za ovu svrhu, budući da je to već preferirani naziv cikličnog etera poznatog i kao tetrahidropiran.{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}}<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/8894#section=IUPAC-Name|title=Tetrahydropyran|website=Pubchem|publisher=[[National Institutes of Health]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816175013/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/8894#section=IUPAC-Name|archive-date=2016-08-16|url-status=live|access-date=2016-07-31}}</ref> Najjednostavniji sistematski naziv za vodu je ''vodikov oksid''. Ovo je analogno srodnim spojevima kao što su [[Vodik-peroksid|vodikov peroksid]], [[Vodik-sulfid|vodikov sulfid]] i [[deuterij oksid]] (teška voda). Koristeći hemijsku nomenklaturu za [[Hemijska nomenklatura|jonske binarne spojeve tipa I]], voda bi se zvala ''vodikov monoksid'',{{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} ali to ime nije među nazivima koje je objavila [[IUPAC|Međunarodna unija za čistu i primijenjenu hemiju]] (IUPAC). {{Sfn|Leigh|Favre|Metanomski|1998}} Drugi naziv je ''dihidrogen monoksid'', što je rijetko korišten naziv za vodu, a uglavnom se koristi u [[Parodija dihidrogen monoksida|parodiji dihidrogen monoksida]]. Drugi sistematski nazivi za vodu uključuju ''hidroksilnu kiselinu'', ''hidroksilnu kiselinu'' i ''vodikov hidroksid'', koristeći nazive kiselina i baza.{{Efn|Both acid and base names exist for water because it is [[amphoteric]] (able to react both as an acid or an alkali).}} Nijedan od ovih egzotičnih naziva se ne koristi široko. Polarizirani oblik molekule vode, {{Chem|H|+|OH|−}}, se također naziva [[hidron]] hidroksid prema IUPAC nomenklaturi.<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/22247451|title=Compound Summary for CID 22247451|website=[[PubChem|Pubchem Compound Database]]|publisher=National Center for Biotechnology Information|archive-url=https://web.archive.org/web/20140827083048/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=22247451&loc=ec_rcs|archive-date=2014-08-27|url-status=live|access-date=2017-09-08}}</ref> ''Vodena supstanca'' je rijedak termin koji se koristi za <sub>H₂O</sub> kada se ne želi specificirati fazno stanje materije (tečna voda, [[vodena para]], neki oblik [[Led|leda]] ili komponenta u smjesi), iako se termin ''voda'' koristi i u ovom opštem značenju. ''Kiseon dihidrid'' je još jedan način da se opiše voda, ali moderna upotreba često ograničava termin "[[hidrid]]" na jonska jedinjenja (što voda nije). == Fusnote == == Reference == === Bilješke === === Bibliografija === <nowiki> [[Kategorija:Transportni fenomeni]] [[Kategorija:Spojevi kisika]] [[Kategorija:Oksidi]] [[Kategorija:Okeanografija]] [[Kategorija:Usporivači neutrona]] [[Kategorija:Limnologija]] [[Kategorija:Neorganska otapala]] [[Kategorija:Spojevi vodika]] [[Kategorija:Prenos toplote]] [[Kategorija:Staklenički plinovi]] [[Kategorija:Oblici vode]] [[Kategorija:Hemija vode]] [[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]]</nowiki> <references /> cdrq0gwlvnsoa7iwa5frv5qh3ili3yt Kutina (rijeka) 0 534868 3848579 2026-05-22T13:01:02Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija rijeka | ime = Kutina | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = ispod Moslavačka gora|Moslavačke... 3848579 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Kutina | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = ispod [[Moslavačka gora|Moslavačke gore]], kod [[Čaire|Čaira]] | izvor_koordinate = {{coord|45|20|54.6|N|16|46|22.8|E|format=dms|display=inline,title}} | ušće = u [[Sava|Savu]], kod [[Trebež (Jasenovac)|Trebež]]a | ušće_koordinate = {{coord|45|33|26.82|N|16|47|31.67|E}} | progresija = [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 29,6 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = 126 | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Kutina''' ili '''Kutinica''' je [[rijeka]] u [[Sisačko-moslavačka županija|Sisačko-moslavačkoj županiji]], u [[Hrvatska|Hrvatskoj]],<ref>{{Cite web|url=https://www.geonames.org/3196863/kutina.html|title=GeoNames.org|website=www.geonames.org|access-date=2026-05-22}}</ref> i lijeva pritoka [[Sava|Save]]. Izvire ispod [[Moslavačka gora|Moslavačke gore]], kod [[Čaire|Čaira]]. Duga je 29,6 km. <ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/|title=Kutina|last=enciklopedija|first=Hrvatska|website=Hrvatska enciklopedija|access-date=2026-05-22}}</ref> Protječe kroz [[Kutina|Kutinu]], koja je dobila ime po rijeci. Prolazi kroz sljedeća naselja: [[Čaire]], [[Katoličke Čaire]], [[Brinjani]], [[Kutinska Slatina]], [[Šartovac]], [[Kutina]]. Pri kraju se ulijeva u kanal koji je spaja s [[Ilova (Lonja)|Ilovom]] te [[Lonja (rijeka)|Lonjom]] u [[Lonjsko polje|Lonjskom polju]], blizu sela [[Trebež (Jasenovac)|Trebež]]a. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Save]] l2xft3muqfdmk1cqwtas3kxp3fv0kdy 3848595 3848579 2026-05-22T13:53:28Z AnToni 2325 Ovako bi trebalo 3848595 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Kutina | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = ispod [[Moslavačka gora|Moslavačke gore]], kod [[Čaire|Čaira]] | izvor_koordinate = {{coord|45|20|54.6|N|16|46|22.8|E|format=dms|display=inline,title}} | ušće = u [[Sava|Savu]], kod [[Trebež (Jasenovac)|Trebež]]a | ušće_koordinate = {{coord|45|33|26.82|N|16|47|31.67|E}} | progresija = [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 29,6 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = 126 | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Kutina''' ili '''Kutinica''' je [[rijeka]] u [[Sisačko-moslavačka županija|Sisačko-moslavačkoj županiji]], u [[Hrvatska|Hrvatskoj]],<ref>{{Cite web|url=https://www.geonames.org/3196863/kutina.html|title=GeoNames.org|website=www.geonames.org|access-date=2026-05-22}}</ref> i lijeva pritoka [[Sava|Save]]. Izvire ispod [[Moslavačka gora|Moslavačke gore]], kod [[Čaire|Čaira]]. Duga je 29,6 km.<ref>{{Cite web|url=https://enciklopedija.hr/clanak/kutina-rijeka|title=Kutina|last=|first=|website=enciklopedija.hr|publisher=Hrvatska enciklopedija|access-date=22. 5. 2026|language=hr}}</ref> Protječe kroz [[Kutina|Kutinu]], koja je dobila ime po rijeci. Prolazi kroz sljedeća naselja: [[Čaire]], [[Katoličke Čaire]], [[Brinjani]], [[Kutinska Slatina]], [[Šartovac]], [[Kutina]]. Pri kraju se ulijeva u kanal koji je spaja s [[Ilova (Lonja)|Ilovom]] te [[Lonja (rijeka)|Lonjom]] u [[Lonjsko polje|Lonjskom polju]], blizu sela [[Trebež (Jasenovac)|Trebež]]a. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Save]] 4b0j01ka1drhd0xiyzkk44tmzpihm1w Razgovor:Kutina (rijeka) 1 534869 3848580 2026-05-22T13:02:12Z Panasko 146730 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = geografija | tema2 = | tema3 = | država = Hrvatska | država2 = | država3 = }} 3848580 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = geografija | tema2 = | tema3 = | država = Hrvatska | država2 = | država3 = }} awxi6af6gp5h86oapzpb37jstvc9mhr Londža 0 534870 3848586 2026-05-22T13:11:03Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija rijeka | ime = Londža | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = padine [[Krndija (planina)|Krndije]... 3848586 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Londža | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = padine [[Krndija (planina)|Krndije]] | izvor_koordinate = {{coord|45|25|6.3|N|18|0|36.4|E|format=dms|display=inline,title}} | ušće = [[Orljava]], jugoistočno od [[Pleternica|Pleternice]] | ušće_koordinate = {{coord|45|16|8.51|N|17|48|42.70|E}} | progresija = [[Orljava]] ⤴ [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 47 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = 562 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Londža''' je [[rijeka]] u [[Slavonija|Slavoniji]], [[Hrvatska]]. Lijeva je pritoka [[Orljava|Orljave]] koja se ulijeva u [[Sava|Savu]]. Izvire na jugozapadnim padinama [[Krndija (planina)|Krndije]], a zatim teče kroz [[Požeška kotlina|Požešku kotlinu]]. U Orljavu se ulijeva 2&nbsp;km jugoistočno od [[Pleternica|Pleternice]]. Lonžda je duga 47&nbsp;km, a površina porječja joj iznosi 562&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref name="proleksis">[http://proleksis.lzmk.hr/2392/ Londža], proleksis.lzmk.hr, preuzeto 22. studenog 2016.</ref> Najznačajnije pritoke su [[Kutjevačka rijeka]], [[Struga (rijeka)|Struga]] i [[Vrbova (rijeka)|Vrbova]].<ref name="proleksis"/> == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == * [http://proleksis.lzmk.hr/2392/ Londža] na ''[[Proleksis enciklopedija]]'' {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Orljave]] gwf1nyk1f5dzjqj8yvf0ci9v06k42zy Razgovor:Londža 1 534871 3848587 2026-05-22T13:11:45Z Panasko 146730 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = geografija | tema2 = | tema3 = | država = Hrvatska | država2 = | država3 = }} 3848587 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = geografija | tema2 = | tema3 = | država = Hrvatska | država2 = | država3 = }} awxi6af6gp5h86oapzpb37jstvc9mhr Lonja (rijeka) 0 534872 3848593 2026-05-22T13:44:48Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija rijeka | ime = Lonja | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = izvire između planina Ivanščica|... 3848593 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Lonja | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]] | izvor_koordinate = {{coord|46|11|17|N|16|16|21|E|format=dms|display=inline,title}} | ušće = | ušće_koordinate = {{coord|45|21|50.767|N|16|45|13.000|E}} | progresija = [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 132,5 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = 5.944 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Lonja''' je [[rijeka]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Lijeva je pritoka [[Sava|Save]]. == Tok rijeke == Izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]]. Duga je 132,5&nbsp;km, a površina slijeva iznosi 5.944&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|title=Sava River Basin Analysis Report|date=septembar 2009|website=www.savacommission.org|publisher=INTERNATIONAL SAVA RIVER BASIN COMMISSION|access-date=22. 5. 2026}}</ref> Teče prema zapadu dok ne skrene prema jugu kod [[Breznički Hum|Brezničkog Huma]], prolazeći istočno od [[Sveti Ivan Zelina|Svetog Ivana Zeline]] i okrećući se jugoistočno kod [[Sveta Helena (Sveti Ivan Zelina)|Svete Helene]]. Istočno od [[Lupoglav (Hrvatska)|Lupoglava]], ponovo skreće prema jugu, prolazeći kroz [[Ivanić-Grad]] i približavajući se rijeci Savi. Tok Lonje je izmijenjen vještačkim kanalima: kanalom za odvođenje Črnec – Lonja (Žutica), kanalom za odvođenje poplava Lonja – Strug i spojnim kanalom Zelina – Lonja – Glogovnica – Česma.<ref>{{cite journal | journal = [[Narodne novine]] | issue = 79/2010 | title = Odluka o Popisu voda 1. reda | trans-title = Decision on the List of waters of the first order | author = [[Vlada Republike Hrvatske]] | date = 24. 6. 2010 | url = https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2010_06_79_2264.html }}</ref> Zatim teče paralelno sa Savom do kraja svog toka, a park prirode [[Lonjsko polje]], zaštićeno područje, pokriva ostatak sliva rijeke Lonje. Pri kraju svog toka, rijeka se dijeli na Staru Lonju ("Stara Lonja") koja se ulijeva u Savu kod istoimenog sela Lonja; i Trebež koji se ulijeva u Savu oko 5,5&nbsp;km nizvodno u istoimenom selu Trebež. Glavne pritoke Lonje su [[Česma (rijeka)|Česma]] (duga 106 km),<ref name=":0" /> koja se spaja s Lonjom sjeveroistočno od Siska i [[Zelina (rijeka)|Zelina]], južno od Ivanić-Grada. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Orljave]] 1fbtqulwqfjmzv2ck0maw17n5z7y3ep 3848596 3848593 2026-05-22T13:58:09Z AnToni 2325 /* Tok rijeke */ 3848596 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Lonja | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]] | izvor_koordinate = {{coord|46|11|17|N|16|16|21|E|format=dms|display=inline,title}} | ušće = | ušće_koordinate = {{coord|45|21|50.767|N|16|45|13.000|E}} | progresija = [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 132,5 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = 5.944 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Lonja''' je [[rijeka]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Lijeva je pritoka [[Sava|Save]]. == Tok rijeke == Izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]]. Duga je 132,5&nbsp;km, a površina slijeva iznosi 5.944&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|title=Sava River Basin Analysis Report|date=septembar 2009|website=www.savacommission.org|publisher=INTERNATIONAL SAVA RIVER BASIN COMMISSION|access-date=22. 5. 2026}}</ref> Teče prema zapadu dok ne skrene prema jugu kod [[Breznički Hum|Brezničkog Huma]], prolazeći istočno od [[Sveti Ivan Zelina|Svetog Ivana Zeline]] i okrećući se jugoistočno kod [[Sveta Helena (Sveti Ivan Zelina)|Svete Helene]]. Istočno od [[Lupoglav (Hrvatska)|Lupoglava]], ponovo skreće prema jugu, prolazeći kroz [[Ivanić-Grad]] i približavajući se rijeci Savi. Tok Lonje je izmijenjen vještačkim kanalima: kanalom za odvođenje Črnec – Lonja (Žutica), kanalom za odvođenje poplava Lonja – Strug i spojnim kanalom Zelina – Lonja – Glogovnica – Česma.<ref>{{cite journal | journal = [[Narodne novine]] | issue = 79/2010 | title = Odluka o Popisu voda 1. reda | trans-title = Decision on the List of waters of the first order | author = [[Vlada Republike Hrvatske]] | date = 24. 6. 2010 | url = https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2010_06_79_2264.html }}</ref> Zatim teče paralelno sa Savom do kraja svog toka, a park prirode [[Park prirode Lonjsko polje|Lonjsko polje]], zaštićeno područje, pokriva ostatak sliva rijeke Lonje. Pri kraju svog toka, rijeka se dijeli na Staru Lonju, koja se ulijeva u Savu kod istoimenog sela Lonja; i Trebež koji se ulijeva u Savu oko 5,5&nbsp;km nizvodno u istoimenom selu Trebež. Glavne pritoke Lonje su [[Česma (rijeka)|Česma]] (duga 106 km),<ref name=":0" /> koja se spaja s Lonjom sjeveroistočno od Siska i [[Zelina (rijeka)|Zelinom]], južno od Ivanić-Grada. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Orljave]] ck3d2ibtf7zgk1i0zfh3lrxj8ygbf46 3848599 3848596 2026-05-22T14:10:45Z Panasko 146730 3848599 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Lonja | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]] | izvor_koordinate = {{coord|46|11|17|N|16|16|21|E|format=dms|display=inline,title}} | ušće = | ušće_koordinate = {{coord|45|21|50.767|N|16|45|13.000|E}} | progresija = [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 132,5 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = 5.944 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Lonja''' je [[rijeka]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Lijeva je pritoka [[Sava|Save]]. == Tok rijeke == Izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]]. Duga je 132,5&nbsp;km, a površina slijeva iznosi 5.944&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|title=Sava River Basin Analysis Report|date=septembar 2009|website=www.savacommission.org|publisher=INTERNATIONAL SAVA RIVER BASIN COMMISSION|access-date=22. 5. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717153813/http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|url-status=dead}}</ref> Teče prema zapadu dok ne skrene prema jugu kod [[Breznički Hum|Brezničkog Huma]], prolazeći istočno od [[Sveti Ivan Zelina|Svetog Ivana Zeline]] i okrećući se jugoistočno kod [[Sveta Helena (Sveti Ivan Zelina)|Svete Helene]]. Istočno od [[Lupoglav (Hrvatska)|Lupoglava]], ponovo skreće prema jugu, prolazeći kroz [[Ivanić-Grad]] i približavajući se rijeci Savi. Tok Lonje je izmijenjen vještačkim kanalima: kanalom za odvođenje Črnec – Lonja (Žutica), kanalom za odvođenje poplava Lonja – Strug i spojnim kanalom Zelina – Lonja – Glogovnica – Česma.<ref>{{cite journal | journal = [[Narodne novine]] | issue = 79/2010 | title = Odluka o Popisu voda 1. reda | trans-title = Decision on the List of waters of the first order | author = [[Vlada Republike Hrvatske]] | date = 24. 6. 2010 | url = https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2010_06_79_2264.html }}</ref> Zatim teče paralelno sa Savom do kraja svog toka, a park prirode [[Park prirode Lonjsko polje|Lonjsko polje]], zaštićeno područje, pokriva ostatak sliva rijeke Lonje. Pri kraju svog toka, rijeka se dijeli na Staru Lonju, koja se ulijeva u Savu kod istoimenog sela Lonja; i Trebež koji se ulijeva u Savu oko 5,5&nbsp;km nizvodno u istoimenom selu Trebež. Glavne pritoke Lonje su [[Česma (rijeka)|Česma]] (duga 106 km),<ref name=":0" /> koja se spaja s Lonjom sjeveroistočno od Siska i [[Zelina (rijeka)|Zelinom]], južno od Ivanić-Grada. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Orljave]] 33swpqxrprcm74tcf36qeeah8u3pwkx 3848607 3848599 2026-05-22T15:07:17Z AnToni 2325 Treba li nam engleski? 3848607 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Lonja | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]] | izvor_koordinate = {{coord|46|11|17|N|16|16|21|E|format=dms|display=inline,title}} | ušće = | ušće_koordinate = {{coord|45|21|50.767|N|16|45|13.000|E}} | progresija = [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 132,5 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = 5.944 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Lonja''' je [[rijeka]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Lijeva je pritoka [[Sava|Save]]. == Tok rijeke == Izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]]. Duga je 132,5&nbsp;km, a površina slijeva iznosi 5.944&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|title=Sava River Basin Analysis Report|date=septembar 2009|website=www.savacommission.org|publisher=INTERNATIONAL SAVA RIVER BASIN COMMISSION|access-date=22. 5. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717153813/http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|url-status=dead}}</ref> Teče prema zapadu dok ne skrene prema jugu kod [[Breznički Hum|Brezničkog Huma]], prolazeći istočno od [[Sveti Ivan Zelina|Svetog Ivana Zeline]] i okrećući se jugoistočno kod [[Sveta Helena (Sveti Ivan Zelina)|Svete Helene]]. Istočno od [[Lupoglav (Hrvatska)|Lupoglava]], ponovo skreće prema jugu, prolazeći kroz [[Ivanić-Grad]] i približavajući se rijeci Savi. Tok Lonje je izmijenjen vještačkim kanalima: kanalom za odvođenje Črnec – Lonja (Žutica), kanalom za odvođenje poplava Lonja – Strug i spojnim kanalom Zelina – Lonja – Glogovnica – Česma.<ref>{{cite journal | journal = [[Narodne novine]] | issue = 79/2010 | title = Odluka o Popisu voda 1. reda | author = [[Vlada Republike Hrvatske]] | date = 24. 6. 2010 | url = https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2010_06_79_2264.html }}</ref> Zatim teče paralelno sa Savom do kraja svog toka, a park prirode [[Park prirode Lonjsko polje|Lonjsko polje]], zaštićeno područje, pokriva ostatak sliva rijeke Lonje. Pri kraju svog toka, rijeka se dijeli na Staru Lonju, koja se ulijeva u Savu kod istoimenog sela Lonja; i Trebež koji se ulijeva u Savu oko 5,5&nbsp;km nizvodno u istoimenom selu Trebež. Glavne pritoke Lonje su [[Česma (rijeka)|Česma]] (duga 106 km),<ref name=":0" /> koja se spaja s Lonjom sjeveroistočno od Siska i [[Zelina (rijeka)|Zelinom]], južno od Ivanić-Grada. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Orljave]] bsbdvf168e0avp93ufh58uw4z0oufcx 3848611 3848607 2026-05-22T15:09:34Z AnToni 2325 3848611 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Lonja | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]] | izvor_koordinate = {{coord|46|11|17|N|16|16|21|E|format=dms|display=inline,title}} | ušće = | ušće_koordinate = {{coord|45|21|50.767|N|16|45|13.000|E}} | progresija = [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 132,5 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = 5.944 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Lonja''' je [[rijeka]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Lijeva je pritoka [[Sava|Save]]. == Tok rijeke == Izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]]. Duga je 132,5&nbsp;km, a površina slijeva iznosi 5.944&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|title=Sava River Basin Analysis Report|date=septembar 2009|website=www.savacommission.org|publisher=INTERNATIONAL SAVA RIVER BASIN COMMISSION|access-date=22. 5. 2026|archive-date=17. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717153813/http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|url-status=dead}}</ref> Teče prema zapadu dok ne skrene prema jugu kod [[Breznički Hum|Brezničkog Huma]], prolazeći istočno od [[Sveti Ivan Zelina|Svetog Ivana Zeline]] i okrećući se jugoistočno kod [[Sveta Helena (Sveti Ivan Zelina)|Svete Helene]]. Istočno od [[Lupoglav (Hrvatska)|Lupoglava]], ponovo skreće prema jugu, prolazeći kroz [[Ivanić-Grad]] i približavajući se rijeci Savi. Tok Lonje je izmijenjen vještačkim kanalima: kanalom za odvođenje Črnec – Lonja (Žutica), kanalom za odvođenje poplava Lonja – Strug i spojnim kanalom Zelina – Lonja – Glogovnica – Česma.<ref>{{cite journal | journal = [[Narodne novine]] | issue = 79/2010 | title = Odluka o Popisu voda 1. reda | author = [[Vlada Republike Hrvatske]] | date = 24. 6. 2010 | url = https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2010_06_79_2264.html }}</ref> Zatim teče paralelno sa Savom do kraja svog toka, a park prirode [[Park prirode Lonjsko polje|Lonjsko polje]], zaštićeno područje, pokriva ostatak sliva rijeke Lonje. Pri kraju svog toka, rijeka se dijeli na Staru Lonju, koja se ulijeva u Savu kod istoimenog sela Lonja; i Trebež koji se ulijeva u Savu oko 5,5&nbsp;km nizvodno u istoimenom selu Trebež. Glavne pritoke Lonje su [[Česma (rijeka)|Česma]] (duga 106 km),<ref name=":0" /> koja se spaja s Lonjom sjeveroistočno od Siska i [[Zelina (rijeka)|Zelinom]], južno od Ivanić-Grada. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Orljave]] p5le5r7q0b5cfdiqhoxg5g9qwl8jsth 3848613 3848611 2026-05-22T15:11:04Z AnToni 2325 3848613 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Lonja | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]] | izvor_koordinate = {{coord|46|11|17|N|16|16|21|E|format=dms|display=inline,title}} | ušće = | ušće_koordinate = {{coord|45|21|50.767|N|16|45|13.000|E}} | progresija = [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 132,5 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = 5.944 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Lonja''' je [[rijeka]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Lijeva je pritoka [[Sava|Save]]. == Tok rijeke == Izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]]. Duga je 132,5&nbsp;km, a površina slijeva iznosi 5.944&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|title=Sava River Basin Analysis Report|date=septembar 2009|website=www.savacommission.org|publisher=INTERNATIONAL SAVA RIVER BASIN COMMISSION|access-date=22. 5. 2026|archive-date=17. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717153813/http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|url-status=dead|language=en}}</ref> Teče prema zapadu dok ne skrene prema jugu kod [[Breznički Hum|Brezničkog Huma]], prolazeći istočno od [[Sveti Ivan Zelina|Svetog Ivana Zeline]] i okrećući se jugoistočno kod [[Sveta Helena (Sveti Ivan Zelina)|Svete Helene]]. Istočno od [[Lupoglav (Hrvatska)|Lupoglava]], ponovo skreće prema jugu, prolazeći kroz [[Ivanić-Grad]] i približavajući se rijeci Savi. Tok Lonje je izmijenjen vještačkim kanalima: kanalom za odvođenje Črnec – Lonja (Žutica), kanalom za odvođenje poplava Lonja – Strug i spojnim kanalom Zelina – Lonja – Glogovnica – Česma.<ref>{{cite journal | journal = [[Narodne novine]] | issue = 79/2010 | title = Odluka o Popisu voda 1. reda | author = [[Vlada Republike Hrvatske]]|language=hr | date = 24. 6. 2010 | url = https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2010_06_79_2264.html }}</ref> Zatim teče paralelno sa Savom do kraja svog toka, a park prirode [[Park prirode Lonjsko polje|Lonjsko polje]], zaštićeno područje, pokriva ostatak sliva rijeke Lonje. Pri kraju svog toka, rijeka se dijeli na Staru Lonju, koja se ulijeva u Savu kod istoimenog sela Lonja; i Trebež koji se ulijeva u Savu oko 5,5&nbsp;km nizvodno u istoimenom selu Trebež. Glavne pritoke Lonje su [[Česma (rijeka)|Česma]] (duga 106 km),<ref name=":0" /> koja se spaja s Lonjom sjeveroistočno od Siska i [[Zelina (rijeka)|Zelinom]], južno od Ivanić-Grada. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Orljave]] m3x4hkp01iememiwywl1fdel865h894 3848616 3848613 2026-05-22T15:12:26Z AnToni 2325 Prebaciti i prekopirati = da; ali i poboljšati 3848616 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Lonja | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = | izvor = izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]] | izvor_koordinate = {{coord|46|11|17|N|16|16|21|E|format=dms|display=inline,title}} | ušće = | ušće_koordinate = {{coord|45|21|50.767|N|16|45|13.000|E}} | progresija = [[Sava]] ⤴ [[Dunav]] → [[Crno more]] | države kroz koje protiče = [[Hrvatska]] | lokacija = | etimologija = | dužina = 132,5 | dužina_km = | dužina_mi = | nadmorska visina izvora = | nadmorska visina ušća = | prosječni protok = | sliv = [[Crno more|Crnomorski]] | površina sliva = 5.944 | riječni_sistem = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | prazno_ime = | prazno_info = | plovnost = Nije plovna }} '''Lonja''' je [[rijeka]] u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Lijeva je pritoka [[Sava|Save]]. == Tok rijeke == Izvire između planina [[Ivanščica|Ivanščice]] i [[Kalnik (Hrvatska)|Kalnika]]. Duga je 132,5&nbsp;km, a površina sliva iznosi 5.944&nbsp;km<sup>2</sup>.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|title=Sava River Basin Analysis Report|date=septembar 2009|website=www.savacommission.org|publisher=INTERNATIONAL SAVA RIVER BASIN COMMISSION|access-date=22. 5. 2026|archive-date=17. 7. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717153813/http://www.savacommission.org/dms/docs/dokumenti/documents_publications/publications/other_publications/sava_river_basin_analysis_report_high_res.pdf|url-status=dead|language=en}}</ref> Teče prema zapadu dok ne skrene prema jugu kod [[Breznički Hum|Brezničkog Huma]], prolazeći istočno od [[Sveti Ivan Zelina|Svetog Ivana Zeline]] i okrećući se jugoistočno kod [[Sveta Helena (Sveti Ivan Zelina)|Svete Helene]]. Istočno od [[Lupoglav (Hrvatska)|Lupoglava]], ponovo skreće prema jugu, prolazeći kroz [[Ivanić-Grad]] i približavajući se rijeci Savi. Tok Lonje je izmijenjen vještačkim kanalima: kanalom za odvođenje Črnec – Lonja (Žutica), kanalom za odvođenje poplava Lonja – Strug i spojnim kanalom Zelina – Lonja – Glogovnica – Česma.<ref>{{cite journal | journal = [[Narodne novine]] | issue = 79/2010 | title = Odluka o Popisu voda 1. reda | author = [[Vlada Republike Hrvatske]]|language=hr | date = 24. 6. 2010 | url = https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2010_06_79_2264.html }}</ref> Zatim teče paralelno sa Savom do kraja svog toka, a park prirode [[Park prirode Lonjsko polje|Lonjsko polje]], zaštićeno područje, pokriva ostatak sliva rijeke Lonje. Pri kraju svog toka, rijeka se dijeli na Staru Lonju, koja se ulijeva u Savu kod istoimenog sela Lonja; i Trebež koji se ulijeva u Savu oko 5,5&nbsp;km nizvodno u istoimenom selu Trebež. Glavne pritoke Lonje su [[Česma (rijeka)|Česma]] (duga 106 km),<ref name=":0" /> koja se spaja s Lonjom sjeveroistočno od Siska i [[Zelina (rijeka)|Zelinom]], južno od Ivanić-Grada. == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Hrvatske}} [[Kategorija:Rijeke u Hrvatskoj]] [[Kategorija:Pritoke Orljave]] ct8w5d09ghrlfztexrxs94cmmgh1k84 Razgovor:Lonja (rijeka) 1 534873 3848594 2026-05-22T13:45:40Z Panasko 146730 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = geografija | tema2 = | tema3 = | država = Hrvatska | država2 = | država3 = }} 3848594 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = geografija | tema2 = | tema3 = | država = Hrvatska | država2 = | država3 = }} awxi6af6gp5h86oapzpb37jstvc9mhr Dijabetes tipa 1 0 534874 3848604 2026-05-22T14:45:07Z Genetičar 181151 Nova stranica: {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = [[Dijabetes melitus tipa 1]], [[insulinski-ovisni dijabetes]], dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), [[mladalački dijabetes]], [[dijabetes s početkom u djetinjstvu]] |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], polidipsija|p... 3848604 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = [[Dijabetes melitus tipa 1]], [[insulinski-ovisni dijabetes]], dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), [[mladalački dijabetes]], [[dijabetes s početkom u djetinjstvu]] |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]].<ref name=WHO2016/> Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja.<ref name=NIH2014Cau/> Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref name=WHO2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, umor i sporo zacjeljivanje rana (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref><ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Diagnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Children may also experience [[polyphagia|increased appetite]], blurred vision, [[nocturnal enuresis|bedwetting]], recurrent skin infections, [[candidiasis]] of the [[perineum]], irritability, and reduced mental acumen.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Adults with type 1 diabetes tend to have more varied [[Signs and symptoms#Symptoms|symptoms]], which come on over months, rather than days or weeks.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivna imunost|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocitima, NK-ćelijama, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/>ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirano==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] les6ket3ygpylxdrpzkym9knsb89fzf 3848605 3848604 2026-05-22T14:57:21Z AnToni 2325 AnToni premjestio je stranicu [[Dpjabetes tipa 1]] na [[Dijabetes tipa 1]] bez ostavljanja preusmjerenja 3848604 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = [[Dijabetes melitus tipa 1]], [[insulinski-ovisni dijabetes]], dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), [[mladalački dijabetes]], [[dijabetes s početkom u djetinjstvu]] |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]].<ref name=WHO2016/> Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja.<ref name=NIH2014Cau/> Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref name=WHO2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, umor i sporo zacjeljivanje rana (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref><ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Diagnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Children may also experience [[polyphagia|increased appetite]], blurred vision, [[nocturnal enuresis|bedwetting]], recurrent skin infections, [[candidiasis]] of the [[perineum]], irritability, and reduced mental acumen.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Adults with type 1 diabetes tend to have more varied [[Signs and symptoms#Symptoms|symptoms]], which come on over months, rather than days or weeks.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivna imunost|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocitima, NK-ćelijama, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/>ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirano==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] les6ket3ygpylxdrpzkym9knsb89fzf 3848610 3848605 2026-05-22T15:09:24Z Genetičar 181151 3848610 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), [[mladalački dijabetes]], [[dijabetes s početkom u djetinjstvu]] |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]].<ref name=WHO2016/> Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja.<ref name=NIH2014Cau/> Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref name=WHO2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, umor i sporo zacjeljivanje rana (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref><ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Diagnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Children may also experience [[polyphagia|increased appetite]], blurred vision, [[nocturnal enuresis|bedwetting]], recurrent skin infections, [[candidiasis]] of the [[perineum]], irritability, and reduced mental acumen.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Adults with type 1 diabetes tend to have more varied [[Signs and symptoms#Symptoms|symptoms]], which come on over months, rather than days or weeks.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivna imunost|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocitima, NK-ćelijama, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/>ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirano==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] f93o271dzd7u9r2tyobgbzjhiv4ygks 3848614 3848610 2026-05-22T15:11:15Z Genetičar 181151 3848614 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), [[mladalački dijabetes]], [[djetinjstveni dijabetes]] |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]].<ref name=WHO2016/> Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja.<ref name=NIH2014Cau/> Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref name=WHO2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, umor i sporo zacjeljivanje rana (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref><ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Diagnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Children may also experience [[polyphagia|increased appetite]], blurred vision, [[nocturnal enuresis|bedwetting]], recurrent skin infections, [[candidiasis]] of the [[perineum]], irritability, and reduced mental acumen.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Adults with type 1 diabetes tend to have more varied [[Signs and symptoms#Symptoms|symptoms]], which come on over months, rather than days or weeks.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivna imunost|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocitima, NK-ćelijama, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/>ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirano==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] tla0btbuzhcsw6tqvxip6n18c9tq8le 3848618 3848614 2026-05-22T15:15:52Z Genetičar 181151 3848618 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]].<ref name=WHO2016/> Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja.<ref name=NIH2014Cau/> Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref name=WHO2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, umor i sporo zacjeljivanje rana (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref><ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Diagnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Children may also experience [[polyphagia|increased appetite]], blurred vision, [[nocturnal enuresis|bedwetting]], recurrent skin infections, [[candidiasis]] of the [[perineum]], irritability, and reduced mental acumen.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Adults with type 1 diabetes tend to have more varied [[Signs and symptoms#Symptoms|symptoms]], which come on over months, rather than days or weeks.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivna imunost|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocitima, NK-ćelijama, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/>ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirano==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] 7xd6ko65ci0vflidrywh1dlnxgromly 3848620 3848618 2026-05-22T15:18:20Z Genetičar 181151 /* Patogeneza */ 3848620 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]].<ref name=WHO2016/> Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja.<ref name=NIH2014Cau/> Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref name=WHO2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, umor i sporo zacjeljivanje rana (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref><ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Diagnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Children may also experience [[polyphagia|increased appetite]], blurred vision, [[nocturnal enuresis|bedwetting]], recurrent skin infections, [[candidiasis]] of the [[perineum]], irritability, and reduced mental acumen.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Adults with type 1 diabetes tend to have more varied [[Signs and symptoms#Symptoms|symptoms]], which come on over months, rather than days or weeks.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocitima, NK-ćelijama, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/>ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirano==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] i3zc0jp7qh32ltpqcsd7dxuwddnmas1 3848621 3848620 2026-05-22T15:19:50Z Genetičar 181151 /* Genetički inducirano */ 3848621 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]].<ref name=WHO2016/> Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja.<ref name=NIH2014Cau/> Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref name=WHO2016/><ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, umor i sporo zacjeljivanje rana (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref><ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Diagnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Children may also experience [[polyphagia|increased appetite]], blurred vision, [[nocturnal enuresis|bedwetting]], recurrent skin infections, [[candidiasis]] of the [[perineum]], irritability, and reduced mental acumen.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Adults with type 1 diabetes tend to have more varied [[Signs and symptoms#Symptoms|symptoms]], which come on over months, rather than days or weeks.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocitima, NK-ćelijama, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/>ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirani==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] nxydvyhuas57wvl8qkhzczfajxy2itb 3848622 3848621 2026-05-22T15:22:07Z Genetičar 181151 3848622 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]].<ref name=WHO2016/> Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja. Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, umor i sporo zacjeljivanje rana (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref><ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Diagnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Children may also experience [[polyphagia|increased appetite]], blurred vision, [[nocturnal enuresis|bedwetting]], recurrent skin infections, [[candidiasis]] of the [[perineum]], irritability, and reduced mental acumen.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Adults with type 1 diabetes tend to have more varied [[Signs and symptoms#Symptoms|symptoms]], which come on over months, rather than days or weeks.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocitima, NK-ćelijama, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/>ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirani==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] azp4mja2vlxw8ceu0ctv80gy6vk0q3a 3848623 3848622 2026-05-22T15:25:32Z Genetičar 181151 /* Modeli bolesti */ 3848623 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]].<ref name=WHO2016/> Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja. Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, umor i sporo zacjeljivanje rana (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref><ref name=NIH2014Cau/> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Diagnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Children may also experience [[polyphagia|increased appetite]], blurred vision, [[nocturnal enuresis|bedwetting]], recurrent skin infections, [[candidiasis]] of the [[perineum]], irritability, and reduced mental acumen.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Adults with type 1 diabetes tend to have more varied [[Signs and symptoms#Symptoms|symptoms]], which come on over months, rather than days or weeks.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocit]]ima, [[NK-ćelija]]ma, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirani==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] 2zucf7yynerl3huubuq2gnsthz2cyos 3848624 3848623 2026-05-22T15:29:03Z Genetičar 181151 3848624 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]]. Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja. Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, [[umor]] i sporo [[zacjeljivanje rana]] (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Diagnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Children may also experience [[polyphagia|increased appetite]], blurred vision, [[nocturnal enuresis|bedwetting]], recurrent skin infections, [[candidiasis]] of the [[perineum]], irritability, and reduced mental acumen.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Adults with type 1 diabetes tend to have more varied [[Signs and symptoms#Symptoms|symptoms]], which come on over months, rather than days or weeks.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocit]]ima, [[NK-ćelija]]ma, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirani==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] slpd24c1kfoiii3zi33d9t6u91s6m92 3848625 3848624 2026-05-22T15:35:02Z Genetičar 181151 /* Znaci i simptomi */ 3848625 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]]. Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja. Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, [[umor]] i sporo [[zacjeljivanje rana]] (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Dia]]gnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Djeca također mogu iskusiti polifagiju, povećan apetit, zamagljen vid, noćno [[mokrenje]] u krevet, ponavljajuće infekcije kože, [[kandidijaza|kandidijazu]] [[perineum]]a, razdražljivost i smanjenu mentalnu oštroumnost.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Odrasli s dijabetesom tipa 1 obično imaju raznolikije [[Znaci i simptomi|simptome]], koji se javljaju tokom mjeseci, a ne dana ili sedmica.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> Blood and urine tests reveal unusually high glucose and [[ketone]]s in the blood and urine.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocit]]ima, [[NK-ćelija]]ma, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirani==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] 90q0kuzjmd4wd9c0losfyqzu29kwy8v 3848626 3848625 2026-05-22T15:40:41Z Genetičar 181151 /* Znaci i simptomi */ 3848626 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]]. Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja. Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, [[umor]] i sporo [[zacjeljivanje rana]] (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Dia]]gnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Djeca također mogu iskusiti polifagiju, povećan apetit, zamagljen vid, noćno [[mokrenje]] u krevet, ponavljajuće infekcije kože, [[kandidijaza|kandidijazu]] [[perineum]]a, razdražljivost i smanjenu mentalnu oštroumnost.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Odrasli s dijabetesom tipa 1 obično imaju raznolikije [[Znaci i simptomi|simptome]], koji se javljaju tokom mjeseci, a ne dana ili sedmica.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> [[krvni test|Analize krvi]] i [[urin|mokraće]] otkrivaju neuobičajeno visoku razinu glukoze i ketona u krvi i urinu.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunološka tolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocit]]ima, [[NK-ćelija]]ma, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirani==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] 6jqabo2hn8tgxs1ps0rqfyozb92c0gf 3848627 3848626 2026-05-22T15:45:21Z Genetičar 181151 /* Prevencija */ 3848627 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]]. Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]].<ref name=NIH2014Tip/> Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja. Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, [[umor]] i sporo [[zacjeljivanje rana]] (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Dia]]gnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Djeca također mogu iskusiti polifagiju, povećan apetit, zamagljen vid, noćno [[mokrenje]] u krevet, ponavljajuće infekcije kože, [[kandidijaza|kandidijazu]] [[perineum]]a, razdražljivost i smanjenu mentalnu oštroumnost.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Odrasli s dijabetesom tipa 1 obično imaju raznolikije [[Znaci i simptomi|simptome]], koji se javljaju tokom mjeseci, a ne dana ili sedmica.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> [[krvni test|Analize krvi]] i [[urin|mokraće]] otkrivaju neuobičajeno visoku razinu glukoze i ketona u krvi i urinu.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunotolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocit]]ima, [[NK-ćelija]]ma, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirani==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] 5ofk5xfvrfu9em9552paekvgne5owax 3848628 3848627 2026-05-22T15:47:12Z Genetičar 181151 3848628 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]]. Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]]. Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja. Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, [[umor]] i sporo [[zacjeljivanje rana]] (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Dia]]gnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Djeca također mogu iskusiti polifagiju, povećan apetit, zamagljen vid, noćno [[mokrenje]] u krevet, ponavljajuće infekcije kože, [[kandidijaza|kandidijazu]] [[perineum]]a, razdražljivost i smanjenu mentalnu oštroumnost.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Odrasli s dijabetesom tipa 1 obično imaju raznolikije [[Znaci i simptomi|simptome]], koji se javljaju tokom mjeseci, a ne dana ili sedmica.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> [[krvni test|Analize krvi]] i [[urin|mokraće]] otkrivaju neuobičajeno visoku razinu glukoze i ketona u krvi i urinu.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes,<ref name="Seksualna disfunkcija kod žena"/>, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunotolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocit]]ima, [[NK-ćelija]]ma, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirani==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] bh2w95nugxdf6wkno62yofpye66rix3 3848629 3848628 2026-05-22T15:51:35Z Genetičar 181151 /* Seksualna disfunkcija */ 3848629 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, insulinski-ovisni dijabetes, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes, djetinjstveni dijabetes |slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprječava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom |lijek=[[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]]. Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]]. Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja. Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, [[umor]] i sporo [[zacjeljivanje rana]] (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Dia]]gnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Djeca također mogu iskusiti polifagiju, povećan apetit, zamagljen vid, noćno [[mokrenje]] u krevet, ponavljajuće infekcije kože, [[kandidijaza|kandidijazu]] [[perineum]]a, razdražljivost i smanjenu mentalnu oštroumnost.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Odrasli s dijabetesom tipa 1 obično imaju raznolikije [[Znaci i simptomi|simptome]], koji se javljaju tokom mjeseci, a ne dana ili sedmica.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> [[krvni test|Analize krvi]] i [[urin|mokraće]] otkrivaju neuobičajeno visoku razinu glukoze i ketona u krvi i urinu.