Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 881 3848907 3833457 2026-05-24T06:23:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848907 wikitext text/x-wiki {{Infokutija država | zvanično_ime = Narodna Demokratska Republika Alžir | izvorno_ime = الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبي {{Simboli jezika|ar|arapski}}<br />ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ {{Simboli jezika|ber|Tamazight}} | ime_genitiv = Alžira | zastava = Flag of Algeria.svg | grb = National Emblem of Algeria.svg | uzrečica = بالشعب وللشعب <br /> ([[bosanski|bs]]: ''Od naroda i za narod'') | himna = [[Kassaman]] | mapa = Location Algeria.svg | glavni_grad = [[Alžir (grad)|Alžir]] | glavni_grad_kordinati = {{coord|36|46|N|3|03|E|type:city}} | najveći_grad = [[Alžir (grad)|Alžir]] | službeni_jezik = [[arapski]], [[tamazight]] | državno_uređenje = [[Unitarna država|Unitarna]], [[Polupredsjednička republika|polupredsjednička]], narodna [[republika]] | vrsta_prve_vlasti = [[Spisak predsjednika Alžira|Predsjednik]] | vladar_prva_vlast = [[Abdelmadjid Tebboune]] | vrsta_druge_vlasti = [[Spisak predsjednika vlada Alžira|Predsjednik vlade]] | vladar_druga_vlast =[[Sifi Ghrieb]] | vrsta_treće_vlasti = | vladar_treća_vlast = | nezavisnost = [[Alžirski rat za nezavisnost|od Francuske]] | nezavisnost_priznato = [[5. juli]] [[1962]]. | površina = 2.381.741 | po_površini_na_svijetu = 10. na svijetu | procenat_vode = -% | stanovnika = 47.400.000<ref name=population>{{cite web|url=https://elwatan-dz.com/demographie-plus-de-47-millions-dalgeriens-dici-2025|title=Démographie : Plus de 47 millions d'Algériens d'ici 2025}}</ref> | stanovnika_godina = 2025. | po_broju_stanovnika_na_svijetu = 33. na svijetu | gustoća = 19 | po_broju_gustoće_na_svijetu = 206. na svijetu | bdp_ukupno = $233 milijardi | bdp_godina = 2008 | po_broju_bdp_na_svijetu = 38. na svijetu | bdp_per_capita = $4,588 | hdi = <span style="color: #0c0; font-size: larger;">▲</span> 0.782<ref>{{cite web|title=Human Development Report - 2015.|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf|publisher=hdr.undp.org|access-date=9. 1. 2018}}</ref> (83) | hdi_godina = 2015. | hdi_nivo = <span style="color:#FF8C00;">medijum</span> | po_broju_hdi_na_svijetu = 104. na svijetu | gini = 35.3 | gini_godina = 1995 | po_broju_gini_na_svijetu = ?. na svijetu | valuta = [[Alžirski dinar]] ([[DZD]]) | vremenska_zona = ([[UTC]]+1) | najveća_tačka_ime = [[Tahat]] | najveća_tačka_metara = 3.003 | najveće_jezero_ime = nema | najveće_jezero_površina = - | najveća_rijeka_ime = [[Chelif]] | najveća_rijeka_dužina = 690 | nacionalni_dan = [[1. novembar]] | internetski_nastavak = [[.dz]] | pozivni_broj = +213 | komentar = |}} '''Alžir''' ([[arapski jezik|arapski]]: '''الجزائر''' al-Jazā'ir; [[Tamazight]]: '''ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ'''; [[Francuski jezik|francuski]]: Algérie), službeno '''Narodna Demokratska Republika Alžir''', je [[suverena država|zemlja]]<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Algeria|title=Algeria {{!}} Flag, Capital, Population, Map, & Language {{!}} Britannica|date=13. 6. 2023|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2. 7. 2023}}</ref> koja se nalazi u [[Sjeverna Afrika|sjevernoj Africi]] na [[Sredozemno more|obali Sredozemnog mora]]. Sa površinom od 2.381.741&nbsp;km², Alžir je [[Spisak država po površini|deseta najveća država na svijetu]] i nakon osamostaljenja [[Južni Sudan|Južnog Sudana]] od Sudana najveća država Afrike. Graniči se sa [[Tunis]]om na sjeveroistoku, sa [[Libija|Libijom]] na istoku, [[Maroko]]m na zapadu, [[Demokratska Arapska Republika Sahara|Zapadnom Saharom]], [[Mali]]jem i [[Mauritanija|Mauritanijom]] na jugozapadu i [[Niger]]om na jugoistoku, dok na sjeveru izlazi na [[Sredozemno more]]. Od [[Antika|antičkih vremena]], teritorija današnjeg Alžira je bila u sastavu mnogih carstava, među kojima su [[Numidija]], [[Fenikija]], [[Kartaga]], [[Rimsko Carstvo]], [[Vandali]], [[Bizantijsko Carstvo]], [[Emevije|Emevijski halifat]], [[Abasidski halifat]], [[Idrisidski sultanat]], [[Aglabidski emirat]], [[Rustamidsko Carstvo]], [[Fatimidski halifat]], [[Ziridski emirat]], [[Hamadidsko carstvo|Hamadidsko Carstvo]], [[Almoravidsko Carstvo]], [[Almohadski halifat]], [[Osmansko Carstvo]] i [[Francuski Alžir|Francusko kolonijalno carstvo]]. [[Berberi]] se smatraju autohtonim stanovnicima Alžira. Nakon [[Muslimansko osvajanje sjeverne Afrike|muslimanskog osvajanja sjeverne Afrike]], većina autohtonih stanovnika je prešla na [[islam]]. Stoga, iako je većina Alžiraca berberskog porijekla, većina se identifikuje [[Arabizacija|arapskim identitetom]]. Masovno, Alžirci su mješavina Berbera i [[Arapi|Arapa]], [[Turci|Turaka]], Afrikanaca i Andaluzijaca. Alžir je [[Regionalna sila|regionalna]] i [[srednja sila]]. Ova afrička država snabdjeva Evropu velikim količinama [[Prirodni plin|prirodnog plina]], pa joj je izvoz energije okosnica ekonomije. Prema [[OPEC]]-u, Alžir je [[Spisak država po dokazanim rezervama nafte|17. država u svijetu po rezervama nafte]] i druga u Africi, dok je [[Spisak država po dokazanim rezervama plina|9. država u svijetu po rezervama plina]]. Alžirska naftna kompanija [[Sonatrach]] je najveća kompanija u Africi. Alžir ima jednu od najvećih vojsci u Africi i najveći vojni budžet na kontinetu. Većina alžirskog oružja se uvozi iz [[Rusija|Rusije]], sa kojom je bliski saveznik. Alžir je članica [[Afrička unija|Afričke unije]], [[Arapska liga|Arapske lige]], [[OPEC|OPEC-a]], [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] i jedan od osnivača [[Arapska magrebska unija|Arapske magrebske unije]]. Prema podacima iz januara 2012. u Alžiru je živjelo 37,1 milion stanovnika.<ref name ="ons">{{cite web|title=Demografija Alžira|url=http://www.ons.dz/-Demographie-.html|website=Nacionalni zavod za statistiku Alžira|publisher=ons.dz|access-date=9. 1. 2018|archive-date=6. 3. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html|url-status=bot: unknown}}</ref> Administrativno se sastoji od 48 pokrajina, 553 distrikta (daïras) i 1.541 općine. [[Glavni grad|Glavni]] i najveći grad države je [[Alžir (grad)|Alžir]]. == Etimologija == Naziv za državu potiče od naziva glavnog grada Alžira. Naziv za glavni grad potiče od arapskog termina ''al-Jazā'ir'' (الجزائر) što u prijevodu na [[bosanski jezik]] znači ''ostrva'' i skraćena je verzija starijeg naziva ''Jazā'ir Banī Mazghanna'' (جزائر بني مزغنة) što znači ''Ostrva Mazghanna plemena'' zabilježenog od strane [[Srednji vijek|srednjovjekovnog]] [[Geografija|geografa]] i [[Kartografija|kartografa]] [[Muhamed el-Idrisi|Muhameda el-Idrisija]]. == Historija == {{Glavni|Historija Alžira}} === Antičko doba === [[Datoteka:Timgad rue.jpg|lijevo|275p|mini|Antičke [[Rimsko Carstvo|rimske]] ruševine ulice grada [[Timgad]]a koje vode do lokalnog [[slavoluk]]a u čast rimskog cara [[Trajan]]a]] [[Datoteka:GM_Djemila_Roman_Theatre02.jpg|desno|275p|mini|Antičko rimsko pozorište u gradu [[Džemila (grad)|Džemila]]]] [[Datoteka:GM Massinissa.png|lijevo|200p|mini|Kovani novac sa likom kralja [[Masinisa]]]] [[Neolit]]ska [[civilizacija]] na području [[Sahara|Sahare]] i [[Sredozemno more|mediteranskog]] dijela [[Magrib]]a javlja se još u periodu od 11.000 godina prije nove ere ili najkasnije između 6.000 i 2.000 godina p.n.e. Taj period ljudske [[Historija|historije]] koji je naročito bogato prikazan na slikama [[Tasili n'Adžer]]a, dominirao je na području današnjeg Alžira sve do [[Antika|klasičnog perioda]]. Mješavina različitih naroda Sjeverne Afrike se tokom vremena ujedinila u posebnu rodnu populaciju koja se zove [[Berberi]] a koji su [[autohtoni narodi]] sjevernog dijela Afrike. Iz svog glavnog centra moći u [[Kartaga|Kartagi]], Kartaginjani su se proširili i uspostavili mala naselja duž sjevernoafričke obale. Do 600. prije nove ere [[Fenikija|Feničani]] su se već nalazili u Tipasi, istočno od današnjeg alžirskog grada [[Cherchell]]a, Hiponu (današnjem [[Annab]]u) i Rusicadeu (današnjoj Skikdi). Ta naselja su im služila kao sidrišta i gradovi za trgovinu. S obzirom na porast moći Kartage, njen uticaj na urođeničko stanovništvo se dramatično povećao. Berberska civilizacija se nalazila u fazi u kojoj je [[poljoprivreda]], [[proizvodnja]], [[trgovina]] i politička organizacija funkcionisala u nekoliko država. Trgovinske veze između Kartage, čiji su se posjedi nalazili na obali Sredozemnog mora, i Berbera u unutrašnjosti su se intezivirali ali je teritorijalna ekspanzija Kartage rezultirala i porobljavanjem ili vojnim zapošljavanjem Berbera. Do početka [[4. vijek]]a prije nove ere, Berberi su činili najbrojniji dio vojske Kartage. U periodu od 241. do 238. p.n.e. berberski vojnici su se [[Najamnički rat|pobunili]] jer nisu bili plaćeni za svoje usluge nakon što je Kartaga izgubila od Rimljana u [[Prvi punski rat|Prvom punskom ratu]]. Nakon što su se pobunili, Berberi su uspjeli su da steknu kontrolu nad većinom Kartaginine sjevernoafričke teritorije te su čak i kovali novac koji je nazvan Libijan, što je na grčkom označavao narode Sjeverne Afrike. Moć Kartage je povremeno opadala uglavnom zbog stalnih ratova i poraza od Rimskog carstva tokom [[Punski ratovi|Punskih ratova]] Grad Kartaga je konačno uništena 146. p.n.e od strane Rimskog carstva. Kako je opadala moć Kartage tako su Berberi širili svoju vlast u zaleđu. Do 2. vijeka p.n.e pojavilo se nekoliko velikih ali ipak slabo administrativno razvijenih berberskih kraljevstava. Dva kraljevsta su osnovana u [[Numidija|Numidiji]], na području koje se nalazilo iza priobalnih područja koje je kontrolisala Kartaga. Zapadno od Numidije nalazila se [[Mauritanija (regija)|Mauritanija]], koja se protezala preko rijeke [[Muluja]], u današnjem [[Maroko|Maroku]] do [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]]. Najvišu tačku civilizacije, do dolaska [[Almohadi|Almohada]] i [[Almoravidi|Almoravida]] više od 1.000 godina poslije, Berberi su postigli za vrijeme vladavine [[Masinisa|Masinise]] tokom 2. vijeka prije nove ere. Poslije smrti Masinise 148. p.n.e. Berbersko kraljevstvo je dijeljeno i ujedinjavano nekoliko puta. Te teritorije su se održale nezavisnim do 24. nove ere kada ih je pokorilo Rimsko carstvo. Tokom sljedećih nekoliko vijekova područjem današnjeg Alžira vladali su Rimljani, koji su osnovali mnoge kolonije u regiji. Kao i ostatak Sjeverne Afrike, Alžir je bio jedno od područja koja su hranila Carstvo jer su se