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunotolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocit]]ima, [[NK-ćelija]]ma, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirani==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Commons| Diabetes Mellitus Type 1}} {{Dijabetes}} {{Bolest gušterače i metabolizma glukoze}} {{Bolest preosjetljivosti prema uzroku}} {{DEFAULTSORT:Diabetes Mellitus Type 1}} [[Kategorija: Autoimune bolesti]] [[Kategorija: Vrste dijabetesa]] [[de:Diabetes mellitus#Diabetes Typ 1]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] gp6pvv4rib00vku30uiyok9a47fnso5 3848664 3848629 2026-05-22T19:34:07Z KWiki 9400 3848664 wikitext text/x-wiki {{razlikovati|Diabetes mellitus|Dijabetes tipa 2}} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabetes tipa 1 | sinonimi = Dijabetes melitus tipa 1, dijabetes melitus ovisan o insulinu (IDDM), mladalački dijabetes | slika = Blue circle for diabetes.svg | opis_slike = Plavi krug, simbol za dijabetes | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[poliurija|Učestalo mokrenje]], [[polidipsija|povećana žeđ]], [[gubitak težine]] | komplikacije = [[Dijabeteska ketoacidoza]], teška [[hipoglikemija]], [[kardiovaskularna bolest| kardiovaskularne bolesti]] i oštećenje [[oči]]ju, [[bubreg]]a i [[živac]]a | pojava = U bilo kojoj [[životna dob|dobi]]; tokom nekoliko dana do sedmica | trajanje = Doživotno | uzroci = Tijelo ne proizvodi dovoljno [[insulin]]a | rizici = Porodična historija, [[celijakija]], [[autoimunske bolesti]] | dijagnoza = Visok nivo šećera u krvi, [[autoantitijelo|autoantitijela]] usmjerena na ćelije koje proizvode insulin | diferencijalna_dijagnoza =[[Dijabetes tipa 2]] | prevencija = [[Teplizumab]] (odgađa početak, ali ne sprečava trajno početak bolesti) | liječenje = Praćenje šećera u krvi, ubrizgavanje insulina, upravljanje ishranom | lijek = [[Teplizumab]], [[insulin]] | prognoza = 10-12 godina kraće [[očekivano trajanje života]]<ref>{{cite journal |last1=Zheng |first1=Yan |last2=Permanyer |first2=Iñaki |last3=Canudas-Romo |first3=Vladimir |last4=Aburto |first4=José Manuel |last5=Nigri |first5=Andrea |last6=Plana-Ripoll |first6=Oleguer |date=2023 |title=Lifespan variation among people with a given disease or condition |journal=PLOS ONE |volume=18 |issue=9 |doi=10.1371/journal.pone.0290962 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmid=37656703 |pmc=10473533 |bibcode=2023PLoSO..1890962Z}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Livingstone |first1=Shona J. |last2=Levin |first2=Daniel |last3=Looker |first3=Helen C. |last4=Lindsay |first4=Robert S. |last5=Wild |first5=Sarah H. |last6=Joss |first6=Nicola |last7=Leese |first7=Graham |last8=Leslie |first8=Peter |last9=McCrimmon |first9=Rory J. |last10=Metcalfe |first10=Wendy |last11=McKnight |first11=John A. |last12=Morris |first12=Andrew D. |last13=Pearson |first13=Donald W. M. |last14=Petrie |first14=John R. |last15=Philip |first15=Sam |date=2015-01-06 |title=Estimated life expectancy in a Scottish cohort with type 1 diabetes, 2008-2010 |journal=JAMA |volume=313 |issue=1 |pages=37–44 |doi=10.1001/jama.2014.16425 |issn=1538-3598 |pmc=4426486 |pmid=25562264}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Arffman |first1=Martti |last2=Hakkarainen |first2=Pirjo |last3=Keskimäki |first3=Ilmo |last4=Oksanen |first4=Tuula |last5=Sund |first5=Reijo |date=April 2023 |title=Long-term and recent trends in survival and life expectancy for people with type 1 diabetes in Finland |journal=Diabetes Research and Clinical Practice |volume=198 |doi=10.1016/j.diabres.2023.110580 |issn=1872-8227 |pmid=36804193|doi-access=free}}</ref> | frekvencija = Globalno 9 miliona slučajeva<ref name=WHO11/>; oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine. }} '''Dijabetes tipa 1''' ('''T1D''') ili '''dijabetes melitus tipa 1''', je [[autoimunska bolest]] koja nastaje kada [[imunski sistem]] tijela uništi [[beta-ćelija|beta-ćelije]] u [[pankreas|gušterači]], koje proizvode hormon [[insulin]]. Tijelu je potreban insulin za skladištenje i pretvaranje [[šećer u krvi| šećera u krvi]] u [[energija|energiju]]. Dijabetes tipa 1 rezultira [[hiperglikemija|visokim nivoom šećera u krvi]] u tijelu prije liječenja. Uobičajeni simptomi uključuju [[poliurija|često mokrenje]], [[polidipsija|povećanu žeđ]], [[polifagija|povećanu glad]], gubitak težine i druge komplikacije.<ref>{{cite journal |vauthors=Torpy JM, Lynm C, Glass RM |title=JAMA patient page. Type 1 diabetes |journal=JAMA |volume=298 |issue=12 |page=1472 |date=September 2007 |pmid=17895465 |doi=10.1001/jama.298.12.1472}}</ref> Dodatni simptomi mogu uključivati zamagljen vid, [[umor]] i sporo [[zacjeljivanje rana]] (zbog smanjenog [[krvotok|protoka krvi]]).<ref name=NIH2014Type>{{cite web |title=Types of Diabetes |date=February 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/what-is-diabetes?dkrd=hiscr0001 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816162556/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/types |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dok neki slučajevi traju duže, simptomi se obično pojavljuju u roku od nekoliko sedmica ili mjeseci.<ref>{{cite web |title=NIDDK Central Repository - Diabetes Prevention Trial of Type 1 Diabetes (DPT-1) |url=https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604213427/https://repository.niddk.nih.gov/studies/dpt-1/#:~:text=The%20Diabetes%20Prevention%20Trial%E2%80%94Type,relatives%20of%20patients%20with%20diabetes|archive-date=4 June 2019}}</ref> Uzrok dijabetesa tipa 1 nije u potpunosti shvaćen,<ref name=WHO2016>{{cite web |title=Diabetes Fact sheet N°312 |work=WHO |date=November 2016 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |access-date=29 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826174444/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs312/en/ |archive-date=26 August 2013}}</ref> ali se vjeruje da uključuje kombinaciju [[genetika|genetičkih]] i [[stanište|okolišnih]] faktora.<ref>{{cite journal |date=2008 |author14=Type 1 Diabetes Genetics Consortium |title=HLA DR-DQ haplotypes and genotypes and type 1 diabetes risk: Analysis of the type 1 diabetes genetics consortium families |journal=Diabetes |volume=57 |issue=4 |pages=1084–1092 |vauthors=Erlich H, Valdes AM, Noble J, Carlson JA, Varney M, Concannon P, Mychaleckyj JC, Todd JA, Bonella P, Fear AL, Lavant E, Louey A, Moonsamy P |pmid=18252895 |doi=10.2337/db07-1331 |pmc=4103420}}</ref><ref name="NIH2014Cau"/> Osnovni mehanizam uključuje [[autoimunost|autoimunsko]] uništavanje [[beta-ćelija]] koje proizvode insulin u [[pankreas|gušterači]].<ref name=NIH2014Type/> [[Dijabetes]] se dijagnosticira testiranjem nivoa šećera ili [[glikirani hemoglobin| glikiranog hemoglobina]] (HbA1C) u krvi.<ref name=Change2014/><ref name=NIH2015Diag>{{cite web |title=Diagnosis of Diabetes and Prediabetes |date=May 2015 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816185123/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/diagnosis-diabetes-prediabetes |archive-date=16 August 2016}}</ref> Dijabetes tipa 1 može se razlikovati od [[dijabetes tipa 2| dijabetesa tipa 2]], testiranjem na prisustvo [[autoantitijela]] i/ili smanjenjem nivoa/odsustvom [[C-peptid]]a. Ne postoji poznati način za sprječavanje dijabetesa tipa 1. Liječenje insulinom je neophodno za preživljavanje.<ref name=NIH2014Cau>{{cite web |title=Causes of Diabetes |date=August 2014 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/symptoms-causes?dkrd=hiscr0005 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810063435/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/causes |archive-date=10 August 2016}}</ref> [[Terapija insulinom]] obično se daje injekcijom neposredno pod kožu, ali se može primijeniti i pomoću [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]].<ref>{{cite web |title=Alternative Devices for Taking Insulin |date=July 2016 |website=NIDDK |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |access-date=31 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816170132/https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/manage-monitoring-diabetes/alternative-devices-taking-insulin |archive-date=16 August 2016}}</ref> [[Dijabetička dijeta]], [[fizička vježba|vježbanje]] i promjene načina života smatraju se temeljima liječenja.<ref name=NIH2014Type/> Ako se ne liječi, dijabetes može uzrokovati mnoge komplikacije.<ref name=WHO2016/> Komplikacije relativno brzog početka uključuju dijabetičku [[ketoacidoza| ketoacidozu]] i neketonsku hiperosmnu komu.<ref name=Change2014/> Dugoročne komplikacije uključuju kardiovaskularne bolesti, [[moždani udar]], hronično zatajenje bubrega, čir na stopalu i [[retinopatija|retinopatiju]], oštećenje [[oči]]ju.<ref name=WHO2016/> Nadalje, budući da insulin snižava razinu [[šećer u krvi|šećera u krvi]] komplikacije mogu nastati zbog [[hipoglikemija| hipoglikemije]], ako se uzima više [[insulin]]a nego što je potrebno.<ref name=Change2014/> Dijabetes tipa 1 čini otprilike 5–10% svih slučajeva dijabetesa.<ref name=Lancet06>{{cite journal |vauthors=Daneman D |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=367 |issue=9513 |pages=847–858 |date=March 2006 |pmid=16530579 |doi=10.1016/S0140-6736(06)68341-4 |s2cid=21485081}}</ref> Broj oboljelih ljudi širom svijeta nije poznat, iako se procjenjuje da oko 80.000 djece oboli od ove bolesti svake godine.<ref name=Change2014>{{cite journal |vauthors=Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL |title=Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association |journal=Diabetes Care |volume=37 |issue=7 |pages=2034–2054 |date=July 2014 |pmid=24935775 |doi=10.2337/dc14-1140 |pmc=5865481}}</ref> Procjenjuje se da se u Sjedinjenim Američkim Državama broj pogođenih kreće između jednog i tri miliona ljudi.<ref name=Change2014/><ref>{{cite web |title=Fast Facts Data and Statistics about Diabetes |publisher=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |access-date=25 July 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216001425/http://professional.diabetes.org/ResourcesForProfessionals.aspx?cid=91777 |archive-date=16 December 2015}}</ref> Stope bolesti uveliko variraju, s otprilike jednim novim slučajem na 100.000 godišnje u [[Istočna Azija| Istočnoj Aziji] i [[Latinska Amerika| Latinskoj Americi] i oko 30 novih slučajeva na 100.000 godišnje u [[Skandinavija|Skandinaviji]] i [[Kuvajt]]u.<ref>{{cite book |title=Global report on diabetes |date=2016 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=26–27 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |access-date=31 July 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007002653/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/204871/1/9789241565257_eng.pdf?ua=1 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite book |vauthors=Skyler J |title=Atlas of diabetes |date=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4614-1028-7 |pages=67–68 |edition=4th |url=https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908155611/https://books.google.com/books?id=5n-RhyGrrpcC&pg=PA68 |archive-date=8 September 2017}}</ref> Obično počinje kod djece i mladih odraslih osoba, ali može početi u bilo kojoj dobi.<ref name=NIH2014Cau/><ref name=":5"/> {{TOC limit}} == Znaci i simptomi == [[Slika:Main symptoms of diabetes.png|thumb|upright=1.6| Pregled najznačajnijih simptoma neliječenog dijabetesa tipa 1]] Dijabetes tipa 1 može se razviti u bilo kojoj dobi, s vrhuncem pojave tokom djetinjstva i adolescencije. S druge strane, pojava u odrasloj dobi često se u početku pogrešno dijagnosticira kao [[dijabetes tipa 2|tip 2]].<ref name=":5">{{cite journal |last1=Fang |first1=Michael |last2=Wang |first2=Dan |last3=Echouffo-Tcheugui |first3=Justin B |last4=Selvin |first4=Elizabeth |title=Age at Diagnosis in U.S. Adults With Type 1 Diabetes |journal=Ann Intern Med |date=2023 |volume=176 |issue=11 |pages=1567–1568 |pmid=37748184 |doi=10.7326/M23-1707 |pmc=10841362}}</ref><ref>{{cite web |last1=McNulty |first1=Rose |title=Many Cases of Adult-Onset T1D Are Diagnosed After Age 30, Study Finds |date=7 October 2023 |website=ajmc |url=https://www.ajmc.com/view/many-cases-of-adult-onset-t1d-are-diagnosed-after-age-30-study-finds |access-date=29 April 2024}}</ref>{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc=Table 36.1}}<ref name=":4">{{cite journal |title=WHAT IS TYPE 1 DIABETES? |date=April 18, 2016 |journal=Diabetes Daily |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/basics/what-is-type-1-diabetes/}}</ref> Glavni [[Znaci i simptomi#Znaci|znak]] dijabetesa tipa 1 je vrlo visok šećer u krvi, koji se kod djece obično manifestira kao nekoliko dana do sedmica [[poliurija|povećanog mokrenja]], [[polidipsija| polidipsije]] (povećane žeđi) i gubitka težine nakon izlaganja faktoru koji ga izaziva, uključujući infekcije, [[fizička vježba|naporne vježbe]] i [[dehidracija| dehidraciju]].<ref>{{cite journal |date=2003 |author10=Finnish TRIGR Study Group |title=Enterovirus infections as a risk factor for type I diabetes: Virus analyses in a dietary intervention trial |journal=Clinical and Experimental Immunology |volume=132 |issue=2 |pages=271–277 |vauthors=Sadeharju K, Hämäläinen AM, Knip M, Lönnrot M, Koskela P, Virtanen SM, Ilonen J, Akerblom HK, Hyöty H |pmid=12699416 |doi=10.1046/j.1365-2249.2003.02147.x |pmc=1808709}}</ref><ref>{{cite journal |title=Ketoacidosis in Children and Adolescents with Newly Diagnosed Type 1 Diabetes During the COVID-19 Pandemic in Germany |date=2020 |journal=JAMA |volume=324 |issue=8 |pages=801–804 |vauthors=Kamrath C, Mönkemöller K, Biester T, Rohrer TR, Warncke K, Hammersen J, Holl RW |pmid=32702751 |doi=10.1001/jama.2020.13445 |pmc=7372511}}</ref><ref>{{cite journal |title=Diabetic Ketoacidosis in Children and Adolescents; Dia]]gnostic and Therapeutic Pitfalls |date=2023 |journal=Diagnostics |volume=13 |issue=15 |page=2602 |vauthors=Kostopoulou E, Sinopidis X, Fouzas S, Gkentzi D, Dassios T, Roupakias S, Dimitriou G |pmid=37568965 |doi=10.3390/diagnostics13152602 |doi-access=free |pmc=10416834}}</ref>{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Clinical presentation"}} Djeca također mogu iskusiti polifagiju, povećan apetit, zamagljen vid, noćno [[mokrenje]] u krevet, ponavljajuće infekcije kože, [[kandidijaza|kandidijazu]] [[perineum]]a, razdražljivost i smanjenu mentalnu oštroumnost.{{sfn|Wolsdorf|Garvey|2016|loc="Type 1 Diabetes"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Odrasli s dijabetesom tipa 1 obično imaju raznolikije [[Znaci i simptomi|simptome]], koji se javljaju tokom mjeseci, a ne dana ili sedmica.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dugotrajni nedostatak insulina može uzrokovati [[dijabeteska ketoacidoza| dijabetesku ketoacidozu]], koju karakteriziraju miris [[voće|voća]], mentalna konfuzija, uporni [[umor]], suha ili crvena [[koža]], bolovi u trbuhu, [[mučnina]] ili [[povraćanje]] i [[dispnea|otežano disanje]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2449}}<ref name=ADA-Keto>{{cite web |title=DKA (Ketoacidosis) & Ketones |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/diabetes/complications/dka-ketoacidosis-ketones |access-date=28 July 2021}}</ref> [[krvni test|Analize krvi]] i [[urin|mokraće]] otkrivaju neuobičajeno visoku razinu glukoze i ketona u krvi i urinu.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Signs and symptoms"}} Neliječena ketoacidoza može brzo napredovati do gubitka svijesti, kome i smrti.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} Procenat djece čiji dijabetes tipa 1 počinje epizodom dijabeteske ketoacidoze uveliko varira u zavisnosti od geografskog područja, od samo 15% u dijelovima Evrope i Sjeverne Amerike do čak 80% u zemljama u razvoju.{{sfn|Delli|Lernmark|2016|loc="Znaci i simptomi"}} ==Uzroci== Dijabetes tipa 1 uzrokovan je uništavanjem [[beta-ćelija|β-ćelija]]—jedinih ćelija u tijelu koje proizvode [[insulin]]— i posljedičnim progresivnim nedostatkom insulina. Bez insulina, tijelo ne može efikasno reagovati na porast šećera u krvi. Zbog toga, osobe sa dijabetesom imaju perzistentnu hiperglikemiju.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} U 70–90% slučajeva, β-ćelije uništava vlastiti [[imunski sistem]], iz razloga koji nisu u potpunosti jasni.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Najbolje proučene komponente ovog autoimunskog odgovora su [[antitijela]] usmjerena na β-ćelije koja počinju da se razvijaju u mjesecima ili godinama prije pojave simptoma.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} Tipično, neko će prvo razviti antitijela protiv [[insulin]]a ili proteina [[GAD65]], a na kraju i antitijela protiv proteina [[PTPRN|IA-2]]. [[PTPRN2|IA-2β]] i/ili [[ZNT8]]. Osobe s višim nivoom ovih antitijela, posebno one koje ih razviju ranije u životu, imaju veći rizik od razvoja simptomskog dijabetesa tipa 1.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Okidač za razvoj ovih antitijela ostaje nejasan.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Uvod"}} Izneseno je nekoliko teorija koje objašnjavaju, a uzrok može uključivati genetičku predispoziciju, dijabetogeni okidač i/ili izloženost [[antigen]]u.<ref name=knip2005>{{cite journal |vauthors=Knip M, Veijola R, Virtanen SM, Hyöty H, Vaarala O, Akerblom HK |title=Environmental triggers and determinants of type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=54 |issue=Suppl 2 |pages=S125–S136 |date=December 2005 |pmid=16306330 |doi=10.2337/diabetes.54.suppl_2.S125 |doi-access=free}}</ref> Preostalih 10–30% dijabetičara tipa 1 ima uništenje [[beta ćelija|β-ćelija]], ali nema znakova autoimunosti; ovo se naziva [[idiopatska bolest|idiopatski]] dijabetes tipa 1 (njegov uzrok je nepoznat).{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=1}} ===Okolinski faktori=== Različiti [[rizici po zdravlje okoliša|rizici po okoliš]] proučavani su u pokušaju da se shvati šta pokreće uništavanje β-ćelija [[autoimunost]]. Mnogi aspekti okoliša i životne historije povezani su s blagim povećanjem rizika od dijabetesa tipa 1; međutim, veza između svakog rizika i dijabetesa često ostaje nejasna. Rizik od dijabetesa tipa 1 je nešto veći kod djece čije su majke gojazne ili starije od 35 godina, ili kod djece rođene carskim rezom.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}} Slično tome, povećanje tjelesne težine djeteta u prvoj godini života, ukupna težina i indeks tjelesne mase (BMI) povezani su s blago povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Neke prehrambene navike također su povezane s rizikom od dijabetesa tipa 1, naime konzumacija kravljeg mlijeka i unos šećera u prehrani.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Studije na životinjama i neke velike studije na ljudima pronašle su male veze između rizika od dijabetesa tipa 1 i unosa glutena ili dijetalnih vlakana; Međutim, druge velike studije na ljudima nisu pronašle takvu povezanost.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc=" Okolinski faktori"}} Mnogi potencijalni okidači okoline istraženi su u velikim studijama na ljudima i utvrđeno je da nisu povezani s rizikom od dijabetesa tipa 1, uključujući trajanje dojenja, vrijeme uvođenja kravljeg mlijeka u prehranu, unos vitamina D, nivo aktivnog [[vitamin D|vitamina D]] u krvi i unos omega-3 [[masne kiseline|masnih kiselina]] od strane majke.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Okolinski faktori"}}{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Dugogodišnja hipoteza o okidaču iz okoliša je da neke virusne infekcije u ranom životu doprinose razvoju dijabetesa tipa 1. Veliki dio ovog rada fokusirao se na enteroviruse, pri čemu su neke studije pronašle blage veze s dijabetesom tipa 1, a druge nisu pronašle nikakvu.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Velike studije na ljudima tražile su, ali još nisu pronašle vezu između dijabetesa tipa 1 i raznih drugih virusnih infekcija, uključujući infekcije majke tokom trudnoće.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Infekcije"}} Suprotno tome, neki su pretpostavili da smanjena izloženost patogenima u razvijenom svijetu povećava rizik od autoimunih bolesti, što se često naziva [[higijenska hipoteza]]. Različite studije faktora povezanih s higijenom - uključujući prenatrpanost domaćinstava, posjećivanje vrtića, gustoću naseljenosti, vakcinaciju djece, antihelmintske lijekove i upotrebu antibiotika tokom ranog života ili trudnoće - ne pokazuju povezanost s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Hipoteza o higijeni i pokazatelji izloženosti mikrobima"}} ===[[Genetika]]=== Dijabetes tipa 1 je djelimično uzrokovan genetikom, a članovi porodice dijabetičara tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti. U općoj populaciji, rizik od razvoja dijabetesa tipa 1 je oko 1/250. Za nekoga čiji roditelj ima dijabetes tipa 1, rizik raste na 1–9%. Ako brat ili sestra imaju dijabetes tipa 1, rizik je 6–7%. Ako nečiji identični blizanac ima dijabetes tipa 1, postoji rizik od 30–70% da ga i sami razviju. {{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Oko polovine nasljednosti bolesti posljedica je varijacija u tri [[MHC klasa II|HLA klasa II]] gena uključena u [[antigenska prezentacija|prezentaciju antigena]]: ''[[HLA-DRB1]]'', ''[[HLA-DQA1]]'' i ''[[HLA-DQB1]]''.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} [[Haplotip|obrasci varijacija]] povezani s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 nazivaju se [[HLA-DR3]] i [[HLA-DR4]]-[[HLA-DQ8]], i česti su kod ljudi evropskog porijekla. Obrazac povezan sa smanjenim rizikom od dijabetesa tipa 1 naziva se [[HLA-DR15]]-[[HLA-DQ6]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} Velike [[GWAS|studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] identificirale su desetine drugih gena povezanih s rizikom od dijabetesa tipa 1, uglavnom gene uključene u [[imunski sistem]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2450}} ===Hemikalije i lijekovi=== Neki lijekovi mogu smanjiti proizvodnju insulina ili oštetiti β ćelije, što rezultira bolešću koja podsjeća na dijabetes tipa 1. [[antivirusni lijek]] [[didanozin]] izaziva upalu pankreasa kod 5 do 10% onih koji ga uzimaju, ponekad uzrokujući trajno oštećenje β-ćelija.{{sfn|Repaske|2016|loc="Dodatni lijekovi koji smanjuju oslobađanje insulina"}} Slično tome, do 5% onih koji uzimaju anti-[[protozoalni]]l lijek [[pentamidin]] doživljavaju uništavanje β-ćelija i dijabetes.{{sfn|Repaske|2016}} Nekoliko drugih lijekova uzrokuje dijabetes reverzibilnim smanjenjem lučenja insulina, naime [[statini]] (koji također mogu oštetiti β-ćelije), [[imunosupresivi]] nakon transplantacije [[ciklosporin A]] i [[takrolimus]], lijek za [[leukemija|leukemiju]] [[L-asparaginaza]] i [[antibiotik]] [[gatifloksicin]].{{sfn|Repaske|2016}}{{sfn|Repaske|2016}} ===Postoperativne promjene=== Jedan od uzroka dijabetesa tipa 1 je operacija. To je zbog uništavanja ili namjernog uklanjanja dijela ili cijelog [[pankreas]]a. To u velikoj mjeri smanjuje broj beta-otočića sposobnih za proizvodnju insulina, što rezultira stečenim oblikom dijabetesa tipa 1, poznatim kao pankreatogeni [[dijabetes melitus]].<ref>{{citation |last1=Fuks |first1=David |title=Enhanced recovery after hepatopancreatobiliary surgery |date=2016 |work=Laparoscopic Liver, Pancreas, and Biliary Surgery |pages=141–147 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-118-78116-6 |last2=Aloia |first2=Thomas A. |last3=Gayet |first3=Brice |doi=10.1002/9781118781166.ch9 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118781166.ch9 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Ovaj tip dijabetesa se najčešće javlja kod pacijenata koji se podvrgavaju pankreatoduodenektomiji (poznatoj i kao Whippleova procedura) ili totalnoj [[pankreatektomija|pankreatektomiji]].<ref>{{cite journal |last1=Lee |first1=Cynthia Ying Chian |last2=Depczynski |first2=Barbara |last3=Poynten |first3=Ann |last4=Haghighi |first4=Koroush S. |title=Diabetes-related outcomes after pancreatic surgery |date=2020 |journal=ANZ Journal of Surgery |language=en |volume=90 |issue=10 |pages=2004–2010 |issn=1445-2197 |doi=10.1111/ans.16129 |pmid=32691521 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ans.16129|url-access=subscription }}</ref> Pacijenti koji se podvrgnu totalnoj pankreatektomiji medicinski se prepoznaju kao "krhki dijabetičari". Ova nomenklatura obavještava medicinske stručnjake da pacijent nema proizvodnju insulina i da mu je potreban opsežan nadzor kako bi se izbjegla teška [[hiperglikemija|hiper–]] ili [[hipoglikemija]].<ref>{{citation |last1=Nevler |first1=Avinoam |title=Survival and Late Morbidity after Resection of Pancreatic Cancer |date=2023 |work=The Pancreas |pages=1218–1231 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |language=en |isbn=978-1-119-87600-7 |last2=Yeo |first2=Charles J. |doi=10.1002/9781119876007.ch156 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119876007.ch156 |access-date=2025-01-15|url-access=subscription }}</ref> Hipoglikemija je znatno zabrinjavajuća kod ovih pacijenata zbog mogućnosti kome, pa čak i smrti, jer uzrokuje suptilnija oštećenja tokom dužeg vremenskog perioda i utiče na [[svijest]] samo u težim slučajevima. Mnogim od ovih pacijenata je potrebna insulinska pumpa koja stalno ubrizgava insulin kako bi smanjila nivo [[šećer]]a u [[krv]]i.<ref>{{citation |last1=Helmberger |first1=Thomas K. |title=Diseases of the Pancreas |date=2023 |work=Diseases of the Abdomen and Pelvis 2023-2026: Diagnostic Imaging |pages=131–143 |editor-last=Hodler |editor-first=Juerg |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |isbn=978-3-031-27355-1 |last2=Manfredi |first2=Riccardo |editor2-last=Kubik-Huch |editor2-first=Rahel A. |editor3-last=Roos |editor3-first=Justus E. |editor4-last=von Schulthess |editor4-first=Gustav K. |doi=10.1007/978-3-031-27355-1_9 |doi-access=free }}</ref> ==Dijagnoza== Dijabetes se obično dijagnosticira analizom krvi koja pokazuje neuobičajeno visok šećer u krvi. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] definira dijabetes kao nivo šećera u krvi od 7,0 mmol/L (126 mg/dL) ili više nakon [[post]]a od najmanje osam sati, ili nivo glukoze od 11,1 mmol/L (200 mg/dL) ili više dva sata nakon oralnog testa [[tolerancija glukoze| tolerancije glukoze]].<ref name=WHO2006>{{cite book |title=Definition and Diagnosis of Diabetes Mellitus and Intermediate Hyperglycemia |publisher=World Health Organization |location=Geneva |page=1 |year=2006 |isbn=978-92-4-159493-6 |url=https://www.who.int/diabetes/publications/Definition%20and%20diagnosis%20of%20diabetes_new.pdf |access-date=28 July 2021}}</ref> [[Američko dijabetičko udruženje]] (ADA) dodatno preporučuje dijagnozu dijabetesa za svakoga sa simptomima hiperglikemije i nivoom šećera u krvi u bilo kojem trenutku na ili iznad 11,1 mmol/L, ili nivoom [[glikirani hemoglobin|glikiranog hemoglobina]] ([[hemoglobin A]]1C) na ili iznad 48 mmol/mol (6,5%).<ref name=ADA2021>{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=2. Classification and Diagnosis of Diabetes: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S15–S33 |date=January 2021 |publisher=American Diabetes Association |pmid=33298413 |doi=10.2337/dc21-S002 |doi-access=free}}</ref> Nakon što se postavi dijagnoza dijabetesa, dijabetes tipa 1 se razlikuje od drugih tipova analizom krvi na prisustvo [[autoantitijela]] koja ciljaju različite komponente beta-ćelije.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Najčešće dostupni testovi detektuju antitijela protiv [[glutaminska dekarboksilaza|glutaminske dekarboksilaze]], [[citoplazma|citoplazme]] [[beta-ćelija]] ili insulina, od kojih je svaki ciljan antitijelima kod oko 80% dijabetičara tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki zdravstveni radnici također imaju pristup testovima na antitijela koja ciljaju proteine beta ćelija [[insulinom-vezani-2|IA-2]] i [[transporter cinka 8|ZnT8]]; Ova antitijela su prisutna kod oko 58% odnosno 80% osoba s dijabetesom tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} Neki također testiraju [[C-peptid]], nusprodukt sinteze insulina. Vrlo niski nivoi [[C-peptid]]a ukazuju na dijabetes tipa 1.{{sfn|Butler|Misselbrook|2020}} [[prosjek|Srednja]] dob dijagnoze dijabetesa tipa 1 u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]] je 24 godine.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/health-news/articles/2023-09-28/over-a-third-of-adults-with-type-1-diabetes-werent-diagnosed-until-after-30 |title=Preko trećine odraslih osoba s dijabetesom tipa 1 nije dijagnosticiran do nakon 30. godine |work=SAD Vijesti i svjetski izvještaj |datum=28. septembar 2023. |datum pristupa=23. maj 2025.}}<ref> ==Upravljanje== {{glavni|Upravljanje dijabetesom}} Osnova liječenja dijabetesa tipa 1 je redovno ubrizgavanje insulina za upravljanje hiperglikemijom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Injekcije insulina putem [[subkutana injekcija|subkutane injekcije]] pomoću [[šprica|šprice]] ili [[insulinska pumpa| insulinske pumpice]] su neophodne više puta dnevno, prilagođavajući doze unosu hrane, nivou glukoze u krvi i fizičkoj aktivnosti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} Cilj liječenja je održavanje šećera u krvi u normalnom rasponu 80–130 mg/dL (4,4–7,2 mmol/L) prije obroka; <180 mg/dL (10,0 mmol/L) nakon—što češće moguće.{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|p=11}} Da bi se to postiglo, osobe s dijabetesom često prate nivo glukoze u krvi kod kuće. Oko 83% dijabetičara tipa 1 prati glukozu u krvi putem [[praćenje glukoze u krvi|kapilarnog testiranja krvi]]: ubodom prsta kako bi se uzela kap krvi i određivanjem glukoze u krvi pomoću [[glukometar]]a.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje testiranje glukoze u krvi oko 6–10 puta dnevno: prije svakog obroka, prije vježbanja, prije spavanja, povremeno nakon obroka i kad god neko osjeti simptome [[hipoglikemije]].{{sfn|Smith|Harris|2018}} Oko 17% osoba s dijabetesom tipa 1 koristi [[kontinuirani monitor glukoze]], uređaj sa senzorom ispod kože koji stalno mjeri nivo glukoze i prenosi te nivoe na vanjski uređaj.{{sfn|Smith|Harris|2018}} Kontinuirano praćenje glukoze povezano je s boljom kontrolom šećera u krvi nego samo testiranje kapilarne krvi; Međutim, kontinuirano praćenje glukoze obično je znatno skuplje. {{sfn|Smith|Harris|2018}} Zdravstveni radnici također mogu pratiti nivo hemoglobina A1C, koji odražava prosječan nivo šećera u krvi u posljednja tri mjeseca. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje cilj održavanja nivoa hemoglobina A1C ispod 7% za većinu odraslih i 7,5% za djecu. {{sfn|Američko udruženje za dijabetes (6)|2021}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Cilj [[insulin]]ske terapije je oponašanje normalne sekrecije insulina u [[pankreas|gišterači]]: niski nivoi insulina su stalno prisutni kako bi podržali osnovni [[metabolizam]], plus dvofazna sekrecija dodatnog insulina kao odgovor na [[hiperglikenija|visok šećer u krvi]], a zatim produžena faza kontinuirane sekrecije insulina. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} To se postiže kombinovanjem različitih insulinskih preparata koji djeluju različitom brzinom i trajanjem. Standardni tretman za dijabetes tipa 1 je bolus [[insulin|brzodjelujući insulin) 10–15 minuta prije svakog obroka ili užine, te po potrebi za korekciju hiperglikemije. Osim toga, konstantno niski nivoi insulina postižu se jednom ili dvije dnevne doze insulina (dugodjelujući insulin) ili stabilnom infuzijom insulinskom pumpom. Tačna doza insulina koja je prikladna za svaku injekciju zavisi od sadržaja obroka/užine i osjetljivosti osobe na insulin, te je stoga obično izračunava osoba s dijabetesom ili član porodice ručno ili pomoću pomoćnog uređaja (kalkulator, grafikon, [[mobilna aplikacija]], itd.).{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Osobama koje ne mogu upravljati ovim intenzivnim režimima insulina ponekad se propisuju alternativni planovi koji se oslanjaju na mješavine brzog ili [[vrste insulina|kratkog djelovanja]] i [[vrste insulina|srednje dugog djelovanja]] insulina, koji se primjenjuju u određeno vrijeme uz obroke u unaprijed planirano vrijeme i sastav ugljikohidrata.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Nacionalni institut za izvrsnost u zdravstvu i njezi]] sada preporučuje zatvoreno-petljaste insulinske sisteme kao opciju za sve žene s dijabetesom tipa 1 koje su trudne ili planiraju trudnoću.<ref>{{cite web |title=Overview {{!}} Diabetes in pregnancy: management from preconception to the postnatal period {{!}} Guidance {{!}} NICE |date=2015-02-25 |website=nice.org.uk |url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng3 |access-date=2024-01-31}}</ref><ref>{{cite journal |title=Automated Insulin Delivery in Women with Pregnancy Complicated by Type 1 Diabetes |last1=Lee |first1=Tara T.M. |last2=Collett |first2=Corinne |last3=Bergford |first3=Simon |last4=Hartnell |first4=Sara |last5=Scott |first5=Eleanor M. |last6=Lindsay |first6=Robert S. |last7=Hunt |first7=Katharine F. |last8=McCance |first8=David R. |last9=Barnard-Kelly |first9=Katharine |last10=Rankin |first10=David |last11=Lawton |first11=Julia |last12=Reynolds |first12=Rebecca M. |last13=Flanagan |first13=Emma |last14=Hammond |first14=Matthew |last15=Shepstone |first15=Lee |date=2023-10-26 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=389 |issue=17 |pages=1566–1578 |issn=0028-4793 |pmid=37796241 |doi=10.1056/NEJMoa2303911 |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |access-date=31 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105204533/https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2303911 |archive-date=5 November 2023|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |title=Closed-loop insulin systems are effective for pregnant women with type 1 diabetes |date=16 January 2024 |journal=NIHR Evidence |doi=10.3310/nihrevidence_61786 |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/closed-loop-insulin-systems-are-effective-for-pregnant-women-with-type-1-diabetes/|url-access=subscription |doi-access=free }}</ref> Lijek koji nije insulin, a koji je odobrila američka [[Administracija za hranu i lijekove]] za liječenje dijabetesa tipa 1 je [[amilinski]] analog [[pramlintid]], koji zamjenjuje beta-ćelijski hormon amilin. Dodavanje pramlintida injekcijama insulina za vrijeme obroka smanjuje porast šećera u krvi nakon obroka, poboljšavajući kontrolu šećera u krvi. {{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Upotreba dodatnih lijekova kod dijabetesa tipa 1"}} Povremeno se osobama s dijabetesom tipa 1 propisuju [[metformin]], [[agonist receptora glukagonu sličnog peptida-1|agonisti GLP-1 receptora]], [[inhibitor dipeptidil peptidaze-4]] ili [[inhibitor SGLT2]] [[upotreba izvan odobrenih indikacija|izvan odobrenih indikacija]]. Manje od 5% ljudi s dijabetesom tipa 1 koristi ove lijekove.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2453}} ===Životni stil=== Osim insulina, glavni način na koji dijabetičari tipa 1 kontroliraju šećer u krvi je učenje kako različite namirnice utječu na njihov nivo šećera u krvi. To se prvenstveno postiže praćenjem unosa [[ugljikohidrat]]a, vrste hrane s najvećim uticajem na šećer u krvi.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Općenito, ljudima s dijabetesom tipa 1 savjetuje se da slijede individualizirani plan prehrane, a ne unaprijed određeni.<ref name=ups>{{cite journal |vauthors=Seckold R, Fisher E, de Bock M, King BR, Smart CE |title=The ups and downs of low-carbohydrate diets in the management of Type 1 diabetes: a review of clinical outcomes |journal=Diabetic Medicine |volume=36 |issue=3 |pages=326–334 |date=March 2019 |type=Review |pmid=30362180 |doi=10.1111/dme.13845 |s2cid=53102654 |quote=Low-carbohydrate diets are of interest for improving glycaemic outcomes in the management of Type 1 diabetes. There is limited evidence to support their routine use in the management of Type 1 diabetes.}}</ref> Postoje [[kamp]]ovi za djecu kako bi ih naučili kako i kada koristiti ili pratiti unos insulina bez roditeljske pomoći.<ref>{{cite journal |vauthors=Ly TT |title=Technology and type 1 diabetes: Closed-loop therapies |date=2015 |journal=Current Pediatrics Reports |volume=3 |issue=2 |pages=170–176 |doi=10.1007/s40124-015-0083-y |s2cid=68302123}}</ref> Budući da psihički stres može imati negativan učinak na dijabetes, preporučuje se niz mjera, uključujući: vježbanje, pronalaženje novog hobija ili pridruživanje dobrotvornoj organizaciji, između ostalog.<ref>{{cite web |title=Stress |publisher=American Diabetes Association |website=diabetes.org |url=http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |access-date=11 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112012601/http://www.diabetes.org/living-with-diabetes/complications/mental-health/stress.html |archive-date=12 November 2014}}</ref> Redovna tjelovježba je ključna za održavanje cjelokupnog zdravlja, iako je učinak tjelovježbe na šećer u krvi teško predvidjeti.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} [[Egzogen]]i insulin može sniziti šećer u krvi, izlažući osobe s dijabetesom riziku od hipoglikemije tokom i neposredno nakon vježbanja, a zatim ponovo sedam do jedanaest sati nakon vježbanja (što se naziva "efekat kašnjenja").{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Suprotno tome, [[vježbanje u intervalima visokog intenziteta]] (HIIT) može rezultirati nedostatkom insulina i posljedičnom hiperglikemijom.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Rizik od hipoglikemije može se kontrolirati započinjanjem vježbanja kada je šećer u krvi relativno visok (iznad 100 mg/dL ili 5,5 mmol/L), unosom ugljikohidrata tokom ili ubrzo nakon vježbanja nakon vježbanja i smanjenje količine ubrizganog insulina unutar dva sata od planiranog vježbanja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Slično tome, rizik od hiperglikemije izazvane vježbanjem može se kontrolirati izbjegavanjem vježbanja kada su nivoi insulina vrlo niski, kada je šećer u krvi izuzetno visok (iznad 350 mg/dL ili 19,4 mmol/L) ili kada se osoba ne osjeća dobro.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kada se fokusiramo na vrstu vježbanja, prve dvije studije se eksplicitno fokusiraju na ulogu vježbanja u upravljanju dijabetesom, pri čemu prva studija istražuje koristi HIIT-a za psihičko i fizičko zdravlje kod dijabetesa tipa 1, a druga se fokusira na učinkovitost vježbanja kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]].<ref name=":6">{{cite journal |last1=Alarcón-Gómez |first1=Jesús |last2=Chulvi-Medrano |first2=Iván |last3=Martin-Rivera |first3=Fernando |last4=Calatayud |first4=Joaquín |title=Effect of High-Intensity Interval Training on Quality of Life, Sleep Quality, Exercise Motivation and Enjoyment in Sedentary People with Type 1 Diabetes Mellitus |date=January 2021 |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=18 |issue=23 |issn=1660-4601 |pmid=34886337 |doi=10.3390/ijerph182312612 |doi-access=free |pmc=8656786}}</ref><ref name=":7">{{cite journal |last=Lumb |first=Alistair |title=Diabetes and exercise |date=2014-12-01 |journal=Clinical Medicine |volume=14 |issue=6 |pages=673–676 |issn=1470-2118 |pmid=25468857 |doi=10.7861/clinmedicine.14-6-673 |pmc=4954144}}</ref> Međutim, treća studija razmatra implikacije pogrešne dijagnoze dijabetesa, što se indirektno odnosi na vježbanje, naglašavajući važnost pravilnog upravljanja dijabetesom prije bavljenja fizičkom aktivnošću.<ref name=":8">{{cite journal |last1=Tosur |first1=Mustafa |last2=Huang |first2=Xiaofan |last3=Inglis |first3=Audrey S. |last4=Aguirre |first4=Rebecca Schneider |last5=Redondo |first5=Maria J. |title=Inaccurate diagnosis of diabetes type in youth: prevalence, characteristics, and implications |date=2024-04-17 |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=8876 |issn=2045-2322 |bibcode=2024NatSR..14.8876T |pmid=38632329 |doi=10.1038/s41598-024-58927-6 |pmc=11024140}}</ref> Što se tiče uticaja koje vježbanje ima, prva i druga studija ističu vježbanje kao koristan alat za upravljanje dijabetesom, ali predstavljaju različite ishode.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Kod dijabetesa tipa 2, vježbanje se pokazalo kao moćan alat za poboljšanje glikemijske kontrole i smanjenje kardiovaskularnog rizika. Kod dijabetesa tipa 1, iako vježbanje može poboljšati lipidne profile i druge aspekte zdravlja, ono ne mora nužno dovesti do bolje kontrole šećera u krvi, a postoje i dodatne prepreke, poput straha od hipoglikemije.<ref name=":7"/> Međutim, prva studija otkriva da HIIT i dalje može biti učinkovit u poboljšanju psihičkog blagostanja i pridržavanja vježbanja kod dijabetesa tipa 1, pokazujući da vježbanje ima širu korist od same metaboličke kontrole.<ref name=":6"/> Sve tri studije pružaju uvid u prepreke vježbanju kod dijabetesa. Prva studija spominje strah od hipoglikemije i nisku motivaciju kao izazove za dijabetes tipa 1, dok druga pojačava problem fluktuacija šećera u krvi i nepredvidljivosti vježbanja za osobe s dijabetesom tipa 1.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Treća studija je više fokusirana na šire implikacije pogrešne dijagnoze, ali implicira da vježbanje može biti kontraproduktivno ili štetno ako se dijabetes djeteta pogrešno dijagnosticira.<ref name=":8"/> Kada se razmatraju drugi faktori poput psihičkih i motivacijskih, prva studija stavlja snažan naglasak na psihičke faktore poput uživanja u vježbanju i intrinzične motivacije, sugerirajući da je prevazilaženje psiholoških barijera ključno za pridržavanje vježbanja kod dijabetesa tipa 1.<ref name=":6"/> Nasuprot tome, druga studija je više fokusirana na fizičke i metaboličke efekte vježbanja, s manjim naglaskom na motivaciju ili uživanje, iako ukratko spominje da su mnoge osobe s dijabetesom tipa 1 i dalje motivirane za vježbanje zdravstvenim koristima ili inspiracijom od drugih.<ref name=":7"/> Kliničke implikacije pokazuju da se prve dvije studije fokusiraju na učinkovitost vježbanja za specifične tipove dijabetesa, dok se treća Studija naglašava važnost tačne dijagnoze za odgovarajuću njegu.<ref name=":6"/><ref name=":8"/><ref name=":7"/> Ovo ukazuje na to da programi vježbanja moraju biti prilagođeni ne samo vrsti dijabetesa, već i zdravstvenom stanju pojedinca i planu liječenja. Treća studija naglašava da bez pravilne dijagnoze i liječenja, preporuke za vježbanje mogu biti neprikladne ili nesigurne.<ref name=":8"/> Ukratko, dok prve dvije studije istražuju koristi i izazove vježbanja kod različitih tipova dijabetesa, treća studija naglašava važnost tačne dijagnoze i liječenja prije bavljenja fizičkom aktivnošću. Zajedno, ove studije ističu složene interakcije između vježbanja, tipa dijabetesa, liječenja i individualnih izazova. ===Transplantacija=== U nekim slučajevima, ljudi mogu primiti [[transplantacija organa|transplantate]] pankreasa ili izoliranih otočićnih ćelija kako bi se obnovila proizvodnja insulina i ublažili simptomi dijabetesa. [[Transplantacija pankreasa|Transplantacija cijelog pankreasa]] je rijetka, dijelom zbog malog broja dostupnih donorskih organa i potrebe za doživotnom [[imunosupresivna terapija|imunosupresivnom terapijom]] kako bi se spriječilo [[odbacivanje transplantata]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}}<ref name=ADA-Transplant>{{cite journal |vauthors=Robertson RP, Davis C, Larsen J, Stratta R, Sutherland DE |title=Pancreas and islet transplantation in type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=29 |issue=4 |page=935 |date=April 2006 |pmid=16567844 |doi=10.2337/diacare.29.04.06.dc06-9908 |doi-access=free}}</ref> Američko udruženje za dijabetes preporučuje transplantaciju pankreasa samo kod osoba kojima je potrebna i transplantacija bubrega ili koje imaju poteškoća s redovnom terapijom insulinom i imaju ponovljene teške nuspojave loše kontrole šećera u krvi.<ref name=ADA-Transplant/> Većina transplantacija [[pankreas]]a vrši se istovremeno s transplantacijom bubrega, pri čemu oba organa potiču od istog donora organa.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} Transplantirani pankreas nastavlja funkcionirati najmanje pet godina kod oko tri četvrtine primalaca, što im omogućava da prestanu uzimati insulin.{{sfn|Dean|Kukla|Stegall|Kudva|2017}} [[Transplantacija otočića|Transplantacija samo otočića]] postala je sve češća.{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Pankreasni otočići su izolirani iz pankreasa donora, a zatim se ubrizgava u portnu venu primatelja iz koje se implantira u jetru primafslja.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kod gotovo polovine primatelja, transplantacija otočića nastavlja dovoljno dobro funkcionirati da im i dalje nije potreban egzogeni insulin pet godina nakon transplantacije.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Ako [[transplantacija]] ne uspije, primatelji mogu primiti naknadne injekcije otočića od dodatnih donora u portnu venu.{{sfn|Rickels|Robertson|2019}} Kao i kod transplantacije cijelog pankreasa, transplantacija otočića zahtijeva doživotnu [[imunosupresija| imunosupresiju]] i ovisi o ograničenoj zalihi donorskih organa; stoga je slično ograničen na osobe s teškim, slabo kontroliranim dijabetesom i one koji su imali ili su zakazani za transplantaciju bubrega. {{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}}{{sfn|Shapiro|Pokrywczynska|Ricordi|2017}} Novi pristup Sana Biotechnology su hipoimunski otočići dobiveni od donora, koji su [[GMO|genetički modificirani]] (B2M−/−, CIITA−/−, CD47+) tako da budu nevidljivi imunskom sistemu, čime se eliminira potreba za imunosupresivima. Otočići od kadavernih donora se dispergiraju, a CRISPR/Cas 9 koristi se za prekid gena B2M i CIITA, a transdukcija CD47 se izvodi pomoću lentivirusnog vektora (LVV). Uspješno konstruirane otočiće se zatim ponovo grupišu kako bi formirale pseudootočiće.<ref>{{Cite journal |last=Hu |first=Xiaomeng |last2=White |first2=Kathy |last3=Young |first3=Chi |last4=Olroyd |first4=Ari G. |last5=Kievit |first5=Paul |last6=Connolly |first6=Andrew J. |last7=Deuse |first7=Tobias |last8=Schrepfer |first8=Sonja |date=2024-03-07 |title=Hypoimmune islets achieve insulin independence after allogeneic transplantation in a fully immunocompetent non-human primate |url=https://www.cell.com/cell-stem-cell/abstract/S1934-5909(24)00044-4 |journal=Cell Stem Cell |language=English |volume=31 |issue=3 |pages=334–340.e5 |doi=10.1016/j.stem.2024.02.001 |issn=1934-5909 |pmid=38335966}}</ref> U 2025., prijavljeno je da je prva osoba s dijabetesom tipa 1 uspješno transplantirana od strane hipoimunskih otočića. Otočići su proizvodili insulin bez potrebe da pacijent uzima imunosupresore.<ref>{{Cite journal |last=Carlsson |first=Per-Ola |last2=Hu |first2=Xiaomeng |last3=Scholz |first3=Hanne |last4=Ingvast |first4=Sofie |last5=Lundgren |first5=Torbjörn |last6=Scholz |first6=Tim |last7=Eriksson |first7=Olof |last8=Liss |first8=Per |last9=Yu |first9=Di |last10=Deuse |first10=Tobias |last11=Korsgren |first11=Olle |last12=Schrepfer |first12=Sonja |date=2025-09-04 |title=Survival of Transplanted Allogeneic Beta Cells with No Immunosuppression |url=http://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2503822 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=393 |issue=9 |pages=887–894 |doi=10.1056/NEJMoa2503822 |issn=0028-4793}}</ref> Alogena (donorska) ćelijska terapija pankreasnim otočićima [[donislecel]] (Lantidra) odobrena je za medicinsku upotrebu u Sjedinjenim Američkim Državama u junu 2023.<ref name="FDA PR 20230628">{{cite press release |title=FDA Approves First Cellular Therapy to Treat Patients with Type 1 Diabetes |date=28 June 2023 |website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) |url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-cellular-therapy-treat-patients-type-1-diabetes |access-date=28 June 2023}} {{Source-attribution}}</ref> === Kontinuirano praćenje glukoze === Kontinuirano praćenje glukoze (CGM) jeste metoda praćenja nivoa glukoze u krvi pomoću nosivog senzora koji pruža mjerenja u realnom vremenu, uključujući indeks upravljanja glukozom, vrijeme u rasponu, vrijeme hipoglikemije, vrijeme hiperglikemije i varijabilnost glukoze. <ref>{{Citation |last=Bergenstal |first=Richard M. |title=Understanding Continuous Glucose Monitoring Data |date=2018 |work=Role of Continuous Glucose Monitoring in Diabetes Treatment |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538967/ |access-date=2026-03-21 |series=ADA Clinical Compendia Series |place=Arlington (VA) |publisher=American Diabetes Association |pmid=34251769}}</ref>. CGM has been found to offer improved glycemic control, which reduces hypogylcemic events and diabetic emergencies<ref>{{Cite journal |last=Manov |first=Andre E. |last2=Chauhan |first2=Sukhjinder |last3=Dhillon |first3=Gundip |last4=Dhaliwal |first4=Athena |last5=Antonio |first5=Sabrina |last6=Donepudi |first6=Ashrita |last7=Jalal |first7=Yema N. |last8=Nazha |first8=Jonathan |last9=Banal |first9=Melissa |last10=House |first10=Joseph |date=July 2023 |title=The Effectiveness of Continuous Glucose Monitoring Devices in Managing Uncontrolled Diabetes Mellitus: A Retrospective Study |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10460137/ |journal=Cureus |volume=15 |issue=7 |doi=10.7759/cureus.42545 |doi-access=free|issn=2168-8184 |pmc=10460137 |pmid=37637581}}</ref>. Američko udruženje za dijabetes (ADA) je 2016. godine široko preporučilo upotrebu CGM-a za osobe s dijabetesom tipa 1, a trenutno oko 49,78% pacijenata koristi ovu tehnologiju.<ref>{{Cite journal |last=Lacy |first=Mary E. |last2=Lee |first2=Katherine E. |last3=Atac |first3=Omer |last4=Heier |first4=Kory |last5=Fowlkes |first5=John |last6=Kucharska-Newton |first6=Anna |last7=Moga |first7=Daniela C. |date=2024-01-19 |title=Patterns and Trends in Continuous Glucose Monitoring Utilization Among Commercially Insured Individuals With Type 1 Diabetes: 2010–2013 to 2016–2019 |url=https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |journal=Clinical Diabetes |language=en |volume=42 |issue=3 |pages=388–397 |doi=10.2337/cd23-0051 |issn=0891-8929 |archive-url=http://web.archive.org/web/20251130070552/https://diabetesjournals.org/clinical/article/42/3/388/154160/Patterns-and-Trends-in-Continuous-Glucose |archive-date=2025-11-30}}</ref>. ==Patogeneza== Dijabetes tipa 1 je rezultat uništavanja beta ćelija pankreasa, iako šta izaziva to uništavanje ostaje nejasno.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 imaju tendenciju da imaju više CD8+ [[T-ćelija]] i [[B-ćelija]] koje specifično ciljaju antigene ostrvaca u odnosu na one bez dijabetesa tipa 1, što ukazuje na ulogu [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog imunskog sistema]] u uništavanju beta ćelija.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|loc="Dijagnoza"}} Dijabetičari tipa 1 također imaju tendenciju da imaju smanjenu funkciju [[regulatorna T-ćelija|regulacijskih T-ćelija]], što može pogoršati [[autoimunost]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje [[beta-ćelija]] rezultira upalom [[Langerhansovi otočići| Langerhansovih otočića]], zvanom [[insulitis]]. Ovi upaljeni otočići obično sadrže CD8+ T-ćelije i – u manjoj mjeri – [[CD4+ T ćelije]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Abnormalnosti u gušterači ili samim beta-ćelijama također mogu doprinijeti uništavanju [[beta-ćelija]]. [[Pankreas]] osoba s dijabetesom tipa 1 obično je manji, lakši i ima abnormalne krvne sudove, inervaciju živaca i organizaciju [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Osim toga, [[beta-ćelije]] osoba s dijabetesom tipa 1 ponekad [[ekspresija gena|prekomjerno eksprimiraju]] molekule [[MHC klase I|HLA klase I]] (odgovorne za signalizaciju [[imunsku sistem| imunskom sistemu]]) i imaju povećan [[stres endoplazmatskog retikuluma]] i probleme sa [[translacijom (biologija)|sintezom]] i [[savijanjem proteina|savijanjem]] novih proteina, od kojih bi bilo koji mogao doprinijeti njihovoj smrti.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Mehanizam kojim [[beta-ćelije]] zapravo umiru vjerovatno uključuje i [[nekroptoza|nekroptozu]] i [[apoptoza|apoptozu]], izazvane ili pogoršane CD8+ [[T-ćelija]]ma i [[makrofag]]ima.