sa područja Alžira izvozile [[žitarice]] i drugi poljoprivredne proizvodi u Rimsko carstvo. [[Aurelije Augustin]] bio je biskup Hippona (danas Alžira), koji se nalazio u tadašnjoj rimskoj provinciji Afrike. Germanski [[Vandali]] pod vodstvom [[Gajzeriha]]a su 429. sa [[Pirinejsko poluostrva|Pirinejskog poluostrva]] prešli na afričko tlo i 435. zagospodarili priobalnim područjem Numidije. Nisu uspjeli u namjeri osnivanja nijednog značajnijeg naselja na osvojenom području jer su u toj namjeri osujećeni od strane lokalnih plemena. U stvari, do trenutka dolaska [[Bizantijsko carstvo|Bizantijaca]], Lepcis Magna je napuštena, a regija Mselata je okupirana od strane autohtonog Laguatana koji su nastojali da ostvare politički, vojni i kulturni preporod. === Srednji vijek === {{Glavni|Srednovjekovni muslimanski Alžir}} [[Datoteka:Fatimid_Caliphate.PNG|desno|300p|mini|[[Fatimidski halifat]], period oko 960. – 1100.]] Nakon pojave islama i njegovog širenja prvo Arabijskim poluostrvom a zatim i Levantom, još za vrijeme [[Pravedni halifat|Pravednog halifata]] muslimani prelaze na područje Sjeverne Afrike i osvajaju Egipat. Širenjem teritorije prema zapadu, uz zanemariv otpor lokalnog stanovništva, Emevije osvojaju Alžir sredinom 7. vijeka. U narednom periodu većina autohtonog stanovništva će prihvatiti islam. Padom emevijskog halifata, na području koje je obuhvatalo pojavit će se nekoliko lokalnih dinastija, uključujući Aglabide, Almohade, Zajanide, Ziride, Rustamide, Hamadide, Almoravide i [[Fatimidski halifat|Fatimide]]. U srednjem vijeku, tokom [[Zlatno doba islama|zlatnog doba islama]], Sjeverna Afrika je bila dom mnogih velikih naučnika, vjerskih autoriteta i vladara. Početkom ovog perioda Magrebom su vladali Fatimidi, dugotrajni halifat koji se teritorijalno protezao i na [[Levant]] i [[Hidžaz]]. Fatimidi su imali sekularnu unutrašnju vladu, kao i moćnu vojsku i mornaricu, sastavljenu prvenstveno od Arapa i stanovništva sa Levanta. Fatimidski halifat se počeo rušiti kada su [[Ziridi]], koji su bili pod vlašću Fatimida, počeli da jačaju svoju autonomiju unutar Fatimidskog halifata sve dok se nisu izdvojili iz halifata. U početku su Fatimidi slali vojsku protiv Zirida i uspjevali da zadrže primat nad tom teritorijom koju su naseljavali Ziridi. Usljed toga, Ziridi su prihvatili arapske običaje i kulture. Ostala autohtona berberska plemena koja su i dalje ostala u velikoj mjeri nezavisna i koja su u zavisnosti od plemena do plemena kontrolisala različite dijelove Magreba vremenom su se ujedinila (uglavnom za vrijeme Fatimida). Fatimidska država, poznata i kao Fatimidski halifat, vremenom je postala islamska imperija koja je u svom sastavu uključivala Sjevernu Afriku, [[Sicilija|Siciliju]], [[Palestina (država)|Palestinu]], [[Jordan]], [[Liban]], [[Sirija|Siriju]], [[Egipat]], afričku obalu [[Crveno more|Crvenog mora]], područje [[Tihamah]]a (područje na Arabijskom području, od [[Akapski zaliv|Akapskog zaliva]] do tjesnaca [[Bab-el-Mandeb]]a, između [[Rog Afrike|Roga Afrike]] i [[Arapsko poluostrvo|Arabijskog poluostrva]]), Hidžaz i [[Jemen]]. Fatimidski halifat je trgovao sa ostalim imperijama tog vremena, a formirana je i jedna vrsta konfederacije i uspostavljena trgovačka mreža sa drugim islamskim državama tokom islamskog doba. Kroz historiju, Berberi su se sastojali od nekoliko plemena. Dva glavna ogranka su činili Botri i Barnèsi koji su se dalje dijelili na različita plemena i podplemena. Svaka regija Magreba sadržavala je nekoliko plemena (npr. Sanhadja, Houara, Zenata, Masmuda, Kutama, Awarba i Berghwata). Sva ova plemena su donosila nezavisne teritorijalne odluke. U srednjem vijeku na području Magreba i u drugim obližnjim zemljama pojavilo se nekoliko berberskih dinastija. [[Ibn-Haldun]], arapski [[filozof]] i historičar, je izradio tabelu koja sadrži osnovne podatke o berberskim dinastijama regije Magreb kao što su Ziridi, Banu Ifran, Maghrawa, Almoravidi, Hammadidi, Almohadi, Merinidi, Abdalwadid, Wattasidi, Meknassa i Hafsidi. U ranom 16. vijeku, Španija je izgradila utvrđene ispostave na ili blizu alžirske obale i preuzela kontrolu nad nekoliko obalnih gradova poput Mers el Kebira 1505. Orana 1509. i Tlemcena, Mostaganema i Ténèsa 1510. godine. Iste godine, nekoliko trgovaca iz Alžira prepustilo je jedno od kamenitih ostrva sa lukom Španiji. Poslije se ispostavilo da su utvrđene ispostave (''Presidios'') u Sjevernoj Africi skupe i uglavnom predstavljaju neefikasne vojne napore koji nisu garantovali pristup španskoj trgovačkoj floti. {{Glavni|Banu Hilal}} [[Datoteka:Empire almohade.PNG|desno|275p|mini|[[Almohadski halifat]] na vrhuncu svoje moći, oko 1212. godine]] Na području [[Ifrikija|Ifrikije]], današnjeg Tunisa, vladala je berberska porodica Ziridu, koja je bila u statusu sizerena u odnosu na Fatmide čiji se centar nalazio u egipatskom [[Kairo|Kairu]]. Vladar Zirida el-Mu'izz odlučio je vjerovatno 1048, okončati ovu zavisnost od Fatimidskog halifata. Fatimidska država je u to vrijeme bila suviše slaba da bi pokušala sa kaznenom ekspedicijom. Između [[Nil]]a i Crvenog mora živjela su beduinska plemena protjerana sa Arabijskog poluostrva, između ostalog Banu Hilal i Banu Sulaym. Njihovo prisustvo na području doline Nila su ometali česti upadi nomada. Tada tadašnji Fatimidski sizeren koji je vladao dijelom Magreba odriče se kontrole nad tim područjem u zamjenu za suverenost nad ostatkom teritorije. Ovaj sporazum ne samo da je doveo do preseljenja beduinskih plemena iz dolene Nila već ih je Fatimidska država i podsticala time što je iz državne kase davala i novčane naknade za preseljenje i popunjavanje tih područja. Cijela plemena sa ženama, djecom, životinjama i opremom za stanovanje su se preseljavali. Neki su se na tom putu zaustavili i na drugim područjima, pogotovo na području [[Kirenaika|Kirenaike]] ali većina ih je stigla do Ifrikije, uglavnom na područje današnjeg Gabesa. Ziridski vladar je pokušao da zaustavi ovo doseljavanje ali u svakom duelu, zadnjem odigranom pred zidinama grada [[Kairuan]]a, je poražen od Arapa koji su tokom vremena postali gospodari polja. Doseljavanje se i inteziviralo tako da su se Arapi 1057. proširili visokim ravnicama [[Constantine (grad)|Constantina]], gdje su postepeno ugušili grad [[Beni Hammad]] kao što su nekoliko decenija prije isto učinili i sa gradom Kairuanom. Vremenom su formirali gornjoalžirska i [[Oran]]ska poljoprivredna područja. Neka od područja su nasilno preuzeli Almohadi u drugoj polovini 12. vijeka. Sa sigurnošću se može tvrditi da su u 13. vijeku čitavom Sjevernom Afrikom, sa izuzetkom glavnih planinskih područja i nekih priobalnih regija, u potpunosti vladali Berberi. === Osmanlijski period === {{Glavni|Osmanlijski Alžir}} [[Datoteka:Barbarossa Hayreddin Pasha.jpg|lijevo|200p|mini|[[Hajrudin Barbarosa]]]] [[Datoteka:De_Engels-Nederlandse_vloot_in_de_Baai_van_Algiers_ter_ondersteuning_van_het_ultimatum_tot_vrijlating_van_blanke_slaven,_26_augustus_1816._Rijksmuseum_SK-A-1377.jpeg|desno|275p|mini|Prikaz [[Bombardovanje Alžira (1816)|bombardovanja Alžira]] od strane angloholandske flote]] [[Datoteka:Abd al-Qadir.jpg|desno|200p|mini|[[Abd el-Kader|Emir Abd el-Kader]], vođa alžirskog otpora francuskoj kolonizaciji, oko 1865.]] Pojedini dijelovi današnjeg Alžira nalazili su se pod vlašću Osmanskog Carstva tokom perioda dužeg od tri vijeka, od 1516. do 1830. Godine 1516. turski plaćenici [[Oruk Barbarosa]] i [[Hajrudin Barbarosa]], koji su uspješno djelovali pod Hafsidima, bazu svojih operacija prebacili su u Alžir. Uspjeli su preuzeti Jijel i Alžir od Španaca, ali su na kraju preuzeli i potpunu kontrolu nad gradom i okolinom, prisiljavajući bivšeg vladara Abu Hamo Musu III, vladara dinastije Bani Zijad da napusti to područje. Kada je Oruk Barbarosa ubijen 1518. tokom invazije na Tlemcen, naslijedio ga je Hajrudin Barbarosa na položaju vojnog komandanta Alžira. Osmanski sultan promovisao ga je na položaj [[begler-beg]]a, pri čemu je dobio i kontigent od 2000 [[Janjičari|janjičara]]. Uz pomoć janjičara Hajrudin je osvojio cijelo područje između Konstantina i Orana iako je Oran ostao pod španskom kontrolom do 1791.<ref name="ApO">{{cite web|title=Alžir – period osmanlijske vladavine|url=http://countrystudies.us/algeria/16.htm|publisher=countrystudies.us|access-date=24. 1. 2018}}</ref> Sljedeći begler-beg bio je Hajrudinov sin [[Hasan-paša|Hasan]], koji je poziciju preuzeo 1544. Do 1587. područjem su upravljali službenici koji su vladali bez nekih ograničenja. Nakon toga, uz instituciju redovne osmanlijske administracije, područjem su upravljali službenici nazivani [[Paša|paše]], periodom koji je trajao tri godine. Paše su vladale uz pomoć janjičara, u Alžiru poznatih kao ‘’ojaq’’ a predvođeni su [[aga]]ma. Nezadovoljstvo među janjičarima je poraslo sredinom 1600-ih, zbog neredovnog plaćanja, a revolti su se ponovili i protiv paše. Kao rezultat toga, aga optužuje pašu zbog korupcije i nesposobnosti. Kuga je više puta zahvatala gradove Sjeverne Afrike. Alžir je izgubio od 30.000 do 50.000 stanovnika tokom perioda pojave kuge u periodu 1620–1621. i pretrpio visoku stopu smrtnosti stanovništva tokom perioda 1654–1657, 1665, 1691. i 1740–1742.<ref name="Davis">{{cite web|title=Robert Davis (2003) – Bijelo roblje Mediterana|url=https://books.google.ba/books?id=5q9zcB3JS40C&pg=&dq=&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=&f=false|access-date=25. 1. 2018}}</ref> === Francuska kolonizacija (1830–1962) === {{Glavni|Francuski Alžir|Alžirski rat za nezavisnost}} Kao tzv. ''[[Casus belli]]'' odnosno povod da se napadne Alžir Francuzima je poslužio događaj u kojem je uvrijeđen njihov konzul. Pod tim izgovorom, Francuzi su 1830. napali Alžir.<ref>{{cite web|title=Background Note: Algeria|url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/8005.htm|work=U.S. Department of State}}</ref><ref>{{cite book |author =Horne, Alistair |title=A Savage War of Peace: Algeria 1954–1962 |url =https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn |publisher=NYRB Classics |location=1755 Broadway, New York, NY 10019 |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn/page/29 29]–30 |isbn=978-1-59017-218-6}}</ref> Alžirska trgovina robljem i piraterija su prestali francuskim osvajanjem Alžira.<ref>Chisholm, Hugh, ed. (1911). "[https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Barbary_Pirates Barbary Pirates]". [[Encyclopædia Britannica]] (11th ed.). Cambridge University Press.</ref> Zauzimanje Alžira od strane francuske vojske potrajalo je duži vremenski period i dovelo do značajnog krvoprolića. Kombinacija francuskog nasilja i epidemija bolesti dovela je do toga da se populacija autohtonog alžirskog stanovništvo tokom perioda između 1830. i 1872. smanjila skoro za trećinu.<ref name="Ricoux1880">{{cite book|last=Ricoux|first=René|title=La démographie figurée de l'Algérie: étude statistique des... |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k103772b/f299.image|access-date=14. 2. 2013|year=1880|publisher=G. Masson|pages=260–261|trans-title=The figurative demographics of Algeria}}</ref> Historičar [[Ben Kiernan]] je o francuskom osvajanju Alžira napisao sljedeće: "Do 1875. završeno je francusko osvajanje Alžira. Od početka okupacije 1830, tokom rata stradalo je oko 825.000 autohtonih Alžiraca."<ref>{{cite book|last1=Kiernan|first1=Ben|title=Blood and Soil: A World History of Genocide and Extermination from Sparta to Darfur|page=374|url=https://books.google.com/books?id=XR91bs70jukC&q=374#v=snippet&q=374&f=false|isbn=0300100981|year=2007}}</ref> Populacija Alžira, koja je 1830. iznosila oko 1,5 miliona, dostigla je brojku od skoro 11 miliona 1960. godine.<ref>{{cite web|title=Algeria (Djazaïria) historical demographic data of the whole country|url=http://www.populstat.info/Africa/algeriac.htm|work=Population Statistics|publisher=populstat.info|access-date=9. 6. 2012|author=Lahmeyer, Jan|date=11. 10. 2003|archive-date=18. 7. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718104037/http://www.populstat.info/Africa/algeriac.htm|url-status=dead}}</ref> Francuska politika okupacije Alžira se zasnivala na tzv. "civilizaciji" zemlje.<ref>{{cite book|author =Ruedy, John Douglas |title=Modern Algeria: The Origins And Development of a Nation |url=https://books.google.com/books?id=WIRWgrbE_fEC&pg=PA103 |year=2005 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21782-0 |page=103}}</ref> Tokom ovog perioda formirana je mala, ali uticajna francuska autohtona elita, sastavljena od Berbera, uglavnom [[Kabili|Kabila]]. Kao posljedica toga, francuska vlada je favorizovala Kabile.<ref>{{cite book|author1=Hargreaves, Alec G. |author2=McKinney, Mark |title=Post-Colonial Cultures in France |url=https://books.google.com/books?id=0xk6235fcNcC&pg=PA104 |year=1997 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-14487-2 |page=104}}</ref> Oko 80% svih izgrađenih škola u tom periodu izgrađeno je upravo za Kabile. Od 1848. do nezavisnosti Alžira, Francuska je upravljala čitavim mediteranskim dijelom Alžira kao svojim integralnim dijelom i jednim od departmana nacije. Kao jedna od najstarijih prekomorskih teritorija u Francuskoj, Alžir je postao odredište za stotine hiljada evropskih emigranata, koji su postali poznati kao colonsi, a kasnije i kao ''Pied-Noirs'' ili frankoalžirci. U periodu između 1825. i 1847, u Alžir je iz Francuske emigriralo oko 50.000 ljudi.<ref>{{cite book|last=Randell|first=Keith|title=France: Monarchy, Republic and Empire, 1814–70|url=https://books.google.com/books?id=AvyGHAAACAAJ|year=1986|publisher=Hodder & Stoughton|isbn=978-0-340-51805-2}}</ref><ref>{{cite book|last1=Fisher|first1=Michael H.|title=Migration: A World History|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=0199764344|page=80}}</ref> Ovi naseljenici su imali koristi od konfiskacije zemlje od plemenskih naroda a što je podsticano od strane francuske vlade, uz primjenu savremenih poljoprivrednih tehnika koje su povećale količinu obradivog zemljište.<ref>{{cite book |author =Horne, Alistair |title=A Savage War of Peace: Algeria 1954–1962 (New York Review Books Classics) |url =https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn |publisher=NYRB Classics |location=1755 Broadway, New York, NY 10019 |year=2006 |isbn=978-1-59017-218-6 |page=[https://archive.org/details/savagewarofpeace0000horn/page/32 32]}}</ref> Mnogi Evropljani su se naselili u gradovima Oranu i Alžiru, a do početka 20. vijeka činili su većinski dio stanovništva u oba grada.<ref>Albert Habib Hourani, Malise Ruthven (2002). "''[https://books.google.com/books?id=egbOb0mewz4C&pg=PA323&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false A history of the Arab peoples]''". Harvard University Press. p.323. {{ISBN|0-674-01017-5}}</ref> Krajem 19. i početkom 20. vijeka udio Evropljana u stanovništvu Alžira iznosio je skoro petinu ukupnog stanovništva. Ovim naseljavanjem cilj francuske vlade bio je da Alžir postane asimilovani dio Francuske, a to je uključivalo i značajne investicije u obrazovanju posebno nakon 1900. godine. Domaće stanovništvo je u velikoj mjeri pružalo otpor kulturološkoj i vjerskoj asimilaciji i za razliku od drugih kolonizovanih zemalja u centralnoj Aziji i [[Kavkaz]]u, Alžir je zadržao svoje individualne vještine i relativno intenzivnu poljoprivredu zasnovanu na ljudskom radu.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=220|isbn=9781107507180}}</ref> Postepeno, nezadovoljstvo muslimanskog stanovništva, koje nije imalo politički i ekonomski status u kolonijalnom sistemu, dovelo je do zahtjeva za većom političkom autonomijom i eventualnom nezavisnosti od Francuske. U maju 1945, ustanak protiv okupacionih francuskih snaga je ugušen od strane francuske vlasti pri čemu je nad pobunjenicima počinjen [[Masakr u Sétifu i Guelmu]]. Tenzije između dvije grupe stanovništva su se nastavile a poslije i kulminirale 1954, kada su se desili i prvi događaji procesa koji će se kasnije nazvati alžirski rat za nezavisnost. U ratu je stradalo nekoliko stotina hiljada Alžiraca. Historičari, poput Alistair Horne i Raymond Arona, tvrde da je stvarni broj alžirskih žrtava daleko veći od podataka [[Front za nacionalno oslobođenje|Fronta za nacionalno oslobođenje]] i zvaničnih francuskih procjena, ali je manji od 1 miliona smrtnih slučajeva koje je potvrdila alžirska vlada nakon nezavisnosti. Horne procjenjuje da su alžirske žrtve tokom razdoblja od osam godina bile oko 700.000. ljudi.<ref>{{cite book|first=Alistair|last=Horne|page=[https://archive.org/details/savagewarofpeace00horn/page/538 538]|title=A Savage War of Peace|isbn=0-670-61964-7|url=https://archive.org/details/savagewarofpeace00horn/page/538}}</ref> Rat protiv Francuske vlasti završen je 1962, kada je Alžir nakon sporazuma iz Éviana iz marta 1962. i [[Referendum o nezavisnosti Alžira|referenduma o samoopredjeljenju]] u julu 1962. ostvario potpunu nezavisnost od Francuske. === Period od 1962. do 1991. === Nakon što je izborena nezavisnost, prvi predsjednik Alžira bio je [[Ahmed Ben Bella]]. Nakon što je Maroko proglasio pravo na zapadni dio Alžira došlo je do [[Alžirsko-marokanski pogranični rat|Alžirsko-marokanskog pograničnog rata]]. Rat je potrajao nekoliko mjeseci, bez pobjednika s tim da Maroko nije ostvario proklamovano pravo na spornu teritoriju. Predsjednik Ben Bella je svrgnut 1965. od strane Houarija Boumediene, bivšeg saveznika i ministra odbrane. Pod prethodnim predsjednikom, vlada je postala u velikoj mjeri socijalistička i autoritarna dok Boumédienne nastavlja isti trend. Međutim, tokom vladanja predsjednik Houari Boumediene se mnogo više oslanja na vojsku koja mu pruža podršku dok se minimizira uloga partije i njena uloga svodi na simboličku ulogu. Kolektivizirao je poljoprivredu i pokrenuo masovnu [[Industrijalizacija|industrijalizaciju]]. Objekti za ekploataciju nafte su nacionalizovani. Ovaj potez je bio posebno koristan za rukovodstvo Alžira nakon međunarodne naftne krize iz 1973. godine. Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina pod predsjednikom Houarijem Boumediene, Alžir je sproveo program industrijalizacije unutar socijalističke privrede koja se nalazila pod kontrolom države. Nasljednik Boumediena, Šadli Bendjedid, predstavio je neke liberalne ekonomske reforme. Promovisao je politiku arabizacije u alžirskom društvu i javnom životu. Nastavnici arapskog jezika, koji su dovedeni iz drugih muslimanskih zemalja, širili su konvencionalnu islamsku misao u školama. Alžirska privreda postajala je sve više zavisna od nafte, što je dovelo do poteškoća tokom perioda kada je cijena ovog energenta bila niska. Ekonomska recesija izazvana padom svjetskih cijena nafte dovela je do alžirskih društvenih nemira tokom osamdesetih godina prošlog vijeka. Do kraja decenije, Bendjedid je uveo višestranački sistem. Razvile su se političke stranke, poput Islamskog fronta spasa (FIS), široke koalicije muslimanskih grupa. === Građanski rat (1991-2002) i period nakon toga === U decembru 1991, Islamski front spasa dominirao je prvim od dva kruga parlamentarnih izbora. U strahu od izbora islamske vlade, vlasti su intervenisale 11. januara 1992, poništavajući izbore. Tadašnji Predsjednik Alžira Bendjedid je podnio ostavku, a Visoko državno vijeće je postavljeno kao zamjena za predsjednika. Visoko državno vijeće je zabranilo Islamski front spasa usljed čega dolazi do pobune oružanog krila ove partije. U sukobu između ovog krila i vladinih oružanih snaga po procjenama stradalo je više od 100.000 ljudi. Islamski militanti su sproveli nasilnu kampanju uperenu protiv civilnog stanovništva.<ref>"[https://www.nytimes.com/1997/08/30/world/98-die-in-one-of-algerian-civil-war-s-worst-massacres.html 98 Die in One of Algerian Civil War's Worst Massacres ]". ''The New York Times''. 30 August 1997.</ref> Sukob u Alžiru izazvao je međunarodnu intervenciju, naročito tokom krize u vezi sa [[Air France]]ovim letom br. 8969, otmice koju je izvršila Oružana islamska grupa. Oružana islamska grupa proglasila je primirje oktobra 1997. Naredni predsjednički izbori u Alžiru održani su 1999. na kojima je mandat predsjednika Alžira osvojio Abdelaziz Bouteflika. Izbori su od strane međunarodnih posmatrača i većine opozicionih grupa smatrani pristrasnim<ref>{{cite web|url = http://freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/algeria#.Ut_5Aig4m2w|title = Freedom in the World 2013: Algeria|publisher = Freedom House|author = "Freedom House"|access-date = 12. 2. 2018|archive-date = 2. 2. 