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Nekroptozu mogu izazvati aktivirane T-ćelije – koje luče toksične [[granzim]] ei [[perforin]] – ili indirektno kao rezultat [[ishemija|smanjenog protoka krvi]] ili stvaranja [[ROS|reaktivnih vrsta kisika]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Kako neke beta-ćelije umiru, mogu osloboditi ćelijske komponente koje pojačavaju [[imunski odgovor]], pogoršavajući upalu i ćelijski smrt.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Pankreas kod osoba sa dijabetesom tipa 1 također pokazuje znakove apoptoze beta-ćelija, povezane s aktivacijom puteva [[janus kinaza]] i [[TYK2]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020}} Djelimična ablacija funkcije [[beta-ćelija]] dovoljna je da izazove dijabetes; pri dijagnozi, osobe sa dijabetesom tipa 1 često još uvijek imaju detektabilnu funkciju beta-ćelija. Nakon što se započne terapija insulinom, mnogi ljudi doživljavaju ponovno oživljavanje funkcije beta-ćelija i mogu neko vrijeme provesti s malo ili nimalo terapije insulinom – što se naziva "faza medenog mjeseca".{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Ovo na kraju nestaje kako se beta-ćelije nastavljaju uništavati i ponovo je potrebna terapija insulinom.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} Uništavanje beta-ćelija nije uvijek potpuno, jer 30–80% dijabetičara tipa 1 proizvodi male količine insulina godinama ili decenijama nakon dijagnoze.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018}} ===Disfunkcija alfa ćelija=== Početak autoimunskog dijabetesa prati oštećena sposobnost regulacije hormon [[glukagon]],<ref name="Farhy_2015">{{cite journal |vauthors=Farhy LS, McCall AL |title=Glucagon – the new 'insulin' in the pathophysiology of diabetes |journal=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |volume=18 |issue=4 |pages=407–414 |date=July 2015 |pmid=26049639 |doi=10.1097/mco.0000000000000192 |s2cid=19872862}}</ref> koji djeluje antagonistički s insulinom kako bi regulirao šećer u krvi i [[metabolizam]]. Progresivno uništavanje beta-ćelija dovodi do disfunkcije u susjednim [[alfa-ćelija]]ma, koje luče glukagon, pogoršavajući odstupanja od euglikemije u oba smjera; prekomjerna proizvodnja glukagona nakon obroka uzrokuje oštriju hiperglikemiju, a neuspjeh u stimulaciji glukagona nakon hipoglikemije sprječava glukagonom posredovano spašavanje nivoa [[gčukoza|glukoze]].<ref name="Yosten_2018">{{cite journal |vauthors=Yosten GL |title=Alpha cell dysfunction in type 1 diabetes |journal=Peptides |volume=100 |pages=54–60 |date=February 2018 |pmid=29412832 |doi=10.1016/j.peptides.2017.12.001 |s2cid=46878644}}</ref> ====Hiperglukagonemija==== Početak dijabetesa tipa 1 prati povećanje lučenja [[glukagon]]a nakon obroka. Izmjereno je povećanje do 37% tokom prve godine dijagnoze, dok nivoi C-peptida (koji ukazuje na insulin izveden iz otočića) opadaju i do 45%.<ref>{{cite journal |vauthors=Brown RJ, Sinaii N, Rother KI |title=Too much glucagon, too little insulin: time course of pancreatic islet dysfunction in new-onset type 1 diabetes |journal=Diabetes Care |volume=31 |issue=7 |pages=1403–1404 |date=July 2008 |pmid=18594062 |doi=10.2337/dc08-0575 |pmc=2453684}}</ref> Proizvodnja insulina će nastaviti opadati kako imunološki sistem uništava beta ćelije, a insulin izveden iz otočića će se i dalje zamjenjivati terapijskim [[egzogen]]im insulinom. Istovremeno, postoji mjerljiva [[hipertrofija]] i [[hiperplazija]] [[alfa-ćelija]] u ranoj fazi bolesti, što dovodi do povećane mase alfa-ćelija. Ovo, zajedno sa smanjenom sekrecijom insulina iz [[beta-ćelija]], počinje objašnjavati porast nivoa glukagona koji doprinosi hiperglikemiji.<ref name="Yosten_2018"/> Neki istraživači vjeruju da je disregulacija glukagona primarni uzrok hiperglikemije u ranoj fazi.<ref>{{cite journal |vauthors=Unger RH, Cherrington AD |title=Glucagonocentric restructuring of diabetes: a pathophysiologic and therapeutic makeover |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=122 |issue=1 |pages=4–12 |date=January 2012 |pmid=22214853 |doi=10.1172/JCI60016 |pmc=3248306}}</ref> Vodeće hipoteze o uzroku postprandijalne hiperglukagonemije sugeriraju da egzogena terapija insulinom nije adekvatna za zamjenu izgubljene intraisletne signalizacije do alfa ćelija, koja je prethodno bila posredovana pulsatilnom sekrecijom insulina iz beta-ćelija.<ref>{{cite journal |vauthors=Meier JJ, Kjems LL, Veldhuis JD, Lefèbvre P, Butler PC |title=Postprandial suppression of glucagon secretion depends on intact pulsatile insulin secretion: further evidence for the intraislet insulin hypothesis |journal=Diabetes |volume=55 |issue=4 |pages=1051–1056 |date=April 2006 |pmid=16567528 |doi=10.2337/diabetes.55.04.06.db05-1449 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cooperberg BA, Cryer PE |title=Beta-cell-mediated signaling predominates over direct alpha-cell signaling in the regulation of glucagon secretion in humans |journal=Diabetes Care |volume=32 |issue=12 |pages=2275–2280 |date=December 2009 |pmid=19729529 |doi=10.2337/dc09-0798 |pmc=2782990}}</ref> Prema ovoj radnoj hipotezi, intenzivna insulinska terapija pokušala je oponašati prirodne profile lučenja insulina u terapijama egzogenim insulinskim [[infuzija]]ma.<ref>{{cite journal |vauthors=Paolisso G, Sgambato S, Torella R, Varricchio M, Scheen A, D'Onofrio F, Lefèbvre PJ |title=Pulsatile insulin delivery is more efficient than continuous infusion in modulating islet cell function in normal subjects and patients with type 1 diabetes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=66 |issue=6 |pages=1220–1226 |date=June 1988 |pmid=3286673 |doi=10.1210/jcem-66-6-1220}}</ref> Kod mladih osoba s dijabetesom tipa 1, neobjašnjive smrti mogu biti uzrokovane noćnom hipoglikemijom, koja izaziva abnormalne srčane ritmove ili srčanom autonomnom neuropatijom, oštećenjem živaca koji kontroliraju srčanu funkciju. ====Hipoglikemijsko oštećenje glukagona==== Lučenje [[glukagon]]a se normalno povećava pri padu nivoa glukoze, ali normalan odgovor glukagona na hipoglikemiju je smanjen kod dijabetičara tipa 1.<ref name="Banarer_2002">{{cite journal |vauthors=Banarer S, McGregor VP, Cryer PE |title=Intraislet hyperinsulinemia prevents the glucagon response to hypoglycemia despite an intact autonomic response |journal=Diabetes |volume=51 |issue=4 |pages=958–965 |date=April 2002 |pmid=11916913 |doi=10.2337/diabetes.51.4.958 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Raju B, Cryer PE |title=Loss of the decrement in intraislet insulin plausibly explains loss of the glucagon response to hypoglycemia in insulin-deficient diabetes: documentation of the intraislet insulin hypothesis in humans |journal=Diabetes |volume=54 |issue=3 |pages=757–764 |date=March 2005 |pmid=15734853 |doi=10.2337/diabetes.54.3.757 |doi-access=free}}</ref> Nedostaje detekcija glukoze u beta ćelijama i posljedična supresija lučenja primijenjenog insulina, što dovodi do hiperinsulinemije otočića koja inhibira oslobađanje glukagona.<ref name="Banarer_2002"/><ref name="Tesfaye_2010">{{cite journal |vauthors=Tesfaye N, Seaquist ER |title=Neuroendocrine responses to hypoglycemia |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1212 |issue=1 |pages=12–28 |date=November 2010 |bibcode=2010NYASA1212...12T |pmid=21039590 |doi=10.1111/j.1749-6632.2010.05820.x |pmc=2991551}}</ref> Autonomni impulsi u alfa ćelije su daleko važniji za stimulaciju glukagona u umjerenim do teškim oblicima hipoglikemije, ali autonomni odgovor je na nekoliko načina oslabljen. Ponavljajuća hipoglikemija dovodi do metaboličkih prilagođavanja u područjima mozga koja detektuju glukozu, pomjerajući prag za kontraregulatornu aktivaciju [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], kako bi se smanjila koncentracija glukoze.<ref name="Tesfaye_2010"/> Ovo je poznato kao nesvjesnost hipoglikemije. Naknadna [[hipoglikemija]] praćena je oštećenjem slanja kontraregulatornih signala otočićima i [[kora nadbubrežne žlijezde| korteksu nadbubrežne žlijezde]]. To objašnjava nedostatak stimulacije glukagona i oslobađanja [[adrenalin]]a, koji bi normalno stimulirali i pojačali oslobađanje i proizvodnju glukoze iz jetre, spašavajući dijabetičare od teške hipoglikemije, kome i smrti. Brojne hipoteze su postavljene u potrazi za ćelijskim mehanizmom nesvjesnosti hipoglikemije. Konsenzus još nije postignut.<ref name="Reno_2013">{{cite journal |vauthors=Reno CM, Litvin M, Clark AL, Fisher SJ |title=Defective counterregulation and hypoglycemia unawareness in diabetes: mechanisms and emerging treatments |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=42 |issue=1 |pages=15–38 |date=March 2013 |pmid=23391237 |doi=10.1016/j.ecl.2012.11.005 |pmc=3568263}}</ref> Glavne hipoteze sažete su u sljedećoj tabeli:<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Timón I, Del Cañizo-Gómez FJ |title=Mechanisms of hypoglycemia unawareness and implications in diabetic patients |journal=World Journal of Diabetes |volume=6 |issue=7 |pages=912–926 |date=July 2015 |pmid=26185599 |doi=10.4239/wjd.v6.i7.912 |doi-access=free |pmc=4499525}}</ref><ref name="Tesfaye_2010"/><ref name="Reno_2013"/> {| class="wikitable" | colspan="2" |Mehanizmi nesvjesnosti hipoglikemije |- |Superkompenzacija glikogena |Povećane zalihe [[glikogena]] u [[astrocitima]] mogu doprinijeti dodatnim [[glikozil]] jedinicama za metabolizam, suzbijajući percepciju hipoglikemije od strane centralnog nervnog sistema. |- |Poboljšan metabolizam glukoze |Izmijenjeni transport glukoze i poboljšana metabolička efikasnost pri ponavljajućoj hipoglikemiji ublažavaju oksidativni stres koji bi aktivirao simpatički odgovor. |- |Hipoteza o alternativnom gorivu |Smanjena ovisnost o glukozi, suplementacija laktata iz astrocita ili ketoni zadovoljavaju metaboličke potrebe i smanjuju stres za mozak. |- |Komunikacija neurona u mozgu |[Hipotalamus|Hipotalamusna]] inhibitorna [[GABA]] normalno se smanjuje tokom hipoglikemije, dezinhibirajući signale za simpatički tonus. Ponavljajuće epizode hipoglikemije rezultiraju povećanjem bazalnog [[GABA]], koji se normalno ne smanjuje tokom sljedeće hipoglikemije. Inhibitorni tonus ostaje, a simpatički tonus se ne povećava. |} Osim toga, autoimunski dijabetes karakterizira gubitak simpatičke inervacije specifične za otočiće.<ref name="Mundinger_2016">{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Taborsky GJ |title=Early sympathetic islet neuropathy in autoimmune diabetes: lessons learned and opportunities for investigation |journal=Diabetologia |volume=59 |issue=10 |pages=2058–2067 |date=October 2016 |pmid=27342407 |doi=10.1007/s00125-016-4026-0 |pmc=6214182}}</ref> Ovaj gubitak predstavlja smanjenje od 80-90% [[SNS|simpatičkih nervnih završetaka]] ostrvaca, dešava se rano u progresiji bolesti i traje tokom celog života pacijenta.<ref>{{cite journal |vauthors=Mundinger TO, Mei Q, Foulis AK, Fligner CL, Hull RL, Taborsky GJ |title=Human Type 1 Diabetes Is Characterized by an Early, Marked, Sustained, and Islet-Selective Loss of Sympathetic Nerves |journal=Diabetes |volume=65 |issue=8 |pages=2322–2330 |date=August 2016 |pmid=27207540 |doi=10.2337/db16-0284 |pmc=4955989}}</ref> Povezan je s autoimunskim aspektom dijabetesa tipa 1 i ne javlja se kod dijabetičara tipa 2. U ranoj fazi [[autoimubost|autoimunskog događaja]], aktivira se skraćivanje [[akson]]a u simpatičkim živcima otočića. Povećani [[neurotrofni faktor izveden iz mozga|BDNF]] i [[reaktivne vrste kisika|ROS]] koji nastaju uslijed [[insulitis]]a i smrti beta-ćelija stimuliraju [[receptor faktora rasta nerva niskog afiniteta|p75 neurotrofinski receptor]] (p75<sup>NTR</sup>), koji djeluje na skraćivanje aksona. [[Aksoni]] su normalno zaštićeni od skraćivanja aktivacijom receptora tropomiozinske receptorske kinaze A (Trk A) pomoću [[nervni faktor rasta|NGF]], koji u otočićima prvenstveno proizvode beta-ćelije. Progresivno autoimunsko uništavanje [[beta-ćelija]], stoga, uzrokuje i aktivaciju faktora skraćivanja i gubitak zaštitnih faktora simpatičkih živaca otočića. Ovaj jedinstveni oblik neuropatije je obilježje dijabetesa tipa 1 i ima ulogu u gubitku glukagonske pomoći kod teške hipoglikemije.<ref name="Mundinger_2016"/> ==Komplikacije== {{Glavni|Komplikacije dijabetesa}} Najhitnije komplikacije dijabetesa tipa 1 su uvijek prisutni rizici loše kontrole šećera u krvi: teška [[hipoglikemija]] i dijabeteska ketoacidoza. Hipoglikemija – obično [[šećer u krvi]] ispod 70 mg/dL (3,9 mmol/L) – pokreće oslobađanje [[epinefrin]]a i može uzrokovati da se ljudi osjećaju drhtavo, [[anksioznost|anksiozno]] ili razdražljivo.<ref name=ADAHypo>{{cite web |title=Hypoglycemia (Low blood sugar) |publisher=American Diabetes Association |url=https://www.diabetes.org/healthy-living/medication-treatments/blood-glucose-testing-and-control/hypoglycemia |access-date=20 March 2022}}</ref> Osobe s hipoglikemijom mogu također osjetiti [[glad]], [[mučnina|mučninu]], [[znojenje]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolje]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]] i [[tahikardija|ubrzan rad srca]].<ref name=ADAHypo/> Neki osjećaju vrtoglavicu, pospanost ili slabost.<ref name=ADAHypo/> Teška hipoglikemija može se brzo razviti, uzrokujući konfuziju, probleme s koordinacijom, gubitak [[svijest]]i i [[epilepsijski napad| napade]].<ref name=ADAHypo/>{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} U prosjeku, osobe s dijabetesom tipa 1 dožive hipoglikemiju koja zahtijeva dodatnu pomoć 16–20 puta na 100 osoba-godina, a događaj koji dovodi do [[nesvijest]]i ili [[epilepsijski napad|napada]] 2–8 puta na 100 osoba-godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Američko udruženje za dijabetes preporučuje liječenje hipoglikemije prema "pravilu 15-15": pojesti 15 grama [[ugljikohidrat]]a, a zatim pričekati 15 minuta prije provjere šećera u krvi; ponavljati dok [[šećer u krvi]] ne bude najmanje 70 mg/dL (3,9 mmol/L).<ref name=ADAHypo/> Teška [[hipoglikemija]] koja oštećuje sposobnost osobe da jede obično se liječi [[glukagon|injekcijskim glukagonom]], koji pokreće oslobađanje glukoze iz [[jetra|jetre]] u [[krvotok]].<ref name=ADAHypo/> Osobe s ponovljenim napadima hipoglikemije mogu razviti nesvjesnost hipoglikemije, gdje se prag šećera u krvi na kojem doživljavaju simptome hipoglikemije smanjuje, povećavajući rizik od teških hipoglikemijskih događaja.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} Stope teške hipoglikemije uglavnom su opale zbog pojave brzodjelujućih i dugodjelujućih insulinskih proizvoda 1990-ih i početkom 2000-ih;{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} međutim, akutna hipoglikemija i dalje uzrokuje 4–10% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Drugi trajni rizik je [[dijabeteska ketoacidoza]] – stanje u kojem nedostatak insulina rezultira time da ćelije sagorijevaju [[masti]] umjesto šećera, proizvodeći toksične [[keton]]e kao nusprodukt.<ref name=ADA-Keto/> Simptomi ketoacidoze mogu se brzo razviti, s čestim mokrenjem, prekomjernom žeđi, mučninom, povraćanjem i jakim bolovima u trbuhu, što je sve uobičajeno.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Teža ketoacidoza može rezultirati [[Kussmaul disanje|otežanim disanjem]] i gubitkom svijesti zbog [[cerebralni edem|cerebralnog edema]].{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} Osobe s dijabetesom tipa 1 doživljavaju dijabetesku ketoacidozu 1–5 puta dnevno 100 osoba-godina, od kojih većina rezultira hospitalizacijom.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|loc="Epidemiology"}} 13–19% smrtnih slučajeva povezanih s dijabetesom tipa 1 uzrokovano je ketoacidozom,{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} , što ketoacidozu čini vodećim uzrokom smrti kod osoba s dijabetesom tipa 1 mlađih od 58 godina.{{sfn|Cashen|Petersen|2019|}} ===Dugoročne komplikacije=== Pored akutnih komplikacija dijabetesa, dugotrajna hiperglikemija rezultira [[mikroangiopatija|oštećenjem malih krvnih sudova]] u cijelom tijelu. Ovo oštećenje se posebno manifestuje u [[oči]]ma, [[nerv]]ima i [[bubrezi]]ma, uzrokujući [[dijabeteska retinopatija|dijabetesku retinopatiju]], [[dijabeteska neuropatija|dijabetesku neuropatiju]], odnosno [[dijabeteska nefropatija| dijabetesku nefropatiju]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|}} U očima, dugotrajno visok šećer u krvi uzrokuje da krvni sudovi u [[mrežnjača|mrežnjači]] postanu krhki.{{sfn|Brownlee|Aiello|Sun|Cooper|2020|}} Osobe sa dijabetesom tipa 1 također imaju povećan rizik od [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]], za koje se procjenjuje da skraćuju život prosječnog dijabetičara tipa 1 za 8–13 godina.{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2456}} Kardiovaskularne bolesti <ref name="pmid16505242">{{cite journal |vauthors=Devaraj S, Glaser N, Griffen S, Wang-Polagruto J, Miguelino E, Jialal I |title=Increased monocytic activity and biomarkers of inflammation in patients with type 1 diabetes |journal=Diabetes |volume=55 |issue=3 |pages=774–779 |date=March 2006 |pmid=16505242 |doi=10.2337/diabetes.55.03.06.db05-1417 |doi-access=free}}</ref> as well as neuropathy<ref name="pmid16043739">{{cite journal |vauthors=Granberg V, Ejskjaer N, Peakman M, Sundkvist G |title=Autoantibodies to autonomic nerves associated with cardiac and peripheral autonomic neuropathy |journal=Diabetes Care |volume=28 |issue=8 |pages=1959–1964 |date=August 2005 |pmid=16043739 |doi=10.2337/diacare.28.8.1959 |doi-access=free}}</ref> mogu imati i [[autoimunost|autoimunsku]] osnovu. Žene sa dijabetesom tipa 1 imaju 40% veći rizik od smrti u poređenju sa muškarcima sa dijabetesom tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Huxley RR, Peters SA, Mishra GD, Woodward M |title=Risk of all-cause mortality and vascular events in women versus men with type 1 diabetes: a systematic review and meta-analysis |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=3 |issue=3 |pages=198–206 |date=March 2015 |pmid=25660575 |doi=10.1016/S2213-8587(14)70248-7|hdl=20.500.11937/15312 |hdl-access=free }}</ref> Oko 12 % ljudi s dijabetesom tipa 1 ima kliničku depresiju.<ref name="Roy, T. 2012">{{cite journal |vauthors=Roy T, Lloyd CE |title=Epidemiology of depression and diabetes: a systematic review |journal=Journal of Affective Disorders |volume=142 |issue=Suppl |pages=S8–21 |date=October 2012 |pmid=23062861 |doi=10.1016/S0165-0327(12)70004-6}}</ref> Oko 6 % ljudi s dijabetesom tipa 1 također ima [[celijakija| celijakiju]], ali u većini slučajeva nema probavnih simptoma<ref name=ElfstromSundstrom2014>{{cite journal |vauthors=Elfström P, Sundström J, Ludvigsson JF |title=Systematic review with meta-analysis: associations between coeliac disease and type 1 diabetes |journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics |volume=40 |issue=10 |pages=1123–1132 |date=November 2014 |pmid=25270960 |doi=10.1111/apt.12973 |doi-access=free |s2cid=25468009}}</ref><ref name=SeeKaukinen2015>{{cite journal |vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA |title=Practical insights into gluten-free diets |journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology |volume=12 |issue=10 |pages=580–591 |date=October 2015 |type=Review |pmid=26392070 |doi=10.1038/nrgastro.2015.156 |s2cid=20270743 |quote=Coeliac disease in T1DM is asymptomatic&nbsp;...Clinical manifestations of coeliac disease, such as abdominal pain, gas, bloating, diarrhoea, and weight loss can be present in patients with T1DM, but are often attributed to poor control of diabetes, gastroparesis, or diabetic neuropathy}}</ref> ili se pogrešno pripisuju lošoj kontroli dijabetesa, gastroparezi ili dijabetičkoj neuropatiji.<ref name=SeeKaukinen2015/> U većini slučajeva, celijakija se dijagnosticira nakon pojave dijabetesa tipa 1. Povezanost celijakije s dijabetesom tipa 1 povećava rizik od komplikacija, poput retinopatije i smrtnosti. Ova povezanost može se objasniti zajedničkim genetičkim faktorima i upalom ili nutritivnim nedostacima uzrokovanim neliječenom celijakijom, čak i ako se dijabetes tipa 1 prvo dijagnosticira.<ref name=ElfstromSundstrom2014/> ===Infekcija urinarnog trakta=== Osobe s dijabetesom pokazuju povećanu stopu [[infekcija urinarnog trakta]].<ref>{{cite journal |vauthors=Chen HS, Su LT, Lin SZ, Sung FC, Ko MC, Li CY |title=Increased risk of urinary tract calculi among patients with diabetes mellitus – a population-based cohort study |journal=Urology |volume=79 |issue=1 |pages=86–92 |date=January 2012 |pmid=22119251 |doi=10.1016/j.urology.2011.07.1431}}</ref> Razlog je taj što je disfunkcija mokraćnog mjehura češća kod osoba s dijabetesom nego kod osoba bez dijabetesa zbog dijabetičke nefropatije. Kada je prisutna, nefropatija može uzrokovati smanjenje osjeta u [[mokraćni mjehur| mokraćnom mjehuru]], što zauzvrat može uzrokovati povećanje rezidualnog urina, faktor rizika za infekcije mokraćnog trakta.<ref>{{cite journal |vauthors=James R, Hijaz A |title=Lower urinary tract symptoms in women with diabetes mellitus: a current review |journal=Current Urology Reports |volume=15 |issue=10 |date=October 2014 |pmid=25118849 |doi=10.1007/s11934-014-0440-3 |s2cid=30653959}}</ref> ===Seksualna disfunkcija=== [[Seksualna disfunkcija]] kod osoba sa dijabetesom često je rezultat fizičkih faktora poput oštećenja živaca i slabe cirkulacije, te psihičkih faktora poput []stres]]a i/ili [[depresija (raspoloženje)|depresije]] uzrokovanih zahtjevima bolesti.<ref name="Sexual Dysfunction in Women">{{cite web |title=Sexual Dysfunction in Women |publisher=Diabetes Digital Media Ltd |website=Diabetes.co.uk |url=https://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |access-date=28 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109021341/http://www.diabetes.co.uk/sexual-dysfunction-in-women.html |archive-date=9 November 2014}}</ref> Najčešći seksualni problemi kod muškaraca s dijabetesom su problemi s [[erekcija|erekcijom]] i [[ejakulacija| ejakulacijom]]: "Kod dijabetesa, [[krvni sud]]ovi koji opskrbljuju erektilno tkivo [[penis]]a mogu postati tvrdi i suženi, sprječavajući adekvatnu opskrbu krvlju potrebnu za čvrstu erekciju. Oštećenje živaca uzrokovano lošom kontrolom glukoze u krvi također može uzrokovati da ejakulat odlazi u mjehur umjesto kroz penis tokom ejakulacije, što se naziva retrogradna ejakulacija. Kada se to dogodi, [[sperma]] napušta tijelo urinom." Drugi uzrok erektilne disfunkcije su reaktivne vrste kisika koje nastaju kao rezultat bolesti. [[Antioksidans]]i mogu se koristiti u borbi protiv ovoga.<ref>{{cite journal |vauthors=Goswami SK, Vishwanath M, Gangadarappa SK, Razdan R, Inamdar MN |title=Efficacy of ellagic acid and sildenafil in diabetes-induced sexual dysfunction |journal=Pharmacognosy Magazine |volume=10 |issue=Suppl 3 |pages=S581–S587 |date=August 2014 |pmid=25298678 |doi=10.4103/0973-1296.139790 |doi-access=free |pmc=4189276 |id={{ProQuest|1610759650}}}}</ref> Seksualni problemi su česti kod žena koje imaju dijabetes, uključujući smanjenu osjetljivost u [[genitalija]]ma, suhoću, poteškoće/nemogućnost postizanja [[orgazam|orgazma]], bol tokom seksa i smanjen [[libido]]. Dijabetes ponekad smanjuje nivo [[estrogen]]a kod [[žena]], što može uticati na [[vagina|vaginsku lubrikaciju]]. Manje se zna o [[korelacija]]ma između dijabetesa i seksualne disfunkcije kod žena nego kod muškaraca. [[Oralne kontracepcijske pilule]] mogu uzrokovati neravnotežu šećera u krvi kod žena koje imaju dijabetes. Promjene doze mogu pomoći u rješavanju toga, uz rizik od [[nuspojava]] i komplikacija. Žene s dijabetesom tipa 1 pokazuju veću stopu [[sindrom policistastih jajnika|sindroma policistastih jajnika]] (PCOS) od normalne).<ref>{{cite journal |vauthors=Escobar-Morreale HF, Roldán B, Barrio R, Alonso M, Sancho J, de la Calle H, García-Robles R |title=High prevalence of the polycystic ovary syndrome and hirsutism in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=85 |issue=11 |pages=4182–4187 |date=November 2000 |pmid=11095451 |doi=10.1210/jcem.85.11.6931 |doi-access=free}}</ref> Razlog tome može biti što su [[jajnici]] izloženi visokim koncentracijama [[insulin]]a, budući da žene s dijabetesom tipa 1 mogu imati čestu [[hiperglikemija|hiperglikemiju]].<ref>{{cite journal |vauthors=Codner E, Escobar-Morreale HF |title=Clinical review: Hyperandrogenism and polycystic ovary syndrome in women with type 1 diabetes mellitus |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=92 |issue=4 |pages=1209–1216 |date=April 2007 |pmid=17284617 |doi=10.1210/jc.2006-2641 |doi-access=free}}</ref> ===Autoimunski poremećaji=== Osobe s dijabetesom tipa 1 imaju povećan rizik od razvoja nekoliko [[autoimunski poremećaj| autoimunskih poremećaja]], posebno problema sa štitnjačom – oko 20% osoba s dijabetesom tipa 1 ima [[hipotireoza| hipo–]] ili [[hipertireoza|hipertireozu]], obično uzrokovanu [[Hashimotov tireoiditis| Hashimotovim tireoiditisom]], odnosno [[Gravesina bolest| Gravesinom bolešću]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} [[Celijakija]] pogađa 2–8% osoba s dijabetesom tipa 1 i češća je kod onih koji su bili mlađi u vrijeme dijagnoze dijabetesa i kod [[kavkazoid]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Dijabetičari tipa 1 također imaju povećan rizik [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]], [[lupus]]a, [[autoimunski gastritis| autoimunskog gastritisa]], [[perniciozna anemija perniciozne anemije]], [[vitiligo|vitiliga]] i [[Addisonova bolest|Addisonove bolesti]].{{sfn|DiMeglio|Evans-Molina|Oram|2018|p=2455}} Suprotno tome, složeni autoimunski sindromi uzrokovani mutacijama u genima povezanim s imunošću ''[[AIRE]]'' (uzrokuju [[autoimunski poliglandulni sindrom]]), ''[[FoxP3]]'' (uzrokuju [[IPEX- sindrom]]) ili ''[[STAT3]]'' uključuju dijabetes tipa 1 u svoje efekte.{{sfn|Redondo|Steck|Pugliese|2018|}} ==Prevencija== U toku su istraživanja metoda za prevenciju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=What is Type 1 Diabetes? |url=https://www.nhs.uk/conditions/type-1-diabetes/what-is-type-1-diabetes/ |publisher=National Health Service (NHS) |date=31 October 2024 |access-date=28 October 2025}}</ref> Razvoj simptoma dijabetesa može biti odgođen kod nekih osoba koje imaju visok rizik od razvoja bolesti. FDA je 2022. godine odobrila intravenoznu injekciju [[teplizumab]]a, kako bi se odgodilo napredovanje dijabetesa tipa 1 kod osoba starijih od osam godina koje su već razvile autoantitijela povezana s dijabetesom i probleme s kontrolom šećera u krvi. U toj populaciji, [[monoklonsko antitijelo]] anti-CD3] teplizumab može odgoditi razvoj simptoma dijabetesa tipa 1 za oko dvije godine.<ref>{{cite web |title=FDA Approves Tzield |publisher=Drugs.com |date=November 2022 |url=https://www.drugs.com/newdrugs/fda-approves-tzield-teplizumab-mzwv-delay-onset-stage-3-type-1-diabetes-5929.html |access-date=15 February 2023}}</ref> Pored anti-CD3 [[antitijela]], testirano je nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava, kako bi se spriječilo uništavanje [[beta-ćelija]]. Velika ispitivanja liječenja [[ciklosporin]]om sugerišu da ciklosporin može poboljšati lučenje insulina kod osoba kojima je nedavno dijagnosticiran dijabetes tipa 1; međutim, osobe koje su prestale uzimati ciklosporin brzo su prestale proizvoditi insulin, a nefrotoksičnost ciklosporina za [[bubreg]]e i povećani rizik od [[kancer|raka]] spriječili su ljude da ga koriste dugoročno.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Nekoliko drugih imunosupresivnih sredstava – [[prednizon]], [[azatioprin]], [[antitimocit-globulin]], [[mikofenolat]] i antitijela protiv [[CD20]] i [[IL2RA|IL2 receptor α]] – bili su predmet istraživanja. Nijedno nije pružilo trajnu zaštitu od razvoja dijabetesa tipa 1.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Također su provedena klinička ispitivanja koja su pokušavala izazvati [[imunotolerancija]] vakcinacijom insulinom, GAD65 i raznim kratkim peptidima koje ciljaju imunske ćelije tokom dijabetesa tipa 1; nijedno još nije odgodilo ili spriječilo razvoj bolesti.{{sfn|von Scholten|Kreiner|Gough|von Herrath|2021|}} Nekoliko ispitivanja pokušalo je intervencije u ishrani s nadom da će smanjiti [[autoimunost]] koja dovodi do dijabetesa tipa 1. Studije koje su uskraćivale [[kravlje mlijeko]] ili davale [[dojenčad]]i formulu bez goveđeg insulina smanjile su razvoj antitijela usmjerenih na [[beta-ćelija|β-ćelije]], ali nisu spriječile razvoj dijabetesa tipa 1.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Slično tome, studije koje su osobama s visokim rizikom davale injekcije insulina, oralnog insulina ili [[nikotinamid]] nisu spriječile razvoj dijabetesa.{{sfn|Dayan|Korah|Tatovic|Bundy|2019|}} Druge strategije koje se istražuju za prevenciju dijabetesa tipa 1 uključuju [[genska terapija|gensku terapiju]], terapiju [[matične ćelije|matičnim ćelijama]] i modulaciju crijevnog [[mikrobiom]]a. Pristupi genskoj terapiji su još uvijek u ranoj fazi. Cilj im je promijeniti genetičke faktore koji doprinose uništavanju beta-ćelija, uređivanjem [[imunski odgovor|imunskih odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Chellappan |first1=Dinesh Kumar |last2=Sivam |first2=Nandhini S. |last3=Teoh |first3=Kai Xiang |last4=Leong |first4=Wai Pan |last5=Fui |first5=Tai Zhen |last6=Chooi |first6=Kien |last7=Khoo |first7=Nico |last8=Yi |first8=Fam Jia |last9=Chellian |first9=Jestin |last10=Cheng |first10=Lim Lay |last11=Dahiya |first11=Rajiv |last12=Gupta |first12=Gaurav |last13=Singhvi |first13=Gautam |last14=Nammi |first14=Srinivas |last15=Hansbro |first15=Philip Michael |title=Gene therapy and type 1 diabetes mellitus |date=2018-12-01 |journal=Biomedicine & Pharmacotherapy |volume=108 |pages=1188–1200 |issn=0753-3322 |pmid=30372820 |doi=10.1016/j.biopha.2018.09.138 |doi-access=free}}</ref> Terapije matičnim ćelijama se također istražuju, s nadom da mogu regenerirati beta ćelije koje proizvode insulin ili ih zaštititi od imunskog napada.<ref>{{cite journal |title=Current progress in stem cell therapy for type 1 diabetes mellitus |date=2020 |journal=Stem Cell Research & Therapy |volume=11 |issue=1 |vauthors=Chen S, Du K, Zou C |pmid=32641151 |doi=10.1186/s13287-020-01793-6 |doi-access=free |pmc=7346484}}</ref> U toku su ispitivanja koja koriste [[matične ćelije]] za obnavljanje funkcije beta-ćelija ili regulaciju [[imunski odgovor|imunskog odgovora]]. Modifikacija crijevne mikrobiote upotrebom [[probiotik]]a, prebiotika ili specifičnih dijeta također je privukla pažnju. Neki dokazi ukazuju na to da crijevni mikrobiom ima ulogu u regulaciji [[imunost]]i, a istraživači traže da li bi promjena [[mikrobiom]]a mogla smanjiti rizik od autoimunosti i, posljedično, dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last=Vaarala |first=Outi |title=Gut microbiota and type 1 diabetes |date=2012 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=9 |issue=4 |pages=251–259 |issn=1614-0575 |pmid=23804264 |doi=10.1900/RDS.2012.9.251 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=3740694}}</ref> Tolerogene terapije, koje nastoje izazvati [[imunotolerancija|imunsku toleranciju]] na [[beta-ćelija|beta-ćelijske]] [[antigen]]e, još su jedno područje interesa. Tehnike poput korištenja dendritnih ćelija ili regulatornih [[T-ćelija]] konstruiranih za poticanje tolerancije na beta-ćelije proučavaju se u kliničkim ispitivanjima, iako ovi pristupi ostaju eksperimentalni.<ref>{{cite journal |last1=Bluestone |first1=Jeffrey A. |last2=Herold |first2=Kevan |last3=Eisenbarth |first3=George |title=Genetics, pathogenesis and clinical interventions in type 1 diabetes |date=2010-04-29 |journal=Nature |volume=464 |issue=7293 |pages=1293–1300 |issn=1476-4687 |bibcode=2010Natur.464.1293B |pmid=20432533 |doi=10.1038/nature08933 |pmc=4959889}}</ref> Evo dokaza koji ukazuju na to da određene virusne infekcije mogu izazvati dijabetes tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Viruses and Type 1 Diabetes: From Enteroviruses to the Virome |date=2021 |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=7 |page=1519 |vauthors=Isaacs SR, Foskett DB, Maxwell AJ, Ward EJ, Faulkner CL, Luo JY, Rawlinson WD, Craig ME, Kim KW |pmid=34361954 |doi=10.3390/microorganisms9071519 |doi-access=free |pmc=8306446}}</ref> Sistematski pregled i meta-analize 60 studija pokazale su da izloženost enterovirusima povećava rizik.<ref>{{cite journal |vauthors=Isaacs SR, Roy A, Dance B, Ward EJ, Foskett DB, Maxwell AJ, Rawlinson WD, Kim KW, Craig ME |title=Enteroviruses and risk of islet autoimmunity or type 1 diabetes: systematic review and meta-analysis of controlled observational studies detecting viral nucleic acids and proteins |date=2023 |journal=The Lancet Diabetes & Endocrinology |volume=11 |issue=8 |pages=578–592 |doi=10.1016/S2213-8587(23)00122-5 |pmid=37390839}}</ref> Enterovirus B, enterovirus C, koksakivirus B1 i koksakivirus B4 povezani su s povećanim rizikom. Infekcije tokom trudnoće također su povezane s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 kod potomstva, s enterovirusima <ref>{{cite journal |vauthors=Allen DW, Kim KW, Rawlinson WD, Craig ME |title=Maternal virus infections in pregnancy and type 1 diabetes in their offspring: Systematic review and meta-analysis of observational studies |date=2018 |journal=Reviews in Medical Virology |volume=28 |issue=3 |doi=10.1002/rmv.1974 |pmid=29569297}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Yue Y, Tang Y, Tang J, Shi J, Zhu T, Huang J, Qiu X, Zeng Y, Li W, Qu Y, Mu D |title=Maternal infection during pregnancy and type 1 diabetes mellitus in offspring: a systematic review and meta-analysis |date=2018 |journal=Epidemiology & Infection |volume=146 |issue=16 |pages=2131–2138 |doi=10.1017/S0950268818002455 |pmid=30152300 |pmc=6453004 }}</ref>, rubela virus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors= Ginsberg-Fellner F, Witt ME, Fedun B, Taub F, Dobersen MJ, McEvoy RC, Cooper LZ, Notkins AL, Rubinstein P |title=Diabetes mellitus and autoimmunity in patients with the congenital rubella syndrome |journal=Reviews of Infectious Diseases |date=1985 |volume=7 Suppl 1 |pages=S170-176 |doi=10.1093/clinids/7.supplement_1.s170 |pmid=3890104}}</ref> i citomegalovirus <ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Kim C |title= Congenital infections as contributors to the onset of diabetes in children: A longitudinal study in the United States, 2001-2017 |journal=Pediatric Diabetes |date=2020 |volume=21 |issue=3 |pages=456–459 |doi=10.1111/pedi.12957 |pmid=31820549 |pmc= 10545449 }}</ref> pokazuju povećan rizik. [[Vakcinacija]] protiv rotavirusa kod male djece povezana je sa smanjenjem stope incidencije dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |vauthors=Kosmeri C, Klapas A, Evripidou N, Kantza E, Serbis A, Siomou E, Ladomenou F |title=Rotavirus Vaccination Protects Against Diabetes Mellitus Type 1 in Children in Developed Countries: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Vaccines |date=2025 |volume=13 |issue=1 |page=50 |doi=10.3390/vaccines13010050 |doi-access=free |pmid=39852829 |pmc=11769441 }}</ref> Countries that implemented a nationwide rotavirus vaccination program have shown a decline in the incidence of type 1 diabetes in young children (<5 years of age)<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Medicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref> Rezultati su bili izraženiji kod pentavalentne vakcine protiv rotavirusa nego kod monovalentne vakcine.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA |title=Decline in Type 1 Diabetes in Young Children After Rotavirus Vaccination: Data From 8 Countries |journal=American Journal of Preventive Meicine Focus |date=2025 |volume=4 |issue=6 |doi=10.1016/j.focus.2025.100409 | pmid=41078994 |pmc=12508837 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Rogers MA, Basu T, Kim C |title=Lower Incidence Rate of Type 1 Diabetes after Receipt of the Rotavirus Vaccine in the United States, 2001-2017 |journal=Scientific Reports |date=2019 |volume=9 |issue=1 |doi=10.1038/s41598-019-44193-4 | pmid=31197227 |pmc=6565744 |bibcode=2019NatSR...9.7727R }}</ref> Istražuju se kombinirane imunoterapije, kako bi se postigla trajnija imunska zaštita, korištenjem više agenasa zajedno. Naprimjer, anti-CD3 [[antitijela]] mogu se kombinirati s drugim imunomodulatornim agensima kao što su blokatori IL-1 ili inhibitori kontrolnih tačaka.<ref>{{cite journal |title=Combination Immunotherapy for Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=7 |vauthors=Bone RN, Evans-Molina C |pmid=28534310 |doi=10.1007/s11892-017-0878-z |pmc=5774222}}</ref> Konačno, istraživači proučavaju kako faktori okoline poput infekcija, prehrane i stresa mogu utjecati na imunološku regulaciju putem epigenetičkih modifikacija. Nada je da bi ciljanje ovih epigenetičkih promjena moglo odgoditi ili spriječiti pojavu dijabetesa tipa 1 kod osoba s visokim rizikom.<ref>{{cite journal |title=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |date=2017 |journal=Current Diabetes Reports |volume=17 |issue=10 |vauthors=Jerram ST, Dang MN, Leslie RD |pmid=28815391 |doi=10.1007/s11892-017-0916-x |pmc=5559569}}</ref> ==Epidemiologija== Dijabetes tipa 1 čini procijenjenih 10–15% svih slučajeva dijabetesa {{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} ili 9&nbsp; miliona slučajeva širom svijeta.<ref name="WHO11">{{cite web |date=14 November 2024 |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115092255/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |archive-date=15 November 2024 |access-date=28 August 2025 |work=World Health Organization |at=Type 1 diabetes |quote=In 2017 there were 9 million people with type 1 diabetes; the majority of them live in high-income countries.}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Rosen |first=Meghan |date=September 2025 |title=Hope for a diabetes treatment without insulin injections |url=<!-- accessed paper copy --> |department=News: Health & Medicine |magazine=[[Science News]] |page=12 |volume=207 |issue=9 |quote=Type 1 diabetes affects over 8 million people worldwide.}}</ref> Simptomi se mogu pojaviti u bilo kojoj dobi, ali početak je najčešći kod djece, s dijagnozama nešto češćima kod djece od 5 – 7 godina, a mnogo češćima oko [[pubertet]]a.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}}{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Za razliku od većine autoimunskih bolesti, dijabetes tipa 1 je nešto češći kod muškaraca nego kod žena.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Dijagnoza"}} U 2006. godini, dijabetes tipa 1 je pogodilo 440.000 djece mlađe od 14 godina i bio je primarni uzrok dijabetesa kod onih mlađih od 15 godina.<ref name=Epi07>{{cite journal |vauthors=Aanstoot HJ, Anderson BJ, Daneman D, Danne T, Donaghue K, Kaufman F, Réa RR, Uchigata Y |title=The global burden of youth diabetes: perspectives and potential |journal=Pediatric Diabetes |volume=8 |issue=s8 |pages=1–44 |date=October 2007 |series=8 |pmid=17767619 |doi=10.1111/j.1399-5448.2007.00326.x |doi-access=free |s2cid=222102948}}</ref>{{sfn|Katsarou|Gudbjörnsdottir|Rawshani|Dabelea|2017|loc="Epidemiologija"}} Stope se uveliko razlikuju po zemljama i regijama. Incidencija je najveća u [[Skandinavija| Skandinaviji]], sa 30–60 novih slučajeva na 100.000 djece godišnje, srednja u SAD-u i južnoj Evropi sa 10–20 slučajeva na 100.000 godišnje, a najniža u [[Kina|Kini]], većem dijelu[[Azija|Azije]] i [[Južna Amerika|Južnoj Americi]] sa 1–3 slučaja na 100.000 godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|}} U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], dijabetes tipa 1 i 2 je 2015. godine pogodilo oko 208.000 mladih mlađih od 20 godina. Preko 18.000 mladih se svake godine dijagnosticira dijabetes tipa 1. Svake godine oko 234.051 Amerikanaca umre zbog dijabetesa (tipa I ili II) ili komplikacija povezanih s dijabetesom, a 69.071 ima dijabetes kao primarni uzrok smrti..<ref name=":0">{{cite web |title=Fast Facts |website=American Diabetes Association |url=http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150429125655/http://professional.diabetes.org/admin/UserFiles/0%20-%20Sean/Documents/Fast_Facts_3-2015.pdf |archive-date=29 April 2015}}</ref> U [[Australija|Australiji]] je kod oko milion ljudi dijagnosticiran dijabetes, a od tog broja, 130.000 ljudi ima dijagnozu dijabetesa tipa 1. Australija je šesta najveća u svijetu po broju djece mlađe od 14 godina. Između 2000. i 2013. godine utvrđeno je 31.895 novih slučajeva, od čega 2.323 u 2013., što predstavlja stopu od 10–13 slučajeva na 100.000 ljudi svake godine. [[Aboridžini|autohtoni Australci]] i stanovnici Torresovog prolaza manje su pogođeni.<ref>{{cite web |title=Incidence of type 1 diabetes in Australia 2000–2013 |last=Australian Institute of Health and Welfare |date=2015 |url=https://www.aihw.gov.au/reports/diabetes/incidence-type-1-diabetes-australia-2000-2013/summary |access-date=13 February 2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007000927/http://www.aihw.gov.au/WorkArea/DownloadAsset.aspx?id=60129550898 |archive-date=7 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |vauthors=Shaw J |title=diabetes: the silent pandemic and its impact on Australia |date=2012 |url=https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |access-date=19 October 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007001154/https://static.diabetesaustralia.com.au/s/fileassets/diabetes-australia/e7282521-472b-4313-b18e-be84c3d5d907.pdf |archive-date=7 October 2016}}</ref> Od 1950-ih, incidencija dijabetesa tipa 1 postepeno se povećava širom svijeta u prosjeku za 3–4% godišnje.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} Povećanje je izraženije u zemljama koje su započele s nižom incidencijom dijabetesa tipa 1.{{sfn|Norris|Johnson|Stene|2020|loc="Trendovi u epidemiologiji"}} ==Dijabetes tipa 1 kod mladih== Dijabetes tipa 1, poznat i kao dijabetes "mladalačkog početka", u porastu je kod djece i adolescenata mlađih od 15 godina.<ref name=":9">{{cite journal |last1=Petschnig |first1=Renate |last2=Wagner |first2=Thomas |last3=Robubi |first3=Armin |last4=Baron |first4=Ramon |title=Effect of Strength Training on Glycemic Control and Adiponectin in Diabetic Children |date=October 2020 |journal=Medicine & Science in Sports & Exercise |language=en-US |volume=52 |issue=10 |pages=2172–2178 |issn=0195-9131 |pmid=32301853 |doi=10.1249/MSS.0000000000002356 |url=https://journals.lww.com/acsm-msse/fulltext/2020/10000/effect_of_strength_training_on_glycemic_control.13.aspx|url-access=subscription }}</ref> Dijabetes tipa 1 je [[autoimunska bolest]] u kojoj tijelo napada beta-ćelije koje proizvodi [[gušterača]]; što uzrokuje nedostatak insulina u tijelu.<ref name=":10">{{cite journal |last1=García-Hermoso |first1=Antonio |last2=Ezzatvar |first2=Yasmin |last3=Huerta-Uribe |first3=Nidia |last4=Alonso-Martínez |first4=Alicia M. |last5=Chueca-Guindulain |first5=Maria J. |last6=Berrade-Zubiri |first6=Sara |last7=Izquierdo |first7=Mikel |last8=Ramírez-Vélez |first8=Robinson |title=Effects of exercise training on glycaemic control in youths with type 1 diabetes: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |date=June 2023 |journal=European Journal of Sport Science |language=en |volume=23 |issue=6 |pages=1056–1067 |issn=1746-1391 |pmid=35659492 |doi=10.1080/17461391.2022.2086489 |hdl=2454/43706 |hdl-access=free |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1080/17461391.2022.2086489}}</ref> Broj dijagnoza raste širom svijeta.<ref name=":10"/> ===Liječenje vježbanjem=== Djeca s dijabetesom tipa 1 obično regulišu nivo šećera u krvi redovnim injekcijama insulina; Međutim, vježbanje također može imati vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> Kod mladih s dijabetesom tipa 1, [[fizička vježba|vježbanje]] je povezano s boljom kontrolom šećera u krvi.<ref name=":10"/> Nivoi HbA1c se značajno smanjuju kada djeca s dijabetesom tipa 1 učestvuju u strukturiranim intervencijama vježbanja.<ref name=":10"/> U jednoj studiji, Garcia-Hermoso i kolege otkrili su da visokointenzivno vježbanje, istovremeni trening, intervencija vježbanja u trajanju od 24 sedmice ili duže i sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više uzrokuju veće smanjenje HbA1c kod djece s dijabetesom tipa 1.<ref name=":10"/> Garcia-Hermoso et all. također su primijetili da sesije vježbanja u trajanju od 60 minuta ili više, visokointenzivno vježbanje i istovremene intervencije treninga dovode do smanjenja doze insulina dnevno.<ref name=":10"/> Osim toga, Petschnig et all. proučavali su učinak treninga snage na nivo šećera u krvi i otkrili su da djeca s dijabetesom tipa 1 koja su izvodila vježbe treninga snage tokom 17 sedmica nisu iskusila nikakve promjene u nivoima [[hemoglobin|HbA1c]], ali nakon 32 sedmice treninga došlo je do značajnog smanjenja nivoa HbA1c.<ref name=":9"/> Petschnig i kolege primijetili su također značajno smanjenje nivoa šećera u krvi nakon treninga snage.<ref name=":9"/> Konačno, Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece otkrila je da su djeca koja su učestvovala u produženim aerobnim vježbama nakon škole doživjela smanjenje nivoa glukoze u plazmi za 40% ispod njihovih početnih vrijednosti.<ref name=":11">{{cite journal |last=The Diabetes Research in Children Network (DirecNet) Study Group |title=The Effects of Aerobic Exercise on Glucose and Counterregulatory Hormone Concentrations in Children With Type 1 Diabetes |date=2006-01-01 |journal=Diabetes Care |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=20–25 |issn=0149-5992 |pmid=16373890 |doi=10.2337/diacare.29.1.20 |pmc=2396943}}</ref> Studijska grupa Mreže za istraživanje dijabetesa kod djece primijetila je da se nivo šećera u krvi brzo smanjuje u prvih 15 minuta vježbanja i nastavlja padati tokom 75-minutne sesije.<ref name=":11"/> Grupa za istraživanje dijabetesa je također otkrila da je nakon učešća u produženom aerobnom vježbanju, 83% učesnika imalo smanjenje nivoa šećera u krvi za najmanje 25%.<ref name=":11"/> Pokazalo se da visokointenzivne i istovremene trenažne intervencije,<ref name=":10"/> trening snage,<ref name=":9"/> i produženo aerobno vježbanje<ref name=":11"/> pomažu u smanjenju nivoa HbA1c i glukoze u krvi kod djece sa dijabetesom tipa 1; stoga, pokazujući da vježbanje igra vitalnu ulogu u liječenju dijabetesa tipa 1.<ref name=":9"/> ==Historija== {{Glavni|Historija dijabetesa}} Vezu između dijabetesa i oštećenja gušterače prvi je opisao njemački patolog [[Martin Benno Schmidt|Martin Schmidt]], koji je u radu iz 1902. godine primijetio upalu oko otočića gušterače djeteta koje je umrlo od dijabetesa.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Vezu između ove upale i početka dijabetesa dalje je razvio [[Shields Warren]] tokom 1920-ih,<!--izvor je nejasan. Podsjetnik da se ovo detaljnije istraži--> termin "insulitis" skovao je [[Hanns von Meyenburg]] 1940. godine kako bi opisao ovaj [[fenomen]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|}} Dijabetes tipa 1 opisan je kao [[autoimunska bolest]] 1970-ih, na osnovu zapažanja da su autoantitijela protiv otočića otkrivena kod dijabetičara s drugim autoimunskim nedostacima.<ref>{{cite journal |vauthors=Bottazzo GF, Florin-Christensen A, Doniach D |title=Islet-cell antibodies in diabetes mellitus with autoimmune polyendocrine deficiencies |journal=Lancet |volume=2 |issue=7892 |pages=1279–1283 |date=November 1974 |pmid=4139522 |doi=10.1016/s0140-6736(74)90140-8}}</ref> Također je 1980-ih pokazano da imunosupresivne terapije mogu usporiti napredovanje bolesti, što dodatno podržava ideju da je dijabetes tipa 1 autoimunski poremećaj.<ref>{{cite journal |vauthors=Herold KC, Vignali DA, Cooke A, Bluestone JA |title=Type 1 diabetes: translating mechanistic observations into effective clinical outcomes |journal=Nature Reviews. Immunology |volume=13 |issue=4 |pages=243–256 |date=April 2013 |pmid=23524461 |doi=10.1038/nri3422 |pmc=4172461}}</ref> Naziv "mladalački dijabetes" korišten je ranije jer se često prvi put dijagnosticira u djetinjstvu. ==Društvo i kultura== {{glavni|Spisak osoba s dijabetesom tipa 1}} Procijenjeno je da dijabetes tipa 1 i 2 uzrokuje 10,5 milijardi dolara godišnjih medicinskih troškova (875 dolara mjesečno po dijabetičaru) i dodatnih 4,4 milijarde dolara indirektnih troškova (366 dolara mjesečno po osobi s dijabetesom) u SAD-u.<ref>{{cite news |vauthors=Johnson L |title=Study: Cost of diabetes $218B |agency=Associated Press |work=USA Today |date=18 November 2008 |url=https://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701180245/http://www.usatoday.com/news/health/2008-11-18-diabetes-cost_N.htm |archive-date=1 July 2012}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama 245 milijardi dolara svake godine se pripisuje dijabetesu. Osobe kojima je dijagnosticiran dijabetes imaju 2,3 puta veće troškove zdravstvene zaštite od osoba koje nemaju dijabetes. Jedan od deset dolara zdravstvene zaštite troši se na osobe s dijabetesom tipa 1 i 2.<ref name=":0"/> ==Istraživanje== {{klavni|Upravljanje dijabetesom#Istraživanje}} Finansiranje istraživanja dijabetesa tipa 1 potiče od vlade, industrije (npr. farmaceutskih kompanija) i dobrotvornih organizacija. Vladino finansiranje u Sjedinjenim Američkim Državama distribuira se putem [[Nacionalni instituti za zdravlje|Nacionalnih instituta za zdravlje]], a u [[UK|Velikoj Britaniji]] putem [[Nacionalni institut za istraživanje zdravlja i njege|Nacionalnog instituta za istraživanje zdravlja i njege]] ili [[Vijeće za medicinska istraživanja (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Vijeća za medicinska istraživanja]]. [[Fondacija za istraživanje juvenilnog dijabetesa]] (JDRF), koju su osnovali roditelji djece s dijabetesom tipa 1, najveći je svjetski pružatelj dobrotvornog finansiranja za istraživanje dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite web |title=About JDRF |website=JDRF |url=https://www.jdrf.org/about/ |access-date=24 March 2024}}</ref> Druge dobrotvorne organizacije uključuju [[Američko udruženje za dijabetes]], [[Diabetes UK]], Fondaciju za istraživanje i zdravlje dijabetesa,<ref>{{cite web |title=About DRWF |website=Diabetes Research & Wellness Foundation |url=https://www.diabeteswellness.net/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511223632/http://www.diabeteswellness.net/ |archive-date=11 May 2013}}</ref> [[Diabetes Australia]] i [[Kanadsko udruženje za dijabetes]]. ===Vještački pankreas=== Također je uložen značajan napor da se razvije potpuno [[automatizirani sistem za isporuku insulina]] ili "vještački pankreas" koji bi mogao osjećati nivo glukoze i ubrizgavati odgovarajući insulin bez svjesnog unosa korisnika.