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140202094239/http://freedomhouse.org/report/freedom-world/2013/algeria#.Ut_5Aig4m2w|url-status = dead}}</ref> a predsjednik je akcenat stavio na obnovu političke stabilnosti u državi. Mnogi politički zatvorenici su pomilovani a oslobođeno je i nekoliko hiljada pripadnika oružanih grupa od krivičnog gonjenja i u nekoj mjeri su i amnestirani. Bouteflika je ponovo izabran na predsjedničkim izborima u aprilu 2004, nakon kampanje zasnovane na programu nacionalnog pomirenja. Program je obuhvatao i ekonomske, institucionalne, političke i socijalne reforme sa ciljem modernizacije Alžira i povećanja životnog standarda. Ovim programom je obuhvaćena i druga inicijativa za amnestiju, Povelja o miru i nacionalnom pomirenju, koja je odobrena na referendumu u septembru 2005. godine. Povelja je ponudila amnestiju većini gerilaca i vladinih snaga bezbjednosti.<ref name="faco" /> Nakon glasanja u Parlamentu Alžira, u novembru 2008. je izmijenjen i alžirski Ustav pri čemu je ukinuto ograničenje na više od dva mandata Predsjednika Alžira. Ova promjena omogućila je Boutefliki da se kandidira za treći mandat predsjednika što je i učinio i bio izabran na izborima 2009. godine. Protesti koji su počeli 28. decembra 2010, inspirisani sličnim protestima širom Bliskog istoka i sjeverne Afrike, označili su početak tzv. [[Arapsko proljeće|Arapskog proljeća]] u ovom dijelu svijeta. Vlada je 24. februara 2011. ukinula vanredno stanje u državi koje je trajalo 19 godina.<ref>{{cite news |url=http://articles.cnn.com/2011-02-24/world/algeria.emergency_1_islamist-party-algerian-press-service-emergency-declaration?_s=PM:WORLD |title=Algeria Officially Lifts State of Emergency |publisher=CNN |date=24. 2. 2011 |access-date=27. 2. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301134330/http://articles.cnn.com/2011-02-24/world/algeria.emergency_1_islamist-party-algerian-press-service-emergency-declaration?_s=PM%3AWORLD |archive-date=1. 3. 2011 |url-status=dead }}</ref> Osim toga, Vlada je donijela zakone koji se odnose na političke partije, izborni kodeks i zastupljenost žena u izabranim tijelima. Aprila 2011, Bouteflika je obećao daljnje ustavne i političke reforme.<ref name="faco">{{cite web|title=Country Profile: Algeria |url=http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |publisher=Foreign and Commonwealth Office |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213054455/http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/middle-east-north-africa/algeria/?profile=all |archive-date=13. 12. 2010 }}</ref> Međutim, opozicione grupe rutinski nastavljaju sa kritikama izbora kao nepravičnih dok međunarodne grupe za zaštitu ljudskih prava tvrde da se u Alžiru nastavlja sa cenzurom medija i ograničavanjem prava političkih protivnika. == Geografija == {{Glavni|Geografija Alžira}} <gallery> Datoteka:Kabylie-neige.jpg|[[Djurdjura]] planinski masiv pod snijegom Datoteka:Tadrart Rouge.jpg|[[Tadrart]] u blizini grada [[Djanet]]a. Datoteka:Ouarsenis 2012, Wilaya de Tissemsilt (Algérie).jpg|Planinski masiv [[Ouarsenis]] u sjeverozapadnom dijelu Alžira (1985 m) Datoteka:Les Aiguades.jpg|Pogled na more iz grada [[Bejaïa]] |Nacionalni park [[Tassili n'Ajjer]] |[[Edough]] Nacionalni park [[Annaba]] Datoteka:Lagh-Algeria-SM.jpg|Dolina u blizini grada Laghouat </gallery> Alžir se nalazi na sjeveru Afrike i najveća je država u Africi i [[Sredozemlje|Mediteranskom bazenu]]. U njegovom južnom dijelu nalazi se značajan dio Sahare. Na sjeveru, [[Mali Atlas]] zajedno sa [[Saharanski Atlas|Saharanskim Atlasom]], dalje na jugu, formiraju dva paralelna skupa reljefa između kojih se nalaze prostrane ravnice i visoravni. Oba Atlasa se spajaju u istočnom dijelu Alžira. Ogromne planine [[Aures (Alžir)|Auresa]] i [[Tebessa]] zauzimaju cijeli sjeveroistočni Alžir i ocrtavaju granicu sa susjednim Tunisom. Najviša tačka države je planina [[Tahat]] (3.003 metara). Alžir leži uglavnom između 19° i 37° [[sjever]]ne [[Geografska širina|geografske širine]] i 9° [[zapad]]ne i 12° [[istok|istočne]] [[Geografska dužina|geografske dužine]]. Većina obalnog područja je brdovita, ponekad čak i planinska, a postoji i nekoliko prirodnih luka. Oblast od obale do Malog Atlasa je plodna. U tim ravnicama se nalaze najveće površine za proizvodnju pšenice, žitarica, agruma, te brojni privredni centri. Pošto je to najrazvijeniji dio zemlje, on je i najnaseljeniji. Južno od Malog Atlasa je područje [[stepa]] koje se završava Saharskim Atlasom dok se na jugu prostire Sahara. Ahagarske planine (arapski: جبال هقار), poznate i kao Hoggar, su planinska oblast u centralnom dijelu Sahare, u južnom Alžiru. Nalaze se oko 1.500&nbsp;km južno od glavnog grada Alžira i nedaleko zapadno od grada [[Tamanrasset]]a. Alžir, Oran, Konstantin i Annaba su najveći gradovi Alžira. === Klima === [[Datoteka:Algeria_map_of_K%C3%B6ppen_climate_classification.svg|desno|275p|mini|Prikaz klime Alžira prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]]]] U pustinjskom području Alžira srednje temperature zraka mogu biti izuzetno visoke. Međutim, nakon zalaska sunca, čist, suh zrak omogućava brz gubitak toplote do rezultira hladnim noćima. Usljed toga, visok je raspon temperature unutar 24 sata. Kiša je prilično obilna duž obalnog dijela Malog Atlasa a količina kišnih padavina se kreče u rasponu od 400 do 670&nbsp;mm godišnje pri čemu se količina padavina povećava sa zapada ka istoku države. Padavina je najviše u sjevernom dijelu istočnog Alžira, gdje u pojedinim godinama dostiže čak i količinu do 1.000&nbsp;mm. Dalje u unutrašnjosti, padavina je manje. Alžirom se, između planina, prostiru i [[erg]]ovi ili pješčane dine. U tim područjima, u ljetnim periodima kada su vjetrovi jaki i česti, temperature mogu dostići i do 43,3&nbsp;°C. === Biljni i životinjski svijet === [[Datoteka:C%C3%A8dre_du_Ch%C3%A9lia_13_(Algeria).jpg|lijevo|300p|mini|[[Cedar]] u regiji [[Aures]]]] Raznolika vegetacija Alžira obuhvata priobalne, planinske i travnate dijelove pustinjske regije a u sklopu koje se nalazi raznolik spektar divljih životinja. Mnoge divlje životinje koje nastanjuju alžirsku teritoriju žive u neposrednoj blizini naseljenih mjesta. Najčešće divlje životinje uključuju divlje svinje, šakale i gazele, iako nisu rijetke ni lisice i jerboe, jedna vrsta [[glodari]]. Također, na teritoriji Alžira egzistira i mali broj afričkih leoparda i [[Sjeverozapadni gepard|sjeverozapadnhi geparda]], koje je teko vidjeti u prirodi. Barbary stag, vrsta jelena, naseljava guste vlažne šume sjeveroistočnog Alžira. Raznovrsne vrste ptica čine Alžir svojevrsnom atrakcijom za posmatrače ptica. [[Berberski makaki]] su jedini predstavnici primata. Zmije, varani i brojni drugi gmizavci mogu se naći u područjima gdje vlada stepska klima. Mnogo je vrsta životinja koje su nekada naseljavale područje Alžira ali su izumrle, uključujući [[Berberski lav|Berberske lavove]], [[Atlaski medvjedi|Atlaske medvjede]] i [[Zapadnoafrički krokodil|krokodile]].<ref>"[http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0014734 Crocodiles in the Sahara Desert: An Update of Distribution, Habitats and Population Status for Conservation Planning in Mauritania]". ''[[PLOS ONE]]''. 25 February 2011.</ref> Na sjeveru države, neke od autohtonih predstavnika biljnog svijeta su [[makija]] pšenica, [[masline]], [[hrast]]ovi, [[cedar]]i i drugi četinari. Planinske regije sadrže velike zimzelene šume od ([[alepski bor]], [[kleka]] i [[zimzeleni hrast]]) i nekoliko vrsta listopadne šume. [[Smokva]], [[eukaliptus]], [[agava]] i razne vrste palmi rastu u toplijim područjima. Vinova loza je autohtona biljka u priobalnim područjima. U regiji Sahare, u nekim oazama rastu i palme. [[Akacija]] sa divljim maslinama je preovladavajuća flora u ostatku Sahare. == Politika == [[Datoteka:H%C3%A9micycle_de_l%27assembl%C3%A9e_populaire_nationale_(Alg%C3%A9rie).jpg|thumb|desno|upright=1.50|[[Nacionalna narodna skupština Alžira]]]] Alžir je po uređenju [[unitarna država]], [[Polupredsjednički sistem|polupredsjednička]] narodna [[republika]]. Pored regularno izabranih predstavnika, dio uticaja na alžirsko društvo ostvaruje i nekolicina civilnih i vojnih predstavnika "desiderata", kao tzv. vlast iz sjene poznata i kao "le pouvoir" a zapravo ta neformalna vlast rukovodi zemljom čak odlučuje i kod izbora predsjednika Alžira. Prema tome, neformalno najmoćniji čovjek države je Muhammed Medinen, šef vojne obaveštajne službe.<ref>{{cite news|title=Still waiting for real democracy|url=http://www.economist.com/node/21554565|publisher=The Economist|date=12. 5. 2012}}</ref> Nakon smrti generala Larbia Belkheira, [[predsjednik Alžira]] [[Abdelaziz Bouteflika]] je postavio sebi odane ljude na ključne položaje u državi, naročito u [[Sonatrach]]u, državnoj kompaniji za eksploataciju nafte i zemnog plina i obezbjedio ustavne amandmane koji mu omogućavaju kandidaturu na mjesto predsjednika na neograničeni broj puta.<ref>{{cite news|title=The president and the police|url=http://www.economist.com/node/15612455|publisher=The Economist|date=4. 5. 2010}}</ref> Šef države je predsednik Alžira, koji se bira na petogodišnji mandat. Predsednik je ranije bio ograničen na dva petogodišnja mandata, ali ustavni amandman koji je Parlament izglasao 11. novembra 2008. ukinuo je ovo ograničenje.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7724635.stm |title= Algeria Deputies Scrap Term Limit |publisher=BBC News |date=12. 11. 2008 |access-date=24. 11. 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20081114015503/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7724635.stm| archive-date= 14. 11. 2008 |url-status=live}}</ref> Svi stanovnici Alžira stariji od 18 godina imaju pravo glasa. Predsjednik Alžira je i civilni šef vojske, Vijeća ministara i Vijeća za nacionalnu sigurnost. On postavlja premijera koji je i šef vlade.<ref name="president">Articles: 85, 87, 77, 78 and 79 of the Algerian constitution {{cite web|last=Algerian government|title=Constitution|url=http://www.conseil-constitutionnel.dz/Constitution08_6.htm|access-date=25. 9. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120422193224/http://www.conseil-constitutionnel.dz/Constitution08_6.htm|archive-date=22. 4. 2012|url-status=dead}}</ref> [[Alžirski parlament]] je dvodomni parlament. Sastoji se od Donjeg doma, [[Nacionalna narodna skupština Alžira|Nacionalne narodne skupštine Alžire]] koja broji 462 članova koji se direktno biraju na petogodišnji mandat, dok se Gornji dom, [[Vijeće naroda Alžira|Vijeće naroda]] sastoji od 144 predstavnika sa šetsogodišnjim mandatom. 96 članova Gornjeg doma biraju lokalne skupštine a 48 predstavnika u ovom domu imenuje Predsjednik Alžira. Prema ustavu, nijedna politička asocijacija se ne može formirati ako se ista "zasniva na razlikama u religiji, jeziku, rasi, spolu, profesiji ili regionalnoj pripadnosti". Pored toga, političke kampanje se ne mogu zasnivati na pomenutim temama.