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|}} Trenutni "hibridni sistemi zatvorene petlje" koriste kontinuirani monitor glukoze za očitavanje nivoa šećera u krvi i potkožnu insulinsku pumpu za isporuku insulina; Međutim, zbog kašnjenja između injekcije insulina i njegovog djelovanja, trenutni sistemi zahtijevaju od korisnika da inicira [[insulin]] prije uzimanja obroka.{{sfn|Boughton|Hovorka|2020|loc="Regulatorno odobrenje sistema zatvorene petlje"}} Nekoliko poboljšanja ovih sistema trenutno prolazi kroz klinička ispitivanja na ljudima, uključujući sistem s dva hormona koji ubrizgava [[glukagon]] pored insulina i implantabilni uređaj koji ubrizgava insulin [[intraperitonealna injekcija|intraperitonealno]] gdje se može brže apsorbirati.<ref>{{cite journal |vauthors=Ramli R, Reddy M, Oliver N |title=Artificial Pancreas: Current Progress and Future Outlook in the Treatment of Type 1 Diabetes |journal=Drugs |volume=79 |issue=10 |pages=1089–1101 |date=July 2019 |pmid=31190305 |doi=10.1007/s40265-019-01149-2 |hdl=10044/1/71348 |hdl-access=free |s2cid=186207231}}</ref> ===Modeli bolesti=== Različiti [[modelni organizam|životinjski modeli]] bolesti koriste se za razumijevanje patogeneze i etiologije dijabetesa tipa 1. Danas dostupni modeli dijabetesa tipa 1 mogu se podijeliti na spontano autoimunske, hemijski inducirane, virusom inducirane i genetički inducirane..<ref name=":1">{{cite book |title=Animal models of diabetes: methods and protocols |publisher=Humana Press |date=2020 |vauthors=King AJ |isbn=978-1-0716-0385-7 |location=New York, NY |oclc=1149391907}}{{page needed|date=October 2022}}</ref> Miš [[NOD miševi|negojazni dijabetičari]] (NOD) je najšire proučavani model dijabetesa tipa 1.<ref name=":1"/> To je [[inbred soj]] koji spontano razvija dijabetes tipa 1 kod 30–100% ženki miševa, ovisno o uvjetima smještaja.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|loc="Životinjski modeli"}} Dijabetes kod NOD miševa uzrokovan je nekoliko gena, prvenstveno genima [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] uključenim u [[prezentacija antigena| prezentaciju antigena]].{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Poput dijabetičara, NOD-[[miševi]] razvijaju autoantitijela u otočićima i upalu u otočićima, nakon čega slijedi smanjena proizvodnja insulina i hiperglikemija.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}}<ref>{{cite web |title=NOD/ShiLtJ |publisher=The Jackson Laboratory |url=https://www.jax.org/strain/001976 |access-date=18. januar 2022.}}<ref> Neke karakteristike ljudskog dijabetesa su preuveličane kod NOD miševa, naime, miševi imaju težu upalu Langerhansovih otočića od ljudi i imaju mnogo izraženiju spolnu pristranost, pri čemu ženke razvijaju dijabetes mnogo češće od mužjaka.{{sfn|Atkinson|Mcgill|Dassau|Laffel|2020|}} Kod NOD miševa, početak insulitisa javlja se u dobi od 3–4 sedmice. [[Langerhansovi otočići]] infiltrirani su CD4+, CD8+ [[T-limfocit]]ima, [[NK-ćelija]]ma, [[B-limfocit]]ima, [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]], [[makrofag]]ima i [[neutrofil]]ima, slično procesu bolesti kod ljudi.<ref name=":2">{{cite journal |vauthors=Pandey S, Dvorakova MC |title=Future Perspective of Diabetic Animal Models |journal=Endocrine, Metabolic & Immune Disorders Drug Targets |volume=20 |issue=1 |pages=25–38 |date=2020-01-07 |pmid=31241444 |doi=10.2174/1871530319666190626143832 |pmc=7360914}}</ref> Pored spola, uslovi uzgoja, sastav crijevnog [[mikrobiom]]a ili ishrana takođe utiču na pojavu dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Chen D, Thayer TC, Wen L, Wong FS |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Autoimmune Diabetes: The Nonobese Diabetic (NOD) Mouse |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=87–92 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |veditors=King AJ |place=New York, NY |pmid=32180187 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_6 |pmc=8253669}}</ref> BioBreeding Diabetes-Prone (BB) pacov je još jedan široko korišten spontani eksperimentalni model za T1D. Početak dijabetesa javlja se kod čak 90% jedinki (bez obzira na spol) u dobi od 8–16 sedmica.<ref name=":2"/> Tokom insulitisa, otočići pankreasa su infiltrirani [[T-limfocit]]ima, B- limfocitima, [[makrofag]]ima i [[NK-ćelija]]ma, s razlikom u odnosu na ljudski tok insulitisa što su CD4+ T-limfociti značajno smanjeni, a CD8+ T-limfociti gotovo da i ne postoje. Spomenuta limfopenija je glavni nedostatak ovog modela. Bolest karakterizira [[hiperglikemija]], [[hipoinsulinemija]], gubitak težine, [[ketonurija]] i potreba za insulinskom terapijom za preživljavanje.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/> BB-pacovi koriste se za proučavanje genetičkih aspekata T1D-a, a koriste se i za intervencijske studije i studije dijabeteske nefropatije.<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Lenzen S, Arndt T, Elsner M, Wedekind D, Jörns A |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Rat Models of Human Type 1 Diabetes |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=69–85 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180186 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_5 |s2cid=212741496}}</ref> Pacovi LEW-1AR1/-iddm potiču od kongenitalnih Lewis pacova i predstavljaju rjeđi spontani model za dijabetes tipa 1. Ovi pacovi razvijaju dijabetes u dobi od oko 8–9 sedmica bez razlika u spolu, za razliku od NOD-miševa..<ref>{{cite journal |vauthors=Al-Awar A, Kupai K, Veszelka M, Szűcs G, Attieh Z, Murlasits Z, Török S, Pósa A, Varga C |title=Experimental Diabetes Mellitus in Different Animal Models |journal=Journal of Diabetes Research |volume=2016 |date=2016 |pmid=27595114 |doi=10.1155/2016/9051426 |doi-access=free |pmc=4993915}}</ref> In LEW mice, diabetes presents with hyperglycemia, glycosuria, ketonuria, and polyuria.<ref>{{cite journal |vauthors=Lenzen S, Tiedge M, Elsner M, Lortz S, Weiss H, Jörns A, Klöppel G, Wedekind D, Prokop CM, Hedrich HJ |title=The LEW.1AR1/Ztm-iddm rat: a new model of spontaneous insulin-dependent diabetes mellitus |journal=Diabetologia |volume=44 |issue=9 |pages=1189–1196 |date=September 2001 |pmid=11596676 |doi=10.1007/s001250100625 |doi-access=free}}</ref><ref name=":2"/> Prednost modela je progresija predijabetesne faze, koja je vrlo slična ljudskoj bolesti, s infiltracijom otočića imunskim ćelijama, otprilike sedmicu dana prije nego što se uoči [[hiperglikemija]]. Ovaj model je pogodan za intervencijske studije ili za traženje prediktivnih [[biomarker]]a. Također je moguće promatrati pojedinačne faze infiltracije pankreasa imunskim ćelijama. Prednost kongenih LEW miševa je također dobra održivost nakon manifestacije T1D-a (u usporedbi s NOD miševima i BB pacovima).<ref name=":3">{{cite journal |vauthors=Lenzen S |title=Animal models of human type 1 diabetes for evaluating combination therapies and successful translation to the patient with type 1 diabetes |journal=Diabetes/Metabolism Research and Reviews |volume=33 |issue=7 |date=October 2017 |pmid=28692149 |doi=10.1002/dmrr.2915 |s2cid=34331597}}</ref> ====Hemijski inducirano==== Hemijski spojevi aloksan i [[streptozotocin]] (STZ) koriste se često za izazivanje dijabetesa i uništavanje β-ćelija u [[modelni organizam|mišjim/pacovskim životinjskim modelima]].<ref name=":2"/> U oba slučaja, to je citotoksični analog glukoze, koji prolazi kroz GLUT2 transport i akumulira se u β-ćelijama, uzrokujući njihovo uništenje. Hemijski izazvano uništavanje [[beta-ćelija|β-ćelija]] dovodi do smanjene proizvodnje insulina, hiperglikemije i gubitka težine kod eksperimentalne životinje.<ref>{{cite journal |vauthors=Radenković M, Stojanović M, Prostran M |title=Experimental diabetes induced by alloxan and streptozotocin: The current state of the art |journal=Journal of Pharmacological and Toxicological Methods |volume=78 |pages=13–31 |date=March 2016 |pmid=26596652 |doi=10.1016/j.vascn.2015.11.004}}</ref> [[modelni organizam|Životinjski modeli]] pripremljeni na ovaj način pogodni su za istraživanje lijekova i terapija za snižavanje šećera u krvi (npr. za testiranje novih insulinskih preparata). Također su najčešće korišteni genetički inducirani model dijabetesa tipa 1, takozvani AKITA miš (izvorno C57BL/6NSIc miš). Razvoj dijabetesa kod AKITA miševa uzrokovan je spontanom [[tačkasta mutacija|tačkastom mutacijom]] u genu Ins2, koji je odgovoran za ispravan sastav insulina u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]]. Smanjena proizvodnja insulina tada je povezana s hiperglikemijom, polidipsijom i [[poliuruja|poliurijom]]. Ako se teški dijabetes razvije u roku od 3–4 sedmice, AKITA miševi preživljavaju najviše 12 sedmica bez intervencije liječenja. Opis etiologije bolesti pokazuje da, za razliku od spontanih modela, rane faze bolesti nisu praćene [[insulitis]]om.<ref>{{cite book |vauthors=Salpea P, Cosentino C, Igoillo-Esteve M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=A Review of Mouse Models of Monogenic Diabetes and ER Stress Signaling |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=55–67 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180185 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_4 |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/326378 |s2cid=212740474}}</ref> AKITA miševi koriste se za testiranje lijekova usmjerenih na smanjenje stresa endoplazmatskog retikuluma, za testiranje transplantacije [[Langerhansovi otočići|otočića]] i za proučavanje komplikacija povezanih s dijabetesom poput nefropatije, simpatičke autonomnske neuropatije i vaskularnih bolesti<ref name=":2"/><ref>{{cite book |vauthors=Chang JH, Gurley SB |chapter=Assessment of Diabetic Nephropathy in the Akita Mouse |title=Animal Models in Diabetes Research |series=Methods in Molecular Biology |volume=933 |pages=17–29 |date=2012 |publisher=Humana Press |isbn=978-1-62703-067-0 |veditors=Hans-Georg J, Hadi AH, Schürmann A |place=Totowa, NJ |pmid=22893398 |doi=10.1007/978-1-62703-068-7_2}}</ref> za testiranje transplantacijskih terapija. Njihova prednost je uglavnom niska cijena; nedostatak je [[citotoksičnost]] hemijskih spojeva.<ref>{{cite book |vauthors=King AJ, Estil Les E, Montanya E |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Use of Streptozotocin in Rodent Models of Islet Transplantation |series=Methods in Molecular Biology |volume=2128 |pages=135–147 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180191 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_10 |s2cid=212739708}}</ref> ====Genetički inducirani==== Dijabetes tipa 1 (T1D) je multifaktorijalna [[autoimunska bolest]] sa snažnom genetičkom komponentom. Iako faktori okoline također imaju značajnu ulogu, genetička predispozicija za T1D je dobro utvrđena, s nekoliko gena i lokusa uključenih u razvoj bolesti. Najznačajniji genetički doprinos T1D-u dolazi iz regije [[HLA|ljudskog leukocitnog antigena (HLA)]] na [[hromosom 6|hromosomu 6, sekvenca p21]].<ref>{{cite journal |last1=Sia |first1=Charles |last2=Weinem |first2=Michael |title=The role of HLA class I gene variation in autoimmune diabetes |date=2005 |journal=The Review of Diabetic Studies |volume=2 |issue=2 |pages=97–109 |issn=1614-0575 |pmid=17491685 |doi=10.1900/RDS.2005.2.97 |doi-broken-date=12 July 2025 |pmc=1783552}}</ref> Geni [[HLA]] klase II, posebno '''[[HLA-DR]]''' i '''[[HLA-DQ]]''', najjače su genetičke determinante rizika od dijabetesa tipa 1. Specifične kombinacije [[alela]] kao što su '''HLA-[[DR3-DQ2]]''' i '''[[HLA-DR4-DQ8]]]''' povezane su s većim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 1.<ref name="Todd 457–467">{{cite journal |last=Todd |first=John A. |title=Etiology of type 1 diabetes |date=2010-04-23 |journal=Immunity |volume=32 |issue=4 |pages=457–467 |issn=1097-4180 |pmid=20412756 |doi=10.1016/j.immuni.2010.04.001 |doi-access=free }}</ref> Pojedinci koji nose oba ova [[haplotip]]a ([[heterozigot]]ni DR3/DR4) imaju još veći rizik. Smatra se da ove HLA varijante utiču na sposobnost imunskog sistema da razlikuje vlastite i tuđe antigene, što dovodi do autoimunskog uništavanja beta-ćelija [[pankreas|gušterače]].<ref>{{cite journal |last=Roep |first=Bart O. |title=The role of T-cells in the pathogenesis of Type 1 diabetes: from cause to cure |date=March 2003 |journal=Diabetologia |volume=46 |issue=3 |pages=305–321 |issn=0012-186X |pmid=12687328 |doi=10.1007/s00125-003-1089-5 }}</ref> Suprotno tome, neki [[HLA]] [[haplotip]]ovi, kao što je '''HLA-DR15-DQ6''', povezani su sa zaštitom od dijabetesa tipa 1, što ukazuje na to da varijacije u ovim genima povezanim s imunskim sistemom mogu ili predisponirati ili zaštititi od bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Noble |first1=Janelle A. |last2=Erlich |first2=Henry A. |title=Genetics of type 1 diabetes |date=January 2012 |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=2 |issue=1 |issn=2157-1422 |pmid=22315720 |doi=10.1101/cshperspect.a007732 |pmc=3253030}}</ref> Pored HLA, više gena koji nisu HLA povezani su s predispozicijom za dijabetes tipa 1. [[GWAS| Studije asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirale su preko 50 lokusa povezanih s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Struan F. A. |last2=Hakonarson |first2=Hakon |title=Genome-wide association studies in type 1 diabetes |date=April 2009 |journal=Current Diabetes Reports |volume=9 |issue=2 |pages=157–163 |issn=1539-0829 |pmid=19323961 |doi=10.1007/s11892-009-0026-5 }}</ref> Neki od najznačajnijih gena uključuju: * '''[[INS]]''': Gen za insulin (INS) na [[hromosom 11|hromosomu 11]]m sekvenca p15, jedan je od najranije identifikovanih gena koji nisu [[HLA]] povezani sa dijabetesom tipa 1. [[VNTR|Polimorfizam varijabilnog broja tandemskih ponavljanja]] (VNTR) u promotorskoj regiji gena za insulin utiče na njegovu ekspresiju u [[timus]]u, pri čemu određeni [[alel]]i smanjuju sposobnost razvoja imunotolerancije na insulin, ključni autoantigen kod dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite journal |title=Genetics of Type 1 Diabetes |date=2011 |journal=Clinical Chemistry |volume=57 |issue=2 |pages=176–185 |vauthors=Steck AK, Rewers MJ |pmid=21205883 |doi=10.1373/clinchem.2010.148221 |pmc=4874193}}</ref> * '''[[PTPN22]]''': Ovaj gen kodira protein [[tirozin]]-[[fosfataza|fosfatazu]] uključenu u signalizaciju T-ćelijskih receptora. Uobičajeni [[jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), '''R620W''', u genu PTPN22 povezan je s povećanim rizikom od dijabetesa tipa 1 i drugih autoimunskih bolesti, što ukazuje na njegovu ulogu u modulaciji [[imunski odgovor| imunskog odgovora]].<ref>{{cite journal |last1=Vang |first1=Torkel |last2=Miletic |first2=Ana V. |last3=Bottini |first3=Nunzio |last4=Mustelin |first4=Tomas |title=Protein tyrosine phosphatase PTPN22 in human autoimmunity |date=September 2007 |journal=Autoimmunity |volume=40 |issue=6 |pages=453–461 |issn=0891-6934 |pmid=17729039 |doi=10.1080/08916930701464897 }}</ref> * '''[[IL2RA]]''': Gen za [[interleukin]]-2 receptor alfa (IL2RA), koji se nalazi na [[hromosom| hromosomu 10, sekvenca p15]], ima ključnu ulogu u regulaciji imunotolerancije i aktivaciji [[T-ćelija]]. Varijante u IL2RA utiču na podložnost dijabetesu tipa 1, mijenjajući funkciju regulatornih T-ćelija, koje pomažu u održavanju imunske [[homeostaza|homeostaze]].<ref>{{cite journal |last1=Garg |first1=Garima |last2=Tyler |first2=Jennifer R. |last3=Yang |first3=Jennie H. M. |last4=Cutler |first4=Antony J. |last5=Downes |first5=Kate |last6=Pekalski |first6=Marcin |last7=Bell |first7=Gwynneth L. |last8=Nutland |first8=Sarah |last9=Peakman |first9=Mark |last10=Todd |first10=John A. |last11=Wicker |first11=Linda S. |last12=Tree |first12=Timothy I. M. |title=Type 1 diabetes-associated IL2RA variation lowers IL-2 signaling and contributes to diminished CD4+CD25+ regulatory T cell function |date=2012-05-01 |journal=Journal of Immunology |volume=188 |issue=9 |pages=4644–4653 |issn=1550-6606 |pmid=22461703 |doi=10.4049/jimmunol.1100272 |pmc=3378653}}</ref> * '''[[CTLA4]]''': Gen CTLA4 (citostatični protein 4 povezan s [[T-limfocit]]ima) je još jedan gen povezan s [[imunski sistem|imunskim sistemom]] dijabetesa tipa 1. CTLA4 djeluje kao negativni regulator aktivacije T-ćelija, a određene varijante povezane su s oštećenom imunskom regulacijom i većim rizikom od [[autoimunost]]i. Dijetets tipa 1 se smatra [[poligensko nasljeđivanje|poligenskom bolešću]], što znači da više gena doprinosi njenom razvoju. Dok pojedinačni geni daju različite stepene rizika, kombinacija nekoliko genetičkih faktora, zajedno s okidačima iz okoline, na kraju dovodi do pojave bolesti.<ref>{{citation |last1=Dean |first1=Laura |title=Genetic Factors in Type 1 Diabetes |date=2004-07-07 |work=The Genetic Landscape of Diabetes [Internet] |publisher=National Center for Biotechnology Information (US) |language=en |last2=McEntyre |first2=Jo |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1662/ |access-date=2024-10-20}}</ref> Family studies show that T1D has a relatively high heritability, with siblings of affected individuals having about a 6–10% risk of developing the disease, compared to a 0.3% risk in the general population.<ref>{{cite journal |last1=Leslie |first1=R. David |last2=Evans-Molina |first2=Carmella |last3=Freund-Brown |first3=Jacquelyn |last4=Buzzetti |first4=Raffaella |last5=Dabelea |first5=Dana |last6=Gillespie |first6=Kathleen M. |last7=Goland |first7=Robin |last8=Jones |first8=Angus G. |last9=Kacher |first9=Mark |last10=Phillips |first10=Lawrence S. |last11=Rolandsson |first11=Olov |last12=Wardian |first12=Jana L. |last13=Dunne |first13=Jessica L. |title=Adult-Onset Type 1 Diabetes: Current Understanding and Challenges |date=November 2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=11 |pages=2449–2456 |issn=1935-5548 |pmid=34670785 |doi=10.2337/dc21-0770 |pmc=8546280}}</ref> Na rizik od dijabetesa tipa 1 također utiče prisustvo oboljelih srodnika prvog stepena. Naprimjer, djeca očeva s dijabetesom tipa 1 imaju veći rizik od razvoja bolesti u usporedbi s djecom majki s dijabetesom tipa 1. Monozigotni (identični) blizanci imaju stopu podudarnosti od oko 30–50%, što naglašava važnost i genetičkih i okolišnih faktora u nastanku bolesti.<ref name="Todd 457–467"/> Nedavna istraživanja su se također usredotočila na ulogu [[epigenetika|epigenetike]] i [[interakcija gena]] i okoline u razvoju dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |last1=Xie |first1=Zhiguo |last2=Chang |first2=Christopher |last3=Huang |first3=Gan |last4=Zhou |first4=Zhiguang |title=Epigenetics in Allergy and Autoimmunity |date=2020 |chapter=The Role of Epigenetics in Type 1 Diabetes |chapter-url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32445098/ |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1253 |pages=223–257 |issn=0065-2598 |isbn=978-981-15-3448-5 |pmid=32445098 |doi=10.1007/978-981-15-3449-2_9}}</ref> Smatra se da faktori okoline poput virusnih [[infekcija]], prehrane u ranom djetinjstvu i sastava crijevnog [[mikrobiom]]a pokreću autoimunski proces kod genetički predisponiranih osoba.<ref>{{cite journal |title=Environmental Factors Associated With Type 1 Diabetes |date=2019 |journal=Frontiers in Endocrinology |volume=10 |vauthors=Esposito S, Toni G, Tascini G, Santi E, Berioli MG, Principi N |pmid=31555211 |doi=10.3389/fendo.2019.00592 |doi-access=free |pmc=6722188}}</ref> Epigenetičke modifikacije, poput [[metilacija DNK|metilacije DNK]] i modifikacije [[histon]]a, mogu uticati na ekspresiju gena, kao odgovor na ove okolišne okidače, dodatno modulirajući rizik od razvoja dijabetesa tipa 1. Iako je postignut veliki napredak u razumijevanju genetičke osnove dijabetesa tipa 1, tekuća istraživanja imaju za cilj razotkriti složenu interakciju između genetičke predispozicije, imunske regulacije i uticaja okoline koji doprinose [[patogeneza|patogenezi]] bolesti.<ref>{{cite journal |last1=Mittal |first1=Rahul |last2=Camick |first2=Nathanael |last3=Lemos |first3=Joana R. N. |last4=Hirani |first4=Khemraj |title=Gene-environment interaction in the pathophysiology of type 1 diabetes |date=2024-01-26 |journal=Frontiers in Endocrinology |language=English |volume=15 |issn=1664-2392 |pmid=38344660 |doi=10.3389/fendo.2024.1335435 |doi-access=free |pmc=10858453}}</ref> ====Virusno inducirani==== Virusne infekcije imaju ulogu u razvoju nekoliko [[autoimunska bolest|autoimunskih bolesti]], uključujući dijabetes tipa 1. Međutim, mehanizmi kojima su virusi uključeni u indukciju dijabetesa tipa 1 nisu u potpunosti shvaćeni. Modeli izazvani virusima koriste se za proučavanje etiologije i patogeneze bolesti, posebno mehanizama kojima faktori okoline doprinose ili štite od pojave dijabetesa tipa 1.<ref>{{cite book |vauthors=Christoffersson G, Flodström-Tullberg M |title=Animal Models of Diabetes |chapter=Mouse Models of Virus-Induced Type 1 Diabetes |volume=2128 |pages=93–105 |date=2020 |publisher=Springer US |isbn=978-1-0716-0384-0 |series=Methods in Molecular Biology |place=New York, NY |veditors=King AJ |pmid=32180188 |doi=10.1007/978-1-0716-0385-7_7 |s2cid=212739248}}</ref> Među najčešće korištenim su [[koksaki virus]], [[virus limfocitnog horiomeningitisa]], [[virus encefalomiokarditisa]] i [[virus Kilham pacova]]. Primjeri životinja izazvanih virusom uključuju NOD miševe zaražene koksaki B4 virusom koji su razvili dijabetes tipa 1 u roku od dvije sedmice.<ref>{{cite journal |vauthors=King AJ |title=The use of animal models in diabetes research |journal=British Journal of Pharmacology |volume=166 |issue=3 |pages=877–894 |date=June 2012 |pmid=22352879 |doi=10.1111/j.1476-5381.2012.01911.x |pmc=3417415}}</ref> ==Reference== {{Reflist}} ==Citieani radovi== {{Refbegin|30em}} * {{cite journal |author=American Diabetes Association |title=6. Glycemic Targets: ''Standards of Medical Care in Diabetes-2021'' |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Suppl 1 |pages=S73–S84 |date=January 2021 |pmid=33298417 |doi=10.2337/dc21-S006 |doi-access=free |s2cid=228087604 |ref={{harvid|American Diabetes Association (6)|2021}}}} * {{cite book |vauthors=Atkinson MA, Mcgill DE, Dassau E, Laffel L |chapter=Type 1 diabetes mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1403–1437}} * {{cite journal |vauthors=Boughton CK, Hovorka R |title=The artificial pancreas |journal=Curr Opin Organ Transplant |volume=25 |issue=4 |pages=336–342 |date=August 2020 |pmid=32618719 |doi=10.1097/MOT.0000000000000786 |s2cid=220326946}} * {{cite book |vauthors=Brownlee M, Aiello LP, Sun JK, Cooper ME, Feldman EL, Plutzky J, Boulton AJ |chapter=Complications of Diabetes Mellitus |title=Williams Textbook of Endocrinology |publisher=Elsevier |date=2020 |pages=1438–1524 |isbn=978-0-323-55596-8}} * {{cite journal |vauthors=Butler AE, Misselbrook D |title=Distinguishing between type 1 and type 2 diabetes |journal=The BMJ |volume=370 |date=August 2020 |pmid=32784223 |doi=10.1136/bmj.m2998 |s2cid=221097632}} * {{cite journal |vauthors=Cashen K, Petersen T |title=Diabetic Ketoacidosis |journal=Pediatr Rev |volume=40 |issue=8 |pages=412–420 |date=August 2019 |pmid=31371634 |doi=10.1542/pir.2018-0231 |s2cid=199381655}} * {{cite journal |vauthors=Dayan CM, Korah M, Tatovic D, Bundy BN, Herold KC |title=Changing the landscape for type 1 diabetes: the first step to prevention |journal=Lancet |volume=394 |issue=10205 |pages=1286–1296 |date=October 2019 |pmid=31533907 |doi=10.1016/S0140-6736(19)32127-0 |s2cid=202575545}} * {{cite journal |vauthors=Dean PG, Kukla A, Stegall MD, Kudva YC |title=Pancreas transplantation |journal=The BMJ |volume=357 |date=April 2017 |pmid=28373161 |doi=10.1136/bmj.j1321 |s2cid=11374615}} * {{cite book |vauthors=Delli AJ, Lernmark A |chapter=Type 1 (insulin-dependent) diabetes mellitus: etiology, pathogenesis, prediction, and prevention |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |pages=672–690 |edition=7 |publisher=Saunders |date=2016 |veditors=Jameson JL |isbn=978-0-323-18907-1}} * {{cite journal |vauthors=DiMeglio LA, Evans-Molina C, Oram RA |title=Type 1 diabetes |journal=Lancet |volume=391 |issue=10138 |pages=2449–2462 |date=June 2018 |pmid=29916386 |doi=10.1016/S0140-6736(18)31320-5 |pmc=6661119}} * {{cite journal |vauthors=Katsarou A, Gudbjörnsdottir S, Rawshani A, Dabelea D, Bonifacio E, Anderson BJ, Jacobsen LM, Schatz DA, Lernmark Å |title=Type 1 diabetes mellitus |journal=Nature Reviews. Disease Primers |volume=3 |date=March 2017 |pmid=28358037 |doi=10.1038/nrdp.2017.16 |s2cid=23127616}} * {{cite journal |vauthors=Norris JM, Johnson RK, Stene LC |title=Type 1 diabetes-early life origins and changing epidemiology |journal=The Lancet. Diabetes & Endocrinology |volume=8 |issue=3 |pages=226–238 |date=March 2020 |pmid=31999944 |doi=10.1016/S2213-8587(19)30412-7 |pmc=7332108}} * {{cite journal |vauthors=Redondo MJ, Steck AK, Pugliese A |title=Genetics of type 1 diabetes |journal=Pediatric Diabetes |volume=19 |issue=3 |pages=346–353 |date=May 2018 |pmid=29094512 |doi=10.1111/pedi.12597 |pmc=5918237}} * {{cite journal |vauthors=Repaske DR |title=Medication-induced diabetes mellitus |journal=Pediatr Diabetes |volume=17 |issue=6 |pages=392–7 |date=September 2016 |pmid=27492964 |doi=10.1111/pedi.12406 |doi-access=free |s2cid=4684512}} * {{cite journal |vauthors=Rickels MR, Robertson RP |title=Pancreatic Islet Transplantation in Humans: Recent Progress and Future Directions |journal=Endocr Rev |volume=40 |issue=2 |pages=631–668 |date=April 2019 |pmid=30541144 |doi=10.1210/er.2018-00154 |pmc=6424003}} * {{cite journal |vauthors=Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C |title=Clinical pancreatic islet transplantation |journal=Nat Rev Endocrinol |volume=13 |issue=5 |pages=268–277 |date=May 2017 |pmid=27834384 |doi=10.1038/nrendo.2016.178 |s2cid=28784928}} * {{cite journal |vauthors=Smith A, Harris C |title=Type 1 diabetes: Management strategies |journal=American Family Physician |date=August 2018 |volume=98 |issue=3 |pages=154–156 |pmid=30215903 |url=https://www.aafp.org/afp/2018/0801/p154.html |access-date=12 January 2022}} * {{cite journal |vauthors=von Scholten BJ, Kreiner FF, Gough SC, von Herrath M |title=Current and future therapies for type 1 diabetes |journal=Diabetologia |volume=64 |issue=5 |pages=1037–1048 |date=May 2021 |pmid=33595677 |doi=10.1007/s00125-021-05398-3 |pmc=8012324}} * {{cite book |chapter=Management of Diabetes in Children |title=Endocrinology: Adult and Pediatric |year=2016 |last1=Wolsdorf |first1=Joseph I. |last2=Garvey |first2=Katharine C. |pages=854–882.e6 |isbn=978-0-323-18907-1 |doi=10.1016/B978-0-323-18907-1.00049-4}} {{Refend}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Diabetes Mellitus Type 1}} * [https://www.niddk.nih.gov/about-niddk/strategic-plans-reports/diabetes-in-america-2nd-edition Diabetes in America, 2nd Edition] (textbook) (PDFs) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425052512/http://diabetes.niddk.nih.gov/dm/pubs/america/contents.htm |date=25 April 2011}} – National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) * [https://diabetesatlas.org/ IDF Diabetes Atlas] * [http://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp Type&nbsp;1 Diabetes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030082136/https://www.diabetes.org/type-1-diabetes.jsp |date=30 October 2009}} at the [[American Diabetes Association]] * [https://diabetesjournals.org/care/issue/42/Supplement_1 ADA's Standards of Medical Care in Diabetes 2019] {{Medicinski izvori | DiseasesDB=3649 | ICD10={{ICD10|E|10||e|10}} | ICD9={{ICD9|250.01}} | OMIM=222100 | MedlinePlus=000305 | eMedicineSubj=med | eMedicineTopic=546 | MeshID=D003922 | Scholia=Q124407 }} {{Dijabetes}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Autoimune bolesti]] [[Kategorija:Vrste dijabetesa]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija:Nasljedne bolesti i poremećaji]] [[Kategorija:Sindromi]] h7ahht97rd0rhb6i2rbgf8vi7197qun Dijabetes melitus tipa 1 0 534875 3848608 2026-05-22T15:07:36Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Dijabetes tipa 1]] 3848608 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Dijabetes tipa 1]] 3nw5j1jsoe44gi7hgp7wq4a26e4nbaz Mladalački dijabetes 0 534877 3848612 2026-05-22T15:09:55Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Dijabetes tipa 1]] 3848612 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Dijabetes tipa 1]] 3nw5j1jsoe44gi7hgp7wq4a26e4nbaz Insulinom regulirana aminopeptidaza 0 534879 3848633 2026-05-22T16:16:53Z Genetičar 181151 Nova stranica: {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} {{Infokutija gen|Name=IRAP|Alt Names="cystinyl aminopeptidase", " placental leucine aminopeptidase"|Symbol=IRAP|AltSymbol=IRAP, CAP, P-LAP, PLAP|EntrezGene=4012 (Human), 240028 (Mouse)|HGNCid=HGNC:6656|OMIM=151300 (https://omim.org/entry/151300)|MGI=2387123 (http://www.informatics.jax.org/marker/MGI:2387123)|PDB=PDBe, RCSB, List of PDB codes (4PJ6, 4P8Q, 4Z7I, 5C97)|RefSeq (nucleotide)=(Human) NM_175920, NM_005575 (Mo... 3848633 wikitext text/x-wiki {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=6}} {{Infokutija gen|Name=IRAP|Alt Names="cystinyl aminopeptidase", " placental leucine aminopeptidase"|Symbol=IRAP|AltSymbol=IRAP, CAP, P-LAP, PLAP|EntrezGene=4012 (Human), 240028 (Mouse)|HGNCid=HGNC:6656|OMIM=151300 (https://omim.org/entry/151300)|MGI=2387123 (http://www.informatics.jax.org/marker/MGI:2387123)|PDB=PDBe, RCSB, List of PDB codes (4PJ6, 4P8Q, 4Z7I, 5C97)|RefSeq (nucleotide)=(Human) NM_175920, NM_005575 (Mouse) NM_172827|RefSeq (protein)=(Human)NP_787116 , NP_005566 (Mouse) NP_766415 |UniProt (human)(mouse)=Human: Q9UIQ6 Mouse: Q8C129|AlphaFold=(Human)AF-Q9UIQ6-F1 (https://alphafold.ebi.ac.uk/entry/Q9UIQ6), (Mouse) Q8C129 (https://alphafold.ebi.ac.uk/entry/Q8C129)|ECnumber=3.4.11.3 Expasy (http://enzyme.expasy.org/EC/3.4.11.3)|(human)Chromosome=5|(human) Arm=q|(human) Band=15 (96.94 - 97.04 Mb) (https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?org=Human&db=hg38&position=chr5:96935394-97037513)|(mouse) Chromosome=17|(mouse) Arm=q|(mouse) Band=A3.2 (17.74 -17.85 Mb) (https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?org=Mouse&db=mm0&position=chr17:17741672-17845312)}} '''Insulinom regulirana aminopeptidaza''' (IRAP) je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''LNPEP''' (leucil i cistinil aminopeptidaza), sa [[hromosom 5|hromosoma 5, sekvenca 5q15]]. IRAP je [[transmembranski protein]] tipa II koji pripada potporodici [[oksitocinaza]], M1 [[aminopeptidaza]], zajedno s ERAP1 i ERAP2. Također je poznat kao oksitocinaza, leucil i cistinil aminopeptidaza, placentalna [[leucin]]-aminopeptidaza (P-LAP), cistinil-aminopeptidaza (CAP) i [[vazopresinaza]]. IRAP eksprimira se u različitim tipovima ćelija, uglavnom smještenim u specijaliziranim reguliranim [[endosom]]ima, koji se mogu regrutirati na površinu ćelije nakon aktivacije receptora specifičnog za tip ćelije. == Biologija / Funkcije == Funkcije IRAP-a zavise od tipa ćelije i vanćelijskog okruženja. Naprimjer, u [[adipocit]]ima i [[miocit|mišićnim ćelijama]], IRAP je glavna komponenta [[GLUT4|Glut4]]<nowiki/>[[vezikula]] za skladištenje (GSV) i reguliše promet GSV-a kao odgovor na signalizaciju [[insulin]]skog receptora. Promjena regrutacije IRAP-a na površini ćelije, kao što je uočeno kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]], oštećuje unos glukoze, blokiranjem prometa transportera glukoze tipa 4 (Glut4) na ćelijskoj membrani. Ovaj dokaz je u osnovi centralne funkcije aminopeptidaze u ovoj bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Keller SR | title = Role of the insulin-regulated aminopeptidase IRAP in insulin action and diabetes | journal = Biological & Pharmaceutical Bulletin | volume = 27 | issue = 6 | pages = 761–764 | date = June 2004 | pmid = 15187412 | doi = 10.1248/bpb.27.761 | doi-access = free }}</ref> IRAP cijepa nekoliko [[hormon]]a, vazoaktivnih peptida i neuropeptida kao što su [[oksitocin]], [[somatostatin]], [[holecistokinin]], [[angiotenzin|angiotenzin III]] (Ang), [[bradikinin|Lys-bradikinin]], [[vazopresin|argininski vazopresin]], [[enkefalin|Met– i Leu-enkefalin]], [[neurokinin A]] i [[dinorfin A]].<ref>{{cite journal | vauthors = Herbst JJ, Ross SA, Scott HM, Bobin SA, Morris NJ, Lienhard GE, Keller SR | title = Insulin stimulates cell surface aminopeptidase activity toward vasopressin in adipocytes | journal = The American Journal of Physiology | volume = 272 | issue = 4 Pt 1 | pages = E600–E606 | date = April 1997 | pmid = 9142880 | doi = 10.1152/ajpendo.1997.272.4.e600 }}</ref> Većina njih ima primarne funkcije u razvoju nervnih poremećaja, uključujući [[shizofrenija|shizofreniju]] i [[poremećaj pamćenja|poremećaje pamćenja]].[<ref>{{cite journal | vauthors = Bernstein HG, Müller S, Dobrowolny H, Wolke C, Lendeckel U, Bukowska A, Keilhoff G, Becker A, Trübner K, Steiner J, Bogerts B | title = Insulin-regulated aminopeptidase immunoreactivity is abundantly present in human hypothalamus and posterior pituitary gland, with reduced expression in paraventricular and suprachiasmatic neurons in chronic schizophrenia | journal = European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience | volume = 267 | issue = 5 | pages = 427–443 | date = August 2017 | pmid = 28035472 | doi = 10.1007/s00406-016-0757-7 }}</ref> Nadalje, promjena u nivoima neuropeptida, zbog deregulacije IRAP-a, čini se da je jedan od mehanizama koji utiču na procese [[učenje|učenja]] i kognitivnih procesa, što ističe fundamentalnu funkciju IRAP-a i kod poremećaja [[pamćenje|pamćenja]].<ref>{{cite journal | vauthors = Yeatman HR, Albiston AL, Burns P, Chai SY | title = Forebrain neurone-specific deletion of insulin-regulated aminopeptidase causes age related deficits in memory | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 136 | pages = 174–182 | date = December 2016 | pmid = 27713012 | doi = 10.1016/j.nlm.2016.09.017 }}</ref> U mozgu, IRAP je glavni receptor Ang IV, esencijalne komponente [[renin-angiotenzinski sistem|renin-angiotenzinskog sistema]] za koji je dokazano da ima neuroprotektivni učinak.<ref>{{cite journal | vauthors = Royea J, Hamel E | title = Brain angiotensin II and angiotensin IV receptors as potential Alzheimer's disease therapeutic targets | journal = GeroScience | volume = 42 | issue = 5 | pages = 1237–1256 | date = October 2020 | pmid = 32700176 | pmc = 7525853 | doi = 10.1007/s11357-020-00231-y }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sun X, Deng Y, Fu X, Wang S, Duan R, Zhang Y | title = AngIV-Analog Dihexa Rescues Cognitive Impairment and Recovers Memory in the APP/PS1 Mouse via the PI3K/AKT Signaling Pathway | journal = Brain Sciences | volume = 11 | issue = 11 | page = 1487 | date = November 2021 | pmid = 34827486 | pmc = 8615599 | doi = 10.3390/brainsci11111487 | doi-access = free }}</ref> Ovi dokazi su podstakli istraživanje razvoja analoga sa visokom IRAP selektivnošću, koji pokazuju potencijal u poboljšanju pamćenja, vaskularnoj regulaciji i antikonvulzivnim/antiepileptogenim efektima.<ref>{{cite journal | vauthors = Demaegdt H, Gard P, De Backer JP, Lukaszuk A, Szemenyei E, Tóth G, Tourwé D, Vauquelin G | title = Binding of "AT4 receptor" ligands to insulin regulated aminopeptidase (IRAP) in intact Chinese hamster ovary cells | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 339 | issue = 1–2 | pages = 34–44 | date = June 2011 | pmid = 21457753 | doi = 10.1016/j.mce.2011.03.005 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00708531/file/PEER_stage2_10.1016%252Fj.mce.2011.03.005.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nikolaou A, Van den Eynde I, Tourwé D, Vauquelin G, Tóth G, Mallareddy JR, Poglitsch M, Van Ginderachter JA, Vanderheyden PM | title = [3H]IVDE77, a novel radioligand with high affinity and selectivity for the insulin-regulated aminopeptidase | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 702 | issue = 1–3 | pages = 93–102 | date = February 2013 | pmid = 23376157 | doi = 10.1016/j.ejphar.2013.01.026 }}</ref> Ovi analozi su proučavani za [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]], pokazujući poboljšanu stabilnost i prodiranje u [[mozak]], snažan afinitet vezivanja za ciljane receptore i pozitivne efekte na kognitivne funkcije i neuroprotekciju kod [[modelni organizam|životinjskih modela]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wright JW, Kawas LH, Harding JW | title = The development of small molecule angiotensin IV analogs to treat Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Progress in Neurobiology | volume = 125 | pages = 26–46 | date = February 2015 | pmid = 25455861 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2014.11.004 }}</ref> Također je utvrđeno da inhibitori IRAP-a djeluju protiv [[vazokonstrikcija|vazokonstrikcije]], izazvane acetilholinom ''[[in vivo]]'', što naglašava ulogu IRAP-a u modulaciji vaskularne funkcije.<ref>{{cite journal | vauthors = El-Hawli A, Qaradakhi T, Hayes A, Rybalka E, Smith R, Caprnda M, Opatrilova R, Gazdikova K, Benckova M, Kruzliak P, Zulli A | title = IRAP inhibition using HFI419 prevents moderate to severe acetylcholine mediated vasoconstriction in a rabbit model | journal = Biomedicine & Pharmacotherapy | volume = 86 | pages = 23–26 | date = February 2017 | pmid = 27936390 | doi = 10.1016/j.biopha.2016.11.142 }}</ref> [[delecija (genetika)|Delecija]] IRAP-a smanjuje osjetljivost na [[epilepsijski napad|napade]] izazvane pentilentetrazolom kod miševa, što ukazuje na njegov potencijal kao terapijske mete za epilepsiju. IRAP ima važnu ulogu u regulaciji [[imunski sistem|imunskog sistema]]. Slično ERAP1 i ERAP2, IRAP je u stanju da skrati [[N-terminal]]ni dio antigenih peptida, smanjujući njihovu dužinu na 8–10 [[aminokiselina]], što je optimalna dužina za vezivanje za [[MHC]] klasu I. Za razliku od ERAP1 i ERAP2, nema dokaza o skraćivanju [[antigen]]ih [[peptid]]a, posredovanom IRAP-om u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]] za prezentaciju MHC-I direktnim putem. S druge strane, IRAP ima primarnu funkciju u unakrsnoj prezentaciji. Ovdje aminopeptidaza skraćuje unakrsno prezentirane peptide u specifičnom [[endosom]]skom odjeljku, opisanom u dendritičnim ćelijama,<ref name="Saveanu_2009">{{cite journal | vauthors = Saveanu L, Carroll O, Weimershaus M, Guermonprez P, Firat E, Lindo V, Greer F, Davoust J, Kratzer R, Keller SR, Niedermann G, van Endert P | title = IRAP identifies an endosomal compartment required for MHC class I cross-presentation | journal = Science | volume = 325 | issue = 5937 | pages = 213–217 | date = July 2009 | pmid = 19498108 | doi = 10.1126/science.1172845 | bibcode = 2009Sci...325..213S }}</ref> prije njihovog učitavanja na molekule MHC klase I povezane s IRAP-om. IRAP stabilizira određeni tip reguliranih ranih endosoma u kojima se nalazi. Stabilnost ovih endosoma ključna je za put unakrsne prezentacije u [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]] i regulira nekoliko endosomanih signalnih puteva ([[T-ćelijski receptor|TCR]], [[Toll-liki receptor 9|TLR9]], [[faktor tumorske nekroze|TNFα]], [[interleukin 6|IL-6]]) u drugim tipovima imunskih ćelija. U [[T-ćelija]]ma, IRAP regulira promet TCD3ζ lanaca, koji se regrutuju u IRAP intraćelijske vezikule, kao i endosomnu signalizaciju putem TCR-kompleksa.<ref name="Baldari_2021">{{Cite report | vauthors = Baldari CT, Onnis A |date=2021 |work = Faculty Opinions Recommendation | title = IRAP-dependent endosomal T cell receptor signalling is essential for T cell responses. |doi=10.3410/f.738064950.793586214 |doi-access=free }}</ref> Smanjenje IRAP-a povećava nivoe TCR-a na površini ćelije, što, međutim, pokazuje defektnu signalizaciju. Druge studije pokazale su da IRAP reguliše aktivaciju [[Toll-liki receptor|Toll-likog receptora]] 9 (TLR9) odgađanjem sazrijevanja endosoma koji sadrže TLR9 u [[lizosom]]e i, kao posljedicu, ograničavanjem cijepanja i aktivacije TLR9.<ref>{{cite journal | vauthors = Babdor J, Descamps D, Adiko AC, Tohmé M, Maschalidi S, Evnouchidou I, Vasconcellos LR, De Luca M, Mauvais FX, Garfa-Traore M, Brinkmann MM, Chignard M, Manoury B, Saveanu L | title = IRAP<sup>+</sup> endosomes restrict TLR9 activation and signaling | journal = Nature Immunology | volume = 18 | issue = 5 | pages = 509–518 | date = May 2017 | pmid = 28319098 | doi = 10.1038/ni.3711 | hdl = 10033/621226 | hdl-access = free }}</ref> Konačno, IRAP ima važnu ulogu u lučenju proupalnih [[citokin]]a TNFα i IL-6 od strane [[mastocit]]a. U odsustvu IRAP-a, transport vezikula koje sadrže TNFα i IL-6 od [[Golgijev aparat|Golgijevog aparata]] do [[plazmamembrana]] je otežan.<ref>{{cite journal | vauthors = Weimershaus M, Carvalho C, Rignault R, Waeckel-Enee E, Dussiot M, van Endert P, Maciel TT, Hermine O | title = Mast cell-mediated inflammation relies on insulin-regulated aminopeptidase controlling cytokine export from the Golgi | journal = The Journal of Allergy and Clinical Immunology | volume = 151 | issue = 6 | pages = 1595–1608.e6 | date = June 2023 | pmid = 36708814| biorxiv = 10.1101/2022.01.21.477149 |doi=10.1016/j.jaci.2023.01.014| doi-access = free }}</ref> == Genetika / Klinički značaj == === Lokacija gena === IRAP je kodiran genom ''LNPEP'' (leucil i cistinil aminopeptidaza), koji se nalazi na hromosomu ''5q15.'' Ovaj gen je dug ~75 kb i sastoji se od 18 [[egzon]]na i 17 [[intron]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Venema WJ, Hiddingh S, van Loosdregt J, Bowes J, Balliu B, de Boer JH, Ossewaarde-van Norel J, Thompson SD, Langefeld CD, de Ligt A, van der Veken LT, Krijger PH, de Laat W, Kuiper JJ | title = A cis-regulatory element regulates ERAP2 expression through autoimmune disease risk SNPs | journal = Cell Genomics | volume = 4 | issue = 1 | article-number = 100460 | date = January 2024 | biorxiv= 10.1101/2023.03.03.530973 |doi=10.1016/j.xgen.2023.100460| pmid = 38190099 | pmc = 10794781 }}</ref> Prema Ensembl.org, ''LNPEP'' ima pet transkripata, ali samo jednu glavnu eksprimiranu [[izoforma|izoformu]] (NM_005575.3). === SNP-ovi === Među različitim genetičkim varijantama koje su do sada identificirane, nekoliko [[jednonukleotidni polimorfizam|varijante jednog nukleotida]] povezano je s bolestima. Velika većina jednonukleotidnih varijanti u ''LNPEP'' su intronske; dio su proširenog [[haplotip]]a koji funkcionira kao transkripcijski pojačivač susjednog gena ''ERAP2'', ali ne regulira ekspresiju ''LNPEP''. U stvari, u usporedbi s članovima porodice M1-aminopeptidaza ''ERAP1'' i ''ERAP2, LNPEP'' pokazuje nisku toleranciju na genetičke varijacije koje skraćuju proteine i sadrži malo varijanti s gubitkom funkcije u svom genu.<ref>{{Cite book | vauthors = Mulder N |date=2020 |title=Faculty Opinions recommendation of The mutational constraint spectrum quantified from variation in 141,456 humans. |doi=10.3410/f.738024093.793575805 |doi-access=free }}</ref> === Povezanost s bolešću === ''LNPEP'' ima pet uobičajenih (>1% kod GnomAD) [[misens mutacija|missens varijanti]] od kojih je najčešća rs2303138, koja dovodi do supstitucije aminokiselina (Ala763Thr), povezana s rizikom od [[psorijaza|psorijaze]] i [[ankilozirajući spondilitis|ankilozirajućeg spondilitisa]].<ref name="pmid17952073">{{cite journal | vauthors = Burton PR, Clayton DG, Cardon LR, Craddock N, Deloukas P, Duncanson A, etal | collaboration = Wellcome Trust Case Control Consortium | title = Association scan of 14,500 nonsynonymous SNPs in four diseases identifies autoimmunity variants | journal = Nature Genetics | volume = 39 | issue = 11 | pages = 1329–37 | date = November 2007 | pmid = 17952073 | pmc = 2680141 | doi = 10.1038/ng.2007.17 | url = }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cheng H, Li Y, Zuo XB, Tang HY, Tang XF, Gao JP, Sheng YJ, Yin XY, Zhou FS, Zhang C, Chen G, Zhu J, Pan Q, Liang B, Zheng XD, Li P, Ding YT, Cheng F, Luo J, Chang RX, Pan GB, Fan X, Wang ZX, Zhang AP, Liu JJ, Yang S, Sun LD, Zhang XJ | title = Identification of a missense variant in LNPEP that confers psoriasis risk | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 134 | issue = 2 | pages = 359–365 | date = February 2014 | pmid = 23897274 | doi = 10.1038/jid.2013.317 | doi-access = free }}</ref> Precizna uloga IRAP-a u ovim stanjima ostaje nepoznata, ali s obzirom na njegovu uključenost u aktivaciju [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog]] i [[urođeni imunski sistem|urođenog imunskog odgovora]], renin-angiotenzinskog sistema (RAS) i metabolizma glukoze, ove genetičke varijante mogu imati [[plejotropija|plejotropne]] uticaje na [[imunski sistem|imunski]], [[cirkulatorni sistem|cirkulatorni]] i [[metabolizam|metabolički sistem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Shibata K, Kajiyama H, Ino K, Nawa A, Nomura S, Mizutani S, Kikkawa F | title = P-LAP/IRAP-induced cell proliferation and glucose uptake in endometrial carcinoma cells via insulin receptor signaling | journal = BMC Cancer | volume = 7 | issue = 1 | article-number = 15 | date = January 2007 | pmid = 17233921 | doi = 10.1186/1471-2407-7-15 | doi-access = free | pmc = 1781462 }}</ref> Two other common missense variants rs41276279 (p.&nbsp;Val373Ile) and rs11746232 (p.&nbsp;Ile963Val) moderately correlate with ''LNPEP'' gene expression levels (reference to gtexportal.org) but have not been linked to disease so far. == Struktura / Mehanizam == === Struktura === Ljudski IRAP gen kodira [[transmembranski protein]] tipa II koji se sastoji od tri različita domena: [[N-terminal]]nog [[citoplazma]]tskog domena koji sadrži 109 [[aminokiselina]], [[transmembranski domen| transmembranskog]] od 23 aminokiseline i intralumenskog (ili vamćelijskog) domena sastavljenog od 893 aminokiseline.<ref>{{cite journal | vauthors = Keller SR, Scott HM, Mastick CC, Aebersold R, Lienhard GE | title = Cloning and characterization of a novel insulin-regulated membrane aminopeptidase from Glut4 vesicles | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 40 | pages = 23612–23618 | date = October 1995 | pmid = 7559527 | doi = 10.1016/s0021-9258(17)45857-1 | doi-access = free }}</ref> [[C-terminal]]ni intra[[endosom]]ni domen sadrži motiv vezivanja Zn poznat kao HEXXH(X)18E, kao i motiv [[egzopeptidaza|egzopeptidaze]] GAMEN. Ova dva motiva su također prisutna u ERAP1 i ERAP2 i zajednički su svim članovima M1 porodice aminopeptidaza. C-terminalni domen je [[kristal]]iziran kao dimer, pri čemu svaki monomer se sastoji od četiri kontinuirana domena i formira zatvorenu šuplju strukturu s aktivnim mjestom u svom centru. Domen I (ostaci 171–365) formira opsežni [[Beta-sendvič|β-sendvič]] sa sedmolančanim β-sedlom, okruženim s obje strane trolančanim i četverolančanim [[beta-list|β-listovima]]. Domen II (ostaci 366–615) sadrži [[katalitsko mjesto]] sa Zn ionom u svom centru. Katalitski [[cink|Zn]]-ion, koordiniran je His464, His468 i Glu487 motiva za vezivanje cinka u HEXXH(X)18-E. Domen III (ostaci 616–704) usvaja β-sendvič nabor koji se sastoji od trostrukih i četverolančanih β-listova i formira most između domena II i IV. Domen IV (ostaci 705–1025) sastoji se od [[alfa-heliks|α-heliksa]] i sastavlja se u obliku "zdjele". [[Aktivno mjesto]] IRAP-a prekriveno je domenom IV, formirajući veliku, uglavnom zatvorenu šupljinu uz Zn ion.