<ref>Article 42 of the Algerian constitution – {{cite web|last=Algerian Government|title=Algerian constitution الحـقــوق والحــرّيـات|url=http://www.conseil-constitutionnel.dz/Constitution08_4-1.htm|access-date=25. 9. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914044119/http://www.conseil-constitutionnel.dz/Constitution08_4-1.htm|archive-date=14. 9. 2012|url-status=dead}}</ref> === Međunarodni odnosi === Alžir je uključen u [[Evropska politika susjedstva|Evropsku politiku susjedstva]] [[Evropska unija|Evropske unije]] (ENP), čiji je cilj približavanje EU-a i njenih susjednih država. Podsticanje i nagrađivanje najboljih kandidata uz određena financijska sredstva koja su dostupna na brži i fleksibilniji način, glavna su dva načela u osnovi Instrumenta evropskog susjedstva (ENI) koja su stupila na snagu 2014. godine. Budžet ove politike iznosi 15,4 milijardi [[euro|eura]] i osigurava finansiranje niza programa. Francuska vlada je 2009. pristala da nadoknadi štetu žrtvama nuklearnih testiranja obavljenih na teritoriji Alžira. Ministar odbrane Herve Morin je pri predstavljanju nacrta zakona o isplatama izjavio sljedeće: "Vrijeme je da naša zemlja uspostavi mir sa samom sobom, mir zahvaljujući sistemu nadoknade i reparacije". Alžirski zvaničnici i aktivisti vjeruju da je ovo dobar prvi korak te se nadaju da će ovaj potez podstaći širu reparaciju. Napetosti između Alžira i Maroka a vezano za [[Zapadna Sahara|Zapadnu Saharu]] predstavljaju svojevrsnu pooštravanje međunarodnih odnosa ove dvije članice [[Arapska magrebska unija|Arapske magrebske unije]], nominalno osnovane 1989. ali sa malo praktične koristi od njenog osnivanja. === Vojska === {{Glavni|Oružane snage Alžira}} Alžirske oružane snage sastoje se od tri roda: [[Narodna armija Alžira|Narodne armije Alžira]] (ANP), [[Alžirska nacionalna mornarica|Alžirske nacionalne mornarice]] (MRA) i [[Alžirske zračne snage|Alžirskih zračnih snaga]] (QJJ) sa protivzračnom odbranom.<ref name="AlgeriaFactbook">{{cite web|title="The World Factbook – Alžir".|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html|access-date=2. 2. 2018|archive-date=30. 9. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120930183539/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ag.html|url-status=dead}}</ref> Oružane snage Alžira su direktni nasljednik [[Nacionalna oslobodilačka armija (Alžir)|Nacionalne oslobodilačke armije]], oružanog krila [[Nacionalnooslobodilački front (Alžir)|Nacionalnooslobodilačkog fronta]] koja je kao vojno krilo dalo doprinos oslobođenju Alžira od francuske kolonijalne vlasti, tokom alžirskog rata za nezavisnosti (1954-62). Ukupno brojno stanje uključuje 147.000 aktivnih, 150.000 pripadnika u rezervi i 187.000 pripadnika paravojnih formacija (procjena za 2008. godinu).<ref name=IISS_TMB>{{cite book |title=The Military Balance 2008 |author =Hackett, James (ed.)|others= [[International Institute for Strategic Studies]] |date=5. 2. 2008|publisher=Europa |isbn=978-1-85743-461-3| url=http://www.zawya.com/printstory.cfm?storyid=v51n20-1TS05&l=134200080519|access-date=16. 7. 2008}}</ref> Služenje vojnog roka u Alžiru je obavezno za muškarce uzrasta od 19-30 godina i to u trajanju od ukupno 12 mjeseci.<ref>"Loi 14-06 relative au service national", JORADP 48, August, 10th 2014</ref> Vojni izdaci su iznosili 4,3% od BDP-a za 2012. godinu.<ref name="AlgeriaFactbook"/> Alžirske oružane snage su druge najveće oružane snage Sjeverne Afrike (nakon egipatskih oružanih snaga) i oružane snage sa najvećim izdacima u Africi (10 milijardi [[Američki dolar|američkih dolara]]).<ref name="AlgeriaSpending">{{cite web|title=Alžir nabavlja vojnu opremu|url=https://www.upi.com/Business_News/Security-Industry/2013/03/11/Algerias-military-goes-on-an-arms-spree/UPI-89581363031700/|publisher=www.upi.com/|access-date=2. 2. 2018}}</ref> Predstavnici Alžirskih oružanih snaga su 2007. za potrebe Alžirskih zračnih snaga sa Ruskim predstavnicima potpisali sporazum o nabavci 49 [[MiG-29|MiG-29SMT]] i 6 [[MiG-29|MiG-29UBT]] po procjenjenoj cijeni od 1,9 milijardi američkih dolara. Rusija takođe gradi dvije [[Podmornice klase Kilo|podmornice tipa 636]] za potrebe alžirske nacionalne mornarice.<ref>{{cite news| url=http://www.warandpeace.ru/en/news/view/12214/| title=Venezuela's Chavez To Finalise Russian Submarines Deal|agency=[[Agence France-Presse]]|date=14. 6. 2007| access-date=31. 8. 2011}}</ref> === Ljudska prava === ''Freedom House'' je otkada vrši rejtinge o slobodi i ljudskim pravima (1972) uglavnom svrstavao Alžir kao "neslobodnu zemlju", sa izuzetkom 1989, 1990. i 1991, kada je zemlja označena kao "država sa djelimičnim slobodama". U decembru 2016. Euromediteranski monitor za ljudska prava objavio je izveštaj o kršenju slobode medija u Alžiru. U izvještaju se navodi da alžirska vlada nameće ograničenje slobode štampe, izražavanja i prava na mirne demonstracije i proteste kao i da intenzivira cenzuru medija i vebsajtova. Zbog činjenice da novinari i aktivisti kritikuju vladu, neke medijske organizacije su zatvorene. Homoseksualnost je zakonom zabranjena u Alžiru. Pokazivanje homoseksualne prirode u javnosti se prema alžirskom zakonu kažnjava kaznom i do dvije godine zatvora. == Administrativna podjela == {{Glavni|Pokrajine Alžira}} Alžir se administrativno dijeli na 48 pokrajina, 553 distrikta (daïras) i 1.541 općine. Svaka pokrajina je nazvana prema svom glavnom gradu. Po površina najveća je Tamanraset pokrajina sa 556.185&nbsp;km² što čini 23,35% ukupne površine Alžira. Prema podacima iz 2008. najmnogoljudnija je pokrajina Alžir sa 2.988.145 stanovnika ili 8,76% stanovništva države a ujedno je i najgušće naseljena sa 2.511 stanovnika po km². Dvije su pokrajine sa najvećim brojem distrikta, Tizi Ouzou i Batna sa po 21 distriktom, odnosno 67 i 61 općinom, respektivno. Nasuprot njih, Pokrajina Tindouf se sastoji samo od jednog distrikta koje se sastoji od dvije općine. == Privreda == {{Glavni|Privreda Alžira}} [[Datoteka:Algeria_Export_Treemap.jpg|thumb|desno|upright=1.50|Grafički prikaz roba koje se izvoze iz Alžira, pri čemu dominantan udio predstavljaju nafta i zemni plin]] [[Datoteka:Theatre d'oran.jpg|thumb|lijevo|upright=1.50|Alžirski lučki grad [[Oran]]]] Najrazvijenije privredne grane su rudarstvo i industrija a manje [[poljoprivreda]]. Alžirska država se razvija u obliku socijalizma ali se postepeno preobražava u kapitalističko društvo. Izvršena je nacionalizacija osnovnih grana kao i većine francuskih posjeda. Poljoprivreda: agrumi, voće, pšenica, žitarice, uljane palme, [[pamuk]]. Alžir ima sljedeće industrijske grane: industriju vađenja nafte, i u okviru toga rafinerije nafte; termoelektrane, metalnu industriju, tekstilnu industriju, hemijsku industriju, prehrambenu industriju, proizvodnju čelika i željeza, prerada nafte i prirodnog gasa. U rudarstvu su zastupljene proizvodnje ruda bakra, gvožđa, [[cink]]a, [[mangan]]a, olova, uranova ruda,; zatim: kameni ugalj, [[dijamant]]i, [[sumpor]]. Svjetska grupa banaka klasifikuje Alžir kao državu sa višim srednjim prihodom.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/CLASS.XLS |title=World Bank list of economies |date=januar 2011 |publisher=World Bank |access-date=27. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522153925/http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/CLASS.XLS |archive-date=22. 5. 2011 |url-status=dead }}</ref> Alžirska valuta je [[Alžirski dinar]] (DZD). Privreda je i dalje u dominantnom državnom vlasništvu, kao naslijeđe socijalističkog modela razvoja zemlje uspostavljenog nakon nezavisnosti Alžira. Posljednjih godina, alžirska vlada je zaustavila privatizaciju državnih preduzeća i nametnula ograničenja na uvoz i ograničila udio stranog vlasništva u alžirskim preduzećima.<ref name="AlgeriaFactbook"/> Ova ograničenja se tek nedavno ukidaju ali još uvijek ostaje pitanju o dovoljnoj diverzifikaciji alžirske privrede. Trendovi u alžirskoj privredi se zasnivaju na razvoju industrije izvan dominantne industrije vezane za eksploataciju i preradu nafte i zemnog plina, najvećeg prirodnog resursa Alžira a koja je pod opterećenjem visokih troškova i inertne državne birokratije. Međutim, nastojanja vlade da se izvrši diverzifikacija privrede i omogući porast stranog i domaćeg ulaganja u druge privredne grane izvan energetskog sektora nisu rezultirale pozitivnim privrednim kretanjima tako da nije došlo do smanjenja visoke stope nezaposlenosti mladih.<ref name="AlgeriaFactbook"/> Alžir se suočava sa nizom kratkoročnih i srednjoročnih problema, uključujući potrebu diverzifikacije privrede, jačanje političkih, ekonomskih i finansijskih reformi, poboljšanje poslovne klime i ujednačavanje stepena ekonomske razvijenosti među regijama. Val ekonomskih protesta u februaru i martu 2011. podstakao je alžirsku vladu da ponudi više od 23 milijarde dolara javnih grantova i retroaktivno poveća plate i naknade. Usljed toga, javna potrošnja se povećala za 27% godišnje tokom proteklih pet godina. Program javnih investicija za period 2010-14. iznosi 286 milijardi [[Američki dolar|američkih dolara]], od čega 40% ide na ljudski razvoj.<ref name="Alžir-ekonomija">{{cite web|title=Alžir - ekonoski podaci|url=http://www.africaneconomicoutlook.org/en/news-events|access-date=5. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304062523/http://www.africaneconomicoutlook.org/en/news-events|archive-date=4. 3. 2018|url-status=dead}}</ref> U toku 2011. privreda Alžira je narasla za 2,6%, uglavnom usljed porasta javne potrošnje, posebno u sektoru građevinarstva i javnih radova i povećanja unutrašnje potražnje. Bez efekata ekonomskog rasta koji se odnose na eksploataciju i preradu nafte i zemnog plina rast u ostalim sektorima privrede je iznosio 4,8%. Stopa inflacije u istoj godini je bila 4% a budžetski deficit 3% BDP-a. Suficit tekućeg računa procjenjuje se na 9,3% BDP-a (kraj decembra 2011. godine) dok su zvanične rezerve iznosile 182 milijarde američkih dolara.<ref name="Alžir-ekonomija"/> [[Inflacija]], najniža u regiji, u periodu između 2003. i 2007. iznosila je u prosjeku 4%.<ref name="MFW4A">{{cite web |url=http://www.mfw4a.org/algeria/algeria-financial-sector-profile.html |title=Algeria: Financial Sector Profile |publisher=Making Finance Work for Africa |access-date=17. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725141517/http://www.mfw4a.org/algeria/algeria-financial-sector-profile.html |archive-date=25. 7. 2013 |url-status=dead }}</ref> Alžir je za 2011. godinu imao vanskotrgovinski suficit od 26,9 milijardi dolara, što je povećanje od 62% u odnosu na suficit iz prethodne godine. Generalno, Alžir je u 2011. godini izvezao roba u vrijednosti od 73 milijarde dok je uvoz za isti period iznosio 46 milijardi dolara.<ref>{{cite web |url=http://english.nuqudy.com/General_Overview/North_Africa/Algeria_Non-Oil_Exp-676 |title=Algeria Non-Oil Exports Surge 41% |publisher=nuqudy.com |date=25. 1. 2012 |access-date=17. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614142316/http://english.nuqudy.com/General_Overview/North_Africa/Algeria_Non-Oil_Exp-676 |archive-date=14. 6. 2017 |url-status=dead }}</ref> Zahvaljujući velikim prihodima od nafte i zemnog plina, Alžir ima 173 milijarde dolara u deviznim rezervama i veliki fond za stabilizaciju poslova vezanih za eksploataciju i preradu nafte i zemnog plina. Vanjski dug Alžira je izuzetno niske vrijednosti i iznosi oko 2% BDP-a.<ref name="AlgeriaFactbook"/> Privreda Alžira ostaje u velikoj mjeri zavisna od nafte i zemnog plina i uprkos visokim deviznim rezervama rast tekućih rashoda čini budžet Alžira podložnijim riziku zbog, dugoročno gledano, smanjenu prihoda od nafte i zemnog plina.<ref name="Alžir-2011">{{cite web|title=Alžir - 2011.|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2012/cr1220.pdf|access-date=5. 3. 2018}}</ref> U 2011. godini, poljoprivredni sektor i sektor usluga zabilježili su rast od 10% i 5,3% respektivno a oko 14% radne snage je zaposleno u poljoprivrednom sektoru.<ref name="AlgeriaFactbook"/> Fiskalna politika u 2011. godini i dalje je bila ekspanzionistička i omogućila je održavanje tempa javnih investicija a zadržala je snažnu potražnju za poslovima i stambenim kapacitetima. Uprkos pregovorima koje vodi godinama, Alžir još uvijek nije član [[Svjetska trgovinska organizacija|Svjetske trgovinske organizacije (WTO)]]. U martu 2006, Rusija je pristala na otpis alžirskog duga od 4,74 milijardi dolara iz perioda bivšeg [[Sovjetski Savez|SSSR]]-a.<ref>{{cite web|url=http://www.brtsis.com/ |title=Brtsis, Brief on Russian Defence, Trade, Security and Energy |publisher=Brtsis.com |access-date=24. 11. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219035941/http://www.brtsis.com/ |archive-date=19. 2. 2008}}</ref> Dogovor je postignut tokom posjete ruskog predsjednika [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]] Alžiru, prve posjete nekog od ruskih lidera Alžiru u posljednjih pola stoljeća. Zauzvrat, alžirski predsjednik Abdelaziz Bouteflika pristao je da od Rusije nabavi borbene avione, protuzračne sisteme i drugo oružje u vrijednosti od 7,5 milijardi dolara.<ref>{{cite news |title=Russia Agrees Algeria Arms Deal, Writes Off Debt |agency=Reuters |date=11. 3. 2006 |url=http://www.sauress.com/en/spaen/338083 |access-date=6. 3. 2018 |archive-date=25. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725133730/http://www.sauress.com/en/spaen/338083 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author =Marsaud, Olivia | title=La Russie efface la dette algérienne| language = French | publisher=[[Radio France Internationale]] |date=10. 3. 2006 |url=http://www.rfi.fr/actufr/articles/075/article_42379.asp | access-date=31. 8. 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20110721020655/http://www.rfi.fr/actufr/articles/075/article_42379.asp| archive-date= 21. 7. 2011 |url-status=live}}</ref> === Nafta i zemni plin === [[Datoteka:Algeria_pipelines_map.jpg|thumb|desno|upright=1.00|Trase naftovoda i plinovoda kroz teritoriju Alžira]] Alžir, čija se privreda zasniva na ekploataciji i preradi nafte, članica je [[OPEC|Organizacije zemalje izvoznica nafte]] od 1969. godine. Proizvodnja sirove nafte iznosi oko 1,1 milion barela dnevno, ali je takođe veliki proizvođač i izvoznik gasa, sa mrežom naftovoda i plinovoda važnim za Evropu.<ref name=opb15>{{cite web|title=OPEC Bulletin 8-9/12|url=http://www.opec.org/opec_web/flipbook/OB08092012/OB08092012/assets/basic-html/page17.html|page=15}}</ref> [[Ugljikovodik|Ugljikovodici]] su dugo bili okosnica privrede, čineći oko 60% budžetskih prihoda, 30% BDP-a i preko 95% prihoda od izvoza. Alžir je 10. po rezervama prirodnog gasa i šesti najveći izvoznik istog na svijetu. Američka uprava za informacije o energetici izvijestila je da je Alžir 2005. imao 4,5 triliona m³ provjerenih rezervi prirodnog gasa.<ref name="ciawfb">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html|title=Country Comparison: Natural Gas – Proved Reserves|publisher=Cia.gov|access-date=17. 1. 2013|archive-date=7. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307234405/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2253rank.html|url-status=dead}}</ref> Po rezervama nafte Alžir je 16. na svijetu.<ref name="AlgeriaFactbook"/> Prihodi od nafte i gasa porasli su u 2011. godini kao rezultat nastavka rasta cijena nafte, iako je trend obima proizvodnje manji. Proizvodnja iz sektora nafte i gasa po obimu nastavlja da opada, smanjivši se sa 43,2 na 32 miliona tona u periodu između 2007. i 2011. godine. Ipak, sektor je činio 98% ukupnog obima izvoza u 2011. godini, u odnosu na 48% koliko je iznosio 1962. godine<ref>{{cite web|url=http://www.tsa-algerie.com/actualite/item/622-le-temps-des-crapules |title=Le temps des crapules&nbsp;– Tout sur l'Algérie |publisher=Tsa-algerie.com |date=27. 5. 2013 |author =Benchicou, Mohamed |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311022328/http://www.tsa-algerie.com/actualite/item/622-le-temps-des-crapules |archive-date=11. 3. 2014 }}</ref> i 70% ukupnih budžetskih prihoda tj. 71,4 milijarde dolara. Alžirska nacionalna naftna kompanija je Sonatrach i ima ključnu ulogu u svim aspektima sektora nafte i prirodnog gasa u Alžiru. Svi inostrani operateri su dužni da rade u partnerstvu sa Sonatrachom, koji obično ima većinsko vlasništvo u sporazumima o dijeljenju proizvodnje.<ref>{{cite web|title=Country Analysis Briefs&nbsp;– Algeria |url=http://www.eia.gov/cabs/Algeria/pdf.pdf |publisher=Energy Information Administration |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531053812/http://www.eia.gov/cabs/Algeria/pdf.pdf |archive-date=31. 5. 2013 }}</ref> === Istraživanje alternativnih izvora energija === Posljednjih godina Alžir je uložio oko 100 milijardi alžirskih dinara u razvoj istraživačkih objekata vezanih za [[Alternativnaenergija|alternativne izvore energije]]. Ovaj razvojni program je namijenjen unapređenju proizvodnje alternativne energije, naročito iskorištenju [[Sunčeva energija|solarne]] i [[Energija vjetra|energije vjetra]].<ref>{{cite web|url=http://portail.cder.dz/spip.php?article1571 |title=Archived copy |access-date=31. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101101749/http://portail.cder.dz/spip.php?article1571 |archive-date=1. 11. 2016 }}</ref> Procjenjuje se da Alžir ima najveći potencijal solarne energiju na Mediteranu, tako da je vlada finansirala kreiranje solarnog naučnog parka u Hassi R'Melu. Trenutno, Alžir ima 20.000 istraživača na različitim univerzitetima i više od 780 naučnoistraživačkih laboratorija. Broj naučnoistraživačkih insitucija iz oblasti istraživanja alternativnih izvora energija se planira povećati na 1000 takvih. Pored solarne energije, oblasti istraživanja u Alžiru uključuju svemirsku i satelitsku telekomunikaciju, [[Nuklearna energija|nuklearnu energiju]] i medicinska istraživanja. === Tržište rada === Uprkos smanjenju stope nezaposlenosti trenutna nezaposlenost mladih i žena u Alžiru je visoka. Nezaposlenost je naročito izražena u populaciji mlađih osoba (period životne dobi između 15-24 godine) i iznosi 21,5%. Ukupna stopa nezaposlenosti u 2011. godini iznosila je 10%. Vlada je tokom 2011. ojačala programe koji se tiču programa rada uvedenih 1988, posebno u okviru programa koji pomaže onima koji traže posao. === Turizam === [[Datoteka:Autoroute_est_ouest_ghomri2.JPG|thumb|desno|upright=1.20|Glavni alžirski autoput koji spaja Maroko sa Tunisom i dio je budućeg projekta [[Autoput Kairo-Dakar|autoputa Kairo-Dakar]]]] Razvoj turističkog sektora u Alžiru prethodno je bio ometen slabom promocijom turističkog potencijala ali se takvo stanje promijenilo od 2004. godine. Naime, kada je sprovedena široka strategija razvoja turizma koja je rezultirala izgradnjom mnogih hotela visokog standarda. U Alžiru postoji nekoliko lokacija koje su uvrštene na spisak [[Svjetska baština|Svjetske baštine]] [[UNESCO]]-a, između ostalih i utvrđeni grad [[Beni Hammad]], prva prijestolnica [[Hamadidsko carstvo|Hamadidskog carstva]], [[Tipasa]], feničanski a kasnije i rimski grad, [[Djémila]] i [[Timgad]], ostaci rimskih ruševina, dolina [[M'Zab]], dolina krečnjaka unutar koje se nalazi velika urbanizovanu oazu kao i [[Kazba]], važna alžirska citadela. Jeina prirodna lokacija sa spiska Svjetske baštine je [[Tasili n'Adžer]], planinski masiv kopji se nalazi na jugoistoku države. === Promet === Alžirska mreža cesta je najgušća u Africi. Sastoji se procjenjenih 180.000&nbsp;km autoputeva, sa više od 3.756 objekata. Ova mreža će dodatno biti proširena [[Alžirski autoput ''Istok-zapad''|autoputem ''Istok-zapad'']], glavnim infrastrukturni projektom koji je u fazi realizacije i pružat će se priobalnim područjem, od istoka ka zapadu države. Dužina autoputa će iznositi 1.216 kilometara. Alžirom prolazi i predložena trasa [[Transsaharski autoput|Transsaharskog autoputa]], autoputa koji prolazi postojećom rutom koja se planira proširiti i dodatno izgraditi. Projekat Transsaharskog autoputa podržava alžirska vlada kako bi povećala trgovinu između šest država kroz koje bi autoput prolazio: Alžir, Mali, Niger, Nigerija, Čad i Tunis. == Stanovništvo == Prema procjeni iz januara 2016. u Alžiru je živjelo 40,4 miliona stanovnika, uglavnom berberskog etniciteta. Poređenja radi, na početku [[20. vijek]]a u državi je živjelo oko 4 miliona stanovnika. Oko 90% stanovništva živi na sjeveru Alžira, u priobalnom području. Stanovnici iz unutrašnjosti su uglavnom skoncetrisani u [[oaza]]ma iako još uvijek oko 1,5 miliona stanovnika živi nomadskim ili pretežno tim načinom života. Stanovništvo je vrlo vitalno jer je više od četvrtine stanovništva (28,1%) mlađe od 15. godina. Žene su dominantne u sektoru medicine kao i u oblasti pravosuđa jer oko 70% sudija i advokata su žene. U novije