<ref name="Hermans_2015">{{cite journal | vauthors = Hermans SJ, Ascher DB, Hancock NC, Holien JK, Michell BJ, Chai SY, Morton CJ, Parker MW | title = Crystal structure of human insulin-regulated aminopeptidase with specificity for cyclic peptides | journal = Protein Science | volume = 24 | issue = 2 | pages = 190–199 | date = February 2015 | pmid = 25408552 | doi = 10.2210/pdb4p8q/pdb | pmc = 4315657 }}</ref> ===Aminokiselinska sekvenca=== {{Legenda aminokiselina}} <table> |style=float:right; clear:right; min-width:23em; border: 1px solid #aaa; |headerstyle=background-color:#c3fdb8; padding: 0 5px; |contentstyle=background-color:#f9f9f9; padding:5px; |content=<table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEPFTNDRLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPRNMIENSM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FEEEPDVVDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKEPCLHPLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDEVEYEPRG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SRLLVRGLGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HEMEEDEEDY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESSAKLLGMS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMNRSSGLRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SATGYRQSPD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GACSVPSART</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVVCAFVIVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVSVIMVIYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPRCTFTKEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CHKKNQSIGL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IQPFATNGKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPWAQIRLPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVVPLRYELS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHPNLTSMTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGSVTISVQA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQVTWNIILH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STGHNISRVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMSAVSSQEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAEILEYAYH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQIAIVAPEA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLAGHNYTLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEYSANISSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YYGFYGFSYT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DESNEKKYFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATQFEPLAAR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SAFPCFDEPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FKATFIIKII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDEQYTALSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MPKKSSVVLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGLVQDEFSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVKMSTYLVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FIVGEMKNLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDVNGTLVSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YAVPEKIGQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HYALETTVKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEFFQNYFEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYPLKKLDLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIPDFEAGAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENWGLLTFRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETLLYDSNTS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SMADRKLVTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IIAHELAHQW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FGNLVTMKWW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NDLWLNEGFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TFMEYFSLEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IFKELSSYED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLDARFKTMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDSLNSSHPI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSSVQSSEQI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEMFDSLSYF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KGSSLLLMLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TYLSEDVFQH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVVLYLHNHS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YASIQSDDLW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSFNEVTNQT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LDVKRMMKTW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLQKGFPLVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQKKGKELFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQERFFLNMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEIQPSDTSY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LWHIPLSYVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGRNYSKYQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSLLDKKSGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>INLTEEVLWV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVNINMNGYY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IVHYADDDWE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALIHQLKINP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YVLSDKDRAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LINNIFELAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGKVPLKRAF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DLINYLGNEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTAPITEALF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTDLIYNLLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLGYMDLASR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVTRVFKLLQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NQIQQQTWTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGTPSMRELR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SALLEFACTH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLGNCSTTAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLFDDWMASN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GTQSLPTDVM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTVFKVGAKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKGWSFLLGK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YISIGSEAEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NKILEALASS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDVRKLYWLM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSSLNGDNFR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQKLSFIIRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGRHFPGHLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AWDFVKENWN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KLVQKFPLGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YTIQNIVAGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TYLFSTKTHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEVQAFFENQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEATFRLRCV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QEALEVIQLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQWMEKNLKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTWWL</td></tr> </table> === Mehanizam === [[Slika:Crystal structures of IRAP in different conformations.png|thumb|448x448px|'''Slika 1.''' [[Kristalna struktura]] IRAP-a u različitim konformacijama. Četiri domena su prikazana zelenom, ljubičastom, cijan i narandžastom bojom za domen I, II, III i IV. Atom cinka je prikazan kao crvena sfera, a spojevi kokristalizirani s enzimom su prikazani žutom. <br>'''A.''' Kristalna struktura u zatvorenoj konformaciji (PDB ID 4P8Q),<br> '''B.''' Kristalna struktura u otvorenoj konformaciji (PDB ID 5C97), <br>'''C.''' Kristalna struktura s linearnim peptidnim analogom (PDB ID 4z7i). Enzim se nalazi u poluzatvorenoj konformaciji,<br> '''D.''' [[Kristalna struktura]] s makrocikličkim peptidnim inhibitorom (PDB ID 6YDX). Enzim se nalazi u zatvorenoj konformaciji nakon vezivanja inhibitora.<br>IRAP1 koristi katalitski mehanizam sličan onome predloženom za LTA4 hidrolazu. Usvaja termolizinsku strukturu i kristaliziran je u dvije različite konformacije, otvorenoj i zatvorenoj (Slika 1).<ref name="Hermans_2015" /><ref name="Mpakali_2015">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Harlos K, Zhao Y, Papakyriakou A, Kokkala P, Georgiadis D, Stratikos E | title = Crystal Structure of Insulin-Regulated Aminopeptidase with Bound Substrate Analogue Provides Insight on Antigenic Epitope Precursor Recognition and Processing | journal = Journal of Immunology | volume = 195 | issue = 6 | pages = 2842–2851 | date = September 2015 | pmid = 26259583 | doi = 10.4049/jimmunol.1501103 }}</ref> IRAP is the only documented M1 aminopeptidase that can cleave cyclic peptides such as vasopressin and oxytocin. The distinct configuration of the GAMEN motif in IRAP generates additional space around residues 3 and 4 of the bound linear peptide, which could be used for the accommodation of bulkier side chains, possibly affording a broader selectivity for peptides.<ref name="Mpakali_2015" /> The atomic interactions between a ligand and IRAP can promote conformational closing. The open conformation is responsible for initial substrate capture, which can induce further closing that enhances interactions and facilitates catalysis. The IRAP/ligand-bound structure has significant differences compared to the "open" structure and IRAP/peptide structure.<ref name="pmid28328206">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Harlos K, Zhao Y, Kokkala P, Georgiadis D, Giastas P, Papakyriakou A, Stratikos E | title = Ligand-Induced Conformational Change of Insulin-Regulated Aminopeptidase: Insights on Catalytic Mechanism and Active Site Plasticity | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 60 | issue = 7 | pages = 2963–2972 | date = April 2017 | pmid = 28328206 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.6b01890 | url = https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:e215f1e8-386b-42d8-a818-a0461d9ea763 }}</ref>]] Domen IV pronađen je u suprotstavljenom položaju naspram domena I/II, što je rezultiralo potpunim isključivanjem unutrašnje šupljine iz vanjskog [[rastvarač]]a. Nedavno je riješena [[kristalna struktura]] IRAP-a s makrocikličkim peptidnim inhibitorom, identificirajući nekoliko ključnih karakteristika mehanizma inhibicije. Bliska jukstapozicija GAMEN-petlje na vezanom inhibitoru ne dozvoljava prostor za kretanje molekula vode da interaguju s ioniziranim karboksilatom ostatka aktivnog mjesta Glu (Glu465). [[Sinergija]] dva mehanizma, stabilizacija zatvorene konformacije i isključivanje katalitske vode pomoću čvrsto postavljene GAMEN-petlje, predložena je kao mehanizam inhibicije.<ref name="Mpakali_2020">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Giastas P, Maben Z, Stern LJ, Larhed M, Hallberg M, Stratikos E | title = Structural Basis of Inhibition of Insulin-Regulated Aminopeptidase by a Macrocyclic Peptidic Inhibitor | journal = ACS Medicinal Chemistry Letters | volume = 11 | issue = 7 | pages = 1429–1434 | date = July 2020 | pmid = 32676150 | pmc = 7357224 | doi = 10.1021/acsmedchemlett.0c00172 | url = }}</ref> Štaviše, M1 aminopeptidaze koriste tirozinski ostatak u aktivnom mjestu za stabilizaciju prelaznog stanja. U slučaju IRAP-a, katalitički Tyr549 se nalazi u različitim orijentacijama u otvorenim i zatvorenim konformacijama. Na primjer, u slučaju fosfinskih pseudopeptidnih inhibitora, koji oponašaju prelazno stanje peptidnih supstrata, Tyr549 mijenja orijentaciju nakon vezivanja liganda kako bi interagovao sa jednim od atoma kisika fosfinske grupe, što je ekvivalentno atomima kisika supstrata u prelaznom stanju.<ref name="Mpakali_2015" /> === Interakcije === Prijavljeno je da IRAP interaguje putem svoje [[citoplazma]]tskog domena sa različitim proteinima uključenim u vezikularni transport, vezivanje [[organela]] i remodeliranje [[citoskelet]]a. Ovi proteini uključuju [[Tankyraza|tankyrazu-1]], [[Tankyraza 2|tankyrazu-2]] i p115, koji regulišu transport [[Golgijev aparat|Golgijevih vezikula]]; vimentin, intermedijarni filament citoskeleta; i protein FHOS koji remodelira [[aktin]]. Nadalje, utvrđeno je da se IRAP povezuje sa [[TBC1D4|AS160/Tbc1d4]], proteinom koji aktivira Rab [[GTPaza|GTPazu]] (GAP) specifičnim za [[RAB8A|Rab8]], [[RAB10|10]] i [[RAB14|14]]. Ovo ukazuje na to da IRAP ima ulogu u regrutovanju AS160 na endocitne membrane.<ref name="Descamps_2020">{{cite journal | vauthors = Descamps D, Evnouchidou I, Caillens V, Drajac C, Riffault S, van Endert P, Saveanu L | title = The Role of Insulin Regulated Aminopeptidase in Endocytic Trafficking and Receptor Signaling in Immune Cells | journal = Frontiers in Molecular Biosciences | volume = 7 | article-number = 583556 | date = 2020 | pmid = 33195428 | pmc = 7606930 | doi = 10.3389/fmolb.2020.583556 | doi-access = free }}</ref> Osim povezanosti s unutarćelijskim proteinima za transport, uočeno je i da IRAP interaguje s proteinima prisutnim u vezikulama za skladištenje Glut4 (GSV), kao što su [[Sortilin 1|sortilin]], [[LRP1]] i [[GLUT4|Glut4]] u [[adipocit]]ima''. U upalnim uslovima, njegovu ulogu u transportu GSV u adipocitima reguliše TNFa protein putem [[glikozilacija]].<ref name="Descamps_2020" /> Nedavno je otkrivena njegova interakcija sa z lancem TCR (T-ćelijski receptor) i Lck kinazom u T limfocitima.[<ref name="Baldari_2021" /> U dendritnim ćelijama, transport vezikula zavisnih od IRAP-a i translokacija u [[fagocit]]nu čašicu regulisani su imunskim receptorima, kao što su TLR4 i FcgR. Konačno, predloženo je da IRAP interaguje s [[MHC|glavnim kompleksima histokompatibilnosti klase I (MHC-I)]] u specijalizovanim endosomima u dendritnim ćelijama. Tamo pokazuje ulogu u unakrsnoj prezentaciji antigena.<ref name="Saveanu_2009" /> == Terapijski pristupi i farmakologija == Terapijski pristupi za regulaciju IRAP-a oslanjaju se na razvoj peptidomimetika i inhibitora [[mala molekula|malih molekula]]. Najistraženije klase inhibitora za IRAP su oni katalitskog ili alosternog mjesta. === Inhibitori katalitsog mjesta IRAP-a === * Peptidomimetici Prvi prijavljeni IRAP inhibitori dizajnirani su kao analozi angiotenzina IV (AngIV).<ref>{{cite journal | vauthors = Georgiadis D, Ziotopoulou A, Kaloumenou E, Lelis A, Papasava A | title = The Discovery of Insulin-Regulated Aminopeptidase (IRAP) Inhibitors: A Literature Review | journal = Frontiers in Pharmacology | volume = 11 | article-number = 585838 | date = 2020 | pmid = 33071797 | pmc = 7538644 | doi = 10.3389/fphar.2020.585838 | doi-access = free }}</ref> U 2006., Axén ''et al'' objavili su makrocikliziranu verziju derivata AngIV-a (Spoj 1) koji pruža metaboličku stabilnost zajedno s visokim afinitetom za IRAP (''K''<sub>i</sub> = 25,8 nM).<ref>{{cite journal | vauthors = Demaegdt H, Gard P, De Backer JP, Lukaszuk A, Szemenyei E, Tóth G, Tourwé D, Vauquelin G | title = Binding of "AT4 receptor" ligands to insulin regulated aminopeptidase (IRAP) in intact Chinese hamster ovary cells | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 339 | issue = 1–2 | pages = 34–44 | date = June 2011 | pmid = 21457753 | doi = 10.1016/j.mce.2011.03.005 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00708531/file/PEER_stage2_10.1016%252Fj.mce.2011.03.005.pdf }}</ref> U sličnom obimu istraživanja, Lukaszuk i saradnici su proizveli spoj AL-11 koji je bio u stanju inhibirati IRAP (Ki = 27,5 nM) i pokazao oko 200 puta veću selektivnost u odnosu na APN.<ref>{{cite journal | vauthors = Lukaszuk A, Demaegdt H, Szemenyei E, Tóth G, Tymecka D, Misicka A, Karoyan P, Vanderheyden P, Vauquelin G, Tourwé D | title = Beta-homo-amino acid scan of angiotensin IV | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 51 | issue = 7 | pages = 2291–2296 | date = April 2008 | pmid = 18386881 | doi = 10.1021/jm701490g }}</ref> Daljnje strukturne modifikacije inhibitora baziranih na AngIV-u od Andersona ''et al'' dovele su do optimiziranog makrociklusa HA08 (dostupna [[kristalna struktura]] unutar IRAP-a, slika 2<ref name="Mpakali_2020" />) sa odličnom potentnošću IRAP-a (''K''<sub>i</sub> = 3,3 nM) i selektivnošću u odnosu na APN, ali slabom metaboličkom stabilnošću.<ref name="Andersson_2010">{{cite journal | vauthors = Andersson H, Demaegdt H, Vauquelin G, Lindeberg G, Karlén A, Hallberg M, Erdélyi M, Hallberg A | title = Disulfide cyclized tripeptide analogues of angiotensin IV as potent and selective inhibitors of insulin-regulated aminopeptidase (IRAP) | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 53 | issue = 22 | pages = 8059–8071 | date = November 2010 | pmid = 21047126 | doi = 10.1021/jm100793t }}</ref> * Benzopirani Spojexi na bazi [[benzopiran]]a identificirani su u virtualnom skriningu protiv IRAP-a 2008. godine i interaguju sa cinkovim kationom katalitičkog mjesta.<ref name="Andersson_2010"/> Svi spojevi pokazali su specifičnost prema IRAP-u protiv drugih [[aminopeptidaza]] s nanomolarnim afinitetom, dok je HFI-419 pokazao najveću potentnost (Ki = 0,48 μM) i također je testiran u ''in vivo'' biološkim testovima memorijske funkcije.<ref>{{cite journal | vauthors = Albiston AL, Morton CJ, Ng HL, Pham V, Yeatman HR, Ye S, Fernando RN, De Bundel D, Ascher DB, Mendelsohn FA, Parker MW, Chai SY | title = Identification and characterization of a new cognitive enhancer based on inhibition of insulin-regulated aminopeptidase | journal = FASEB Journal | volume = 22 | issue = 12 | pages = 4209–4217 | date = December 2008 | pmid = 18716029 | doi = 10.1096/fj.08-112227 | doi-access = free }}</ref> * Fosfinski pseudopeptidi Iako je većina fosfinskih pseudopeptidnih analoga koje su otkrili Kokkala ''et al'' 2016. godine bila neselektivni inhibitori ERAP-a, DG026 je pokazao nanomolarni afinitet prema IRAP-u (IC50 = 32 nM) sa poboljšanom selektivnošću.<ref name="Kokkala_2016">{{cite journal | vauthors = Kokkala P, Mpakali A, Mauvais FX, Papakyriakou A, Daskalaki I, Petropoulou I, Kavvalou S, Papathanasopoulou M, Agrotis S, Fonsou TM, van Endert P, Stratikos E, Georgiadis D | title = Optimization and Structure-Activity Relationships of Phosphinic Pseudotripeptide Inhibitors of Aminopeptidases That Generate Antigenic Peptides | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 59 | issue = 19 | pages = 9107–9123 | date = October 2016 | pmid = 27606717 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.6b01031 }}</ref> * DABA-derivati [[Slika:Figure 2. Crystal structure of IRAP co-crystallized with macrocycle HA08 in two binding poses..png|thumb|477x477px|'''Slika 2'''. '''A.''' [[Kristalna struktura]] IRAP-a kokristaliziranog s makrociklusom HA08 u dvije vezivne poze. Adaptirano i rekreirano iz PDB koda 6YDX<sup>4</sup>.<br> '''B.''' 2D hemijska struktura HA08. Isprekidane linije prikazuju interakciju C-terminala liganda s Arg 929.]]Nova porodica spojeva diaminobenzojeve kiseline (DABA) koji ciljaju cink racionalno je dizajnirana s prirodnim i neprirodnim aminokiselinskim dijelovima, s mikromolarnom potencijom za IRAP (spoj 6, IC<sub>50</sub> = 2,1 μM) i umjerenom selektivnošću u odnosu na ERAP1 i ERAP2.<ref name = "Kokkala_2016" /><ref>{{cite journal | vauthors = Smith RJ, Bryant RG | title = Metal substitutions incarbonic anhydrase: a halide ion probe study | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 66 | issue = 4 | pages = 1281–1286 | date = October 1975 | pmid = 3 | doi = 10.1016/0006-291x(75)90498-2 | bibcode = 1975BBRC...66.1281S }}</ref> * Aril-sulfonamidi U 2014., Vanga ''et al'' prepoznali su sposobnost aril sulfonamida da inhibiraju IRAP nakon pregleda biblioteke od 10.500 spojeva sličnih lijekovima. Nakon daljnje optimizacije, razvijen je spoj 7 koji pokazuje mikromolarni afinitet prema IRAP-u (IC50 = 0,8 μM).<ref>{{cite journal | vauthors = Vanga SR, Sävmarker J, Ng L, Larhed M, Hallberg M, Åqvist J, Hallberg A, Chai SY, Gutiérrez-de-Terán H | title = Structural Basis of Inhibition of Human Insulin-Regulated Aminopeptidase (IRAP) by Aryl Sulfonamides | journal = ACS Omega | volume = 3 | issue = 4 | pages = 4509–4521 | date = April 2018 | pmid = 30023895 | pmc = 6045421 | doi = 10.1021/acsomega.8b00595.s003 | doi-access = free}}</ref> * Derivati α‐Hidroksi-β-aminokiselina Opisani su selektivni niskomolarni inhibitori IRAP-a zasnovani na α‐Hidroksi-β-amino skeletu lijeka Ubenimex (Bestatin), koji pokazuju odličnu selektivnost i snažnu ćelijsku aktivnost u blokiranju unakrsne prezentacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Vourloumis D, Mavridis I, Athanasoulis A, Temponeras I, Koumantou S, Giastas P, Mpakali A, Magrioti V, Leib J, van Endert P, Stratikos E, Papakyriakou A | title = Discovery of Selective Nanomolar Inhibitors for Insulin-Regulated Aminopeptidase Based on α-Hydroxy-β-amino Acid Derivatives of Bestatin | journal = J Med Chem | volume = 65 | issue = 14 | pages = 10098–10117 | date = July 2022 | pmid = 35833347 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.2c00904 | url = https://bib-pubdb1.desy.de/record/481559 }}</ref> === Inhibitori alosteričnih mjesta IRAP-a === * Spiro-oksindol dihidrokinazolini Tokom procesa skrininga 2016. godine, spiro-oksindol, dihidrokinazolinski spoj identificiran je kao jedan od najsnažnijih inhibitora IRAP-a. Ova vrsta spojeva pokazuje visoku specifičnost za IRAP protiv APN-a (IC50 Spoja 8 = 5,8 μM) i prema studijama dokinga, inhibitor djeluje u džepu vezivanja blizu GAMEN petlje bez interakcije sa cinkovim atomom, što dovodi do nekompetitivne inhibicije, što je kasnije potvrđeno kinetičkim studijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Engen K, Vanga SR, Lundbäck T, Agalo F, Konda V, Jensen AJ, Åqvist J, Gutiérrez-de-Terán H, Hallberg M, Larhed M, Rosenström U | title = Synthesis, Evaluation and Proposed Binding Pose of Substituted Spiro-Oxindole Dihydroquinazolinones as IRAP Inhibitors | journal = ChemistryOpen | volume = 9 | issue = 3 | pages = 325–337 | date = March 2020 | pmid = 32154052 | pmc = 7050655 | doi = 10.1002/open.201900344 }}</ref> [[Slika:Table 1 Representative examples of reported IRAP inhibitors..png|center|thumb|654x654px|'''Tabela 1'''. Reprezentativni primjeri prijavljenih IRAP inhibitora. Vrijednost IC50 izmjerena testom dugog peptida.]] == Reference == {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Enzimi}} [[Kategorija:EC 3.4.11]] [[Kategorija:Enzimi]] 0t17usaqxey9yalp8v1ohmfutf17ucy 3848634 3848633 2026-05-22T16:20:33Z Genetičar 181151 3848634 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen|Name=IRAP|Alt Names="cystinyl aminopeptidase", " placental leucine aminopeptidase"|Symbol=IRAP|AltSymbol=IRAP, CAP, P-LAP, PLAP|EntrezGene=4012 (Human), 240028 (Mouse)|HGNCid=HGNC:6656|OMIM=151300 (https://omim.org/entry/151300)|MGI=2387123 (http://www.informatics.jax.org/marker/MGI:2387123)|PDB=PDBe, RCSB, List of PDB codes (4PJ6, 4P8Q, 4Z7I, 5C97)|RefSeq (nucleotide)=(Human) NM_175920, NM_005575 (Mouse) NM_172827|RefSeq (protein)=(Human)NP_787116 , NP_005566 (Mouse) NP_766415 |UniProt (human)(mouse)=Human: Q9UIQ6 Mouse: Q8C129|AlphaFold=(Human)AF-Q9UIQ6-F1 (https://alphafold.ebi.ac.uk/entry/Q9UIQ6), (Mouse) Q8C129 (https://alphafold.ebi.ac.uk/entry/Q8C129)|ECnumber=3.4.11.3 Expasy (http://enzyme.expasy.org/EC/3.4.11.3)|(human)Chromosome=5|(human) Arm=q|(human) Band=15 (96.94 - 97.04 Mb) (https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?org=Human&db=hg38&position=chr5:96935394-97037513)|(mouse) Chromosome=17|(mouse) Arm=q|(mouse) Band=A3.2 (17.74 -17.85 Mb) (https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?org=Mouse&db=mm0&position=chr17:17741672-17845312)}} '''Insulinom regulirana aminopeptidaza''' (IRAP) je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''LNPEP''' (leucil i cistinil aminopeptidaza), sa [[hromosom 5|hromosoma 5, sekvenca 5q15]]. IRAP je [[transmembranski protein]] tipa II koji pripada potporodici [[oksitocinaza]], M1 [[aminopeptidaza]], zajedno s ERAP1 i ERAP2. Također je poznat kao oksitocinaza, leucil i cistinil aminopeptidaza, placentalna [[leucin]]-aminopeptidaza (P-LAP), cistinil-aminopeptidaza (CAP) i [[vazopresinaza]]. IRAP eksprimira se u različitim tipovima ćelija, uglavnom smještenim u specijaliziranim reguliranim [[endosom]]ima, koji se mogu regrutirati na površinu ćelije nakon aktivacije receptora specifičnog za tip ćelije. == Biologija / Funkcije == Funkcije IRAP-a zavise od tipa ćelije i vanćelijskog okruženja. Naprimjer, u [[adipocit]]ima i [[miocit|mišićnim ćelijama]], IRAP je glavna komponenta [[GLUT4|Glut4]]<nowiki/>[[vezikula]] za skladištenje (GSV) i reguliše promet GSV-a kao odgovor na signalizaciju [[insulin]]skog receptora. Promjena regrutacije IRAP-a na površini ćelije, kao što je uočeno kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]], oštećuje unos glukoze, blokiranjem prometa transportera glukoze tipa 4 (Glut4) na ćelijskoj membrani. Ovaj dokaz je u osnovi centralne funkcije aminopeptidaze u ovoj bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Keller SR | title = Role of the insulin-regulated aminopeptidase IRAP in insulin action and diabetes | journal = Biological & Pharmaceutical Bulletin | volume = 27 | issue = 6 | pages = 761–764 | date = June 2004 | pmid = 15187412 | doi = 10.1248/bpb.27.761 | doi-access = free }}</ref> IRAP cijepa nekoliko [[hormon]]a, vazoaktivnih peptida i neuropeptida kao što su [[oksitocin]], [[somatostatin]], [[holecistokinin]], [[angiotenzin|angiotenzin III]] (Ang), [[bradikinin|Lys-bradikinin]], [[vazopresin|argininski vazopresin]], [[enkefalin|Met– i Leu-enkefalin]], [[neurokinin A]] i [[dinorfin A]].<ref>{{cite journal | vauthors = Herbst JJ, Ross SA, Scott HM, Bobin SA, Morris NJ, Lienhard GE, Keller SR | title = Insulin stimulates cell surface aminopeptidase activity toward vasopressin in adipocytes | journal = The American Journal of Physiology | volume = 272 | issue = 4 Pt 1 | pages = E600–E606 | date = April 1997 | pmid = 9142880 | doi = 10.1152/ajpendo.1997.272.4.e600 }}</ref> Većina njih ima primarne funkcije u razvoju nervnih poremećaja, uključujući [[shizofrenija|shizofreniju]] i [[poremećaj pamćenja|poremećaje pamćenja]].[<ref>{{cite journal | vauthors = Bernstein HG, Müller S, Dobrowolny H, Wolke C, Lendeckel U, Bukowska A, Keilhoff G, Becker A, Trübner K, Steiner J, Bogerts B | title = Insulin-regulated aminopeptidase immunoreactivity is abundantly present in human hypothalamus and posterior pituitary gland, with reduced expression in paraventricular and suprachiasmatic neurons in chronic schizophrenia | journal = European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience | volume = 267 | issue = 5 | pages = 427–443 | date = August 2017 | pmid = 28035472 | doi = 10.1007/s00406-016-0757-7 }}</ref> Nadalje, promjena u nivoima neuropeptida, zbog deregulacije IRAP-a, čini se da je jedan od mehanizama koji utiču na procese [[učenje|učenja]] i kognitivnih procesa, što ističe fundamentalnu funkciju IRAP-a i kod poremećaja [[pamćenje|pamćenja]].<ref>{{cite journal | vauthors = Yeatman HR, Albiston AL, Burns P, Chai SY | title = Forebrain neurone-specific deletion of insulin-regulated aminopeptidase causes age related deficits in memory | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 136 | pages = 174–182 | date = December 2016 | pmid = 27713012 | doi = 10.1016/j.nlm.2016.09.017 }}</ref> U mozgu, IRAP je glavni receptor Ang IV, esencijalne komponente [[renin-angiotenzinski sistem|renin-angiotenzinskog sistema]] za koji je dokazano da ima neuroprotektivni učinak.<ref>{{cite journal | vauthors = Royea J, Hamel E | title = Brain angiotensin II and angiotensin IV receptors as potential Alzheimer's disease therapeutic targets | journal = GeroScience | volume = 42 | issue = 5 | pages = 1237–1256 | date = October 2020 | pmid = 32700176 | pmc = 7525853 | doi = 10.1007/s11357-020-00231-y }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sun X, Deng Y, Fu X, Wang S, Duan R, Zhang Y | title = AngIV-Analog Dihexa Rescues Cognitive Impairment and Recovers Memory in the APP/PS1 Mouse via the PI3K/AKT Signaling Pathway | journal = Brain Sciences | volume = 11 | issue = 11 | page = 1487 | date = November 2021 | pmid = 34827486 | pmc = 8615599 | doi = 10.3390/brainsci11111487 | doi-access = free }}</ref> Ovi dokazi su podstakli istraživanje razvoja analoga sa visokom IRAP selektivnošću, koji pokazuju potencijal u poboljšanju pamćenja, vaskularnoj regulaciji i antikonvulzivnim/antiepileptogenim efektima.<ref>{{cite journal | vauthors = Demaegdt H, Gard P, De Backer JP, Lukaszuk A, Szemenyei E, Tóth G, Tourwé D, Vauquelin G | title = Binding of "AT4 receptor" ligands to insulin regulated aminopeptidase (IRAP) in intact Chinese hamster ovary cells | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 339 | issue = 1–2 | pages = 34–44 | date = June 2011 | pmid = 21457753 | doi = 10.1016/j.mce.2011.03.005 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00708531/file/PEER_stage2_10.1016%252Fj.mce.2011.03.005.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nikolaou A, Van den Eynde I, Tourwé D, Vauquelin G, Tóth G, Mallareddy JR, Poglitsch M, Van Ginderachter JA, Vanderheyden PM | title = [3H]IVDE77, a novel radioligand with high affinity and selectivity for the insulin-regulated aminopeptidase | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 702 | issue = 1–3 | pages = 93–102 | date = February 2013 | pmid = 23376157 | doi = 10.1016/j.ejphar.2013.01.026 }}</ref> Ovi analozi su proučavani za [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]], pokazujući poboljšanu stabilnost i prodiranje u [[mozak]], snažan afinitet vezivanja za ciljane receptore i pozitivne efekte na kognitivne funkcije i neuroprotekciju kod [[modelni organizam|životinjskih modela]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wright JW, Kawas LH, Harding JW | title = The development of small molecule angiotensin IV analogs to treat Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Progress in Neurobiology | volume = 125 | pages = 26–46 | date = February 2015 | pmid = 25455861 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2014.11.004 }}</ref> Također je utvrđeno da inhibitori IRAP-a djeluju protiv [[vazokonstrikcija|vazokonstrikcije]], izazvane acetilholinom ''[[in vivo]]'', što naglašava ulogu IRAP-a u modulaciji vaskularne funkcije.<ref>{{cite journal | vauthors = El-Hawli A, Qaradakhi T, Hayes A, Rybalka E, Smith R, Caprnda M, Opatrilova R, Gazdikova K, Benckova M, Kruzliak P, Zulli A | title = IRAP inhibition using HFI419 prevents moderate to severe acetylcholine mediated vasoconstriction in a rabbit model | journal = Biomedicine & Pharmacotherapy | volume = 86 | pages = 23–26 | date = February 2017 | pmid = 27936390 | doi = 10.1016/j.biopha.2016.11.142 }}</ref> [[delecija (genetika)|Delecija]] IRAP-a smanjuje osjetljivost na [[epilepsijski napad|napade]] izazvane pentilentetrazolom kod miševa, što ukazuje na njegov potencijal kao terapijske mete za epilepsiju. IRAP ima važnu ulogu u regulaciji [[imunski sistem|imunskog sistema]]. Slično ERAP1 i ERAP2, IRAP je u stanju da skrati [[N-terminal]]ni dio antigenih peptida, smanjujući njihovu dužinu na 8–10 [[aminokiselina]], što je optimalna dužina za vezivanje za [[MHC]] klasu I. Za razliku od ERAP1 i ERAP2, nema dokaza o skraćivanju [[antigen]]ih [[peptid]]a, posredovanom IRAP-om u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]] za prezentaciju MHC-I direktnim putem. S druge strane, IRAP ima primarnu funkciju u unakrsnoj prezentaciji. Ovdje aminopeptidaza skraćuje unakrsno prezentirane peptide u specifičnom [[endosom]]skom odjeljku, opisanom u dendritičnim ćelijama,<ref name="Saveanu_2009">{{cite journal | vauthors = Saveanu L, Carroll O, Weimershaus M, Guermonprez P, Firat E, Lindo V, Greer F, Davoust J, Kratzer R, Keller SR, Niedermann G, van Endert P | title = IRAP identifies an endosomal compartment required for MHC class I cross-presentation | journal = Science | volume = 325 | issue = 5937 | pages = 213–217 | date = July 2009 | pmid = 19498108 | doi = 10.1126/science.1172845 | bibcode = 2009Sci...325..213S }}</ref> prije njihovog učitavanja na molekule MHC klase I povezane s IRAP-om. IRAP stabilizira određeni tip reguliranih ranih endosoma u kojima se nalazi. Stabilnost ovih endosoma ključna je za put unakrsne prezentacije u [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]] i regulira nekoliko endosomanih signalnih puteva ([[T-ćelijski receptor|TCR]], [[Toll-liki receptor 9|TLR9]], [[faktor tumorske nekroze|TNFα]], [[interleukin 6|IL-6]]) u drugim tipovima imunskih ćelija. U [[T-ćelija]]ma, IRAP regulira promet TCD3ζ lanaca, koji se regrutuju u IRAP intraćelijske vezikule, kao i endosomnu signalizaciju putem TCR-kompleksa.<ref name="Baldari_2021">{{Cite report | vauthors = Baldari CT, Onnis A |date=2021 |work = Faculty Opinions Recommendation | title = IRAP-dependent endosomal T cell receptor signalling is essential for T cell responses. |doi=10.3410/f.738064950.793586214 |doi-access=free }}</ref> Smanjenje IRAP-a povećava nivoe TCR-a na površini ćelije, što, međutim, pokazuje defektnu signalizaciju. Druge studije pokazale su da IRAP reguliše aktivaciju [[Toll-liki receptor|Toll-likog receptora]] 9 (TLR9) odgađanjem sazrijevanja endosoma koji sadrže TLR9 u [[lizosom]]e i, kao posljedicu, ograničavanjem cijepanja i aktivacije TLR9.<ref>{{cite journal | vauthors = Babdor J, Descamps D, Adiko AC, Tohmé M, Maschalidi S, Evnouchidou I, Vasconcellos LR, De Luca M, Mauvais FX, Garfa-Traore M, Brinkmann MM, Chignard M, Manoury B, Saveanu L | title = IRAP<sup>+</sup> endosomes restrict TLR9 activation and signaling | journal = Nature Immunology | volume = 18 | issue = 5 | pages = 509–518 | date = May 2017 | pmid = 28319098 | doi = 10.1038/ni.3711 | hdl = 10033/621226 | hdl-access = free }}</ref> Konačno, IRAP ima važnu ulogu u lučenju proupalnih [[citokin]]a TNFα i IL-6 od strane [[mastocit]]a. U odsustvu IRAP-a, transport vezikula koje sadrže TNFα i IL-6 od [[Golgijev aparat|Golgijevog aparata]] do [[plazmamembrana]] je otežan.<ref>{{cite journal | vauthors = Weimershaus M, Carvalho C, Rignault R, Waeckel-Enee E, Dussiot M, van Endert P, Maciel TT, Hermine O | title = Mast cell-mediated inflammation relies on insulin-regulated aminopeptidase controlling cytokine export from the Golgi | journal = The Journal of Allergy and Clinical Immunology | volume = 151 | issue = 6 | pages = 1595–1608.e6 | date = June 2023 | pmid = 36708814| biorxiv = 10.1101/2022.01.21.477149 |doi=10.1016/j.jaci.2023.01.014| doi-access = free }}</ref> == Genetika / Klinički značaj == === Lokacija gena === IRAP je kodiran genom ''LNPEP'' (leucil i cistinil aminopeptidaza), koji se nalazi na hromosomu ''5q15.'' Ovaj gen je dug ~75 kb i sastoji se od 18 [[egzon]]na i 17 [[intron]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Venema WJ, Hiddingh S, van Loosdregt J, Bowes J, Balliu B, de Boer JH, Ossewaarde-van Norel J, Thompson SD, Langefeld CD, de Ligt A, van der Veken LT, Krijger PH, de Laat W, Kuiper JJ | title = A cis-regulatory element regulates ERAP2 expression through autoimmune disease risk SNPs | journal = Cell Genomics | volume = 4 | issue = 1 | article-number = 100460 | date = January 2024 | biorxiv= 10.1101/2023.03.03.530973 |doi=10.1016/j.xgen.2023.100460| pmid = 38190099 | pmc = 10794781 }}</ref> Prema Ensembl.org, ''LNPEP'' ima pet transkripata, ali samo jednu glavnu eksprimiranu [[izoforma|izoformu]] (NM_005575.3). === SNP-ovi === Među različitim genetičkim varijantama koje su do sada identificirane, nekoliko [[jednonukleotidni polimorfizam|varijante jednog nukleotida]] povezano je s bolestima. Velika većina jednonukleotidnih varijanti u ''LNPEP'' su intronske; dio su proširenog [[haplotip]]a koji funkcionira kao transkripcijski pojačivač susjednog gena ''ERAP2'', ali ne regulira ekspresiju ''LNPEP''. U stvari, u usporedbi s članovima porodice M1-aminopeptidaza ''ERAP1'' i ''ERAP2, LNPEP'' pokazuje nisku toleranciju na genetičke varijacije koje skraćuju proteine i sadrži malo varijanti s gubitkom funkcije u svom genu.<ref>{{Cite book | vauthors = Mulder N |date=2020 |title=Faculty Opinions recommendation of The mutational constraint spectrum quantified from variation in 141,456 humans. |doi=10.3410/f.738024093.793575805 |doi-access=free }}</ref> === Povezanost s bolešću === ''LNPEP'' ima pet uobičajenih (>1% kod GnomAD) [[misens mutacija|missens varijanti]] od kojih je najčešća rs2303138, koja dovodi do supstitucije aminokiselina (Ala763Thr), povezana s rizikom od [[psorijaza|psorijaze]] i [[ankilozirajući spondilitis|ankilozirajućeg spondilitisa]].<ref name="pmid17952073">{{cite journal | vauthors = Burton PR, Clayton DG, Cardon LR, Craddock N, Deloukas P, Duncanson A, etal | collaboration = Wellcome Trust Case Control Consortium | title = Association scan of 14,500 nonsynonymous SNPs in four diseases identifies autoimmunity variants | journal = Nature Genetics | volume = 39 | issue = 11 | pages = 1329–37 | date = November 2007 | pmid = 17952073 | pmc = 2680141 | doi = 10.1038/ng.2007.17 | url = }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cheng H, Li Y, Zuo XB, Tang HY, Tang XF, Gao JP, Sheng YJ, Yin XY, Zhou FS, Zhang C, Chen G, Zhu J, Pan Q, Liang B, Zheng XD, Li P, Ding YT, Cheng F, Luo J, Chang RX, Pan GB, Fan X, Wang ZX, Zhang AP, Liu JJ, Yang S, Sun LD, Zhang XJ | title = Identification of a missense variant in LNPEP that confers psoriasis risk | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 134 | issue = 2 | pages = 359–365 | date = February 2014 | pmid = 23897274 | doi = 10.1038/jid.2013.317 | doi-access = free }}</ref> Precizna uloga IRAP-a u ovim stanjima ostaje nepoznata, ali s obzirom na njegovu uključenost u aktivaciju [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog]] i [[urođeni imunski sistem|urođenog imunskog odgovora]], renin-angiotenzinskog sistema (RAS) i metabolizma glukoze, ove genetičke varijante mogu imati [[plejotropija|plejotropne]] uticaje na [[imunski sistem|imunski]], [[cirkulatorni sistem|cirkulatorni]] i [[metabolizam|metabolički sistem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Shibata K, Kajiyama H, Ino K, Nawa A, Nomura S, Mizutani S, Kikkawa F | title = P-LAP/IRAP-induced cell proliferation and glucose uptake in endometrial carcinoma cells via insulin receptor signaling | journal = BMC Cancer | volume = 7 | issue = 1 | article-number = 15 | date = January 2007 | pmid = 17233921 | doi = 10.1186/1471-2407-7-15 | doi-access = free | pmc = 1781462 }}</ref> Two other common missense variants rs41276279 (p.&nbsp;Val373Ile) and rs11746232 (p.&nbsp;Ile963Val) moderately correlate with ''LNPEP'' gene expression levels (reference to gtexportal.org) but have not been linked to disease so far. == Struktura / Mehanizam == === Struktura === Ljudski IRAP gen kodira [[transmembranski protein]] tipa II koji se sastoji od tri različita domena: [[N-terminal]]nog [[citoplazma]]tskog domena koji sadrži 109 [[aminokiselina]], [[transmembranski domen| transmembranskog]] od 23 aminokiseline i intralumenskog (ili vamćelijskog) domena sastavljenog od 893 aminokiseline.<ref>{{cite journal | vauthors = Keller SR, Scott HM, Mastick CC, Aebersold R, Lienhard GE | title = Cloning and characterization of a novel insulin-regulated membrane aminopeptidase from Glut4 vesicles | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 40 | pages = 23612–23618 | date = October 1995 | pmid = 7559527 | doi = 10.1016/s0021-9258(17)45857-1 | doi-access = free }}</ref> [[C-terminal]]ni intra[[endosom]]ni domen sadrži motiv vezivanja Zn poznat kao HEXXH(X)18E, kao i motiv [[egzopeptidaza|egzopeptidaze]] GAMEN. Ova dva motiva su također prisutna u ERAP1 i ERAP2 i zajednički su svim članovima M1 porodice aminopeptidaza. C-terminalni domen je [[kristal]]iziran kao dimer, pri čemu svaki monomer se sastoji od četiri kontinuirana domena i formira zatvorenu šuplju strukturu s aktivnim mjestom u svom centru. Domen I (ostaci 171–365) formira opsežni [[Beta-sendvič|β-sendvič]] sa sedmolančanim β-sedlom, okruženim s obje strane trolančanim i četverolančanim [[beta-list|β-listovima]]. Domen II (ostaci 366–615) sadrži [[katalitsko mjesto]] sa Zn ionom u svom centru. Katalitski [[cink|Zn]]-ion, koordiniran je His464, His468 i Glu487 motiva za vezivanje cinka u HEXXH(X)18-E. Domen III (ostaci 616–704) usvaja β-sendvič nabor koji se sastoji od trostrukih i četverolančanih β-listova i formira most između domena II i IV. Domen IV (ostaci 705–1025) sastoji se od [[alfa-heliks|α-heliksa]] i sastavlja se u obliku "zdjele". [[Aktivno mjesto]] IRAP-a prekriveno je domenom IV, formirajući veliku, uglavnom zatvorenu šupljinu uz Zn ion.<ref name="Hermans_2015">{{cite journal | vauthors = Hermans SJ, Ascher DB, Hancock NC, Holien JK, Michell BJ, Chai SY, Morton CJ, Parker MW | title = Crystal structure of human insulin-regulated aminopeptidase with specificity for cyclic peptides | journal = Protein Science | volume = 24 | issue = 2 | pages = 190–199 | date = February 2015 | pmid = 25408552 | doi = 10.2210/pdb4p8q/pdb | pmc = 4315657 }}</ref> ===Aminokiselinska sekvenca=== {{Legenda aminokiselina}} <table> |style=float:right; clear:right; min-width:23em; border: 1px solid #aaa; |headerstyle=background-color:#c3fdb8; padding: 0 5px; |contentstyle=background-color:#f9f9f9; padding:5px; |content=<table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEPFTNDRLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPRNMIENSM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FEEEPDVVDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKEPCLHPLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDEVEYEPRG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SRLLVRGLGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HEMEEDEEDY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESSAKLLGMS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMNRSSGLRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SATGYRQSPD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GACSVPSART</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVVCAFVIVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVSVIMVIYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPRCTFTKEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CHKKNQSIGL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IQPFATNGKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPWAQIRLPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVVPLRYELS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHPNLTSMTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGSVTISVQA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQVTWNIILH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STGHNISRVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMSAVSSQEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAEILEYAYH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQIAIVAPEA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLAGHNYTLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEYSANISSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YYGFYGFSYT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DESNEKKYFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATQFEPLAAR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SAFPCFDEPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FKATFIIKII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDEQYTALSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MPKKSSVVLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGLVQDEFSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVKMSTYLVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FIVGEMKNLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDVNGTLVSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YAVPEKIGQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HYALETTVKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEFFQNYFEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYPLKKLDLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIPDFEAGAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENWGLLTFRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETLLYDSNTS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SMADRKLVTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IIAHELAHQW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FGNLVTMKWW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NDLWLNEGFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TFMEYFSLEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IFKELSSYED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLDARFKTMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDSLNSSHPI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSSVQSSEQI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEMFDSLSYF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KGSSLLLMLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TYLSEDVFQH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVVLYLHNHS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YASIQSDDLW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSFNEVTNQT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LDVKRMMKTW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLQKGFPLVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQKKGKELFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQERFFLNMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEIQPSDTSY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LWHIPLSYVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGRNYSKYQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSLLDKKSGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>INLTEEVLWV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVNINMNGYY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IVHYADDDWE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALIHQLKINP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YVLSDKDRAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LINNIFELAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGKVPLKRAF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DLINYLGNEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTAPITEALF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTDLIYNLLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLGYMDLASR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVTRVFKLLQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NQIQQQTWTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGTPSMRELR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SALLEFACTH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLGNCSTTAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLFDDWMASN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GTQSLPTDVM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTVFKVGAKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKGWSFLLGK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YISIGSEAEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NKILEALASS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDVRKLYWLM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSSLNGDNFR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQKLSFIIRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGRHFPGHLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AWDFVKENWN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KLVQKFPLGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YTIQNIVAGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TYLFSTKTHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEVQAFFENQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEATFRLRCV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QEALEVIQLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQWMEKNLKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTWWL</td></tr> </table> === Mehanizam === [[Slika:Crystal structures of IRAP in different conformations.png|thumb|448x448px|'''Slika 1.''' [[Kristalna struktura]] IRAP-a u različitim konformacijama. Četiri domena su prikazana zelenom, ljubičastom, cijan i narandžastom bojom za domen I, II, III i IV. Atom cinka je prikazan kao crvena sfera, a spojevi kokristalizirani s enzimom su prikazani žutom. <br>'''A.''' Kristalna struktura u zatvorenoj konformaciji (PDB ID 4P8Q),<br> '''B.''' Kristalna struktura u otvorenoj konformaciji (PDB ID 5C97), <br>'''C.''' Kristalna struktura s linearnim peptidnim analogom (PDB ID 4z7i). Enzim se nalazi u poluzatvorenoj konformaciji,<br> '''D.''' [[Kristalna struktura]] s makrocikličkim peptidnim inhibitorom (PDB ID 6YDX). Enzim se nalazi u zatvorenoj konformaciji nakon vezivanja inhibitora.<br>IRAP1 koristi katalitski mehanizam sličan onome predloženom za LTA4 hidrolazu. Usvaja termolizinsku strukturu i kristaliziran je u dvije različite konformacije, otvorenoj i zatvorenoj (Slika 1).<ref name="Hermans_2015" /><ref name="Mpakali_2015">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Harlos K, Zhao Y, Papakyriakou A, Kokkala P, Georgiadis D, Stratikos E | title = Crystal Structure of Insulin-Regulated Aminopeptidase with Bound Substrate Analogue Provides Insight on Antigenic Epitope Precursor Recognition and Processing | journal = Journal of Immunology | volume = 195 | issue = 6 | pages = 2842–2851 | date = September 2015 | pmid = 26259583 | doi = 10.4049/jimmunol.1501103 }}</ref> IRAP is the only documented M1 aminopeptidase that can cleave cyclic peptides such as vasopressin and oxytocin. The distinct configuration of the GAMEN motif in IRAP generates additional space around residues 3 and 4 of the bound linear peptide, which could be used for the accommodation of bulkier side chains, possibly affording a broader selectivity for peptides.<ref name="Mpakali_2015" /> The atomic interactions between a ligand and IRAP can promote conformational closing. The open conformation is responsible for initial substrate capture, which can induce further closing that enhances interactions and facilitates catalysis. The IRAP/ligand-bound structure has significant differences compared to the "open" structure and IRAP/peptide structure.<ref name="pmid28328206">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Harlos K, Zhao Y, Kokkala P, Georgiadis D, Giastas P, Papakyriakou A, Stratikos E | title = Ligand-Induced Conformational Change of Insulin-Regulated Aminopeptidase: Insights on Catalytic Mechanism and Active Site Plasticity | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 60 | issue = 7 | pages = 2963–2972 | date = April 2017 | pmid = 28328206 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.6b01890 | url = https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:e215f1e8-386b-42d8-a818-a0461d9ea763 }}</ref>]] Domen IV pronađen je u suprotstavljenom položaju naspram domena I/II, što je rezultiralo potpunim isključivanjem unutrašnje šupljine iz vanjskog [[rastvarač]]a. Nedavno je riješena [[kristalna struktura]] IRAP-a s makrocikličkim peptidnim inhibitorom, identificirajući nekoliko ključnih karakteristika mehanizma inhibicije. Bliska jukstapozicija GAMEN-petlje na vezanom inhibitoru ne dozvoljava prostor za kretanje molekula vode da interaguju s ioniziranim karboksilatom ostatka aktivnog mjesta Glu (Glu465). [[Sinergija]] dva mehanizma, stabilizacija zatvorene konformacije i isključivanje katalitske vode pomoću čvrsto postavljene GAMEN-petlje, predložena je kao mehanizam inhibicije.<ref name="Mpakali_2020">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Giastas P, Maben Z, Stern LJ, Larhed M, Hallberg M, Stratikos E | title = Structural Basis of Inhibition of Insulin-Regulated Aminopeptidase by a Macrocyclic Peptidic Inhibitor | journal = ACS Medicinal Chemistry Letters | volume = 11 | issue = 7 | pages = 1429–1434 | date = July 2020 | pmid = 32676150 | pmc = 7357224 | doi = 10.1021/acsmedchemlett.0c00172 | url = }}</ref> Štaviše, M1 aminopeptidaze koriste tirozinski ostatak u aktivnom mjestu za stabilizaciju prelaznog stanja. U slučaju IRAP-a, katalitički Tyr549 se nalazi u različitim orijentacijama u otvorenim i zatvorenim konformacijama. Na primjer, u slučaju fosfinskih pseudopeptidnih inhibitora, koji oponašaju prelazno stanje peptidnih supstrata, Tyr549 mijenja orijentaciju nakon vezivanja liganda kako bi interagovao sa jednim od atoma kisika fosfinske grupe, što je ekvivalentno atomima kisika supstrata u prelaznom stanju.<ref name="Mpakali_2015" /> === Interakcije === Prijavljeno je da IRAP interaguje putem svoje [[citoplazma]]tskog domena sa različitim proteinima uključenim u vezikularni transport, vezivanje [[organela]] i remodeliranje [[citoskelet]]a. Ovi proteini uključuju [[Tankyraza|tankyrazu-1]], [[Tankyraza 2|tankyrazu-2]] i p115, koji regulišu transport [[Golgijev aparat|Golgijevih vezikula]]; vimentin, intermedijarni filament citoskeleta; i protein FHOS koji remodelira [[aktin]]. Nadalje, utvrđeno je da se IRAP povezuje sa [[TBC1D4|AS160/Tbc1d4]], proteinom koji aktivira Rab [[GTPaza|GTPazu]] (GAP) specifičnim za [[RAB8A|Rab8]], [[RAB10|10]] i [[RAB14|14]]. Ovo ukazuje na to da IRAP ima ulogu u regrutovanju AS160 na endocitne membrane.