vrijeme, žene u sve većoj mjeri dopinose domaćinstvu. Prema istraživanjima vezanim za univerzitetsko obrazovanje, oko 60% studenata su žene. Između 90.000 i 165.000 saharaca zapadne [[Sahara|Sahare]] žive u izbjegličkim kampovima. Također, oko 4.000 izbjeglica iz [[Palestina (država)|Palestina]] su se integrisale u društvo i ne traže pomoć od [[UN]]-ovog komiteta za izbjeglice (UNHCR-a). U 2009. godini je zabilježeno 35.000 [[Kina|kineskih]] migranata koji rade u Alžiru. Najveća koncentracija alžirske dijaspore je prisutna u [[Francuska|Francuskoj]] gdje je zabilježeno oko 1,7 miliona Alžiraca prve i druge generacije. === Jezik === [[Tamazight|Berberski jezik]] i moderna verzija standardnog [[Arapski jezik|arapskog]] su službeni jezici u Alžiru. [[Alžirski arapski]] (Darja) je jezik koji koristi većina stanovništva. U kolokvijalnom alžirskom arapskom nalazi se mnogo posuđenica iz francuskog i berberskog. Berberski jezik je priznat kao "nacionalni jezik" ustavnim amandmanom od 8. maja 2002. [[Kabilski jezik]], predominantni berberski jezik, se podučava i djelimično je službeni jezik (sa nekoliko ograničenja) u dijelovima [[Kabilija|Kabilije]], historijske i kulturološke regije na sjeveru Alžira. U februaru 2016. u alžirski ustav uvršten je amandman kojim je osiguran status berberskog jezika kao jednog od dva službena jezika Alžira (pored arapskog jezika). === Religija === [[Datoteka:Djama%C3%A2_el_Kebir.jpg|desno|275p|mini|[[Džamija el Kebir|Velika džamija u Alžiru]]]] {{Glavni|Religija u Alžiru}} Islam je dominantna [[religija]] u Alžiru, pri čemu [[Sunitski islam|Suniti]] prema pojedinim izvorima čine skoro 99% muslimanske polupacije (procjena CIA World Factbooka za 2012. godinu)<ref name="AlgeriaFactbook"/> odnosno 97,9% prema Pew Researchu (2010).<ref name="pew">{{cite web|title=Alžir nabavlja vojnu opremu|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/algeria/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010|publisher=|access-date=7. 2. 2018|archive-date=16. 12. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216182816/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/algeria/religious_demography#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010|url-status=dead}}</ref> Po pitanju religije drugu najbrojniju grupu u Alžiru čine stanovnici koji su [[Ireligija|ireligijski]] orjentisani i njih je prema Pew Researchu u 2010. bilo oko 1,8%.<ref name="pew"/> Procjene broja krišćana u Alžiru variraju. Studija Pew Research centra iz 2010. procijenjuje taj broj na 60.000 kršćana<ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/algeria#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2014|title=The Global Religious Landscape: Algeria|publisher=Pew Research Center|date=|access-date=29. 4. 2017|archive-date=4. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104131115/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/algeria#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2014|url-status=dead}}</ref> dok studija Federalnog i istraživačkog biroa američke [[Kongresna biblioteka|Kongresne biblioteke]] iz 1993. taj broj procjenjuje na 45.000 katolika<ref>Deeb, Mary Jane. "Religious minorities" ''[[iarchive:algeriacountryst00metz 0|Algeria (Country Study)]]''. Federal Research Division, Library of Congress; Helen Chapin Metz, ed. December 1993. ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/about.html]''</ref> i 50.000 do 100.000 protestanata. Alžir je podario muslimanskom svijetu brojne istaknute mislioce i ličnosti, među kojima su [[Abd el-Kader]], [[Abdelhamid Ben Badis]], [[Mouloud Kacem Naît Belkacem]], [[Malek Bennabi]] i [[Muhammed Arkoun]]. == Kultura == Moderna alžirska književnost, podijeljena između arapskog, berberskog i francuskog jezika, bila je pod uticajem nedavne historije zemlje. Najpoznati pisci 20. vijeka su [[Muhammed Dib]], [[Albert Camus]], [[Kateb Yacine]] i [[Ahlam Mosteghanemi]], dok je [[Assia Djebar]], alžirska književnica koja je mnogo prevođena na strane jezike. Među važnim piscima 1980ih bili su [[Rachid Mimouni]], kasnije potpredsjednik [[Amnesty International]]a i [[Tahar Djaout]], koji je 1993. ubijen od strane jedne islamističke grupa zbog svojih sekularnih stavova. Malek Bennabi i Franz Fanon su poznati zbog svojih stajališta o dekolonizaciji, [[Augustine of Hippo]] je rođen u Tagasteu a [[Ibn-Kaldun]], iako je rođen u Tunisu, [[Mukadima|Mukadimu]], svoje poznato djelo je napisao dok je boravio u Alžiru. Djela porodice Sanusi u predkolonijalnom i emira [[Abd el-Kader]]a i šejha [[Ben Badis]]a tokom kolonijalnog perioda, nadaleko su poznati. Latinski autor Apuleius je rođen u Madaurua koji je kasnije postao dijelom države Alžir. === Književnost === Historijski korijeni alžirske književnosti mogu se naći još u vremenu numidijanske i rimsko-afričke ere, kada je [[Apulej]] napisao [[Metamorfoza (Apulej)|Metamorfozu]], jedini latinski roman koji je u cjelosti opstao. Iz ovog perioda između ostalih su i Augustin Hippo, Nonius Marcellus i Martianus Capella. Tokom srednjeg vijeka bilo je mnogo arapskih pisaca koji su ostavili trag na svjetsku književnost, poput autora [[Ahmed el-Buni|Ahmeda el-Bunija]], [[Ibn Manzur]] i Ibn-Halduna, koji je napisao Muqaddimu tokom boravka u Alžiru i mnogi drugi pisci. Albert Camus bio je francuski pisac iz Alžira. Godine 1957. dobio je [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelovu nagradu za književnost]]. === Sport === Različite vrste igara u Alžiru se praktikuju još od antičkog dioba. Na području Auresa, ljudi su igrali nekoliko igara, između ostalih El Kherdbu (varijantu šaha). Igraće karte, [[Dama (igra)|dama]] i šahovske igre su dio alžirske kulture. Utrke i [[streljaštvo]] su dio kulturne rekreacije Alžiraca.<ref>{{cite web | url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/15001/Algeria/220546/Sports-and-recreation | title=Sports and recreation | access-date=9. 12. 2012}}</ref> Prvu alžirsku zlatnu medalju na nekoj od olimpijada osvojio je [[Boughera El Ouafi]] kada je na [[Olimpijske igre 1928.|Olimpijadi u Amsterdamu]] 1928. pobijedio u utrci [[maraton]]a. Drugo olimpijsko zlato za Alžir osvojio je [[Alain Mimoun]] na [[Olimpijske igre 1956.|ljetnim olimpijskim igrama iz 1956.]] održanim u [[Melbourne]]u. Tokom 90tih godina 20. vijeka nekoliko atletičara i atletičarki iz Alžira je postalo prvakom u srednje dugim trkačkim disciplinama kao što su [[Noureddine Morceli]], [[Hassiba Boulmerka]], [[Nouria Merah-Benida]] i [[Taoufik Makhloufi]].<ref>{{cite web | url=https://www.bbc.com/sport/olympics/2012/countries/algeria/athletes | title=Algeria | access-date=9. 12. 2012}}</ref> [[Nogomet]] je najpopularniji sport u Alžiru. U historiji ovog sporta ostala su zapamćena neka od imena kao što su: [[Lakhdar Belloumi]] (najveći broj nastupa za reprezentaciju, 101 nastup u period između 1978. i 1989. i 29 postignutih golova), [[Abdelhafid Tasfaout]], [[Rachid Mekhloufi]], [[Hassen Lalmas]], [[Rabah Madjer]], [[Salah Assad]] i [[Djamel Zidane]]. [[Nogometna reprezentacija Alžira]] učestvovala je na nekoliko svjetskih prvenstava u nogometu. Osim toga, nekoliko nogometnih klubova osvajalo je kontinentalne i međunarodne trofeje kao što su [[ES Sétif]] i [[JS Kabylie]] koji su dvostruki [[CAF Liga prvaka|afrički prvci]]. == Obrazovanje == {{Glavni|Univerzitet u Alžiru}} Od sedamdesetih godina [[20. vijek]]a, u Alžiru je sistem obrazovanja centralizovan sa ciljem smanjenja stope nepismenosti. Osim toga, alžirska vlada je uvela dekret kojim je pohađanje škole postalo obavezno za svu djecu uzrasta od 6 do 15 godina. Trenutna stopa pismenosti stanovništva Alžira iznosi 78,7%.<ref name="illit"/> Od 1972. arapski jezik se koristi kao jezik na kojem se obavlja nastava tokom prvih devet godina školovanja. Od treće godine osnovne škole podučava se i francuski jezik. Studenti takođe mogu učiti i [[Engleski jezik|engleski]], [[Italijanski jezik|italijanski]], [[Španski jezik|španski]] i [[njemački jezik]]. 2008. na snagu je stupio novi zakon o osnovnom obrazovanju prema kojem osnovno školovanje počinje sa 5 a ne kao do tada sa 6 godina.<ref>{{cite web |url=http://www.presse-dz.com/revue-de-presse/version-imprimable/1045-les-verites-de-benbouzid.html |title=Ecoles privées, Tamazight, enseignement du Français, syndicats&nbsp;... – Les vérités de Benbouzid |publisher=Presse-dz.com |access-date=18. 1. 2013 |archive-date=15. 11. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121115130310/http://www.presse-dz.com/revue-de-presse/version-imprimable/1045-les-verites-de-benbouzid.html |url-status=dead }}</ref> Osim na 122 privatne škole, obrazovanje na državnim školama i univerzitetima je besplatno. Nakon završenih devet godina osnovne škole, učenici mogu pohađati srednju školu. Ovaj vid školovanja nudi dva programa: opći ili tehnički smjer.<ref>{{cite web|url=http://www.algerie-dz.com/article10808.html |title=Le taux d'analphabétisme en Algérie est de 21,3% |publisher=Algerie-dz.com |access-date=18. 1. 2013}}</ref> Na kraju treće godine srednje škole, polaznici polažu maturu koja im omogućava nastavak školovanja na [[univerzitet]]ima ili [[institut]]ima. U 2008. stopa nepismenosti osoba starijih od 10 godina iznosila je 22,3%, i to 15,6% za muškarce i 29,0% za žene. Pokrajina sa najnižom stopom nepismenosti bila je [[Pokrajina Alžir]] sa 11,6%, dok je pokrajina sa najvećom stopom bila [[Pokrajina Djelfa]] sa 35,5%.<ref name="illit">{{cite web|title=Taux d'Analphabétisme et taux d'Alphabétisation de la population âgée de 10 ans et plus selon le sexe et la wilaya de résidence|url=http://www.ons.dz/IMG/pdf/pop9_national.pdf|publisher=Office National des Statistiques}}</ref> U Alžiru postoji 26 univerziteta i 67 visokoškolskih ustanova na kojima prema podacima iz 2008. studira milion Alžiraca i 80.000 stranih studenata. [[Univerzitet u Alžiru]] najstariji je univerzitet u državi. osnovan je 1879. i nudi obrazovanje u različitim naučnim disciplinama (pravo, medicina, islamske nauke i dr). 25 univerziteta i gotovo sve visokoškolske ustanove osnovane su nakon nezavisnosti Alžira. Čak i ako neki od univerziteta nude studiranje na arapskom jeziku, kao što su studiji iz oblasti prava i ekonomije, većina drugih studija se obavlja na francuskom i engleskom jeziku. Među najvažnijim univerzitetima su [[Univerzitet nauke i tehnologije Houari Boumediene]], [[Univerzitet Mentouri]] u Constantineu i [[Univerzitet u Oranu]]. [[Univerzitet Abou Bekr Belkaïda]] u Tlemcenu i [[Univerzitet u Batni]] su rangirani kao 26. i 45. najbolji univerziteti u Africi, respektivno.