<ref name="Descamps_2020">{{cite journal | vauthors = Descamps D, Evnouchidou I, Caillens V, Drajac C, Riffault S, van Endert P, Saveanu L | title = The Role of Insulin Regulated Aminopeptidase in Endocytic Trafficking and Receptor Signaling in Immune Cells | journal = Frontiers in Molecular Biosciences | volume = 7 | article-number = 583556 | date = 2020 | pmid = 33195428 | pmc = 7606930 | doi = 10.3389/fmolb.2020.583556 | doi-access = free }}</ref> Osim povezanosti s unutarćelijskim proteinima za transport, uočeno je i da IRAP interaguje s proteinima prisutnim u vezikulama za skladištenje Glut4 (GSV), kao što su [[Sortilin 1|sortilin]], [[LRP1]] i [[GLUT4|Glut4]] u [[adipocit]]ima''. U upalnim uslovima, njegovu ulogu u transportu GSV u adipocitima reguliše TNFa protein putem [[glikozilacija]].<ref name="Descamps_2020" /> Nedavno je otkrivena njegova interakcija sa z lancem TCR (T-ćelijski receptor) i Lck kinazom u T limfocitima.[<ref name="Baldari_2021" /> U dendritnim ćelijama, transport vezikula zavisnih od IRAP-a i translokacija u [[fagocit]]nu čašicu regulisani su imunskim receptorima, kao što su TLR4 i FcgR. Konačno, predloženo je da IRAP interaguje s [[MHC|glavnim kompleksima histokompatibilnosti klase I (MHC-I)]] u specijalizovanim endosomima u dendritnim ćelijama. Tamo pokazuje ulogu u unakrsnoj prezentaciji antigena.<ref name="Saveanu_2009" /> == Terapijski pristupi i farmakologija == Terapijski pristupi za regulaciju IRAP-a oslanjaju se na razvoj peptidomimetika i inhibitora [[mala molekula|malih molekula]]. Najistraženije klase inhibitora za IRAP su oni katalitskog ili alosternog mjesta. === Inhibitori katalitsog mjesta IRAP-a === * Peptidomimetici Prvi prijavljeni IRAP inhibitori dizajnirani su kao analozi angiotenzina IV (AngIV).<ref>{{cite journal | vauthors = Georgiadis D, Ziotopoulou A, Kaloumenou E, Lelis A, Papasava A | title = The Discovery of Insulin-Regulated Aminopeptidase (IRAP) Inhibitors: A Literature Review | journal = Frontiers in Pharmacology | volume = 11 | article-number = 585838 | date = 2020 | pmid = 33071797 | pmc = 7538644 | doi = 10.3389/fphar.2020.585838 | doi-access = free }}</ref> U 2006., Axén ''et al'' objavili su makrocikliziranu verziju derivata AngIV-a (Spoj 1) koji pruža metaboličku stabilnost zajedno s visokim afinitetom za IRAP (''K''<sub>i</sub> = 25,8 nM).<ref>{{cite journal | vauthors = Demaegdt H, Gard P, De Backer JP, Lukaszuk A, Szemenyei E, Tóth G, Tourwé D, Vauquelin G | title = Binding of "AT4 receptor" ligands to insulin regulated aminopeptidase (IRAP) in intact Chinese hamster ovary cells | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 339 | issue = 1–2 | pages = 34–44 | date = June 2011 | pmid = 21457753 | doi = 10.1016/j.mce.2011.03.005 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00708531/file/PEER_stage2_10.1016%252Fj.mce.2011.03.005.pdf }}</ref> U sličnom obimu istraživanja, Lukaszuk i saradnici su proizveli spoj AL-11 koji je bio u stanju inhibirati IRAP (Ki = 27,5 nM) i pokazao oko 200 puta veću selektivnost u odnosu na APN.<ref>{{cite journal | vauthors = Lukaszuk A, Demaegdt H, Szemenyei E, Tóth G, Tymecka D, Misicka A, Karoyan P, Vanderheyden P, Vauquelin G, Tourwé D | title = Beta-homo-amino acid scan of angiotensin IV | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 51 | issue = 7 | pages = 2291–2296 | date = April 2008 | pmid = 18386881 | doi = 10.1021/jm701490g }}</ref> Daljnje strukturne modifikacije inhibitora baziranih na AngIV-u od Andersona ''et al'' dovele su do optimiziranog makrociklusa HA08 (dostupna [[kristalna struktura]] unutar IRAP-a, slika 2<ref name="Mpakali_2020" />) sa odličnom potentnošću IRAP-a (''K''<sub>i</sub> = 3,3 nM) i selektivnošću u odnosu na APN, ali slabom metaboličkom stabilnošću.<ref name="Andersson_2010">{{cite journal | vauthors = Andersson H, Demaegdt H, Vauquelin G, Lindeberg G, Karlén A, Hallberg M, Erdélyi M, Hallberg A | title = Disulfide cyclized tripeptide analogues of angiotensin IV as potent and selective inhibitors of insulin-regulated aminopeptidase (IRAP) | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 53 | issue = 22 | pages = 8059–8071 | date = November 2010 | pmid = 21047126 | doi = 10.1021/jm100793t }}</ref> * Benzopirani Spojexi na bazi [[benzopiran]]a identificirani su u virtualnom skriningu protiv IRAP-a 2008. godine i interaguju sa cinkovim kationom katalitičkog mjesta.<ref name="Andersson_2010"/> Svi spojevi pokazali su specifičnost prema IRAP-u protiv drugih [[aminopeptidaza]] s nanomolarnim afinitetom, dok je HFI-419 pokazao najveću potentnost (Ki = 0,48 μM) i također je testiran u ''in vivo'' biološkim testovima memorijske funkcije.<ref>{{cite journal | vauthors = Albiston AL, Morton CJ, Ng HL, Pham V, Yeatman HR, Ye S, Fernando RN, De Bundel D, Ascher DB, Mendelsohn FA, Parker MW, Chai SY | title = Identification and characterization of a new cognitive enhancer based on inhibition of insulin-regulated aminopeptidase | journal = FASEB Journal | volume = 22 | issue = 12 | pages = 4209–4217 | date = December 2008 | pmid = 18716029 | doi = 10.1096/fj.08-112227 | doi-access = free }}</ref> * Fosfinski pseudopeptidi Iako je većina fosfinskih pseudopeptidnih analoga koje su otkrili Kokkala ''et al'' 2016. godine bila neselektivni inhibitori ERAP-a, DG026 je pokazao nanomolarni afinitet prema IRAP-u (IC50 = 32 nM) sa poboljšanom selektivnošću.<ref name="Kokkala_2016">{{cite journal | vauthors = Kokkala P, Mpakali A, Mauvais FX, Papakyriakou A, Daskalaki I, Petropoulou I, Kavvalou S, Papathanasopoulou M, Agrotis S, Fonsou TM, van Endert P, Stratikos E, Georgiadis D | title = Optimization and Structure-Activity Relationships of Phosphinic Pseudotripeptide Inhibitors of Aminopeptidases That Generate Antigenic Peptides | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 59 | issue = 19 | pages = 9107–9123 | date = October 2016 | pmid = 27606717 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.6b01031 }}</ref> * DABA-derivati [[Slika:Figure 2. Crystal structure of IRAP co-crystallized with macrocycle HA08 in two binding poses..png|thumb|477x477px|'''Slika 2'''. '''A.''' [[Kristalna struktura]] IRAP-a kokristaliziranog s makrociklusom HA08 u dvije vezivne poze. Adaptirano i rekreirano iz PDB koda 6YDX<sup>4</sup>.<br> '''B.''' 2D hemijska struktura HA08. Isprekidane linije prikazuju interakciju C-terminala liganda s Arg 929.]]Nova porodica spojeva diaminobenzojeve kiseline (DABA) koji ciljaju cink racionalno je dizajnirana s prirodnim i neprirodnim aminokiselinskim dijelovima, s mikromolarnom potencijom za IRAP (spoj 6, IC<sub>50</sub> = 2,1 μM) i umjerenom selektivnošću u odnosu na ERAP1 i ERAP2.<ref name = "Kokkala_2016" /><ref>{{cite journal | vauthors = Smith RJ, Bryant RG | title = Metal substitutions incarbonic anhydrase: a halide ion probe study | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 66 | issue = 4 | pages = 1281–1286 | date = October 1975 | pmid = 3 | doi = 10.1016/0006-291x(75)90498-2 | bibcode = 1975BBRC...66.1281S }}</ref> * Aril-sulfonamidi U 2014., Vanga ''et al'' prepoznali su sposobnost aril sulfonamida da inhibiraju IRAP nakon pregleda biblioteke od 10.500 spojeva sličnih lijekovima. Nakon daljnje optimizacije, razvijen je spoj 7 koji pokazuje mikromolarni afinitet prema IRAP-u (IC50 = 0,8 μM).<ref>{{cite journal | vauthors = Vanga SR, Sävmarker J, Ng L, Larhed M, Hallberg M, Åqvist J, Hallberg A, Chai SY, Gutiérrez-de-Terán H | title = Structural Basis of Inhibition of Human Insulin-Regulated Aminopeptidase (IRAP) by Aryl Sulfonamides | journal = ACS Omega | volume = 3 | issue = 4 | pages = 4509–4521 | date = April 2018 | pmid = 30023895 | pmc = 6045421 | doi = 10.1021/acsomega.8b00595.s003 | doi-access = free}}</ref> * Derivati α‐Hidroksi-β-aminokiselina Opisani su selektivni niskomolarni inhibitori IRAP-a zasnovani na α‐Hidroksi-β-amino skeletu lijeka Ubenimex (Bestatin), koji pokazuju odličnu selektivnost i snažnu ćelijsku aktivnost u blokiranju unakrsne prezentacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Vourloumis D, Mavridis I, Athanasoulis A, Temponeras I, Koumantou S, Giastas P, Mpakali A, Magrioti V, Leib J, van Endert P, Stratikos E, Papakyriakou A | title = Discovery of Selective Nanomolar Inhibitors for Insulin-Regulated Aminopeptidase Based on α-Hydroxy-β-amino Acid Derivatives of Bestatin | journal = J Med Chem | volume = 65 | issue = 14 | pages = 10098–10117 | date = July 2022 | pmid = 35833347 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.2c00904 | url = https://bib-pubdb1.desy.de/record/481559 }}</ref> === Inhibitori alosteričnih mjesta IRAP-a === * Spiro-oksindol dihidrokinazolini Tokom procesa skrininga 2016. godine, spiro-oksindol, dihidrokinazolinski spoj identificiran je kao jedan od najsnažnijih inhibitora IRAP-a. Ova vrsta spojeva pokazuje visoku specifičnost za IRAP protiv APN-a (IC50 Spoja 8 = 5,8 μM) i prema studijama dokinga, inhibitor djeluje u džepu vezivanja blizu GAMEN petlje bez interakcije sa cinkovim atomom, što dovodi do nekompetitivne inhibicije, što je kasnije potvrđeno kinetičkim studijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Engen K, Vanga SR, Lundbäck T, Agalo F, Konda V, Jensen AJ, Åqvist J, Gutiérrez-de-Terán H, Hallberg M, Larhed M, Rosenström U | title = Synthesis, Evaluation and Proposed Binding Pose of Substituted Spiro-Oxindole Dihydroquinazolinones as IRAP Inhibitors | journal = ChemistryOpen | volume = 9 | issue = 3 | pages = 325–337 | date = March 2020 | pmid = 32154052 | pmc = 7050655 | doi = 10.1002/open.201900344 }}</ref> [[Slika:Table 1 Representative examples of reported IRAP inhibitors..png|center|thumb|654x654px|'''Tabela 1'''. Reprezentativni primjeri prijavljenih IRAP inhibitora. Vrijednost IC50 izmjerena testom dugog peptida.]] == Reference == {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Enzimi}} [[Kategorija:EC 3.4.11]] [[Kategorija:Enzimi]] eldfig5gzjzpkc91j8oat5hg8odgn7h 3848635 3848634 2026-05-22T16:21:48Z Genetičar 181151 /* Aminokiselinska sekvenca */ 3848635 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen|Name=IRAP|Alt Names="cystinyl aminopeptidase", " placental leucine aminopeptidase"|Symbol=IRAP|AltSymbol=IRAP, CAP, P-LAP, PLAP|EntrezGene=4012 (Human), 240028 (Mouse)|HGNCid=HGNC:6656|OMIM=151300 (https://omim.org/entry/151300)|MGI=2387123 (http://www.informatics.jax.org/marker/MGI:2387123)|PDB=PDBe, RCSB, List of PDB codes (4PJ6, 4P8Q, 4Z7I, 5C97)|RefSeq (nucleotide)=(Human) NM_175920, NM_005575 (Mouse) NM_172827|RefSeq (protein)=(Human)NP_787116 , NP_005566 (Mouse) NP_766415 |UniProt (human)(mouse)=Human: Q9UIQ6 Mouse: Q8C129|AlphaFold=(Human)AF-Q9UIQ6-F1 (https://alphafold.ebi.ac.uk/entry/Q9UIQ6), (Mouse) Q8C129 (https://alphafold.ebi.ac.uk/entry/Q8C129)|ECnumber=3.4.11.3 Expasy (http://enzyme.expasy.org/EC/3.4.11.3)|(human)Chromosome=5|(human) Arm=q|(human) Band=15 (96.94 - 97.04 Mb) (https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?org=Human&db=hg38&position=chr5:96935394-97037513)|(mouse) Chromosome=17|(mouse) Arm=q|(mouse) Band=A3.2 (17.74 -17.85 Mb) (https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?org=Mouse&db=mm0&position=chr17:17741672-17845312)}} '''Insulinom regulirana aminopeptidaza''' (IRAP) je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''LNPEP''' (leucil i cistinil aminopeptidaza), sa [[hromosom 5|hromosoma 5, sekvenca 5q15]]. IRAP je [[transmembranski protein]] tipa II koji pripada potporodici [[oksitocinaza]], M1 [[aminopeptidaza]], zajedno s ERAP1 i ERAP2. Također je poznat kao oksitocinaza, leucil i cistinil aminopeptidaza, placentalna [[leucin]]-aminopeptidaza (P-LAP), cistinil-aminopeptidaza (CAP) i [[vazopresinaza]]. IRAP eksprimira se u različitim tipovima ćelija, uglavnom smještenim u specijaliziranim reguliranim [[endosom]]ima, koji se mogu regrutirati na površinu ćelije nakon aktivacije receptora specifičnog za tip ćelije. == Biologija / Funkcije == Funkcije IRAP-a zavise od tipa ćelije i vanćelijskog okruženja. Naprimjer, u [[adipocit]]ima i [[miocit|mišićnim ćelijama]], IRAP je glavna komponenta [[GLUT4|Glut4]]<nowiki/>[[vezikula]] za skladištenje (GSV) i reguliše promet GSV-a kao odgovor na signalizaciju [[insulin]]skog receptora. Promjena regrutacije IRAP-a na površini ćelije, kao što je uočeno kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]], oštećuje unos glukoze, blokiranjem prometa transportera glukoze tipa 4 (Glut4) na ćelijskoj membrani. Ovaj dokaz je u osnovi centralne funkcije aminopeptidaze u ovoj bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Keller SR | title = Role of the insulin-regulated aminopeptidase IRAP in insulin action and diabetes | journal = Biological & Pharmaceutical Bulletin | volume = 27 | issue = 6 | pages = 761–764 | date = June 2004 | pmid = 15187412 | doi = 10.1248/bpb.27.761 | doi-access = free }}</ref> IRAP cijepa nekoliko [[hormon]]a, vazoaktivnih peptida i neuropeptida kao što su [[oksitocin]], [[somatostatin]], [[holecistokinin]], [[angiotenzin|angiotenzin III]] (Ang), [[bradikinin|Lys-bradikinin]], [[vazopresin|argininski vazopresin]], [[enkefalin|Met– i Leu-enkefalin]], [[neurokinin A]] i [[dinorfin A]].<ref>{{cite journal | vauthors = Herbst JJ, Ross SA, Scott HM, Bobin SA, Morris NJ, Lienhard GE, Keller SR | title = Insulin stimulates cell surface aminopeptidase activity toward vasopressin in adipocytes | journal = The American Journal of Physiology | volume = 272 | issue = 4 Pt 1 | pages = E600–E606 | date = April 1997 | pmid = 9142880 | doi = 10.1152/ajpendo.1997.272.4.e600 }}</ref> Većina njih ima primarne funkcije u razvoju nervnih poremećaja, uključujući [[shizofrenija|shizofreniju]] i [[poremećaj pamćenja|poremećaje pamćenja]].[<ref>{{cite journal | vauthors = Bernstein HG, Müller S, Dobrowolny H, Wolke C, Lendeckel U, Bukowska A, Keilhoff G, Becker A, Trübner K, Steiner J, Bogerts B | title = Insulin-regulated aminopeptidase immunoreactivity is abundantly present in human hypothalamus and posterior pituitary gland, with reduced expression in paraventricular and suprachiasmatic neurons in chronic schizophrenia | journal = European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience | volume = 267 | issue = 5 | pages = 427–443 | date = August 2017 | pmid = 28035472 | doi = 10.1007/s00406-016-0757-7 }}</ref> Nadalje, promjena u nivoima neuropeptida, zbog deregulacije IRAP-a, čini se da je jedan od mehanizama koji utiču na procese [[učenje|učenja]] i kognitivnih procesa, što ističe fundamentalnu funkciju IRAP-a i kod poremećaja [[pamćenje|pamćenja]].<ref>{{cite journal | vauthors = Yeatman HR, Albiston AL, Burns P, Chai SY | title = Forebrain neurone-specific deletion of insulin-regulated aminopeptidase causes age related deficits in memory | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 136 | pages = 174–182 | date = December 2016 | pmid = 27713012 | doi = 10.1016/j.nlm.2016.09.017 }}</ref> U mozgu, IRAP je glavni receptor Ang IV, esencijalne komponente [[renin-angiotenzinski sistem|renin-angiotenzinskog sistema]] za koji je dokazano da ima neuroprotektivni učinak.<ref>{{cite journal | vauthors = Royea J, Hamel E | title = Brain angiotensin II and angiotensin IV receptors as potential Alzheimer's disease therapeutic targets | journal = GeroScience | volume = 42 | issue = 5 | pages = 1237–1256 | date = October 2020 | pmid = 32700176 | pmc = 7525853 | doi = 10.1007/s11357-020-00231-y }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sun X, Deng Y, Fu X, Wang S, Duan R, Zhang Y | title = AngIV-Analog Dihexa Rescues Cognitive Impairment and Recovers Memory in the APP/PS1 Mouse via the PI3K/AKT Signaling Pathway | journal = Brain Sciences | volume = 11 | issue = 11 | page = 1487 | date = November 2021 | pmid = 34827486 | pmc = 8615599 | doi = 10.3390/brainsci11111487 | doi-access = free }}</ref> Ovi dokazi su podstakli istraživanje razvoja analoga sa visokom IRAP selektivnošću, koji pokazuju potencijal u poboljšanju pamćenja, vaskularnoj regulaciji i antikonvulzivnim/antiepileptogenim efektima.<ref>{{cite journal | vauthors = Demaegdt H, Gard P, De Backer JP, Lukaszuk A, Szemenyei E, Tóth G, Tourwé D, Vauquelin G | title = Binding of "AT4 receptor" ligands to insulin regulated aminopeptidase (IRAP) in intact Chinese hamster ovary cells | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 339 | issue = 1–2 | pages = 34–44 | date = June 2011 | pmid = 21457753 | doi = 10.1016/j.mce.2011.03.005 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00708531/file/PEER_stage2_10.1016%252Fj.mce.2011.03.005.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nikolaou A, Van den Eynde I, Tourwé D, Vauquelin G, Tóth G, Mallareddy JR, Poglitsch M, Van Ginderachter JA, Vanderheyden PM | title = [3H]IVDE77, a novel radioligand with high affinity and selectivity for the insulin-regulated aminopeptidase | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 702 | issue = 1–3 | pages = 93–102 | date = February 2013 | pmid = 23376157 | doi = 10.1016/j.ejphar.2013.01.026 }}</ref> Ovi analozi su proučavani za [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]], pokazujući poboljšanu stabilnost i prodiranje u [[mozak]], snažan afinitet vezivanja za ciljane receptore i pozitivne efekte na kognitivne funkcije i neuroprotekciju kod [[modelni organizam|životinjskih modela]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wright JW, Kawas LH, Harding JW | title = The development of small molecule angiotensin IV analogs to treat Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Progress in Neurobiology | volume = 125 | pages = 26–46 | date = February 2015 | pmid = 25455861 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2014.11.004 }}</ref> Također je utvrđeno da inhibitori IRAP-a djeluju protiv [[vazokonstrikcija|vazokonstrikcije]], izazvane acetilholinom ''[[in vivo]]'', što naglašava ulogu IRAP-a u modulaciji vaskularne funkcije.<ref>{{cite journal | vauthors = El-Hawli A, Qaradakhi T, Hayes A, Rybalka E, Smith R, Caprnda M, Opatrilova R, Gazdikova K, Benckova M, Kruzliak P, Zulli A | title = IRAP inhibition using HFI419 prevents moderate to severe acetylcholine mediated vasoconstriction in a rabbit model | journal = Biomedicine & Pharmacotherapy | volume = 86 | pages = 23–26 | date = February 2017 | pmid = 27936390 | doi = 10.1016/j.biopha.2016.11.142 }}</ref> [[delecija (genetika)|Delecija]] IRAP-a smanjuje osjetljivost na [[epilepsijski napad|napade]] izazvane pentilentetrazolom kod miševa, što ukazuje na njegov potencijal kao terapijske mete za epilepsiju. IRAP ima važnu ulogu u regulaciji [[imunski sistem|imunskog sistema]]. Slično ERAP1 i ERAP2, IRAP je u stanju da skrati [[N-terminal]]ni dio antigenih peptida, smanjujući njihovu dužinu na 8–10 [[aminokiselina]], što je optimalna dužina za vezivanje za [[MHC]] klasu I. Za razliku od ERAP1 i ERAP2, nema dokaza o skraćivanju [[antigen]]ih [[peptid]]a, posredovanom IRAP-om u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]] za prezentaciju MHC-I direktnim putem. S druge strane, IRAP ima primarnu funkciju u unakrsnoj prezentaciji. Ovdje aminopeptidaza skraćuje unakrsno prezentirane peptide u specifičnom [[endosom]]skom odjeljku, opisanom u dendritičnim ćelijama,<ref name="Saveanu_2009">{{cite journal | vauthors = Saveanu L, Carroll O, Weimershaus M, Guermonprez P, Firat E, Lindo V, Greer F, Davoust J, Kratzer R, Keller SR, Niedermann G, van Endert P | title = IRAP identifies an endosomal compartment required for MHC class I cross-presentation | journal = Science | volume = 325 | issue = 5937 | pages = 213–217 | date = July 2009 | pmid = 19498108 | doi = 10.1126/science.1172845 | bibcode = 2009Sci...325..213S }}</ref> prije njihovog učitavanja na molekule MHC klase I povezane s IRAP-om. IRAP stabilizira određeni tip reguliranih ranih endosoma u kojima se nalazi. Stabilnost ovih endosoma ključna je za put unakrsne prezentacije u [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]] i regulira nekoliko endosomanih signalnih puteva ([[T-ćelijski receptor|TCR]], [[Toll-liki receptor 9|TLR9]], [[faktor tumorske nekroze|TNFα]], [[interleukin 6|IL-6]]) u drugim tipovima imunskih ćelija. U [[T-ćelija]]ma, IRAP regulira promet TCD3ζ lanaca, koji se regrutuju u IRAP intraćelijske vezikule, kao i endosomnu signalizaciju putem TCR-kompleksa.<ref name="Baldari_2021">{{Cite report | vauthors = Baldari CT, Onnis A |date=2021 |work = Faculty Opinions Recommendation | title = IRAP-dependent endosomal T cell receptor signalling is essential for T cell responses. |doi=10.3410/f.738064950.793586214 |doi-access=free }}</ref> Smanjenje IRAP-a povećava nivoe TCR-a na površini ćelije, što, međutim, pokazuje defektnu signalizaciju. Druge studije pokazale su da IRAP reguliše aktivaciju [[Toll-liki receptor|Toll-likog receptora]] 9 (TLR9) odgađanjem sazrijevanja endosoma koji sadrže TLR9 u [[lizosom]]e i, kao posljedicu, ograničavanjem cijepanja i aktivacije TLR9.<ref>{{cite journal | vauthors = Babdor J, Descamps D, Adiko AC, Tohmé M, Maschalidi S, Evnouchidou I, Vasconcellos LR, De Luca M, Mauvais FX, Garfa-Traore M, Brinkmann MM, Chignard M, Manoury B, Saveanu L | title = IRAP<sup>+</sup> endosomes restrict TLR9 activation and signaling | journal = Nature Immunology | volume = 18 | issue = 5 | pages = 509–518 | date = May 2017 | pmid = 28319098 | doi = 10.1038/ni.3711 | hdl = 10033/621226 | hdl-access = free }}</ref> Konačno, IRAP ima važnu ulogu u lučenju proupalnih [[citokin]]a TNFα i IL-6 od strane [[mastocit]]a. U odsustvu IRAP-a, transport vezikula koje sadrže TNFα i IL-6 od [[Golgijev aparat|Golgijevog aparata]] do [[plazmamembrana]] je otežan.<ref>{{cite journal | vauthors = Weimershaus M, Carvalho C, Rignault R, Waeckel-Enee E, Dussiot M, van Endert P, Maciel TT, Hermine O | title = Mast cell-mediated inflammation relies on insulin-regulated aminopeptidase controlling cytokine export from the Golgi | journal = The Journal of Allergy and Clinical Immunology | volume = 151 | issue = 6 | pages = 1595–1608.e6 | date = June 2023 | pmid = 36708814| biorxiv = 10.1101/2022.01.21.477149 |doi=10.1016/j.jaci.2023.01.014| doi-access = free }}</ref> == Genetika / Klinički značaj == === Lokacija gena === IRAP je kodiran genom ''LNPEP'' (leucil i cistinil aminopeptidaza), koji se nalazi na hromosomu ''5q15.'' Ovaj gen je dug ~75 kb i sastoji se od 18 [[egzon]]na i 17 [[intron]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Venema WJ, Hiddingh S, van Loosdregt J, Bowes J, Balliu B, de Boer JH, Ossewaarde-van Norel J, Thompson SD, Langefeld CD, de Ligt A, van der Veken LT, Krijger PH, de Laat W, Kuiper JJ | title = A cis-regulatory element regulates ERAP2 expression through autoimmune disease risk SNPs | journal = Cell Genomics | volume = 4 | issue = 1 | article-number = 100460 | date = January 2024 | biorxiv= 10.1101/2023.03.03.530973 |doi=10.1016/j.xgen.2023.100460| pmid = 38190099 | pmc = 10794781 }}</ref> Prema Ensembl.org, ''LNPEP'' ima pet transkripata, ali samo jednu glavnu eksprimiranu [[izoforma|izoformu]] (NM_005575.3). === SNP-ovi === Među različitim genetičkim varijantama koje su do sada identificirane, nekoliko [[jednonukleotidni polimorfizam|varijante jednog nukleotida]] povezano je s bolestima. Velika većina jednonukleotidnih varijanti u ''LNPEP'' su intronske; dio su proširenog [[haplotip]]a koji funkcionira kao transkripcijski pojačivač susjednog gena ''ERAP2'', ali ne regulira ekspresiju ''LNPEP''. U stvari, u usporedbi s članovima porodice M1-aminopeptidaza ''ERAP1'' i ''ERAP2, LNPEP'' pokazuje nisku toleranciju na genetičke varijacije koje skraćuju proteine i sadrži malo varijanti s gubitkom funkcije u svom genu.<ref>{{Cite book | vauthors = Mulder N |date=2020 |title=Faculty Opinions recommendation of The mutational constraint spectrum quantified from variation in 141,456 humans. |doi=10.3410/f.738024093.793575805 |doi-access=free }}</ref> === Povezanost s bolešću === ''LNPEP'' ima pet uobičajenih (>1% kod GnomAD) [[misens mutacija|missens varijanti]] od kojih je najčešća rs2303138, koja dovodi do supstitucije aminokiselina (Ala763Thr), povezana s rizikom od [[psorijaza|psorijaze]] i [[ankilozirajući spondilitis|ankilozirajućeg spondilitisa]].<ref name="pmid17952073">{{cite journal | vauthors = Burton PR, Clayton DG, Cardon LR, Craddock N, Deloukas P, Duncanson A, etal | collaboration = Wellcome Trust Case Control Consortium | title = Association scan of 14,500 nonsynonymous SNPs in four diseases identifies autoimmunity variants | journal = Nature Genetics | volume = 39 | issue = 11 | pages = 1329–37 | date = November 2007 | pmid = 17952073 | pmc = 2680141 | doi = 10.1038/ng.2007.17 | url = }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cheng H, Li Y, Zuo XB, Tang HY, Tang XF, Gao JP, Sheng YJ, Yin XY, Zhou FS, Zhang C, Chen G, Zhu J, Pan Q, Liang B, Zheng XD, Li P, Ding YT, Cheng F, Luo J, Chang RX, Pan GB, Fan X, Wang ZX, Zhang AP, Liu JJ, Yang S, Sun LD, Zhang XJ | title = Identification of a missense variant in LNPEP that confers psoriasis risk | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 134 | issue = 2 | pages = 359–365 | date = February 2014 | pmid = 23897274 | doi = 10.1038/jid.2013.317 | doi-access = free }}</ref> Precizna uloga IRAP-a u ovim stanjima ostaje nepoznata, ali s obzirom na njegovu uključenost u aktivaciju [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog]] i [[urođeni imunski sistem|urođenog imunskog odgovora]], renin-angiotenzinskog sistema (RAS) i metabolizma glukoze, ove genetičke varijante mogu imati [[plejotropija|plejotropne]] uticaje na [[imunski sistem|imunski]], [[cirkulatorni sistem|cirkulatorni]] i [[metabolizam|metabolički sistem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Shibata K, Kajiyama H, Ino K, Nawa A, Nomura S, Mizutani S, Kikkawa F | title = P-LAP/IRAP-induced cell proliferation and glucose uptake in endometrial carcinoma cells via insulin receptor signaling | journal = BMC Cancer | volume = 7 | issue = 1 | article-number = 15 | date = January 2007 | pmid = 17233921 | doi = 10.1186/1471-2407-7-15 | doi-access = free | pmc = 1781462 }}</ref> Two other common missense variants rs41276279 (p.&nbsp;Val373Ile) and rs11746232 (p.&nbsp;Ile963Val) moderately correlate with ''LNPEP'' gene expression levels (reference to gtexportal.org) but have not been linked to disease so far. == Struktura / Mehanizam == === Struktura === Ljudski IRAP gen kodira [[transmembranski protein]] tipa II koji se sastoji od tri različita domena: [[N-terminal]]nog [[citoplazma]]tskog domena koji sadrži 109 [[aminokiselina]], [[transmembranski domen| transmembranskog]] od 23 aminokiseline i intralumenskog (ili vamćelijskog) domena sastavljenog od 893 aminokiseline.<ref>{{cite journal | vauthors = Keller SR, Scott HM, Mastick CC, Aebersold R, Lienhard GE | title = Cloning and characterization of a novel insulin-regulated membrane aminopeptidase from Glut4 vesicles | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 40 | pages = 23612–23618 | date = October 1995 | pmid = 7559527 | doi = 10.1016/s0021-9258(17)45857-1 | doi-access = free }}</ref> [[C-terminal]]ni intra[[endosom]]ni domen sadrži motiv vezivanja Zn poznat kao HEXXH(X)18E, kao i motiv [[egzopeptidaza|egzopeptidaze]] GAMEN. Ova dva motiva su također prisutna u ERAP1 i ERAP2 i zajednički su svim članovima M1 porodice aminopeptidaza. C-terminalni domen je [[kristal]]iziran kao dimer, pri čemu svaki monomer se sastoji od četiri kontinuirana domena i formira zatvorenu šuplju strukturu s aktivnim mjestom u svom centru. Domen I (ostaci 171–365) formira opsežni [[Beta-sendvič|β-sendvič]] sa sedmolančanim β-sedlom, okruženim s obje strane trolančanim i četverolančanim [[beta-list|β-listovima]]. Domen II (ostaci 366–615) sadrži [[katalitsko mjesto]] sa Zn ionom u svom centru. Katalitski [[cink|Zn]]-ion, koordiniran je His464, His468 i Glu487 motiva za vezivanje cinka u HEXXH(X)18-E. Domen III (ostaci 616–704) usvaja β-sendvič nabor koji se sastoji od trostrukih i četverolančanih β-listova i formira most između domena II i IV. Domen IV (ostaci 705–1025) sastoji se od [[alfa-heliks|α-heliksa]] i sastavlja se u obliku "zdjele". [[Aktivno mjesto]] IRAP-a prekriveno je domenom IV, formirajući veliku, uglavnom zatvorenu šupljinu uz Zn ion.<ref name="Hermans_2015">{{cite journal | vauthors = Hermans SJ, Ascher DB, Hancock NC, Holien JK, Michell BJ, Chai SY, Morton CJ, Parker MW | title = Crystal structure of human insulin-regulated aminopeptidase with specificity for cyclic peptides | journal = Protein Science | volume = 24 | issue = 2 | pages = 190–199 | date = February 2015 | pmid = 25408552 | doi = 10.2210/pdb4p8q/pdb | pmc = 4315657 }}</ref> ===Aminokiselinska sekvenca=== {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEPFTNDRLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPRNMIENSM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FEEEPDVVDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKEPCLHPLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDEVEYEPRG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SRLLVRGLGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HEMEEDEEDY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESSAKLLGMS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMNRSSGLRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SATGYRQSPD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GACSVPSART</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVVCAFVIVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVSVIMVIYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPRCTFTKEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CHKKNQSIGL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IQPFATNGKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPWAQIRLPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVVPLRYELS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHPNLTSMTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGSVTISVQA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQVTWNIILH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STGHNISRVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMSAVSSQEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAEILEYAYH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQIAIVAPEA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLAGHNYTLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEYSANISSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YYGFYGFSYT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DESNEKKYFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATQFEPLAAR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SAFPCFDEPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FKATFIIKII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDEQYTALSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MPKKSSVVLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGLVQDEFSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVKMSTYLVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FIVGEMKNLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDVNGTLVSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YAVPEKIGQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HYALETTVKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEFFQNYFEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYPLKKLDLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIPDFEAGAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENWGLLTFRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETLLYDSNTS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SMADRKLVTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IIAHELAHQW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FGNLVTMKWW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NDLWLNEGFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TFMEYFSLEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IFKELSSYED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLDARFKTMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDSLNSSHPI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSSVQSSEQI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEMFDSLSYF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KGSSLLLMLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TYLSEDVFQH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVVLYLHNHS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YASIQSDDLW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSFNEVTNQT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LDVKRMMKTW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLQKGFPLVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQKKGKELFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQERFFLNMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEIQPSDTSY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LWHIPLSYVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGRNYSKYQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSLLDKKSGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>INLTEEVLWV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVNINMNGYY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IVHYADDDWE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALIHQLKINP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YVLSDKDRAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LINNIFELAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGKVPLKRAF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DLINYLGNEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTAPITEALF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTDLIYNLLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLGYMDLASR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVTRVFKLLQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NQIQQQTWTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGTPSMRELR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SALLEFACTH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLGNCSTTAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLFDDWMASN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GTQSLPTDVM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTVFKVGAKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKGWSFLLGK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YISIGSEAEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NKILEALASS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDVRKLYWLM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSSLNGDNFR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQKLSFIIRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGRHFPGHLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AWDFVKENWN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KLVQKFPLGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YTIQNIVAGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TYLFSTKTHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEVQAFFENQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEATFRLRCV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QEALEVIQLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQWMEKNLKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTWWL</td></tr> </table> === Mehanizam === [[Slika:Crystal structures of IRAP in different conformations.png|thumb|448x448px|'''Slika 1.''' [[Kristalna struktura]] IRAP-a u različitim konformacijama. Četiri domena su prikazana zelenom, ljubičastom, cijan i narandžastom bojom za domen I, II, III i IV. Atom cinka je prikazan kao crvena sfera, a spojevi kokristalizirani s enzimom su prikazani žutom. <br>'''A.''' Kristalna struktura u zatvorenoj konformaciji (PDB ID 4P8Q),<br> '''B.''' Kristalna struktura u otvorenoj konformaciji (PDB ID 5C97), <br>'''C.''' Kristalna struktura s linearnim peptidnim analogom (PDB ID 4z7i). Enzim se nalazi u poluzatvorenoj konformaciji,<br> '''D.''' [[Kristalna struktura]] s makrocikličkim peptidnim inhibitorom (PDB ID 6YDX). Enzim se nalazi u zatvorenoj konformaciji nakon vezivanja inhibitora.<br>IRAP1 koristi katalitski mehanizam sličan onome predloženom za LTA4 hidrolazu. Usvaja termolizinsku strukturu i kristaliziran je u dvije različite konformacije, otvorenoj i zatvorenoj (Slika 1).<ref name="Hermans_2015" /><ref name="Mpakali_2015">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Harlos K, Zhao Y, Papakyriakou A, Kokkala P, Georgiadis D, Stratikos E | title = Crystal Structure of Insulin-Regulated Aminopeptidase with Bound Substrate Analogue Provides Insight on Antigenic Epitope Precursor Recognition and Processing | journal = Journal of Immunology | volume = 195 | issue = 6 | pages = 2842–2851 | date = September 2015 | pmid = 26259583 | doi = 10.4049/jimmunol.1501103 }}</ref> IRAP is the only documented M1 aminopeptidase that can cleave cyclic peptides such as vasopressin and oxytocin. The distinct configuration of the GAMEN motif in IRAP generates additional space around residues 3 and 4 of the bound linear peptide, which could be used for the accommodation of bulkier side chains, possibly affording a broader selectivity for peptides.<ref name="Mpakali_2015" /> The atomic interactions between a ligand and IRAP can promote conformational closing. The open conformation is responsible for initial substrate capture, which can induce further closing that enhances interactions and facilitates catalysis. The IRAP/ligand-bound structure has significant differences compared to the "open" structure and IRAP/peptide structure.<ref name="pmid28328206">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Harlos K, Zhao Y, Kokkala P, Georgiadis D, Giastas P, Papakyriakou A, Stratikos E | title = Ligand-Induced Conformational Change of Insulin-Regulated Aminopeptidase: Insights on Catalytic Mechanism and Active Site Plasticity | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 60 | issue = 7 | pages = 2963–2972 | date = April 2017 | pmid = 28328206 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.6b01890 | url = https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:e215f1e8-386b-42d8-a818-a0461d9ea763 }}</ref>]] Domen IV pronađen je u suprotstavljenom položaju naspram domena I/II, što je rezultiralo potpunim isključivanjem unutrašnje šupljine iz vanjskog [[rastvarač]]a. Nedavno je riješena [[kristalna struktura]] IRAP-a s makrocikličkim peptidnim inhibitorom, identificirajući nekoliko ključnih karakteristika mehanizma inhibicije. Bliska jukstapozicija GAMEN-petlje na vezanom inhibitoru ne dozvoljava prostor za kretanje molekula vode da interaguju s ioniziranim karboksilatom ostatka aktivnog mjesta Glu (Glu465). [[Sinergija]] dva mehanizma, stabilizacija zatvorene konformacije i isključivanje katalitske vode pomoću čvrsto postavljene GAMEN-petlje, predložena je kao mehanizam inhibicije.<ref name="Mpakali_2020">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Giastas P, Maben Z, Stern LJ, Larhed M, Hallberg M, Stratikos E | title = Structural Basis of Inhibition of Insulin-Regulated Aminopeptidase by a Macrocyclic Peptidic Inhibitor | journal = ACS Medicinal Chemistry Letters | volume = 11 | issue = 7 | pages = 1429–1434 | date = July 2020 | pmid = 32676150 | pmc = 7357224 | doi = 10.1021/acsmedchemlett.0c00172 | url = }}</ref> Štaviše, M1 aminopeptidaze koriste tirozinski ostatak u aktivnom mjestu za stabilizaciju prelaznog stanja. U slučaju IRAP-a, katalitički Tyr549 se nalazi u različitim orijentacijama u otvorenim i zatvorenim konformacijama. Na primjer, u slučaju fosfinskih pseudopeptidnih inhibitora, koji oponašaju prelazno stanje peptidnih supstrata, Tyr549 mijenja orijentaciju nakon vezivanja liganda kako bi interagovao sa jednim od atoma kisika fosfinske grupe, što je ekvivalentno atomima kisika supstrata u prelaznom stanju.<ref name="Mpakali_2015" /> === Interakcije === Prijavljeno je da IRAP interaguje putem svoje [[citoplazma]]tskog domena sa različitim proteinima uključenim u vezikularni transport, vezivanje [[organela]] i remodeliranje [[citoskelet]]a. Ovi proteini uključuju [[Tankyraza|tankyrazu-1]], [[Tankyraza 2|tankyrazu-2]] i p115, koji regulišu transport [[Golgijev aparat|Golgijevih vezikula]]; vimentin, intermedijarni filament citoskeleta; i protein FHOS koji remodelira [[aktin]]. Nadalje, utvrđeno je da se IRAP povezuje sa [[TBC1D4|AS160/Tbc1d4]], proteinom koji aktivira Rab [[GTPaza|GTPazu]] (GAP) specifičnim za [[RAB8A|Rab8]], [[RAB10|10]] i [[RAB14|14]]. Ovo ukazuje na to da IRAP ima ulogu u regrutovanju AS160 na endocitne membrane.<ref name="Descamps_2020">{{cite journal | vauthors = Descamps D, Evnouchidou I, Caillens V, Drajac C, Riffault S, van Endert P, Saveanu L | title = The Role of Insulin Regulated Aminopeptidase in Endocytic Trafficking and Receptor Signaling in Immune Cells | journal = Frontiers in Molecular Biosciences | volume = 7 | article-number = 583556 | date = 2020 | pmid = 33195428 | pmc = 7606930 | doi = 10.3389/fmolb.2020.583556 | doi-access = free }}</ref> Osim povezanosti s unutarćelijskim proteinima za transport, uočeno je i da IRAP interaguje s proteinima prisutnim u vezikulama za skladištenje Glut4 (GSV), kao što su [[Sortilin 1|sortilin]], [[LRP1]] i [[GLUT4|Glut4]] u [[adipocit]]ima''. U upalnim uslovima, njegovu ulogu u transportu GSV u adipocitima reguliše TNFa protein putem [[glikozilacija]].<ref name="Descamps_2020" /> Nedavno je otkrivena njegova interakcija sa z lancem TCR (T-ćelijski receptor) i Lck kinazom u T limfocitima.[<ref name="Baldari_2021" /> U dendritnim ćelijama, transport vezikula zavisnih od IRAP-a i translokacija u [[fagocit]]nu čašicu regulisani su imunskim receptorima, kao što su TLR4 i FcgR. Konačno, predloženo je da IRAP interaguje s [[MHC|glavnim kompleksima histokompatibilnosti klase I (MHC-I)]] u specijalizovanim endosomima u dendritnim ćelijama. Tamo pokazuje ulogu u unakrsnoj prezentaciji antigena.<ref name="Saveanu_2009" /> == Terapijski pristupi i farmakologija == Terapijski pristupi za regulaciju IRAP-a oslanjaju se na razvoj peptidomimetika i inhibitora [[mala molekula|malih molekula]]. Najistraženije klase inhibitora za IRAP su oni katalitskog ili alosternog mjesta. === Inhibitori katalitsog mjesta IRAP-a === * Peptidomimetici Prvi prijavljeni IRAP inhibitori dizajnirani su kao analozi angiotenzina IV (AngIV).<ref>{{cite journal | vauthors = Georgiadis D, Ziotopoulou A, Kaloumenou E, Lelis A, Papasava A | title = The Discovery of Insulin-Regulated Aminopeptidase (IRAP) Inhibitors: A Literature Review | journal = Frontiers in Pharmacology | volume = 11 | article-number = 585838 | date = 2020 | pmid = 33071797 | pmc = 7538644 | doi = 10.3389/fphar.2020.585838 | doi-access = free }}</ref> U 2006., Axén ''et al'' objavili su makrocikliziranu verziju derivata AngIV-a (Spoj 1) koji pruža metaboličku stabilnost zajedno s visokim afinitetom za IRAP (''K''<sub>i</sub> = 25,8 nM).<ref>{{cite journal | vauthors = Demaegdt H, Gard P, De Backer JP, Lukaszuk A, Szemenyei E, Tóth G, Tourwé D, Vauquelin G | title = Binding of "AT4 receptor" ligands to insulin regulated aminopeptidase (IRAP) in intact Chinese hamster ovary cells | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 339 | issue = 1–2 | pages = 34–44 | date = June 2011 | pmid = 21457753 | doi = 10.1016/j.mce.2011.03.005 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00708531/file/PEER_stage2_10.1016%252Fj.mce.2011.03.005.pdf }}</ref> U sličnom obimu istraživanja, Lukaszuk i saradnici su proizveli spoj AL-11 koji je bio u stanju inhibirati IRAP (Ki = 27,5 nM) i pokazao oko 200 puta veću selektivnost u odnosu na APN.<ref>{{cite journal | vauthors = Lukaszuk A, Demaegdt H, Szemenyei E, Tóth G, Tymecka D, Misicka A, Karoyan P, Vanderheyden P, Vauquelin G, Tourwé D | title = Beta-homo-amino acid scan of angiotensin IV | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 51 | issue = 7 | pages = 2291–2296 | date = April 2008 | pmid = 18386881 | doi = 10.1021/jm701490g }}</ref> Daljnje strukturne modifikacije inhibitora baziranih na AngIV-u od Andersona ''et al'' dovele su do optimiziranog makrociklusa HA08 (dostupna [[kristalna struktura]] unutar IRAP-a, slika 2<ref name="Mpakali_2020" />) sa odličnom potentnošću IRAP-a (''K''<sub>i</sub> = 3,3 nM) i selektivnošću u odnosu na APN, ali slabom metaboličkom stabilnošću.<ref name="Andersson_2010">{{cite journal | vauthors = Andersson H, Demaegdt H, Vauquelin G, Lindeberg G, Karlén A, Hallberg M, Erdélyi M, Hallberg A | title = Disulfide cyclized tripeptide analogues of angiotensin IV as potent and selective inhibitors of insulin-regulated aminopeptidase (IRAP) | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 53 | issue = 22 | pages = 8059–8071 | date = November 2010 | pmid = 21047126 | doi = 10.1021/jm100793t }}</ref> * Benzopirani Spojexi na bazi [[benzopiran]]a identificirani su u virtualnom skriningu protiv IRAP-a 2008. godine i interaguju sa cinkovim kationom katalitičkog mjesta.<ref name="Andersson_2010"/> Svi spojevi pokazali su specifičnost prema IRAP-u protiv drugih [[aminopeptidaza]] s nanomolarnim afinitetom, dok je HFI-419 pokazao najveću potentnost (Ki = 0,48 μM) i također je testiran u ''in vivo'' biološkim testovima memorijske funkcije.<ref>{{cite journal | vauthors = Albiston AL, Morton CJ, Ng HL, Pham V, Yeatman HR, Ye S, Fernando RN, De Bundel D, Ascher DB, Mendelsohn FA, Parker MW, Chai SY | title = Identification and characterization of a new cognitive enhancer based on inhibition of insulin-regulated aminopeptidase | journal = FASEB Journal | volume = 22 | issue = 12 | pages = 4209–4217 | date = December 2008 | pmid = 18716029 | doi = 10.1096/fj.08-112227 | doi-access = free }}</ref> * Fosfinski pseudopeptidi Iako je većina fosfinskih pseudopeptidnih analoga koje su otkrili Kokkala ''et al'' 2016. godine bila neselektivni inhibitori ERAP-a, DG026 je pokazao nanomolarni afinitet prema IRAP-u (IC50 = 32 nM) sa poboljšanom selektivnošću.<ref name="Kokkala_2016">{{cite journal | vauthors = Kokkala P, Mpakali A, Mauvais FX, Papakyriakou A, Daskalaki I, Petropoulou I, Kavvalou S, Papathanasopoulou M, Agrotis S, Fonsou TM, van Endert P, Stratikos E, Georgiadis D | title = Optimization and Structure-Activity Relationships of Phosphinic Pseudotripeptide Inhibitors of Aminopeptidases That Generate Antigenic Peptides | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 59 | issue = 19 | pages = 9107–9123 | date = October 2016 | pmid = 27606717 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.6b01031 }}</ref> * DABA-derivati [[Slika:Figure 2. Crystal structure of IRAP co-crystallized with macrocycle HA08 in two binding poses..png|thumb|477x477px|'''Slika 2'''. '''A.''' [[Kristalna struktura]] IRAP-a kokristaliziranog s makrociklusom HA08 u dvije vezivne poze. Adaptirano i rekreirano iz PDB koda 6YDX<sup>4</sup>.<br> '''B.''' 2D hemijska struktura HA08. Isprekidane linije prikazuju interakciju C-terminala liganda s Arg 929.]]Nova porodica spojeva diaminobenzojeve kiseline (DABA) koji ciljaju cink racionalno je dizajnirana s prirodnim i neprirodnim aminokiselinskim dijelovima, s mikromolarnom potencijom za IRAP (spoj 6, IC<sub>50</sub> = 2,1 μM) i umjerenom selektivnošću u odnosu na ERAP1 i ERAP2.<ref name = "Kokkala_2016" /><ref>{{cite journal | vauthors = Smith RJ, Bryant RG | title = Metal substitutions incarbonic anhydrase: a halide ion probe study | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 66 | issue = 4 | pages = 1281–1286 | date = October 1975 | pmid = 3 | doi = 10.1016/0006-291x(75)90498-2 | bibcode = 1975BBRC...66.1281S }}</ref> * Aril-sulfonamidi U 2014., Vanga ''et al'' prepoznali su sposobnost aril sulfonamida da inhibiraju IRAP nakon pregleda biblioteke od 10.500 spojeva sličnih lijekovima. Nakon daljnje optimizacije, razvijen je spoj 7 koji pokazuje mikromolarni afinitet prema IRAP-u (IC50 = 0,8 μM).<ref>{{cite journal | vauthors = Vanga SR, Sävmarker J, Ng L, Larhed M, Hallberg M, Åqvist J, Hallberg A, Chai SY, Gutiérrez-de-Terán H | title = Structural Basis of Inhibition of Human Insulin-Regulated Aminopeptidase (IRAP) by Aryl Sulfonamides | journal = ACS Omega | volume = 3 | issue = 4 | pages = 4509–4521 | date = April 2018 | pmid = 30023895 | pmc = 6045421 | doi = 10.1021/acsomega.8b00595.s003 | doi-access = free}}</ref> * Derivati α‐Hidroksi-β-aminokiselina Opisani su selektivni niskomolarni inhibitori IRAP-a zasnovani na α‐Hidroksi-β-amino skeletu lijeka Ubenimex (Bestatin), koji pokazuju odličnu selektivnost i snažnu ćelijsku aktivnost u blokiranju unakrsne prezentacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Vourloumis D, Mavridis I, Athanasoulis A, Temponeras I, Koumantou S, Giastas P, Mpakali A, Magrioti V, Leib J, van Endert P, Stratikos E, Papakyriakou A | title = Discovery of Selective Nanomolar Inhibitors for Insulin-Regulated Aminopeptidase Based on α-Hydroxy-β-amino Acid Derivatives of Bestatin | journal = J Med Chem | volume = 65 | issue = 14 | pages = 10098–10117 | date = July 2022 | pmid = 35833347 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.2c00904 | url = https://bib-pubdb1.desy.de/record/481559 }}</ref> === Inhibitori alosteričnih mjesta IRAP-a === * Spiro-oksindol dihidrokinazolini Tokom procesa skrininga 2016. godine, spiro-oksindol, dihidrokinazolinski spoj identificiran je kao jedan od najsnažnijih inhibitora IRAP-a. Ova vrsta spojeva pokazuje visoku specifičnost za IRAP protiv APN-a (IC50 Spoja 8 = 5,8 μM) i prema studijama dokinga, inhibitor djeluje u džepu vezivanja blizu GAMEN petlje bez interakcije sa cinkovim atomom, što dovodi do nekompetitivne inhibicije, što je kasnije potvrđeno kinetičkim studijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Engen K, Vanga SR, Lundbäck T, Agalo F, Konda V, Jensen AJ, Åqvist J, Gutiérrez-de-Terán H, Hallberg M, Larhed M, Rosenström U | title = Synthesis, Evaluation and Proposed Binding Pose of Substituted Spiro-Oxindole Dihydroquinazolinones as IRAP Inhibitors | journal = ChemistryOpen | volume = 9 | issue = 3 | pages = 325–337 | date = March 2020 | pmid = 32154052 | pmc = 7050655 | doi = 10.1002/open.201900344 }}</ref> [[Slika:Table 1 Representative examples of reported IRAP inhibitors..png|center|thumb|654x654px|'''Tabela 1'''. Reprezentativni primjeri prijavljenih IRAP inhibitora. Vrijednost IC50 izmjerena testom dugog peptida.]] == Reference == {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Enzimi}} [[Kategorija:EC 3.4.11]] [[Kategorija:Enzimi]] mu47vppcb1ix0ipuubin1e2uplpu1d1 3848637 3848635 2026-05-22T16:41:15Z Genetičar 181151 3848637 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen|Name=IRAP|Alt Names="cystinyl aminopeptidase", " placental leucine aminopeptidase"|Symbol=IRAP|AltSymbol=IRAP, CAP, P-LAP, PLAP|EntrezGene=4012 (Human), 240028 (Mouse)|HGNCid=HGNC:6656|OMIM=151300 (https://omim.org/entry/151300)|MGI=2387123 (http://www.informatics.jax.org/marker/MGI:2387123)|PDB=PDBe, RCSB, List of PDB codes (4PJ6, 4P8Q, 4Z7I, 5C97)|RefSeq (nucleotide)=(Human) NM_175920, NM_005575 (Mouse) NM_172827|RefSeq (protein)=(Human)NP_787116 , NP_005566 (Mouse) NP_766415 |UniProt (human)(mouse)=Human: Q9UIQ6 Mouse: Q8C129|AlphaFold=(Human)AF-Q9UIQ6-F1 (https://alphafold.ebi.ac.uk/entry/Q9UIQ6), (Mouse) Q8C129 (https://alphafold.ebi.ac.uk/entry/Q8C129)|ECnumber=3.4.11.3 Expasy (http://enzyme.expasy.org/EC/3.4.11.3)|(human)Chromosome=5|(human) Arm=q|(human) Band=15 (96.94 - 97.04 Mb) (https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?org=Human&db=hg38&position=chr5:96935394-97037513)|(mouse) Chromosome=17|(mouse) Arm=q|(mouse) Band=A3.2 (17.74 -17.85 Mb) (https://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgTracks?org=Mouse&db=mm0&position=chr17:17741672-17845312)}} '''Insulinom regulirana aminopeptidaza''' (IRAP) je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''LNPEP''' (leucil i cistinil aminopeptidaza), sa [[hromosom 5|hromosoma 5, sekvenca 5q15]]. IRAP je [[transmembranski protein]] tipa II koji pripada potporodici [[oksitocinaza]], M1 [[aminopeptidaza]], zajedno s ERAP1 i ERAP2. Također je poznat kao oksitocinaza, leucil i cistinil aminopeptidaza, placentalna [[leucin]]-aminopeptidaza (P-LAP), cistinil-aminopeptidaza (CAP) i vazopresinaza. IRAP eksprimira se u različitim tipovima ćelija, uglavnom smještenim u specijaliziranim reguliranim [[endosom]]ima, koji se mogu regrutirati na površinu ćelije nakon aktivacije receptora specifičnog za tip ćelije. == Biologija / Funkcije == Funkcije IRAP-a zavise od tipa ćelije i vanćelijskog okruženja. Naprimjer, u [[adipocit]]ima i [[miocit|mišićnim ćelijama]], IRAP je glavna komponenta [[GLUT4|Glut4]]<nowiki/>[[vezikula]] za skladištenje (GSV) i reguliše promet GSV-a kao odgovor na signalizaciju [[insulin]]skog receptora. Promjena regrutacije IRAP-a na površini ćelije, kao što je uočeno kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]], oštećuje unos glukoze, blokiranjem prometa transportera glukoze tipa 4 (Glut4) na ćelijskoj membrani. Ovaj dokaz je u osnovi centralne funkcije aminopeptidaze u ovoj bolesti.<ref>{{cite journal | vauthors = Keller SR | title = Role of the insulin-regulated aminopeptidase IRAP in insulin action and diabetes | journal = Biological & Pharmaceutical Bulletin | volume = 27 | issue = 6 | pages = 761–764 | date = June 2004 | pmid = 15187412 | doi = 10.1248/bpb.27.761 | doi-access = free }}</ref> IRAP cijepa nekoliko [[hormon]]a, vazoaktivnih peptida i neuropeptida kao što su [[oksitocin]], [[somatostatin]], [[holecistokinin]], [[angiotenzin|angiotenzin III]] (Ang), [[bradikinin|Lys-bradikinin]], [[vazopresin|argininski vazopresin]], [[enkefalin|Met– i Leu-enkefalin]], [[neurokinin A]] i [[dinorfin A]].<ref>{{cite journal | vauthors = Herbst JJ, Ross SA, Scott HM, Bobin SA, Morris NJ, Lienhard GE, Keller SR | title = Insulin stimulates cell surface aminopeptidase activity toward vasopressin in adipocytes | journal = The American Journal of Physiology | volume = 272 | issue = 4 Pt 1 | pages = E600–E606 | date = April 1997 | pmid = 9142880 | doi = 10.1152/ajpendo.1997.272.4.e600 }}</ref> Većina njih ima primarne funkcije u razvoju nervnih poremećaja, uključujući [[shizofrenija|shizofreniju]] i [[poremećaj pamćenja|poremećaje pamćenja]].[<ref>{{cite journal | vauthors = Bernstein HG, Müller S, Dobrowolny H, Wolke C, Lendeckel U, Bukowska A, Keilhoff G, Becker A, Trübner K, Steiner J, Bogerts B | title = Insulin-regulated aminopeptidase immunoreactivity is abundantly present in human hypothalamus and posterior pituitary gland, with reduced expression in paraventricular and suprachiasmatic neurons in chronic schizophrenia | journal = European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience | volume = 267 | issue = 5 | pages = 427–443 | date = August 2017 | pmid = 28035472 | doi = 10.1007/s00406-016-0757-7 }}</ref> Nadalje, promjena u nivoima neuropeptida, zbog deregulacije IRAP-a, čini se da je jedan od mehanizama koji utiču na procese [[učenje|učenja]] i kognitivnih procesa, što ističe fundamentalnu funkciju IRAP-a i kod poremećaja [[pamćenje|pamćenja]].<ref>{{cite journal | vauthors = Yeatman HR, Albiston AL, Burns P, Chai SY | title = Forebrain neurone-specific deletion of insulin-regulated aminopeptidase causes age related deficits in memory | journal = Neurobiology of Learning and Memory | volume = 136 | pages = 174–182 | date = December 2016 | pmid = 27713012 | doi = 10.1016/j.nlm.2016.09.017 }}</ref> U mozgu, IRAP je glavni receptor Ang IV, esencijalne komponente [[renin-angiotenzinski sistem|renin-angiotenzinskog sistema]] za koji je dokazano da ima neuroprotektivni učinak.<ref>{{cite journal | vauthors = Royea J, Hamel E | title = Brain angiotensin II and angiotensin IV receptors as potential Alzheimer's disease therapeutic targets | journal = GeroScience | volume = 42 | issue = 5 | pages = 1237–1256 | date = October 2020 | pmid = 32700176 | pmc = 7525853 | doi = 10.1007/s11357-020-00231-y }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sun X, Deng Y, Fu X, Wang S, Duan R, Zhang Y | title = AngIV-Analog Dihexa Rescues Cognitive Impairment and Recovers Memory in the APP/PS1 Mouse via the PI3K/AKT Signaling Pathway | journal = Brain Sciences | volume = 11 | issue = 11 | page = 1487 | date = November 2021 | pmid = 34827486 | pmc = 8615599 | doi = 10.3390/brainsci11111487 | doi-access = free }}</ref> Ovi dokazi su podstakli istraživanje razvoja analoga sa visokom IRAP selektivnošću, koji pokazuju potencijal u poboljšanju pamćenja, vaskularnoj regulaciji i antikonvulzivnim/antiepileptogenim efektima.<ref>{{cite journal | vauthors = Demaegdt H, Gard P, De Backer JP, Lukaszuk A, Szemenyei E, Tóth G, Tourwé D, Vauquelin G | title = Binding of "AT4 receptor" ligands to insulin regulated aminopeptidase (IRAP) in intact Chinese hamster ovary cells | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 339 | issue = 1–2 | pages = 34–44 | date = June 2011 | pmid = 21457753 | doi = 10.1016/j.mce.2011.03.005 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00708531/file/PEER_stage2_10.1016%252Fj.mce.2011.03.005.pdf }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Nikolaou A, Van den Eynde I, Tourwé D, Vauquelin G, Tóth G, Mallareddy JR, Poglitsch M, Van Ginderachter JA, Vanderheyden PM | title = [3H]IVDE77, a novel radioligand with high affinity and selectivity for the insulin-regulated aminopeptidase | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 702 | issue = 1–3 | pages = 93–102 | date = February 2013 | pmid = 23376157 | doi = 10.1016/j.ejphar.2013.01.026 }}</ref> Ovi analozi su proučavani za [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne bolesti]], pokazujući poboljšanu stabilnost i prodiranje u [[mozak]], snažan afinitet vezivanja za ciljane receptore i pozitivne efekte na kognitivne funkcije i neuroprotekciju kod [[modelni organizam|životinjskih modela]].<ref>{{cite journal | vauthors = Wright JW, Kawas LH, Harding JW | title = The development of small molecule angiotensin IV analogs to treat Alzheimer's and Parkinson's diseases | journal = Progress in Neurobiology | volume = 125 | pages = 26–46 | date = February 2015 | pmid = 25455861 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2014.11.004 }}</ref> Također je utvrđeno da inhibitori IRAP-a djeluju protiv [[vazokonstrikcija|vazokonstrikcije]], izazvane acetilholinom ''[[in vivo]]'', što naglašava ulogu IRAP-a u modulaciji vaskularne funkcije.<ref>{{cite journal | vauthors = El-Hawli A, Qaradakhi T, Hayes A, Rybalka E, Smith R, Caprnda M, Opatrilova R, Gazdikova K, Benckova M, Kruzliak P, Zulli A | title = IRAP inhibition using HFI419 prevents moderate to severe acetylcholine mediated vasoconstriction in a rabbit model | journal = Biomedicine & Pharmacotherapy | volume = 86 | pages = 23–26 | date = February 2017 | pmid = 27936390 | doi = 10.1016/j.biopha.2016.11.142 }}</ref> [[delecija (genetika)|Delecija]] IRAP-a smanjuje osjetljivost na [[epilepsijski napad|napade]] izazvane pentilentetrazolom kod miševa, što ukazuje na njegov potencijal kao terapijske mete za epilepsiju. IRAP ima važnu ulogu u regulaciji [[imunski sistem|imunskog sistema]]. Slično ERAP1 i ERAP2, IRAP je u stanju da skrati [[N-terminal]]ni dio antigenih peptida, smanjujući njihovu dužinu na 8–10 [[aminokiselina]], što je optimalna dužina za vezivanje za [[MHC]] klasu I. Za razliku od ERAP1 i ERAP2, nema dokaza o skraćivanju [[antigen]]ih [[peptid]]a, posredovanom IRAP-om u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]] za prezentaciju MHC-I direktnim putem. S druge strane, IRAP ima primarnu funkciju u unakrsnoj prezentaciji. Ovdje aminopeptidaza skraćuje unakrsno prezentirane peptide u specifičnom [[endosom]]skom odjeljku, opisanom u dendritičnim ćelijama,<ref name="Saveanu_2009">{{cite journal | vauthors = Saveanu L, Carroll O, Weimershaus M, Guermonprez P, Firat E, Lindo V, Greer F, Davoust J, Kratzer R, Keller SR, Niedermann G, van Endert P | title = IRAP identifies an endosomal compartment required for MHC class I cross-presentation | journal = Science | volume = 325 | issue = 5937 | pages = 213–217 | date = July 2009 | pmid = 19498108 | doi = 10.1126/science.1172845 | bibcode = 2009Sci...325..213S }}</ref> prije njihovog učitavanja na molekule MHC klase I povezane s IRAP-om. IRAP stabilizira određeni tip reguliranih ranih endosoma u kojima se nalazi. Stabilnost ovih endosoma ključna je za put unakrsne prezentacije u [[dendritska ćelija|dendritskim ćelijama]] i regulira nekoliko endosomanih signalnih puteva ([[T-ćelijski receptor|TCR]], [[Toll-liki receptor 9|TLR9]], [[faktor tumorske nekroze|TNFα]], [[interleukin 6|IL-6]]) u drugim tipovima imunskih ćelija. U [[T-ćelija]]ma, IRAP regulira promet TCD3ζ lanaca, koji se regrutuju u IRAP intraćelijske vezikule, kao i endosomnu signalizaciju putem TCR-kompleksa.<ref name="Baldari_2021">{{Cite report | vauthors = Baldari CT, Onnis A |date=2021 |work = Faculty Opinions Recommendation | title = IRAP-dependent endosomal T cell receptor signalling is essential for T cell responses. |doi=10.3410/f.738064950.793586214 |doi-access=free }}</ref> Smanjenje IRAP-a povećava nivoe TCR-a na površini ćelije, što, međutim, pokazuje defektnu signalizaciju. Druge studije pokazale su da IRAP reguliše aktivaciju [[Toll-liki receptor|Toll-likog receptora]] 9 (TLR9) odgađanjem sazrijevanja endosoma koji sadrže TLR9 u [[lizosom]]e i, kao posljedicu, ograničavanjem cijepanja i aktivacije TLR9.<ref>{{cite journal | vauthors = Babdor J, Descamps D, Adiko AC, Tohmé M, Maschalidi S, Evnouchidou I, Vasconcellos LR, De Luca M, Mauvais FX, Garfa-Traore M, Brinkmann MM, Chignard M, Manoury B, Saveanu L | title = IRAP<sup>+</sup> endosomes restrict TLR9 activation and signaling | journal = Nature Immunology | volume = 18 | issue = 5 | pages = 509–518 | date = May 2017 | pmid = 28319098 | doi = 10.1038/ni.3711 | hdl = 10033/621226 | hdl-access = free }}</ref> Konačno, IRAP ima važnu ulogu u lučenju proupalnih [[citokin]]a TNFα i IL-6 od strane [[mastocit]]a. U odsustvu IRAP-a, transport vezikula koje sadrže TNFα i IL-6 od [[Golgijev aparat|Golgijevog aparata]] do [[plazmamembrana]] je otežan.<ref>{{cite journal | vauthors = Weimershaus M, Carvalho C, Rignault R, Waeckel-Enee E, Dussiot M, van Endert P, Maciel TT, Hermine O | title = Mast cell-mediated inflammation relies on insulin-regulated aminopeptidase controlling cytokine export from the Golgi | journal = The Journal of Allergy and Clinical Immunology | volume = 151 | issue = 6 | pages = 1595–1608.e6 | date = June 2023 | pmid = 36708814| biorxiv = 10.1101/2022.01.21.477149 |doi=10.1016/j.jaci.2023.01.014| doi-access = free }}</ref> == Genetika / Klinički značaj == === Lokacija gena === IRAP je kodiran genom ''LNPEP'' (leucil i cistinil aminopeptidaza), koji se nalazi na hromosomu ''5q15.'' Ovaj gen je dug ~75 kb i sastoji se od 18 [[egzon]]na i 17 [[intron]]a.<ref>{{cite journal | vauthors = Venema WJ, Hiddingh S, van Loosdregt J, Bowes J, Balliu B, de Boer JH, Ossewaarde-van Norel J, Thompson SD, Langefeld CD, de Ligt A, van der Veken LT, Krijger PH, de Laat W, Kuiper JJ | title = A cis-regulatory element regulates ERAP2 expression through autoimmune disease risk SNPs | journal = Cell Genomics | volume = 4 | issue = 1 | article-number = 100460 | date = January 2024 | biorxiv= 10.1101/2023.03.03.530973 |doi=10.1016/j.xgen.2023.100460| pmid = 38190099 | pmc = 10794781 }}</ref> Prema Ensembl.org, ''LNPEP'' ima pet transkripata, ali samo jednu glavnu eksprimiranu [[izoforma|izoformu]] (NM_005575.3). === SNP-ovi === Među različitim genetičkim varijantama koje su do sada identificirane, nekoliko [[jednonukleotidni polimorfizam|varijante jednog nukleotida]] povezano je s bolestima. Velika većina jednonukleotidnih varijanti u ''LNPEP'' su intronske; dio su proširenog [[haplotip]]a koji funkcionira kao transkripcijski pojačivač susjednog gena ''ERAP2'', ali ne regulira ekspresiju ''LNPEP''. U stvari, u usporedbi s članovima porodice M1-aminopeptidaza ''ERAP1'' i ''ERAP2, LNPEP'' pokazuje nisku toleranciju na genetičke varijacije koje skraćuju proteine i sadrži malo varijanti s gubitkom funkcije u svom genu.<ref>{{Cite book | vauthors = Mulder N |date=2020 |title=Faculty Opinions recommendation of The mutational constraint spectrum quantified from variation in 141,456 humans. |doi=10.3410/f.738024093.793575805 |doi-access=free }}</ref> === Povezanost s bolešću === ''LNPEP'' ima pet uobičajenih (>1% kod GnomAD) [[misens mutacija|missens varijanti]] od kojih je najčešća rs2303138, koja dovodi do supstitucije aminokiselina (Ala763Thr), povezana s rizikom od [[psorijaza|psorijaze]] i [[ankilozirajući spondilitis|ankilozirajućeg spondilitisa]].<ref name="pmid17952073">{{cite journal | vauthors = Burton PR, Clayton DG, Cardon LR, Craddock N, Deloukas P, Duncanson A, etal | collaboration = Wellcome Trust Case Control Consortium | title = Association scan of 14,500 nonsynonymous SNPs in four diseases identifies autoimmunity variants | journal = Nature Genetics | volume = 39 | issue = 11 | pages = 1329–37 | date = November 2007 | pmid = 17952073 | pmc = 2680141 | doi = 10.1038/ng.2007.17 | url = }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cheng H, Li Y, Zuo XB, Tang HY, Tang XF, Gao JP, Sheng YJ, Yin XY, Zhou FS, Zhang C, Chen G, Zhu J, Pan Q, Liang B, Zheng XD, Li P, Ding YT, Cheng F, Luo J, Chang RX, Pan GB, Fan X, Wang ZX, Zhang AP, Liu JJ, Yang S, Sun LD, Zhang XJ | title = Identification of a missense variant in LNPEP that confers psoriasis risk | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 134 | issue = 2 | pages = 359–365 | date = February 2014 | pmid = 23897274 | doi = 10.1038/jid.2013.317 | doi-access = free }}</ref> Precizna uloga IRAP-a u ovim stanjima ostaje nepoznata, ali s obzirom na njegovu uključenost u aktivaciju [[adaptivni imunski sistem|adaptivnog]] i [[urođeni imunski sistem|urođenog imunskog odgovora]], renin-angiotenzinskog sistema (RAS) i metabolizma glukoze, ove genetičke varijante mogu imati [[plejotropija|plejotropne]] uticaje na [[imunski sistem|imunski]], [[cirkulatorni sistem|cirkulatorni]] i [[metabolizam|metabolički sistem]].<ref>{{cite journal | vauthors = Shibata K, Kajiyama H, Ino K, Nawa A, Nomura S, Mizutani S, Kikkawa F | title = P-LAP/IRAP-induced cell proliferation and glucose uptake in endometrial carcinoma cells via insulin receptor signaling | journal = BMC Cancer | volume = 7 | issue = 1 | article-number = 15 | date = January 2007 | pmid = 17233921 | doi = 10.1186/1471-2407-7-15 | doi-access = free | pmc = 1781462 }}</ref> Two other common missense variants rs41276279 (p.&nbsp;Val373Ile) and rs11746232 (p.&nbsp;Ile963Val) moderately correlate with ''LNPEP'' gene expression levels (reference to gtexportal.org) but have not been linked to disease so far. == Struktura / Mehanizam == === Struktura === Ljudski IRAP gen kodira [[transmembranski protein]] tipa II koji se sastoji od tri različita domena: [[N-terminal]]nog [[citoplazma]]tskog domena koji sadrži 109 [[aminokiselina]], [[transmembranski domen| transmembranskog]] od 23 aminokiseline i intralumenskog (ili vamćelijskog) domena sastavljenog od 893 aminokiseline.<ref>{{cite journal | vauthors = Keller SR, Scott HM, Mastick CC, Aebersold R, Lienhard GE | title = Cloning and characterization of a novel insulin-regulated membrane aminopeptidase from Glut4 vesicles | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 40 | pages = 23612–23618 | date = October 1995 | pmid = 7559527 | doi = 10.1016/s0021-9258(17)45857-1 | doi-access = free }}</ref> [[C-terminal]]ni intra[[endosom]]ni domen sadrži motiv vezivanja Zn poznat kao HEXXH(X)18E, kao i motiv [[egzopeptidaza|egzopeptidaze]] GAMEN. Ova dva motiva su također prisutna u ERAP1 i ERAP2 i zajednički su svim članovima M1 porodice aminopeptidaza. C-terminalni domen je [[kristal]]iziran kao dimer, pri čemu svaki monomer se sastoji od četiri kontinuirana domena i formira zatvorenu šuplju strukturu s aktivnim mjestom u svom centru. Domen I (ostaci 171–365) formira opsežni [[Beta-sendvič|β-sendvič]] sa sedmolančanim β-sedlom, okruženim s obje strane trolančanim i četverolančanim [[beta-list|β-listovima]]. Domen II (ostaci 366–615) sadrži [[katalitsko mjesto]] sa Zn ionom u svom centru. Katalitski [[cink|Zn]]-ion, koordiniran je His464, His468 i Glu487 motiva za vezivanje cinka u HEXXH(X)18-E. Domen III (ostaci 616–704) usvaja β-sendvič nabor koji se sastoji od trostrukih i četverolančanih β-listova i formira most između domena II i IV. Domen IV (ostaci 705–1025) sastoji se od [[alfa-heliks|α-heliksa]] i sastavlja se u obliku "zdjele". [[Aktivno mjesto]] IRAP-a prekriveno je domenom IV, formirajući veliku, uglavnom zatvorenu šupljinu uz Zn ion.<ref name="Hermans_2015">{{cite journal | vauthors = Hermans SJ, Ascher DB, Hancock NC, Holien JK, Michell BJ, Chai SY, Morton CJ, Parker MW | title = Crystal structure of human insulin-regulated aminopeptidase with specificity for cyclic peptides | journal = Protein Science | volume = 24 | issue = 2 | pages = 190–199 | date = February 2015 | pmid = 25408552 | doi = 10.2210/pdb4p8q/pdb | pmc = 4315657 }}</ref> ===Aminokiselinska sekvenca=== {{Legenda aminokiselina}} <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MEPFTNDRLQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPRNMIENSM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FEEEPDVVDL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AKEPCLHPLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PDEVEYEPRG</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SRLLVRGLGE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HEMEEDEEDY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESSAKLLGMS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMNRSSGLRN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SATGYRQSPD</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GACSVPSART</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MVVCAFVIVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVSVIMVIYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LPRCTFTKEG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CHKKNQSIGL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IQPFATNGKL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FPWAQIRLPT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVVPLRYELS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LHPNLTSMTF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RGSVTISVQA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LQVTWNIILH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>STGHNISRVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FMSAVSSQEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QAEILEYAYH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GQIAIVAPEA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LLAGHNYTLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IEYSANISSS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YYGFYGFSYT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DESNEKKYFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ATQFEPLAAR</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SAFPCFDEPA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FKATFIIKII</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDEQYTALSN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MPKKSSVVLD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGLVQDEFSE</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SVKMSTYLVA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FIVGEMKNLS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QDVNGTLVSI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YAVPEKIGQV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HYALETTVKL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LEFFQNYFEI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QYPLKKLDLV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIPDFEAGAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ENWGLLTFRE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ETLLYDSNTS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SMADRKLVTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IIAHELAHQW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FGNLVTMKWW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NDLWLNEGFA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TFMEYFSLEK</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IFKELSSYED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FLDARFKTMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KDSLNSSHPI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SSSVQSSEQI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EEMFDSLSYF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KGSSLLLMLK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TYLSEDVFQH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AVVLYLHNHS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YASIQSDDLW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSFNEVTNQT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LDVKRMMKTW</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLQKGFPLVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VQKKGKELFI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QQERFFLNMK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PEIQPSDTSY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>LWHIPLSYVT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGRNYSKYQS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VSLLDKKSGV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>INLTEEVLWV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KVNINMNGYY</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>IVHYADDDWE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ALIHQLKINP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YVLSDKDRAN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LINNIFELAG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LGKVPLKRAF</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>DLINYLGNEN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HTAPITEALF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>QTDLIYNLLE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLGYMDLASR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LVTRVFKLLQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>NQIQQQTWTD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EGTPSMRELR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SALLEFACTH</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLGNCSTTAM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KLFDDWMASN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GTQSLPTDVM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TTVFKVGAKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DKGWSFLLGK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YISIGSEAEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NKILEALASS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EDVRKLYWLM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSSLNGDNFR</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TQKLSFIIRT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VGRHFPGHLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AWDFVKENWN</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>KLVQKFPLGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YTIQNIVAGS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TYLFSTKTHL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEVQAFFENQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SEATFRLRCV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>QEALEVIQLN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IQWMEKNLKS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LTWWL</td></tr> </table> === Mehanizam === [[Slika:Crystal structures of IRAP in different conformations.png|thumb|448x448px|'''Slika 1.''' [[Kristalna struktura]] IRAP-a u različitim konformacijama. Četiri domena su prikazana zelenom, ljubičastom, cijan i narandžastom bojom za domen I, II, III i IV. Atom cinka je prikazan kao crvena sfera, a spojevi kokristalizirani s enzimom su prikazani žutom. <br>'''A.''' Kristalna struktura u zatvorenoj konformaciji (PDB ID 4P8Q),<br> '''B.''' Kristalna struktura u otvorenoj konformaciji (PDB ID 5C97), <br>'''C.''' Kristalna struktura s linearnim peptidnim analogom (PDB ID 4z7i). Enzim se nalazi u poluzatvorenoj konformaciji,<br> '''D.''' [[Kristalna struktura]] s makrocikličkim peptidnim inhibitorom (PDB ID 6YDX). Enzim se nalazi u zatvorenoj konformaciji nakon vezivanja inhibitora.<br>IRAP1 koristi katalitski mehanizam sličan onome predloženom za LTA4 hidrolazu. Usvaja termolizinsku strukturu i kristaliziran je u dvije različite konformacije, otvorenoj i zatvorenoj (Slika 1).<ref name="Hermans_2015"/><ref name="Mpakali_2015">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Harlos K, Zhao Y, Papakyriakou A, Kokkala P, Georgiadis D, Stratikos E | title = Crystal Structure of Insulin-Regulated Aminopeptidase with Bound Substrate Analogue Provides Insight on Antigenic Epitope Precursor Recognition and Processing | journal = Journal of Immunology | volume = 195 | issue = 6 | pages = 2842–2851 | date = September 2015 | pmid = 26259583 | doi = 10.4049/jimmunol.1501103 }}</ref> IRAP je jedina dokumentovana M1 aminopeptidaza koja može cijepati cikličke peptide poput vazopresina i oksitocina. Izrazita konfiguracija GAMEN motiva u IRAP-u generira dodatni prostor oko ostataka 3 i 4 vezanog linearnog peptida, koji bi se mogao koristiti za smještaj većih bočnih lanaca, što bi moguće omogućilo širu selektivnost za [[peptid]]e.<ref name="Mpakali_2015"/> Atomske interakcije između liganda i IRAP-a mogu promovirati konformacijsko zatvaranje. Otvorena konformacija je odgovorna za početno hvatanje supstrata, što može izazvati daljnje zatvaranje koje pojačava interakcije i olakšava katalizu. Struktura IRAP/ligand-vezan ima značajne razlike u poređenju sa "otvorenom" strukturom i strukturom IRAP/peptid.<ref name="pmid28328206">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Harlos K, Zhao Y, Kokkala P, Georgiadis D, Giastas P, Papakyriakou A, Stratikos E | title = Ligand-Induced Conformational Change of Insulin-Regulated Aminopeptidase: Insights on Catalytic Mechanism and Active Site Plasticity | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 60 | issue = 7 | pages = 2963–2972 | date = April 2017 | pmid = 28328206 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.6b01890 | url = https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:e215f1e8-386b-42d8-a818-a0461d9ea763 }}</ref>]] Domen IV pronađen je u suprotstavljenom položaju naspram domena I/II, što je rezultiralo potpunim isključivanjem unutrašnje šupljine iz vanjskog [[rastvarač]]a. Nedavno je riješena [[kristalna struktura]] IRAP-a s makrocikličkim peptidnim inhibitorom, identificirajući nekoliko ključnih karakteristika mehanizma inhibicije. Bliska jukstapozicija GAMEN-petlje na vezanom inhibitoru ne dozvoljava prostor za kretanje molekula vode da interaguju s ioniziranim karboksilatom ostatka aktivnog mjesta Glu (Glu465). [[Sinergija]] dva mehanizma, stabilizacija zatvorene konformacije i isključivanje katalitske vode pomoću čvrsto postavljene GAMEN-petlje, predložena je kao mehanizam inhibicije.<ref name="Mpakali_2020">{{cite journal | vauthors = Mpakali A, Saridakis E, Giastas P, Maben Z, Stern LJ, Larhed M, Hallberg M, Stratikos E | title = Structural Basis of Inhibition of Insulin-Regulated Aminopeptidase by a Macrocyclic Peptidic Inhibitor | journal = ACS Medicinal Chemistry Letters | volume = 11 | issue = 7 | pages = 1429–1434 | date = July 2020 | pmid = 32676150 | pmc = 7357224 | doi = 10.1021/acsmedchemlett.0c00172 | url = }}</ref> Štaviše, M1 aminopeptidaze koriste tirozinski ostatak u aktivnom mjestu za stabilizaciju prelaznog stanja. U slučaju IRAP-a, katalitički Tyr549 se nalazi u različitim orijentacijama u otvorenim i zatvorenim konformacijama. Na primjer, u slučaju fosfinskih pseudopeptidnih inhibitora, koji oponašaju prelazno stanje peptidnih supstrata, Tyr549 mijenja orijentaciju nakon vezivanja liganda kako bi interagovao sa jednim od atoma kisika fosfinske grupe, što je ekvivalentno atomima kisika supstrata u prelaznom stanju.<ref name="Mpakali_2015" /> === Interakcije === Prijavljeno je da IRAP interaguje putem svoje [[citoplazma]]tskog domena sa različitim proteinima uključenim u vezikularni transport, vezivanje [[organela]] i remodeliranje [[citoskelet]]a. Ovi proteini uključuju [[Tankyraza|tankyrazu-1]], [[Tankyraza 2|tankyrazu-2]] i p115, koji regulišu transport [[Golgijev aparat|Golgijevih vezikula]]; vimentin, intermedijarni filament citoskeleta; i protein FHOS koji remodelira [[aktin]]. Nadalje, utvrđeno je da se IRAP povezuje sa [[TBC1D4|AS160/Tbc1d4]], proteinom koji aktivira Rab [[GTPaza|GTPazu]] (GAP) specifičnim za [[RAB8A|Rab8]], [[RAB10|10]] i [[RAB14|14]]. Ovo ukazuje na to da IRAP ima ulogu u regrutovanju AS160 na endocitne membrane.<ref name="Descamps_2020">{{cite journal | vauthors = Descamps D, Evnouchidou I, Caillens V, Drajac C, Riffault S, van Endert P, Saveanu L | title = The Role of Insulin Regulated Aminopeptidase in Endocytic Trafficking and Receptor Signaling in Immune Cells | journal = Frontiers in Molecular Biosciences | volume = 7 | article-number = 583556 | date = 2020 | pmid = 33195428 | pmc = 7606930 | doi = 10.3389/fmolb.2020.583556 | doi-access = free }}</ref> Osim povezanosti s unutarćelijskim proteinima za transport, uočeno je i da IRAP interaguje s proteinima prisutnim u vezikulama za skladištenje Glut4 (GSV), kao što su [[Sortilin 1|sortilin]], [[LRP1]] i [[GLUT4|Glut4]] u [[adipocit]]ima''. U upalnim uslovima, njegovu ulogu u transportu GSV u adipocitima reguliše TNFa protein putem [[glikozilacija]].<ref name="Descamps_2020" /> Nedavno je otkrivena njegova interakcija sa z lancem TCR (T-ćelijski receptor) i Lck kinazom u T limfocitima.[<ref name="Baldari_2021" /> U dendritnim ćelijama, transport vezikula zavisnih od IRAP-a i translokacija u [[fagocit]]nu čašicu regulisani su imunskim receptorima, kao što su TLR4 i FcgR. Konačno, predloženo je da IRAP interaguje s [[MHC|glavnim kompleksima histokompatibilnosti klase I (MHC-I)]] u specijalizovanim endosomima u dendritnim ćelijama. Tamo pokazuje ulogu u unakrsnoj prezentaciji antigena.<ref name="Saveanu_2009" /> == Terapijski pristupi i farmakologija == Terapijski pristupi za regulaciju IRAP-a oslanjaju se na razvoj peptidomimetika i inhibitora [[mala molekula|malih molekula]]. Najistraženije klase inhibitora za IRAP su oni katalitskog ili alosternog mjesta. === Inhibitori katalitsog mjesta IRAP-a === * Peptidomimetici Prvi prijavljeni IRAP inhibitori dizajnirani su kao analozi angiotenzina IV (AngIV).<ref>{{cite journal | vauthors = Georgiadis D, Ziotopoulou A, Kaloumenou E, Lelis A, Papasava A | title = The Discovery of Insulin-Regulated Aminopeptidase (IRAP) Inhibitors: A Literature Review | journal = Frontiers in Pharmacology | volume = 11 | article-number = 585838 | date = 2020 | pmid = 33071797 | pmc = 7538644 | doi = 10.3389/fphar.2020.585838 | doi-access = free }}</ref> U 2006., Axén ''et al'' objavili su makrocikliziranu verziju derivata AngIV-a (Spoj 1) koji pruža metaboličku stabilnost zajedno s visokim afinitetom za IRAP (''K''<sub>i</sub> = 25,8 nM).<ref>{{cite journal | vauthors = Demaegdt H, Gard P, De Backer JP, Lukaszuk A, Szemenyei E, Tóth G, Tourwé D, Vauquelin G | title = Binding of "AT4 receptor" ligands to insulin regulated aminopeptidase (IRAP) in intact Chinese hamster ovary cells | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 339 | issue = 1–2 | pages = 34–44 | date = June 2011 | pmid = 21457753 | doi = 10.1016/j.mce.2011.03.005 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00708531/file/PEER_stage2_10.1016%252Fj.mce.2011.03.005.pdf }}</ref> U sličnom obimu istraživanja, Lukaszuk i saradnici su proizveli spoj AL-11 koji je bio u stanju inhibirati IRAP (Ki = 27,5 nM) i pokazao oko 200 puta veću selektivnost u odnosu na APN.<ref>{{cite journal | vauthors = Lukaszuk A, Demaegdt H, Szemenyei E, Tóth G, Tymecka D, Misicka A, Karoyan P, Vanderheyden P, Vauquelin G, Tourwé D | title = Beta-homo-amino acid scan of angiotensin IV | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 51 | issue = 7 | pages = 2291–2296 | date = April 2008 | pmid = 18386881 | doi = 10.1021/jm701490g }}</ref> Daljnje strukturne modifikacije inhibitora baziranih na AngIV-u od Andersona ''et al'' dovele su do optimiziranog makrociklusa HA08 (dostupna [[kristalna struktura]] unutar IRAP-a, slika 2<ref name="Mpakali_2020" />) sa odličnom potentnošću IRAP-a (''K''<sub>i</sub> = 3,3 nM) i selektivnošću u odnosu na APN, ali slabom metaboličkom stabilnošću.<ref name="Andersson_2010">{{cite journal | vauthors = Andersson H, Demaegdt H, Vauquelin G, Lindeberg G, Karlén A, Hallberg M, Erdélyi M, Hallberg A | title = Disulfide cyclized tripeptide analogues of angiotensin IV as potent and selective inhibitors of insulin-regulated aminopeptidase (IRAP) | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 53 | issue = 22 | pages = 8059–8071 | date = November 2010 | pmid = 21047126 | doi = 10.1021/jm100793t }}</ref> * Benzopirani Spojexi na bazi [[benzopiran]]a identificirani su u virtualnom skriningu protiv IRAP-a 2008. godine i interaguju sa cinkovim kationom katalitičkog mjesta.<ref name="Andersson_2010"/> Svi spojevi pokazali su specifičnost prema IRAP-u protiv drugih [[aminopeptidaza]] s nanomolarnim afinitetom, dok je HFI-419 pokazao najveću potentnost (Ki = 0,48 μM) i također je testiran u ''in vivo'' biološkim testovima memorijske funkcije.<ref>{{cite journal | vauthors = Albiston AL, Morton CJ, Ng HL, Pham V, Yeatman HR, Ye S, Fernando RN, De Bundel D, Ascher DB, Mendelsohn FA, Parker MW, Chai SY | title = Identification and characterization of a new cognitive enhancer based on inhibition of insulin-regulated aminopeptidase | journal = FASEB Journal | volume = 22 | issue = 12 | pages = 4209–4217 | date = December 2008 | pmid = 18716029 | doi = 10.1096/fj.08-112227 | doi-access = free }}</ref> * Fosfinski pseudopeptidi Iako je većina fosfinskih pseudopeptidnih analoga koje su otkrili Kokkala ''et al'' 2016. godine bila neselektivni inhibitori ERAP-a, DG026 je pokazao nanomolarni afinitet prema IRAP-u (IC50 = 32 nM) sa poboljšanom selektivnošću.<ref name="Kokkala_2016">{{cite journal | vauthors = Kokkala P, Mpakali A, Mauvais FX, Papakyriakou A, Daskalaki I, Petropoulou I, Kavvalou S, Papathanasopoulou M, Agrotis S, Fonsou TM, van Endert P, Stratikos E, Georgiadis D | title = Optimization and Structure-Activity Relationships of Phosphinic Pseudotripeptide Inhibitors of Aminopeptidases That Generate Antigenic Peptides | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 59 | issue = 19 | pages = 9107–9123 | date = October 2016 | pmid = 27606717 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.6b01031 }}</ref> * DABA-derivati [[Slika:Figure 2. Crystal structure of IRAP co-crystallized with macrocycle HA08 in two binding poses..png|thumb|477x477px|'''Slika 2'''. '''A.''' [[Kristalna struktura]] IRAP-a kokristaliziranog s makrociklusom HA08 u dvije vezivne poze. Adaptirano i rekreirano iz PDB koda 6YDX<sup>4</sup>.<br> '''B.''' 2D hemijska struktura HA08. Isprekidane linije prikazuju interakciju C-terminala liganda s Arg 929.]]Nova porodica spojeva diaminobenzojeve kiseline (DABA) koji ciljaju cink racionalno je dizajnirana s prirodnim i neprirodnim aminokiselinskim dijelovima, s mikromolarnom potencijom za IRAP (spoj 6, IC<sub>50</sub> = 2,1 μM) i umjerenom selektivnošću u odnosu na ERAP1 i ERAP2.<ref name = "Kokkala_2016" /><ref>{{cite journal | vauthors = Smith RJ, Bryant RG | title = Metal substitutions incarbonic anhydrase: a halide ion probe study | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 66 | issue = 4 | pages = 1281–1286 | date = October 1975 | pmid = 3 | doi = 10.1016/0006-291x(75)90498-2 | bibcode = 1975BBRC...66.1281S }}</ref> * Aril-sulfonamidi U 2014., Vanga ''et al'' prepoznali su sposobnost aril sulfonamida da inhibiraju IRAP nakon pregleda biblioteke od 10.500 spojeva sličnih lijekovima. Nakon daljnje optimizacije, razvijen je spoj 7 koji pokazuje mikromolarni afinitet prema IRAP-u (IC50 = 0,8 μM).<ref>{{cite journal | vauthors = Vanga SR, Sävmarker J, Ng L, Larhed M, Hallberg M, Åqvist J, Hallberg A, Chai SY, Gutiérrez-de-Terán H | title = Structural Basis of Inhibition of Human Insulin-Regulated Aminopeptidase (IRAP) by Aryl Sulfonamides | journal = ACS Omega | volume = 3 | issue = 4 | pages = 4509–4521 | date = April 2018 | pmid = 30023895 | pmc = 6045421 | doi = 10.1021/acsomega.8b00595.s003 | doi-access = free}}</ref> * Derivati α‐Hidroksi-β-aminokiselina Opisani su selektivni niskomolarni inhibitori IRAP-a zasnovani na α‐Hidroksi-β-amino skeletu lijeka Ubenimex (Bestatin), koji pokazuju odličnu selektivnost i snažnu ćelijsku aktivnost u blokiranju unakrsne prezentacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Vourloumis D, Mavridis I, Athanasoulis A, Temponeras I, Koumantou S, Giastas P, Mpakali A, Magrioti V, Leib J, van Endert P, Stratikos E, Papakyriakou A | title = Discovery of Selective Nanomolar Inhibitors for Insulin-Regulated Aminopeptidase Based on α-Hydroxy-β-amino Acid Derivatives of Bestatin | journal = J Med Chem | volume = 65 | issue = 14 | pages = 10098–10117 | date = July 2022 | pmid = 35833347 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.2c00904 | url = https://bib-pubdb1.desy.de/record/481559 }}</ref> === Inhibitori alosteričnih mjesta IRAP-a === * Spiro-oksindol dihidrokinazolini Tokom procesa skrininga 2016. godine, spiro-oksindol, dihidrokinazolinski spoj identificiran je kao jedan od najsnažnijih inhibitora IRAP-a. Ova vrsta spojeva pokazuje visoku specifičnost za IRAP protiv APN-a (IC50 Spoja 8 = 5,8 μM) i prema studijama dokinga, inhibitor djeluje u džepu vezivanja blizu GAMEN petlje bez interakcije sa cinkovim atomom, što dovodi do nekompetitivne inhibicije, što je kasnije potvrđeno kinetičkim studijama.<ref>{{cite journal | vauthors = Engen K, Vanga SR, Lundbäck T, Agalo F, Konda V, Jensen AJ, Åqvist J, Gutiérrez-de-Terán H, Hallberg M, Larhed M, Rosenström U | title = Synthesis, Evaluation and Proposed Binding Pose of Substituted Spiro-Oxindole Dihydroquinazolinones as IRAP Inhibitors | journal = ChemistryOpen | volume = 9 | issue = 3 | pages = 325–337 | date = March 2020 | pmid = 32154052 | pmc = 7050655 | doi = 10.1002/open.201900344 }}</ref> [[Slika:Table 1 Representative examples of reported IRAP inhibitors..png|center|thumb|654x654px|'''Tabela 1'''. Reprezentativni primjeri prijavljenih IRAP inhibitora. Vrijednost IC50 izmjerena testom dugog peptida.]] == Reference == {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Enzimi}} [[Kategorija:EC 3.4.11]] [[Kategorija:Enzimi]] 2rz9ukub0dsys329zdi29r9p20n25an Vazopresinaza 0 534880 3848636 2026-05-22T16:33:49Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Insulinom regulirana aminopeptidaza]] 3848636 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Insulinom regulirana aminopeptidaza]] r7y6sc61oms4no4dkxy3ubhnaqb9dmz Oglašavanje 0 534881 3848642 2026-05-22T16:57:23Z Bosancica by MK 173186 Preveden uvodni dio sa wikipedia bs 3848642 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:The Ladies' home journal (1948) (14785694143).jpg|mini|desno|300px|Štampana reklama iz 1948. za sapun za pranje veša [[Rinso]]]] '''Oglašavanje''' predstavlja skup postupaka i tehnika kojima se pažnja javnosti usmjerava prema određenom [[proizvod]]u, [[usluga|usluzi]], organizaciji ili ideji. Njegova osnovna svrha jeste informisanje i uvjeravanje potrošača predstavljanjem korisnosti, prednosti i osobina proizvoda ili usluge koje mogu biti od interesa za [[potrošač]]e. Najrasprostranjeniji oblik oglašavanja jeste [[komercijalno oglašavanje]], koje se koristi radi promocije robe i usluga na tržištu. Komercijalno oglašavanje često ima za cilj povećanje [[potrošnja|potrošnje]] putem [[brendiranje|brendiranja]], odnosno stvaranja povezanosti između naziva ili vizuelnog identiteta proizvoda i određenih vrijednosti ili osobina u svijesti potrošača. Poseban oblik predstavlja [[direktni marketing|direktno odgovorno oglašavanje]], koje nastoji podstaći neposrednu reakciju potrošača, poput kupovine proizvoda ili korištenja usluge. Pored privrednih subjekata, oglašavanje koriste i različite društvene i političke organizacije, uključujući [[politička stranka|političke stranke]], [[interesna grupa|interesne grupe]], [[vjerska organizacija|vjerske organizacije]] i državne institucije. [[Nevladina organizacija|Neprofitne organizacije]] često koriste javna obraćanja i [[javno saopštenje|javna saopštenja]] kako bi informisale javnost ili promovisale društveno korisne ciljeve. Oglašavanje se također može koristiti za jačanje povjerenja zaposlenika, investitora i [[dioničar]]a u stabilnost i uspješnost određene organizacije ili kompanije. Savremeno oglašavanje predstavlja jednu od najvećih globalnih industrija. Procjenjuje se da je ukupna svjetska potrošnja na oglašavanje u 2025. premašila jedan bilion američkih dolara.<ref name="Jones_2025_Global">{{Cite web |last=Jones |first=Marisa |date=2025 |title=Global ad spending now estimated to rise 7.4%, WARC’s first positive revision in over a year |url=https://www.emarketer.com/content/global-ad-spending-now-estimated-rise-7-4--warc-s-first-positive-revision-over-year |access-date=22. 5. 2026 |website=EMARKETER |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250926125808/https://www.emarketer.com/content/global-ad-spending-now-estimated-rise-7-4--warc-s-first-positive-revision-over-year |archive-date=26. 9. 2025 |url-access=subscription}}</ref><ref name="WARC_2025_Global">{{Cite web |date=2025 |title=Global ad growth forecasts upgraded on social media windfall {{!}} WARC {{!}} The Feed |url=https://www.warc.com/content/feed/global-ad-growth-forecasts-upgraded-on-social-media-windfall/en-GB/10987 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219193826/https://www.warc.com/content/feed/global-ad-growth-forecasts-upgraded-on-social-media-windfall/en-GB/10987 |archive-date=19. 12. 2025 |access-date=22. 5. 2026 |website=www.warc.com |language=en-GB |url-status=live }}</ref><ref name="ResearchLive_2025">{{Cite web |date=2025 |title=Global ad spend exceeds forecasts for 2025 {{!}} News |url=http://www.research-live.com/article/news/global-ad-spend-exceeds-forecasts-for-2025/id/5145546 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213204116/https://www.research-live.com/article/news/global-ad-spend-exceeds-forecasts-for-2025/id/5145546 |archive-date=13. 2. 2026 |access-date=22. 5. 2026 |website=Research Live |language=en}}</ref> Najveći dio oglašavanja u 2024. odnosio se na [[digitalni marketing|digitalne medije]] (59,4%), zatim na [[televizijsko oglašavanje]] (24,9%), [[vanjsko oglašavanje]] ({{en|Out-of-Home}}) (5,2%), [[radijsko oglašavanje]] (4,5%), [[novine]] (3,5%), [[časopis]]e (2,2%) i oglašavanje u kinima (0,4%).<ref name="MarketingCharts_GlobalAdSpend">{{Cite web |title=Global Ad Spend Share, by Medium, 2021-2024 (f) |url=https://www.marketingcharts.com/charts/global-ad-spend-share-by-medium-2021-2024-f |access-date=22. 5. 2026 |website=Marketing Charts |language=en}}</ref> Među najvećim međunarodnim grupama [[reklamna agencija|reklamnih agencija]] u 2025. nalazile su se kompanije [[Omnicom Group]], [[Publicis]] i [[WPP plc|WPP]].<ref name="Thomas_2025_Omnicom">{{Cite web |last=Thomas |first=Daniel |date=2025 |title=Omnicom to axe historic ad agencies and cut 4,000 jobs in IPG takeover |url=https://www.ft.com/content/2642490e-0de8-4b8a-b9de-59b5ea43e740 |url-access=subscription |access-date=22. 5. 2026 |website=Financial Times |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{commonscat|Advertising}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Oglašavanje]] [[Kategorija:Komunikacijski dizajn]] [[Kategorija:Promocija i marketinške komunikacije]] [[Kategorija:Poslovni modeli]] 7zi01vggicjywmzjmmcqum06hadb7m3 Bistriji ili tuplji čovek biva kad... 0 534882 3848658 2026-05-22T18:35:50Z Arnel 102555 Nova stranica: {{Infokutija album | naziv = Bistriji ili tuplji čovek biva kad... | vrsta = Studijski album | pozadina = studio | slika = Omot Bistriji ili tuplji čovek biva kad.jpg | objavljen = juli 1981. | snimljen = april – maj 1981. | žanr = {{flatlist| * [[post-pank]] * [[reggae rok]] * [[ska pank]] * [[art pank]] * [[novi val]] * [[eksperimentalni rok]] }} | trajanje = | izdavač = [[Jugoton]] | produce... 3848658 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = Bistriji ili tuplji čovek biva kad... | vrsta = Studijski album | pozadina = studio | slika = Omot Bistriji ili tuplji čovek biva kad.jpg | objavljen = juli 1981. | snimljen = april – maj 1981. | žanr = {{flatlist| * [[post-pank]] * [[reggae rok]] * [[ska pank]] * [[art pank]] * [[novi val]] * [[eksperimentalni rok]] }} | trajanje = | izdavač = [[Jugoton]] | producent = *Akpiđoto ([[Šarlo akrobata|Akrobata]]) *Mile "Pile" Miletić *Đorđe Petrović *Toni Jurij | preth_naziv = [[Paket aranžman]] | preth_godina = 1981 | prethodni_album = ''[[Paket aranžman]]''<br>(1981) | ovaj_album = '''''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'''''<br>(1981) | sljedeći_album = | dodatno = }} '''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...''' jest prvi i jedini studijski album beogradske grupe [[Šarlo akrobata]], objavljen u julu 1981. Album predstavlja jedno od ključnih izdanja [[Jugoslavenski novi val|jugoslavenskog novog vala]] i [[Post-pank|post-panka]]. Iako u vrijeme objavljivanja nije ostvario veliki komercijalni uspjeh, album je dobio izuzetne ocjene kritike, a tokom narednih decenija stekao je kultni status i ogroman uticaj na alternativnu muzičku scenu na prostoru bivše Jugoslavije. == Snimanje == Nakon velikog uspjeha na kultnoj kompilaciji ''[[Paket aranžman]]'' (1981), gdje su učestvovali sa muzičarima iz sastava [[Idoli]] i [[Električni orgazam]], članovi Šarlo akrobate – [[Milan Mladenović]], [[Dušan Kojić]] i [[Ivan Vdović|Ivica Vdović Vd]] – dobili su ponudu od diskografske kuće [[Produkcija gramofonskih ploča Radio-televizije Beograd|PGP RTB]] za snimanje punog studijskog albuma. Materijal je sniman tokom aprila i maja 1981. u Studiju 5 PGP RTB-a. Međutim, radikalni, eksperimentalni i nekonvencionalni zvuk zbunio je i uznemirio urednike beogradske diskografske kuće, koji su zaključili da je materijal komercijalno neisplativ. PGP RTB je odlučio prepustiti ugovor zagrebačkom [[Jugoton|Jugotonu]], koji je prepoznao umjetnički potencijal i objavio album u julu iste godine.<ref name=":0">{{Cite book|last=Janjatović|first=Petar|title=Ex YU rock enciklopedija: 1960-2006|year=2007|isbn=9788690531714|edition=2|location=Beograd|pages=220}}</ref> == Muzički stil i koncept == Dok je na ''Paket aranžmanu'' zvuk benda bio baziran na dinamičnom [[Pank-rok|pank-roku]] i white [[reggae]] zvuku (poput pjesama "Ona se budi" i "Mali čovek"), na albumu ''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'' grupa je u potpunosti dekonstruisala tradicionalnu rok formu. Tekstualno, album je fokusiran na motive odrastanja, adolescencije, lične borbe pojedinca i sukoba s društvenim autoritetima. Kojini tekstovi su svedeni na formu ljutitih, repetitivnih grafita (npr. u pjesmama "Fenomen" i "Bes"), dok su Milanovi tekstovi zadržali apstraktnu naraciju.<ref name=":0" /> == Spisak pjesama == {{tracklist|title1=Šarlo je nežan|length1=0:55|title2=Pazite na decu (I)|length2=3:34|title3=Fenomen|length3=1:50|title4=Sad se jasno vidi|length4=1:36|title5=Rano izjutra|length5=3:10|title6=Ljubavna priča|length6=7:11|title7=Samo ponekad|length7=2:19|title8=Čovek|length8=2:43|title9=Bes|length9=1:20|title10=O, O, O...|length10=2:59|title11=Problem|length11=4:31|title12=Ja želim jako|length12=1:47|title13=Pazite na decu (II)|length13=3:53}} == Sastav == * [[Milan Mladenović]] – gitara, vokal * [[Dušan Kojić|Dušan Kojić Koja]] – bas-gitara, vokal * [[Ivan Vdović|Ivica Vdović Vd]] – bubnjevi, vokal '''Tehnička produkcija:''' * Mile "Pile" Miletić * Đorđe Petrović * Toni Jurij == Raspad grupe i naslijeđe == Unutrašnje umjetničke i lične nesuglasice dovele su do brzog raspada grupe u jesen 1981, samo nekoliko mjeseci nakon izlaska albuma. Nakon raspada, Milan Mladenović i Ivica Vdović su s [[Dragomir Mihajlović|Dragomirom Mihajlovićem]] osnovali grupu Katarina II (kasnije [[Ekatarina Velika]]), dok je Dušan Kojić Koja osnovao uticajnu psihodeličnu rok-fank grupu [[Disciplina kičme]]. U anketi iz 1998. godine, album je zauzeo 11. mjesto na listi 100 najvećih jugoslovenskih rok i pop albuma u knjizi ''[[YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike]]''.<ref>{{Cite book|last=Antonić|first=Duško|title=YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike|last2=Štrbac|first2=Danilo|publisher=YU Rock Press|year=1998|location=Beograd|pages=15}}</ref> Godine 2015, album je proglašen drugim na listi 100 najvećih jugoslovenskih albuma koju je objavilo hrvatsko izdanje časopisa ''[[Rolling Stone (časopis)|Rolling Stone]]''.<ref>{{Cite book|title=Rolling Stone - Specijalno izdanje: 100 najboljih albuma 1955–2015|publisher=Rolling Stone|location=Zagreb|language=hr}}</ref> Povodom 40. godišnjice novog vala, [[Croatia Records]] je 2021. godine objavila luksuzno reizdanje ovog albuma na bijelom 180-gramskom vinilu.<ref>{{Cite web|url=https://crorec.net/album/bistriji-ili-tuplji-covek-biva-kad-reizdanje-lp/|title=Bistriji ili tuplji čovek biva kad... (Reizdanje) (LP)|last=Knežević|first=Nikola|date=22. 1. 2021|website=[[Croatia Records]]|language=hr|access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Top-liste == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Pozicije na top-listama za album ''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'' ! scope="col" |Top-lista (2021) ! scope="col" |Najviša pozicija |- ! scope="row" |Hrvatska lista domaćih albuma ([[Top of the Shops|HDU]])<ref>{{Cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-domace-4-tjedan-2021/|title=Lista prodaje (domaće) 4. tjedan 2021. (18.01.2021. – 24.01.2021.)|date=1. 2. 2021|website=[[Top lista]]|language=hr|access-date=22. 5. 2026}}</ref> |1 |} == Vanjski linkovi == * [https://www.discogs.com/master/330350-%C5%A0arlo-Akrobata-Bistriji-Ili-Tuplji-%C4%8Covek-Biva-Kad-?srsltid=AfmBOorRPU0kpnykjytm1M4BmCom_CkGltx2yMae79RM_ijeNQnQ7nUt Šarlo akrobata na Discogsu] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Albumi iz 1981.]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Jugotona]] idcjrned54usln5wl6e13ir44fk7767 3848659 3848658 2026-05-22T18:41:34Z Arnel 102555 3848659 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = Bistriji ili tuplji čovek biva kad... | vrsta = Studijski album | pozadina = studio | izvođač_gen = Šarla akrobate | slika = Omot Bistriji ili tuplji čovek biva kad.jpg | objavljen = juli 1981. | snimljen = april – maj 1981. | žanr = {{flatlist| * [[post-pank]] * [[reggae rok]] * [[ska pank]] * [[art pank]] * [[novi val]] * [[eksperimentalni rok]] }} | trajanje = | izdavač = [[Jugoton]] | producent = *Akpiđoto ([[Šarlo akrobata|Akrobata]]) *Mile "Pile" Miletić *Đorđe Petrović *Toni Jurij | preth_naziv = [[Paket aranžman]] | preth_godina = 1981 | prethodni_album = ''[[Paket aranžman]]''<br>(1981) | ovaj_album = '''''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'''''<br>(1981) }} '''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...''' jest prvi i jedini studijski album beogradske grupe [[Šarlo akrobata]], objavljen u julu 1981. Album predstavlja jedno od ključnih izdanja [[Jugoslavenski novi val|jugoslavenskog novog vala]] i [[Post-pank|post-panka]]. Iako u vrijeme objavljivanja nije ostvario veliki komercijalni uspjeh, album je dobio izuzetne ocjene kritike, a tokom narednih decenija stekao je kultni status i ogroman uticaj na alternativnu muzičku scenu na prostoru bivše Jugoslavije. == Snimanje == Nakon velikog uspjeha na kultnoj kompilaciji ''[[Paket aranžman]]'' (1981), gdje su učestvovali sa muzičarima iz sastava [[Idoli]] i [[Električni orgazam]], članovi Šarlo akrobate – [[Milan Mladenović]], [[Dušan Kojić]] i [[Ivan Vdović|Ivica Vdović Vd]] – dobili su ponudu od diskografske kuće [[Produkcija gramofonskih ploča Radio-televizije Beograd|PGP RTB]] za snimanje punog studijskog albuma. Materijal je sniman tokom aprila i maja 1981. u Studiju 5 PGP RTB-a. Međutim, radikalni, eksperimentalni i nekonvencionalni zvuk zbunio je i uznemirio urednike beogradske diskografske kuće, koji su zaključili da je materijal komercijalno neisplativ. PGP RTB je odlučio prepustiti ugovor zagrebačkom [[Jugoton|Jugotonu]], koji je prepoznao umjetnički potencijal i objavio album u julu iste godine.<ref name=":0">{{Cite book|last=Janjatović|first=Petar|title=Ex YU rock enciklopedija: 1960-2006|year=2007|isbn=9788690531714|edition=2|location=Beograd|pages=220}}</ref> == Muzički stil i koncept == Dok je na ''Paket aranžmanu'' zvuk benda bio baziran na dinamičnom [[Pank-rok|pank-roku]] i white [[reggae]] zvuku (poput pjesama "Ona se budi" i "Mali čovek"), na albumu ''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'' grupa je u potpunosti dekonstruisala tradicionalnu rok formu. Tekstualno, album je fokusiran na motive odrastanja, adolescencije, lične borbe pojedinca i sukoba s društvenim autoritetima. Kojini tekstovi su svedeni na formu ljutitih, repetitivnih grafita (npr. u pjesmama "Fenomen" i "Bes"), dok su Milanovi tekstovi zadržali apstraktnu naraciju.<ref name=":0" /> == Raspad grupe i naslijeđe == Unutrašnje umjetničke i lične nesuglasice dovele su do brzog raspada grupe u jesen 1981, samo nekoliko mjeseci nakon izlaska albuma. Nakon raspada, Milan Mladenović i Ivica Vdović su s [[Dragomir Mihajlović|Dragomirom Mihajlovićem]] osnovali grupu Katarina II (kasnije [[Ekatarina Velika]]), dok je Dušan Kojić Koja osnovao uticajnu psihodeličnu rok-fank grupu [[Disciplina kičme]]. U anketi iz 1998. godine, album je zauzeo 11. mjesto na listi 100 najvećih jugoslovenskih rok i pop albuma u knjizi ''[[YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike]]''.<ref>{{Cite book|last=Antonić|first=Duško|title=YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike|last2=Štrbac|first2=Danilo|publisher=YU Rock Press|year=1998|location=Beograd|pages=15}}</ref> Godine 2015, album je proglašen drugim na listi 100 najvećih jugoslovenskih albuma koju je objavilo hrvatsko izdanje časopisa ''[[Rolling Stone (časopis)|Rolling Stone]]''.<ref>{{Cite book|title=Rolling Stone - Specijalno izdanje: 100 najboljih albuma 1955–2015|publisher=Rolling Stone|location=Zagreb|language=hr}}</ref> Povodom 40. godišnjice novog vala, [[Croatia Records]] je 2021. godine objavila luksuzno reizdanje ovog albuma na bijelom 180-gramskom vinilu.<ref>{{Cite web|url=https://crorec.net/album/bistriji-ili-tuplji-covek-biva-kad-reizdanje-lp/|title=Bistriji ili tuplji čovek biva kad... (Reizdanje) (LP)|last=Knežević|first=Nikola|date=22. 1. 2021|website=[[Croatia Records]]|language=hr|access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Spisak pjesama == {{tracklist |title1=Šarlo je nežan |length1=0:55 |title2=Pazite na decu (I) |length2=3:34 |title3=Fenomen |length3=1:50 |title4=Sad se jasno vidi |length4=1:36 |title5=Rano izjutra |length5=3:10 |title6=Ljubavna priča |length6=7:11 |title7=Samo ponekad |length7=2:19 |title8=Čovek |length8=2:43 |title9=Bes |length9=1:20 |title10=O, O, O... |length10=2:59 |title11=Problem |length11=4:31 |title12=Ja želim jako |length12=1:47 |title13=Pazite na decu (II) |length13=3:53 }} == Sastav == * [[Milan Mladenović]] – gitara, vokal * [[Dušan Kojić|Dušan Kojić Koja]] – bas-gitara, vokal * [[Ivan Vdović|Ivica Vdović Vd]] – bubnjevi, vokal '''Tehnička produkcija:''' * Mile "Pile" Miletić * Đorđe Petrović * Toni Jurij == Top-liste == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Pozicije na top-listama za album ''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'' ! scope="col" |Top-lista (2021) ! scope="col" |Najviša pozicija |- ! scope="row" |Hrvatska lista domaćih albuma ([[Top of the Shops|HDU]])<ref>{{Cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-domace-4-tjedan-2021/|title=Lista prodaje (domaće) 4. tjedan 2021. (18.01.2021. – 24.01.2021.)|date=1. 2. 2021|website=[[Top lista]]|language=hr|access-date=22. 5. 2026}}</ref> |1 |} == Vanjski linkovi == *[https://www.discogs.com/master/330350-%C5%A0arlo-Akrobata-Bistriji-Ili-Tuplji-%C4%8Covek-Biva-Kad-?srsltid=AfmBOorRPU0kpnykjytm1M4BmCom_CkGltx2yMae79RM_ijeNQnQ7nUt Šarlo akrobata na Discogsu] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Albumi iz 1981.]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Jugotona]] ea2jjf4g6i23rs1bihezems2gf57pku 3848662 3848659 2026-05-22T18:49:09Z Arnel 102555 3848662 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = Bistriji ili tuplji čovek biva kad... | vrsta = Studijski album | pozadina = studio | izvođač_gen = Šarla akrobate | slika = Omot albuma Bistriji ili tuplji čovek biva kad.jpg | objavljen = juli 1981. | snimljen = april – maj 1981. | žanr = {{flatlist| * [[post-pank]] * [[reggae rok]] * [[ska pank]] * [[art pank]] * [[novi val]] * [[eksperimentalni rok]] }} | trajanje = | izdavač = [[Jugoton]] | producent = *Akpiđoto ([[Šarlo akrobata|Akrobata]]) *Mile "Pile" Miletić *Đorđe Petrović *Toni Jurij | preth_naziv = [[Paket aranžman]] | preth_godina = 1981 | prethodni_album = ''[[Paket aranžman]]''<br>(1981) | ovaj_album = '''''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'''''<br>(1981) }} '''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...''' jest prvi i jedini studijski album beogradske grupe [[Šarlo akrobata]], objavljen u julu 1981. Album predstavlja jedno od ključnih izdanja [[Jugoslavenski novi val|jugoslavenskog novog vala]] i [[Post-pank|post-panka]]. Iako u vrijeme objavljivanja nije ostvario veliki komercijalni uspjeh, album je dobio izuzetne ocjene kritike, a tokom narednih decenija stekao je kultni status i ogroman uticaj na alternativnu muzičku scenu na prostoru bivše Jugoslavije. == Snimanje == Nakon velikog uspjeha na kultnoj kompilaciji ''[[Paket aranžman]]'' (1981), gdje su učestvovali sa muzičarima iz sastava [[Idoli]] i [[Električni orgazam]], članovi Šarlo akrobate – [[Milan Mladenović]], [[Dušan Kojić]] i [[Ivan Vdović|Ivica Vdović Vd]] – dobili su ponudu od diskografske kuće [[Produkcija gramofonskih ploča Radio-televizije Beograd|PGP RTB]] za snimanje punog studijskog albuma. Materijal je sniman tokom aprila i maja 1981. u Studiju 5 PGP RTB-a. Međutim, radikalni, eksperimentalni i nekonvencionalni zvuk zbunio je i uznemirio urednike beogradske diskografske kuće, koji su zaključili da je materijal komercijalno neisplativ. PGP RTB je odlučio prepustiti ugovor zagrebačkom [[Jugoton|Jugotonu]], koji je prepoznao umjetnički potencijal i objavio album u julu iste godine.<ref name=":0">{{Cite book|last=Janjatović|first=Petar|title=Ex YU rock enciklopedija: 1960-2006|year=2007|isbn=9788690531714|edition=2|location=Beograd|pages=220}}</ref> == Muzički stil i koncept == Dok je na ''Paket aranžmanu'' zvuk benda bio baziran na dinamičnom [[Pank-rok|pank-roku]] i white [[reggae]] zvuku (poput pjesama "Ona se budi" i "Mali čovek"), na albumu ''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'' grupa je u potpunosti dekonstruisala tradicionalnu rok formu. Tekstualno, album je fokusiran na motive odrastanja, adolescencije, lične borbe pojedinca i sukoba s društvenim autoritetima. Kojini tekstovi su svedeni na formu ljutitih, repetitivnih grafita (npr. u pjesmama "Fenomen" i "Bes"), dok su Milanovi tekstovi zadržali apstraktnu naraciju.<ref name=":0" /> == Raspad grupe i naslijeđe == Unutrašnje umjetničke i lične nesuglasice dovele su do brzog raspada grupe u jesen 1981, samo nekoliko mjeseci nakon izlaska albuma. Nakon raspada, Milan Mladenović i Ivica Vdović su s [[Dragomir Mihajlović|Dragomirom Mihajlovićem]] osnovali grupu Katarina II (kasnije [[Ekatarina Velika]]), dok je Dušan Kojić Koja osnovao uticajnu psihodeličnu rok-fank grupu [[Disciplina kičme]]. U anketi iz 1998. godine, album je zauzeo 11. mjesto na listi 100 najvećih jugoslovenskih rok i pop albuma u knjizi ''[[YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike]]''.<ref>{{Cite book|last=Antonić|first=Duško|title=YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike|last2=Štrbac|first2=Danilo|publisher=YU Rock Press|year=1998|location=Beograd|pages=15}}</ref> Godine 2015, album je proglašen drugim na listi 100 najvećih jugoslovenskih albuma koju je objavilo hrvatsko izdanje časopisa ''[[Rolling Stone (časopis)|Rolling Stone]]''.<ref>{{Cite book|title=Rolling Stone - Specijalno izdanje: 100 najboljih albuma 1955–2015|publisher=Rolling Stone|location=Zagreb|language=hr}}</ref> Povodom 40. godišnjice novog vala, [[Croatia Records]] je 2021. godine objavila luksuzno reizdanje ovog albuma na bijelom 180-gramskom vinilu.<ref>{{Cite web|url=https://crorec.net/album/bistriji-ili-tuplji-covek-biva-kad-reizdanje-lp/|title=Bistriji ili tuplji čovek biva kad... (Reizdanje) (LP)|last=Knežević|first=Nikola|date=22. 1. 2021|website=[[Croatia Records]]|language=hr|access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Spisak pjesama == {{tracklist |title1=Šarlo je nežan |length1=0:55 |title2=Pazite na decu (I) |length2=3:34 |title3=Fenomen |length3=1:50 |title4=Sad se jasno vidi |length4=1:36 |title5=Rano izjutra |length5=3:10 |title6=Ljubavna priča |length6=7:11 |title7=Samo ponekad |length7=2:19 |title8=Čovek |length8=2:43 |title9=Bes |length9=1:20 |title10=O, O, O... |length10=2:59 |title11=Problem |length11=4:31 |title12=Ja želim jako |length12=1:47 |title13=Pazite na decu (II) |length13=3:53 }} == Sastav == * [[Milan Mladenović]] – gitara, vokal * [[Dušan Kojić|Dušan Kojić Koja]] – bas-gitara, vokal * [[Ivan Vdović|Ivica Vdović Vd]] – bubnjevi, vokal '''Tehnička produkcija:''' * Mile "Pile" Miletić * Đorđe Petrović * Toni Jurij == Top-liste == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Pozicije na top-listama za album ''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'' ! scope="col" |Top-lista (2021) ! scope="col" |Najviša pozicija |- ! scope="row" |Hrvatska lista domaćih albuma ([[Top of the Shops|HDU]])<ref>{{Cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-domace-4-tjedan-2021/|title=Lista prodaje (domaće) 4. tjedan 2021. (18.01.2021. – 24.01.2021.)|date=1. 2. 2021|website=[[Top lista]]|language=hr|access-date=22. 5. 2026}}</ref> |1 |} == Vanjski linkovi == *[https://www.discogs.com/master/330350-%C5%A0arlo-Akrobata-Bistriji-Ili-Tuplji-%C4%8Covek-Biva-Kad-?srsltid=AfmBOorRPU0kpnykjytm1M4BmCom_CkGltx2yMae79RM_ijeNQnQ7nUt Šarlo akrobata na Discogsu] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Albumi iz 1981.]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Jugotona]] ad9m0g5nqduhko7w1vm8ivvunks097g 3848767 3848662 2026-05-23T10:19:44Z AnToni 2325 [[Kategorija:Šarlo akrobata]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848767 wikitext text/x-wiki {{Infokutija album | naziv = Bistriji ili tuplji čovek biva kad... | vrsta = Studijski album | pozadina = studio | izvođač_gen = Šarla akrobate | slika = Omot albuma Bistriji ili tuplji čovek biva kad.jpg | objavljen = juli 1981. | snimljen = april – maj 1981. | žanr = {{flatlist| * [[post-pank]] * [[reggae rok]] * [[ska pank]] * [[art pank]] * [[novi val]] * [[eksperimentalni rok]] }} | trajanje = | izdavač = [[Jugoton]] | producent = *Akpiđoto ([[Šarlo akrobata|Akrobata]]) *Mile "Pile" Miletić *Đorđe Petrović *Toni Jurij | preth_naziv = [[Paket aranžman]] | preth_godina = 1981 | prethodni_album = ''[[Paket aranžman]]''<br>(1981) | ovaj_album = '''''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'''''<br>(1981) }} '''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...''' jest prvi i jedini studijski album beogradske grupe [[Šarlo akrobata]], objavljen u julu 1981. Album predstavlja jedno od ključnih izdanja [[Jugoslavenski novi val|jugoslavenskog novog vala]] i [[Post-pank|post-panka]]. Iako u vrijeme objavljivanja nije ostvario veliki komercijalni uspjeh, album je dobio izuzetne ocjene kritike, a tokom narednih decenija stekao je kultni status i ogroman uticaj na alternativnu muzičku scenu na prostoru bivše Jugoslavije. == Snimanje == Nakon velikog uspjeha na kultnoj kompilaciji ''[[Paket aranžman]]'' (1981), gdje su učestvovali sa muzičarima iz sastava [[Idoli]] i [[Električni orgazam]], članovi Šarlo akrobate – [[Milan Mladenović]], [[Dušan Kojić]] i [[Ivan Vdović|Ivica Vdović Vd]] – dobili su ponudu od diskografske kuće [[Produkcija gramofonskih ploča Radio-televizije Beograd|PGP RTB]] za snimanje punog studijskog albuma. Materijal je sniman tokom aprila i maja 1981. u Studiju 5 PGP RTB-a. Međutim, radikalni, eksperimentalni i nekonvencionalni zvuk zbunio je i uznemirio urednike beogradske diskografske kuće, koji su zaključili da je materijal komercijalno neisplativ. PGP RTB je odlučio prepustiti ugovor zagrebačkom [[Jugoton|Jugotonu]], koji je prepoznao umjetnički potencijal i objavio album u julu iste godine.<ref name=":0">{{Cite book|last=Janjatović|first=Petar|title=Ex YU rock enciklopedija: 1960-2006|year=2007|isbn=9788690531714|edition=2|location=Beograd|pages=220}}</ref> == Muzički stil i koncept == Dok je na ''Paket aranžmanu'' zvuk benda bio baziran na dinamičnom [[Pank-rok|pank-roku]] i white [[reggae]] zvuku (poput pjesama "Ona se budi" i "Mali čovek"), na albumu ''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'' grupa je u potpunosti dekonstruisala tradicionalnu rok formu. Tekstualno, album je fokusiran na motive odrastanja, adolescencije, lične borbe pojedinca i sukoba s društvenim autoritetima. Kojini tekstovi su svedeni na formu ljutitih, repetitivnih grafita (npr. u pjesmama "Fenomen" i "Bes"), dok su Milanovi tekstovi zadržali apstraktnu naraciju.<ref name=":0" /> == Raspad grupe i naslijeđe == Unutrašnje umjetničke i lične nesuglasice dovele su do brzog raspada grupe u jesen 1981, samo nekoliko mjeseci nakon izlaska albuma. Nakon raspada, Milan Mladenović i Ivica Vdović su s [[Dragomir Mihajlović|Dragomirom Mihajlovićem]] osnovali grupu Katarina II (kasnije [[Ekatarina Velika]]), dok je Dušan Kojić Koja osnovao uticajnu psihodeličnu rok-fank grupu [[Disciplina kičme]]. U anketi iz 1998. godine, album je zauzeo 11. mjesto na listi 100 najvećih jugoslovenskih rok i pop albuma u knjizi ''[[YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike]]''.<ref>{{Cite book|last=Antonić|first=Duško|title=YU 100: najbolji albumi jugoslovenske rok i pop muzike|last2=Štrbac|first2=Danilo|publisher=YU Rock Press|year=1998|location=Beograd|pages=15}}</ref> Godine 2015, album je proglašen drugim na listi 100 najvećih jugoslovenskih albuma koju je objavilo hrvatsko izdanje časopisa ''[[Rolling Stone (časopis)|Rolling Stone]]''.<ref>{{Cite book|title=Rolling Stone - Specijalno izdanje: 100 najboljih albuma 1955–2015|publisher=Rolling Stone|location=Zagreb|language=hr}}</ref> Povodom 40. godišnjice novog vala, [[Croatia Records]] je 2021. godine objavila luksuzno reizdanje ovog albuma na bijelom 180-gramskom vinilu.<ref>{{Cite web|url=https://crorec.net/album/bistriji-ili-tuplji-covek-biva-kad-reizdanje-lp/|title=Bistriji ili tuplji čovek biva kad... (Reizdanje) (LP)|last=Knežević|first=Nikola|date=22. 1. 2021|website=[[Croatia Records]]|language=hr|access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Spisak pjesama == {{tracklist |title1=Šarlo je nežan |length1=0:55 |title2=Pazite na decu (I) |length2=3:34 |title3=Fenomen |length3=1:50 |title4=Sad se jasno vidi |length4=1:36 |title5=Rano izjutra |length5=3:10 |title6=Ljubavna priča |length6=7:11 |title7=Samo ponekad |length7=2:19 |title8=Čovek |length8=2:43 |title9=Bes |length9=1:20 |title10=O, O, O... |length10=2:59 |title11=Problem |length11=4:31 |title12=Ja želim jako |length12=1:47 |title13=Pazite na decu (II) |length13=3:53 }} == Sastav == * [[Milan Mladenović]] – gitara, vokal * [[Dušan Kojić|Dušan Kojić Koja]] – bas-gitara, vokal * [[Ivan Vdović|Ivica Vdović Vd]] – bubnjevi, vokal '''Tehnička produkcija:''' * Mile "Pile" Miletić * Đorđe Petrović * Toni Jurij == Top-liste == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Pozicije na top-listama za album ''Bistriji ili tuplji čovek biva kad...'' ! scope="col" |Top-lista (2021) ! scope="col" |Najviša pozicija |- ! scope="row" |Hrvatska lista domaćih albuma ([[Top of the Shops|HDU]])<ref>{{Cite web|url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-domace-4-tjedan-2021/|title=Lista prodaje (domaće) 4. tjedan 2021. (18.01.2021. – 24.01.2021.)|date=1. 2. 2021|website=[[Top lista]]|language=hr|access-date=22. 5. 2026}}</ref> |1 |} == Vanjski linkovi == *[https://www.discogs.com/master/330350-%C5%A0arlo-Akrobata-Bistriji-Ili-Tuplji-%C4%8Covek-Biva-Kad-?srsltid=AfmBOorRPU0kpnykjytm1M4BmCom_CkGltx2yMae79RM_ijeNQnQ7nUt Šarlo akrobata na Discogsu] == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Albumi iz 1981.]] [[Kategorija:Albumi u izdanju Jugotona]] [[Kategorija:Šarlo akrobata]] e1qxn1v49uuhluym2qnmuv0szeg3tz7 Datoteka:Omot albuma Bistriji ili tuplji čovek biva kad.jpg 6 534883 3848660 2026-05-22T18:47:06Z Arnel 102555 {{Infoslika |Opis= Ovo je omot muzičkog albuma [[Bistriji ili tuplji čovek biva kad... čiji je autor [[Šarlo akrobata]]. |Izvor= https://crorec.net/album/bistriji-ili-tuplji-covek-biva-kad-reizdanje-lp/ |Datum= 22. 5. 2026. |Autor= Šarlo akrobata |Objašnjenje= Smatram da je ova datoteka pokrivena američkim zakonom o poštenoj upotrebi, i to iz sljedećih razloga: # To je primjerak niske rezolucije. # Ona uveliko doprinosi članku. # Ona ne oštećuje vlasnika niti mu ograničava mogućnost da zarađu... 3848660 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Ovo je omot muzičkog albuma [[Bistriji ili tuplji čovek biva kad... čiji je autor [[Šarlo akrobata]]. |Izvor= https://crorec.net/album/bistriji-ili-tuplji-covek-biva-kad-reizdanje-lp/ |Datum= 22. 5. 2026. |Autor= Šarlo akrobata |Objašnjenje= Smatram da je ova datoteka pokrivena američkim zakonom o poštenoj upotrebi, i to iz sljedećih razloga: # To je primjerak niske rezolucije. # Ona uveliko doprinosi članku. # Ona ne oštećuje vlasnika niti mu ograničava mogućnost da zarađuje prodavajući bilo kakve proizvode koji su asocirani s ovim brendom. # Nijedan slobodni primjerak trenutno nije dostupan. }} == Licenciranje == {{Omot albuma}} oq54dis98y67wvsxk35t901o650xcdv 3848661 3848660 2026-05-22T18:48:11Z Arnel 102555 3848661 wikitext text/x-wiki == Sažetak == {{Infoslika |Opis= Ovo je omot muzičkog albuma ''[[Bistriji ili tuplji čovek biva kad...]]'' čiji je autor [[Šarlo akrobata]]. |Izvor= https://crorec.net/album/bistriji-ili-tuplji-covek-biva-kad-reizdanje-lp/ |Datum= 22. 5. 2026. |Autor= Šarlo akrobata |Objašnjenje= Smatram da je ova datoteka pokrivena američkim zakonom o poštenoj upotrebi, i to iz sljedećih razloga: # To je primjerak niske rezolucije. # Ona uveliko doprinosi članku. # Ona ne oštećuje vlasnika niti mu ograničava mogućnost da zarađuje prodavajući bilo kakve proizvode koji su asocirani s ovim brendom. # Nijedan slobodni primjerak trenutno nije dostupan. }} == Licenciranje == {{Omot albuma}} 0eal455cpijziwo3yutgp8ss55kvqwf Miro Lazović 0 534884 3848668 2026-05-22T20:10:29Z Mhare 481 + 3848668 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Miro Lazović | slika = Miro Lazović.jpg | opis_slike = Lazović 2017. | redoslijed = [[Spisak predsjednika skupština Bosne i Hercegovine|Predsjednik Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 1992–1996. | prethodnik = [[Momčilo Krajišnik]] | nasljednik = [[Halid Genjac]] | datum_rođenja = 1954. | mjesto_rođenja = [[Ljubuški]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | nacionalnost = | politička_stranka = [[Demokratska fronta]] | zanimanje = sociolog, političar | etnicitet = }} '''Miro Lazović''' (rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]]) bosanskohercegovački je [[Sociologija|sociolog]] i [[političar]]. Bio je predsjednik [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] u ratnom periodu i jedan od članova bosanskohercegovačke delegacije u mirovnim pregovorima koji su prethodili [[Dejtonski sporazum|Dejtonskom mirovnom sporazumu]].<ref name="istinomjer">{{cite web |title=Miro Lazović |url=https://istinomjer.ba/akter/miro-lazovic/ |website=Istinomjer |access-date=22. 5. 2026}}</ref><ref name="rse">{{cite web |title=Miro Lazović: Utopisti i buhe |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html |website=Radio Slobodna Evropa |date=27. 2. 2008 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Biografija == Lazović je rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]], a profesionalno je vezan za [[Sarajevo]]. Po zanimanju je diplomirani sociolog. Prva radna iskustva stekao je u preduzeću UNIS-PRETIS u [[Vogošća|Vogošći]], a od kraja 1980-ih djelovao je u strukturama [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Skupština|prvim višestranačkim izborima]] izabran je u [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. U skupštinskom radu bio je šef Kluba [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP-a BiH]] i učestvovao u raspravama koje su prethodile raspisivanju [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] imenovan je za predsjednika Skupštine Republike Bosne i Hercegovine. Na toj funkciji naslijedio je politički vakuum nastao nakon odlaska dijela rukovodstva Skupštine povezanog sa [[Srpska demokratska stranka|Srpskom demokratskom strankom]].<ref name="rse"/> Kao predsjednik Skupštine učestvovao je u radu državnih organa Republike Bosne i Hercegovine i u međunarodnim mirovnim procesima. Bio je član delegacije Bosne i Hercegovine tokom pregovora koji su vodili prema Dejtonskom mirovnom sporazumu 1995.<ref name="istinomjer"/><ref name="ibu">{{cite web |title=Miro Lazovic's Independence Day Address |url=https://www.ibu.edu.ba/in-focus/miro-lazovic-s-independence-day |website=International Burch University |date=25. 2. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Bio je član i funkcioner SDP-a BiH, a potom jedan od istaknutih članova [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske unije Bosne i Hercegovine]]. Obavljao je i dužnost zamjenika predsjedavajućeg Gradskog vijeća [[Sarajevo|Grada Sarajeva]].<ref>{{Cite news|title=Miro Lazović: Utopisti i buhe|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2024-12-05|access-date=2026-05-22|language=sh|first=Sabina|last=Čabaravdić}}</ref> U decembru 2023. pristupio je [[Demokratska fronta|Demokratskoj fronti]]. Mediji su taj potez opisali kao njegov povratak u aktivniji stranački politički rad.<ref name="df">{{cite web |title=Miro Lazović i Emir Turkušić se priključili Demokratskoj fronti |url=https://n1info.ba/vijesti/miro-lazovic-i-emir-turkusic-se-prikljucili-demokratskoj-fronti/ |website=N1 |date=27. 12. 2023 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Kasnije je u javnosti nastupao kao član Predsjedništva Demokratske fronte.<ref name="n1pressing">{{cite web |title=Pressing večeras u 20 sati: Gost Miro Lazović |url=https://n1info.ba/vijesti/pressing-veceras-u-20-sati-gost-miro-lazovic/ |website=N1 |date=20. 11. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lazović, Miro}} [[Kategorija:Rođeni 1954.]] [[Kategorija:Biografije, Ljubuški]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sociolozi]] 6ykgc25hc2vi3jsrhi6j4a21f5ffdb7 3848678 3848668 2026-05-22T20:54:44Z Mhare 481 3848678 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Miro Lazović | slika = Miro Lazović.jpg | opis_slike = Lazović 2017. | redoslijed = [[Spisak predsjednika skupština Bosne i Hercegovine|Predsjednik Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 1992–1996. | prethodnik = [[Momčilo Krajišnik]] | nasljednik = [[Halid Genjac]] | datum_rođenja = 1954. | mjesto_rođenja = [[Ljubuški]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | nacionalnost = | politička_stranka = [[Demokratska fronta]] | zanimanje = sociolog, političar | etnicitet = }} '''Miro Lazović''' (rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]]) bosanskohercegovački je [[Sociologija|sociolog]] i [[političar]]. Bio je predsjednik [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] u ratnom periodu i jedan od članova bosanskohercegovačke delegacije u mirovnim pregovorima koji su prethodili [[Dejtonski sporazum|Dejtonskom mirovnom sporazumu]].<ref name="istinomjer">{{cite web |title=Miro Lazović |url=https://istinomjer.ba/akter/miro-lazovic/ |website=Istinomjer |access-date=22. 5. 2026}}</ref><ref name="rse">{{cite web |title=Miro Lazović: Utopisti i buhe |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html |website=Radio Slobodna Evropa |date=27. 2. 2008 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Biografija == Lazović je rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]], a profesionalno je vezan za [[Sarajevo]]. Po zanimanju je diplomirani sociolog. Prva radna iskustva stekao je u preduzeću UNIS-PRETIS u [[Vogošća|Vogošći]], a od kraja 1980-ih djelovao je u strukturama [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Skupština|prvim višestranačkim izborima]] izabran je u [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. U skupštinskom radu bio je šef Kluba [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP-a BiH]] i učestvovao u raspravama koje su prethodile raspisivanju [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] imenovan je za predsjednika Skupštine Republike Bosne i Hercegovine. Na toj funkciji naslijedio je politički vakuum nastao nakon odlaska dijela rukovodstva Skupštine povezanog sa [[Srpska demokratska stranka|Srpskom demokratskom strankom]].<ref name="rse"/> Kao predsjednik Skupštine učestvovao je u radu državnih organa Republike Bosne i Hercegovine i u međunarodnim mirovnim procesima. Godine 1993. učestvovao je u pregovorima o [[Vance–Owenov plan|Vance–Owenovom planu]] u [[Ženeva|Ženevi]], gdje su članovi državnog vrha Republike Bosne i Hercegovine, uključujući Predsjedništvo i predsjednika Skupštine, s posrednikom [[David Owen|Davidom Owenom]] razmatrali mirovne opcije za unutrašnje uređenje Bosne i Hercegovine.<ref name="istinomjer"/><ref name="ibu">{{cite web |title=Miro Lazovic's Independence Day Address |url=https://www.ibu.edu.ba/in-focus/miro-lazovic-s-independence-day |website=International Burch University |date=25. 2. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Bio je član i funkcioner SDP-a BiH, a potom jedan od istaknutih članova [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske unije Bosne i Hercegovine]]. Obavljao je i dužnost zamjenika predsjedavajućeg Gradskog vijeća [[Sarajevo|Grada Sarajeva]].<ref>{{Cite news|title=Miro Lazović: Utopisti i buhe|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2024-12-05|access-date=2026-05-22|language=sh|first=Sabina|last=Čabaravdić}}</ref> U decembru 2023. pristupio je [[Demokratska fronta|Demokratskoj fronti]]. Mediji su taj potez opisali kao njegov povratak u aktivniji stranački politički rad.<ref name="df">{{cite web |title=Miro Lazović i Emir Turkušić se priključili Demokratskoj fronti |url=https://n1info.ba/vijesti/miro-lazovic-i-emir-turkusic-se-prikljucili-demokratskoj-fronti/ |website=N1 |date=27. 12. 2023 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Kasnije je u javnosti nastupao kao član Predsjedništva Demokratske fronte.<ref name="n1pressing">{{cite web |title=Pressing večeras u 20 sati: Gost Miro Lazović |url=https://n1info.ba/vijesti/pressing-veceras-u-20-sati-gost-miro-lazovic/ |website=N1 |date=20. 11. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lazović, Miro}} [[Kategorija:Rođeni 1954.]] [[Kategorija:Biografije, Ljubuški]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sociolozi]] 7qnvb422u8wcado0zkpjvvai155nei3 3848681 3848678 2026-05-22T21:06:48Z AnToni 2325 [[Kategorija:Hrvatski političari iz Bosne i Hercegovine]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848681 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Miro Lazović | slika = Miro Lazović.jpg | opis_slike = Lazović 2017. | redoslijed = [[Spisak predsjednika skupština Bosne i Hercegovine|Predsjednik Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 1992–1996. | prethodnik = [[Momčilo Krajišnik]] | nasljednik = [[Halid Genjac]] | datum_rođenja = 1954. | mjesto_rođenja = [[Ljubuški]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | nacionalnost = | politička_stranka = [[Demokratska fronta]] | zanimanje = sociolog, političar | etnicitet = }} '''Miro Lazović''' (rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]]) bosanskohercegovački je [[Sociologija|sociolog]] i [[političar]]. Bio je predsjednik [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] u ratnom periodu i jedan od članova bosanskohercegovačke delegacije u mirovnim pregovorima koji su prethodili [[Dejtonski sporazum|Dejtonskom mirovnom sporazumu]].<ref name="istinomjer">{{cite web |title=Miro Lazović |url=https://istinomjer.ba/akter/miro-lazovic/ |website=Istinomjer |access-date=22. 5. 2026}}</ref><ref name="rse">{{cite web |title=Miro Lazović: Utopisti i buhe |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html |website=Radio Slobodna Evropa |date=27. 2. 2008 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Biografija == Lazović je rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]], a profesionalno je vezan za [[Sarajevo]]. Po zanimanju je diplomirani sociolog. Prva radna iskustva stekao je u preduzeću UNIS-PRETIS u [[Vogošća|Vogošći]], a od kraja 1980-ih djelovao je u strukturama [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Skupština|prvim višestranačkim izborima]] izabran je u [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. U skupštinskom radu bio je šef Kluba [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP-a BiH]] i učestvovao u raspravama koje su prethodile raspisivanju [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] imenovan je za predsjednika Skupštine Republike Bosne i Hercegovine. Na toj funkciji naslijedio je politički vakuum nastao nakon odlaska dijela rukovodstva Skupštine povezanog sa [[Srpska demokratska stranka|Srpskom demokratskom strankom]].<ref name="rse"/> Kao predsjednik Skupštine učestvovao je u radu državnih organa Republike Bosne i Hercegovine i u međunarodnim mirovnim procesima. Godine 1993. učestvovao je u pregovorima o [[Vance–Owenov plan|Vance–Owenovom planu]] u [[Ženeva|Ženevi]], gdje su članovi državnog vrha Republike Bosne i Hercegovine, uključujući Predsjedništvo i predsjednika Skupštine, s posrednikom [[David Owen|Davidom Owenom]] razmatrali mirovne opcije za unutrašnje uređenje Bosne i Hercegovine.<ref name="istinomjer"/><ref name="ibu">{{cite web |title=Miro Lazovic's Independence Day Address |url=https://www.ibu.edu.ba/in-focus/miro-lazovic-s-independence-day |website=International Burch University |date=25. 2. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Bio je član i funkcioner SDP-a BiH, a potom jedan od istaknutih članova [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske unije Bosne i Hercegovine]]. Obavljao je i dužnost zamjenika predsjedavajućeg Gradskog vijeća [[Sarajevo|Grada Sarajeva]].<ref>{{Cite news|title=Miro Lazović: Utopisti i buhe|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2024-12-05|access-date=2026-05-22|language=sh|first=Sabina|last=Čabaravdić}}</ref> U decembru 2023. pristupio je [[Demokratska fronta|Demokratskoj fronti]]. Mediji su taj potez opisali kao njegov povratak u aktivniji stranački politički rad.<ref name="df">{{cite web |title=Miro Lazović i Emir Turkušić se priključili Demokratskoj fronti |url=https://n1info.ba/vijesti/miro-lazovic-i-emir-turkusic-se-prikljucili-demokratskoj-fronti/ |website=N1 |date=27. 12. 2023 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Kasnije je u javnosti nastupao kao član Predsjedništva Demokratske fronte.<ref name="n1pressing">{{cite web |title=Pressing večeras u 20 sati: Gost Miro Lazović |url=https://n1info.ba/vijesti/pressing-veceras-u-20-sati-gost-miro-lazovic/ |website=N1 |date=20. 11. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lazović, Miro}} [[Kategorija:Rođeni 1954.]] [[Kategorija:Biografije, Ljubuški]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sociolozi]] [[Kategorija:Hrvatski političari iz Bosne i Hercegovine]] benhkxdvblbiuzgcooy59pc29l2mbm7 3848683 3848681 2026-05-22T21:09:27Z Mhare 481 zapravo... 3848683 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Miro Lazović | slika = Miro Lazović.jpg | opis_slike = Lazović 2017. | redoslijed = [[Spisak predsjednika skupština Bosne i Hercegovine|Predsjednik Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 1992–1996. | prethodnik = [[Momčilo Krajišnik]] | nasljednik = [[Halid Genjac]] | datum_rođenja = 1954. | mjesto_rođenja = [[Ljubuški]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | nacionalnost = | politička_stranka = [[Demokratska fronta]] | zanimanje = sociolog, političar | etnicitet = }} '''Miro Lazović''' (rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]]) bosanskohercegovački je [[Sociologija|sociolog]] i [[političar]]. Bio je predsjednik [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] u ratnom periodu i jedan od članova bosanskohercegovačke delegacije u mirovnim pregovorima koji su prethodili [[Dejtonski sporazum|Dejtonskom mirovnom sporazumu]].<ref name="istinomjer">{{cite web |title=Miro Lazović |url=https://istinomjer.ba/akter/miro-lazovic/ |website=Istinomjer |access-date=22. 5. 2026}}</ref><ref name="rse">{{cite web |title=Miro Lazović: Utopisti i buhe |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html |website=Radio Slobodna Evropa |date=27. 2. 2008 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Biografija == Lazović je rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]], a profesionalno je vezan za [[Sarajevo]]. Po zanimanju je diplomirani sociolog. Prva radna iskustva stekao je u preduzeću UNIS-PRETIS u [[Vogošća|Vogošći]], a od kraja 1980-ih djelovao je u strukturama [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Skupština|prvim višestranačkim izborima]] izabran je u [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. U skupštinskom radu bio je šef Kluba [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP-a BiH]] i učestvovao u raspravama koje su prethodile raspisivanju [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] imenovan je za predsjednika Skupštine Republike Bosne i Hercegovine. Na toj funkciji naslijedio je politički vakuum nastao nakon odlaska dijela rukovodstva Skupštine povezanog sa [[Srpska demokratska stranka|Srpskom demokratskom strankom]].<ref name="rse"/> Kao predsjednik Skupštine učestvovao je u radu državnih organa Republike Bosne i Hercegovine i u međunarodnim mirovnim procesima. Godine 1993. učestvovao je u pregovorima o [[Vance–Owenov plan|Vance–Owenovom planu]] u [[Ženeva|Ženevi]], gdje su članovi državnog vrha Republike Bosne i Hercegovine, uključujući Predsjedništvo i predsjednika Skupštine, s posrednikom [[David Owen|Davidom Owenom]] razmatrali mirovne opcije za unutrašnje uređenje Bosne i Hercegovine.<ref name="istinomjer"/><ref name="ibu">{{cite web |title=Miro Lazovic's Independence Day Address |url=https://www.ibu.edu.ba/in-focus/miro-lazovic-s-independence-day |website=International Burch University |date=25. 2. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Bio je član i funkcioner SDP-a BiH, a potom jedan od istaknutih članova [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske unije Bosne i Hercegovine]]. Obavljao je i dužnost zamjenika predsjedavajućeg Gradskog vijeća [[Sarajevo|Grada Sarajeva]].<ref>{{Cite news|title=Miro Lazović: Utopisti i buhe|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2024-12-05|access-date=2026-05-22|language=sh|first=Sabina|last=Čabaravdić}}</ref> U decembru 2023. pristupio je [[Demokratska fronta|Demokratskoj fronti]]. Mediji su taj potez opisali kao njegov povratak u aktivniji stranački politički rad.<ref name="df">{{cite web |title=Miro Lazović i Emir Turkušić se priključili Demokratskoj fronti |url=https://n1info.ba/vijesti/miro-lazovic-i-emir-turkusic-se-prikljucili-demokratskoj-fronti/ |website=N1 |date=27. 12. 2023 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Kasnije je u javnosti nastupao kao član Predsjedništva Demokratske fronte.<ref name="n1pressing">{{cite web |title=Pressing večeras u 20 sati: Gost Miro Lazović |url=https://n1info.ba/vijesti/pressing-veceras-u-20-sati-gost-miro-lazovic/ |website=N1 |date=20. 11. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lazović, Miro}} [[Kategorija:Rođeni 1954.]] [[Kategorija:Biografije, Ljubuški]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sociolozi]] [[Kategorija:Srpski političari iz Bosne i Hercegovine]] d0xa4zmc416yzxmtbsbxfrxk8nxlvpy 3848693 3848683 2026-05-22T22:29:44Z Mhare 481 3848693 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Miro Lazović | slika = Miro Lazović.jpg | opis_slike = Lazović 2017. | redoslijed = [[Spisak predsjednika skupština Bosne i Hercegovine|Predsjednik Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 1992–1996. | prethodnik = [[Momčilo Krajišnik]] | nasljednik = [[Halid Genjac]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1954|5|5}} | mjesto_rođenja = [[Ljubuški]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | nacionalnost = | politička_stranka = [[Demokratska fronta]] | zanimanje = sociolog, političar | etnicitet = }} '''Miro Lazović''' (rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]]) bosanskohercegovački je [[Sociologija|sociolog]] i [[političar]]. Bio je predsjednik [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] u ratnom periodu i jedan od članova bosanskohercegovačke delegacije u mirovnim pregovorima koji su prethodili [[Dejtonski sporazum|Dejtonskom mirovnom sporazumu]].<ref name="istinomjer">{{cite web |title=Miro Lazović |url=https://istinomjer.ba/akter/miro-lazovic/ |website=Istinomjer |access-date=22. 5. 2026}}</ref><ref name="rse">{{cite web |title=Miro Lazović: Utopisti i buhe |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html |website=Radio Slobodna Evropa |date=27. 2. 2008 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Biografija == Lazović je rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]], a profesionalno je vezan za [[Sarajevo]]. Po zanimanju je diplomirani sociolog. Prva radna iskustva stekao je u preduzeću UNIS-PRETIS u [[Vogošća|Vogošći]], a od kraja 1980-ih djelovao je u strukturama [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Skupština|prvim višestranačkim izborima]] izabran je u [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. U skupštinskom radu bio je šef Kluba [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP-a BiH]] i učestvovao u raspravama koje su prethodile raspisivanju [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] imenovan je za predsjednika Skupštine Republike Bosne i Hercegovine. Na toj funkciji naslijedio je politički vakuum nastao nakon odlaska dijela rukovodstva Skupštine povezanog sa [[Srpska demokratska stranka|Srpskom demokratskom strankom]].<ref name="rse"/> Kao predsjednik Skupštine učestvovao je u radu državnih organa Republike Bosne i Hercegovine i u međunarodnim mirovnim procesima. Godine 1993. učestvovao je u pregovorima o [[Vance–Owenov plan|Vance–Owenovom planu]] u [[Ženeva|Ženevi]], gdje su članovi državnog vrha Republike Bosne i Hercegovine, uključujući Predsjedništvo i predsjednika Skupštine, s posrednikom [[David Owen|Davidom Owenom]] razmatrali mirovne opcije za unutrašnje uređenje Bosne i Hercegovine.<ref name="istinomjer"/><ref name="ibu">{{cite web |title=Miro Lazovic's Independence Day Address |url=https://www.ibu.edu.ba/in-focus/miro-lazovic-s-independence-day |website=International Burch University |date=25. 2. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Bio je član i funkcioner SDP-a BiH, a potom jedan od istaknutih članova [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske unije Bosne i Hercegovine]]. Obavljao je i dužnost zamjenika predsjedavajućeg Gradskog vijeća [[Sarajevo|Grada Sarajeva]].<ref>{{Cite news|title=Miro Lazović: Utopisti i buhe|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2024-12-05|access-date=2026-05-22|language=sh|first=Sabina|last=Čabaravdić}}</ref> U decembru 2023. pristupio je [[Demokratska fronta|Demokratskoj fronti]]. Mediji su taj potez opisali kao njegov povratak u aktivniji stranački politički rad.<ref name="df">{{cite web |title=Miro Lazović i Emir Turkušić se priključili Demokratskoj fronti |url=https://n1info.ba/vijesti/miro-lazovic-i-emir-turkusic-se-prikljucili-demokratskoj-fronti/ |website=N1 |date=27. 12. 2023 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Kasnije je u javnosti nastupao kao član Predsjedništva Demokratske fronte.<ref name="n1pressing">{{cite web |title=Pressing večeras u 20 sati: Gost Miro Lazović |url=https://n1info.ba/vijesti/pressing-veceras-u-20-sati-gost-miro-lazovic/ |website=N1 |date=20. 11. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lazović, Miro}} [[Kategorija:Rođeni 1954.]] [[Kategorija:Biografije, Ljubuški]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sociolozi]] [[Kategorija:Srpski političari iz Bosne i Hercegovine]] 9k98cspdq5dn2abv8znfilft5ygye1a 3848695 3848693 2026-05-22T22:51:28Z Mhare 481 3848695 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Miro Lazović | slika = Miro Lazović.jpg | opis_slike = Lazović 2017. | redoslijed = [[Spisak predsjednika skupština Bosne i Hercegovine|Predsjednik Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] | vrijeme_na_vlasti = 1992–1996. | prethodnik = [[Momčilo Krajišnik]] | nasljednik = [[Halid Genjac]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1954|5|5}} | mjesto_rođenja = [[Ljubuški]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | nacionalnost = | politička_stranka = [[Demokratska fronta]] | zanimanje = sociolog, političar | etnicitet = [[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbin]] }} '''Miro Lazović''' (rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]]) bosanskohercegovački je [[Sociologija|sociolog]] i [[političar]]. Bio je predsjednik [[Skupština Republike Bosne i Hercegovine|Skupštine Republike Bosne i Hercegovine]] u ratnom periodu i jedan od članova bosanskohercegovačke delegacije u mirovnim pregovorima koji su prethodili [[Dejtonski sporazum|Dejtonskom mirovnom sporazumu]].<ref name="istinomjer">{{cite web |title=Miro Lazović |url=https://istinomjer.ba/akter/miro-lazovic/ |website=Istinomjer |access-date=22. 5. 2026}}</ref><ref name="rse">{{cite web |title=Miro Lazović: Utopisti i buhe |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html |website=Radio Slobodna Evropa |date=27. 2. 2008 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Biografija == Lazović je rođen 1954. u [[Ljubuški|Ljubuškom]], a profesionalno je vezan za [[Sarajevo]]. Po zanimanju je diplomirani sociolog. Prva radna iskustva stekao je u preduzeću UNIS-PRETIS u [[Vogošća|Vogošći]], a od kraja 1980-ih djelovao je u strukturama [[Savez komunista Bosne i Hercegovine|Saveza komunista Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Na [[Opći izbori u SR Bosni i Hercegovini 1990 - Skupština|prvim višestranačkim izborima]] izabran je u [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. U skupštinskom radu bio je šef Kluba [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP-a BiH]] i učestvovao u raspravama koje su prethodile raspisivanju [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]].<ref name="istinomjer"/> Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] imenovan je za predsjednika Skupštine Republike Bosne i Hercegovine. Na toj funkciji naslijedio je politički vakuum nastao nakon odlaska dijela rukovodstva Skupštine povezanog sa [[Srpska demokratska stranka|Srpskom demokratskom strankom]].<ref name="rse"/> Kao predsjednik Skupštine učestvovao je u radu državnih organa Republike Bosne i Hercegovine i u međunarodnim mirovnim procesima. Godine 1993. učestvovao je u pregovorima o [[Vance–Owenov plan|Vance–Owenovom planu]] u [[Ženeva|Ženevi]], gdje su članovi državnog vrha Republike Bosne i Hercegovine, uključujući Predsjedništvo i predsjednika Skupštine, s posrednikom [[David Owen|Davidom Owenom]] razmatrali mirovne opcije za unutrašnje uređenje Bosne i Hercegovine.<ref name="istinomjer"/><ref name="ibu">{{cite web |title=Miro Lazovic's Independence Day Address |url=https://www.ibu.edu.ba/in-focus/miro-lazovic-s-independence-day |website=International Burch University |date=25. 2. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Bio je član i funkcioner SDP-a BiH, a potom jedan od istaknutih članova [[Socijaldemokratska unija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratske unije Bosne i Hercegovine]]. Obavljao je i dužnost zamjenika predsjedavajućeg Gradskog vijeća [[Sarajevo|Grada Sarajeva]].<ref>{{Cite news|title=Miro Lazović: Utopisti i buhe|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/1045348.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2024-12-05|access-date=2026-05-22|language=sh|first=Sabina|last=Čabaravdić}}</ref> U decembru 2023. pristupio je [[Demokratska fronta|Demokratskoj fronti]]. Mediji su taj potez opisali kao njegov povratak u aktivniji stranački politički rad.<ref name="df">{{cite web |title=Miro Lazović i Emir Turkušić se priključili Demokratskoj fronti |url=https://n1info.ba/vijesti/miro-lazovic-i-emir-turkusic-se-prikljucili-demokratskoj-fronti/ |website=N1 |date=27. 12. 2023 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> Kasnije je u javnosti nastupao kao član Predsjedništva Demokratske fronte.<ref name="n1pressing">{{cite web |title=Pressing večeras u 20 sati: Gost Miro Lazović |url=https://n1info.ba/vijesti/pressing-veceras-u-20-sati-gost-miro-lazovic/ |website=N1 |date=20. 11. 2024 |access-date=22. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lazović, Miro}} [[Kategorija:Rođeni 1954.]] [[Kategorija:Biografije, Ljubuški]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački sociolozi]] [[Kategorija:Srpski političari iz Bosne i Hercegovine]] 2bnmuoknixel49d35id6pehig937bd3 ZOI 2026. 0 534885 3848745 2026-05-23T08:54:53Z KWiki 9400 Preusmjereno na [[Zimske olimpijske igre 2026.]] 3848745 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Zimske olimpijske igre 2026.]] gdltlbo54rcj2tp6u8matt8rr9mk4gd Erektilna disfunkcija 0 534886 3848771 2026-05-23T10:38:35Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Impotencija]] 3848771 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Impotencija]] n7feziyakwq4bcwpjbunjztyt7swagw Erekcijska disfunkcija 0 534887 3848772 2026-05-23T10:40:46Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Impotencija]] 3848772 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Impotencija]] n7feziyakwq4bcwpjbunjztyt7swagw