<ref>{{cite web|url=http://webometrics.info/en/Africa/Algeria |title=Algeria &#124; Ranking Web of Universities |publisher=Webometrics.info |access-date=18. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208084507/http://webometrics.info/en/Africa/Algeria |archive-date=8. 2. 2014 }}</ref> == Također pogledajte == * [[Građanski rat u Alžiru]] * [[Ahmed Ben Bella]] * [[Spisak alžirskih pisaca]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Algeria}} {{wikiatlas|Algeria}} * {{službeni website|http://www.el-mouradia.dz}} Vlade Alžira * {{CIA World Factbook link|ag|Alžir}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=DZ Alžir] na "International Futures" * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14118852 Alžir] na [[BBC|BBC News]] {{Države Afrike}} {{Afrička unija}} {{Arapska liga-dno}} {{Mediteranska unija}} {{OIS}} {{OPEC}} [[Kategorija:Alžir|*]] [[Kategorija:Države svijeta]] [[Kategorija:Države arapskog govornog područja]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1962.]] [[Kategorija:Države francuskog govornog područja]] [[Kategorija:Države članice Afričke unije]] [[Kategorija:Mediteranske države]] [[Kategorija:Države članice Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Države članice Mediteranske unije]] 0ebh193vli1belspx434cu9vsz4z73m 0 1360 3848966 3752892 2026-05-24T10:03:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848966 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Macintosh 128k transparency.png|desno|250p|mini|Prvi računar iz generacije Macintosha]] [[Datoteka:Apple Macintosh Powerbook Duo 2300c.jpg|desno|250p|mini|Macintosh PowerBook Duo 2300c iz 1995. godine]] '''Apple Macintosh'''<ref>{{Cite web|url=https://cwsisecurity.com/the-history-of-the-apple-macintosh/|title=The History Of The Apple Macintosh.|last=Laet|first=Margot Van|date=12. 1. 2023|website=CWSI|language=en-GB|access-date=21. 8. 2025|archive-date=11. 7. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250711064048/https://cwsisecurity.com/the-history-of-the-apple-macintosh/|url-status=dead}}</ref> je porodica računara koje je razvila [[Sjedinjene Američke Države|američka]] kompanija [[Apple Inc.]] Ovaj računar je bio stavljen na prodaju u SAD [[24. januar]]a, [[1984]]., i bio je prvi računar široke potrošnje koji je imao grafičko [[GUI|okruženje]] i [[miš (hardver)|miš]], umjesto tada standardnog tekstualnog okruženja. == Historija == Razvoj na Macintoshu započeo je na početku [[1979]]., kao grafički računar za široku potrošnju. Kao osnovu razvoja korišten je mikroprocesor [[Motorola]] [[6808E]], 64Kb [[RAM|memorije]], a grafička rezolucija bila je monohromna bitmapna 256x256, u završnoj verziji za ovaj mikroprocesor grafička rezolucija bila je povećana na 512x342. Kasnije [[1980]]. razvojni tim odlučio se da iskoristi 16-bitni mikroprocesor Motorola 68000, koje je bilo brže i sposobnije od 6809E, a grafička rezolucija bila je postavljena na 384 × 256 pikela. Novi Macintosh je bio u radnom stanju u decembru 1980. Nakon posjete [[Steve Jobs]]a (tadašnjeg glavnog direktora Apple Inc.) Xeroxu 1981. sa cijelim Macintoshovim razvojnim timom, dolazi do uvođenja novina koje su bile pristune u Xerox Paolo Alto laboratoriju: miš, ikone, vektorska grafika, okruženje za lokalnu mrežu ugrađeno u računar, fontovi. Kompanija Xerox je bila inovator u polju grafičkog korisničkog interfejsa, i bila je prva kompanija koja je pokušala komercijalizirati GUI računare. == Također pogledajte == * [[Spisak Macintosh računara]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://youtube.com/watch?v=zJ12vNZ5yMY Video prezentacije Macintosh računara 1984. godine pred više od 3000 ljudi], The Apple History Channel, {{Simboli jezika|en|Engleski}} {{Normativna kontrola}} {{Commons|Apple Macintosh}} [[Kategorija:Apple Inc.]] [[Kategorija:Steve Jobs]] 3sgzfhj5wh2j0pfgegeoryl60rpnczc 0 1874 3848895 3804692 2026-05-24T05:01:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848895 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Alessandro Volta | slika = Alessandro Volta.jpeg | slika_širina = | naslov = Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1745|2|18}} | mjesto_rođenja = [[Como]], [[Milansko Vojvodstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1827|3|5|1745|2|18}} | mjesto_smrti = Como, [[Kraljevina Lombardija-Venecija]] | prebivalište = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | državljanstvo = | polje = [[Fizika]] i [[hemija]] | radna_institucija = | alma_mater = | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = Izum [[Baterija (elektricitet)|električne ćelije]] <br />Otkriće [[metan]]a<br>[[Volt]]<br>[[Električni napon]]<br>[[Voltmetar]] | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = [[Copleyjeva medalja]] (1794)<br/>[[Legija časti]]<ref name="ArchiveBook"/><br/>[[Red željezne krune]]<ref name=ArchiveBook>{{cite book|author=Munro, John|title=Pioneers of Electricity; Or, Short Lives of the Great Electricians|year=1902|publisher=The Religious Tract Society| location = London|pages=89–102|url=https://archive.org/details/pioneerselectri00munrgoog}}</ref> | religija = | fusnote = }} '''Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta''' (18. februar 1745 – 5. mart 1827) bio je italijanski [[fizičar]] i [[hemičar]], izumitelj [[elektricitet]]a i [[Električna baterija|električne baterije]] i pronalazač [[metan]]a.<ref>{{Cite web |url=http://m.schuelerlexikon.de/mobile_physik/Alessandro_Volta.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130430140558/http://m.schuelerlexikon.de/mobile_physik/Alessandro_Volta.htm |archive-date=30. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> Izumio je [[Voltin elektrostatički stub|elektrostatički stub]] 1799. godine kada je rezultate svojih pokusa u dvodijelnom pismu podnio predsjedniku [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]]. Ovim izumom je dokazao da se električna energija može proizvoditi hemijskim putem razotkrivajući prevladavajuću teoriju da električnu energiju proizvode isključivo živa bića. Njegov izum je izazvao veliku količinu naučnog uzbuđenja i natjerao ostale na sprovođenje sličnih eksperimenata što je na kraju dovelo do razvoja [[Elektrohemija|elektrohemije]]. [[SI sistem|Međunarodna]] jedinica [[Električni potencijal|električnog potencijala]] nazvana je u njegovu čast kao [[volt]]. == Rani život == Voltini roditelji, Filippo Volta i Maria Maddalena poslali su ga na školovanje u Jezuitsku školu s ciljem da postane advokat. Međutim, mladi Volta se više interesirao za električne pojave, pa je tako još kao mladi student napisao pjesmu na latinskom ''De vi attractiva ignis electrici ac phaenomenis inde pendentibus'', u kojoj je opisao svoje oduševljenje električnim pojavama. Godine 1774. postao je profesor [[fizika|fizike]] u svom rodnom gradu, a 1779. imenovan je profesorom na Univerzitetu u Paviji.<ref>http://www.vias.org/encyclopedia/curriculum_volta.html</ref> Godine 1791. bio je primljen u [[Royal Society Club]] u [[London]]u. Godine 1794. oženio se Teresom Pelegrini, kćerkom grofa Ludovica Pelegrinija. Volta je vršio mnogo eksperimenata, pa je tako 1775. godine izradio ''Elektrophor'', napravu koja proizvodi statički elektricitet, a 1776. i 1777. posvećuje se [[hemija|hemiji]] [[plin]]ova i otkriva [[metan]].<ref>{{Cite web |url=http://www.alessandrovolta.info/chronology_10.html |title=Arhivirana kopija |access-date=6. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720043309/http://www.alessandrovolta.info/chronology_10.html |archive-date=20. 7. 2014 |url-status=dead }}</ref> Negdje oko 1800. godine napravio je tzv. '''Voltin elektrostatički stub''', preteču moderne [[Baterija (elektricitet)|baterije]].<ref>http://www.klassenarbeiten.de/referate/physik/alessandrovolta/alessandrovolta_10.htm</ref> Voltin elektrostatički stub jest baterija, koja se sastoji od izmjenično poredanih ploča [[bakar|bakra]] i [[cink]]a. Između ploča se nalazila krpica koja ih je međusobno dijelila. Pošto je kroz stub stalno prolazila struja, Voltin elektrostatički stub je bio najupotrebljiviji izvor električne energije. [[Datoteka:Alevoltafoto02.jpg|mini|De vi attractiva...]] [[Napoleon]] proglasio ga je grofom 1810. godine. Godine 1897. po njemu je nazvana jedinica za [[napon]] ([[volt]]). Pokopan je u gradu Comu u Italiji. Blizu jezera Como danas se nalazi muzej posvećen njemu, Templo Voltiano, u kojem se čuvaju njegove bilješke i njegovi originalni instrumenti. Do uvođenja [[euro|eura]], na italijanskoj novčanici od 10.000 [[lira]] nalazio se njegov lik. == Također pogledajte == * [[Luigi Galvani]] ==Reference== {{reference}} ==Vanjski linkovi== {{commonscat|Alessandro Volta}} *http://www.oppisworld.de/zeit/biograf/volta.html{{Mrtav link}} *http://www.klassenarbeiten.de/referate/physik/alessandrovolta/alessandrovolta_10.htm *https://web.archive.org/web/20140720063637/http://www.alessandrovolta.info/english_6.html *http://italianscientists.tripod.com/alessandro-volta.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306202528/http://italianscientists.tripod.com/alessandro-volta.html |date=6. 3. 2016 }} {{Dobitnici Copleyjeve medalje (1751-1800)}} {{Naučnici čija se imena koriste u jedinicama SI sistema}} {{DEFAULTSORT:Volta, Alessandro}} [[Kategorija:Italijanski fizičari]] [[Kategorija:Biografije, Como]] [[Kategorija:Rođeni 1745.]] [[Kategorija:Umrli 1827.]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Naučnici po kojima su nazvane jedinice SI sistema]] mzen3iwktd1vr04939g42fc12nh1b1a 0 3857 3848853 3748196 2026-05-24T00:43:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848853 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Abruzzo in Italy.svg|mini|desno|Lokacija regije na karti Italije]] '''Abruzzo''' je [[italijanske regije|regija]] na prelazu iz centralne u [[Južna Italija|južnu]] [[Italija|Italiju]] (geografski) iako se kulturološki i historijski smatra dijelom južne.<ref>{{Cite web|url=https://wilderness-society.org/the-italian-region-abruzzo-and-its-shepherding-tradition/|title=The Italian Region Abruzzo and Its Shepherding Tradition|last=Mahlknecht|first=Lisa|date=11. 10. 2023|website=European Wilderness Society|language=en-GB|access-date=28. 7. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://marcdegrazia.com/regions/abruzzo/|title=Abruzzo|website=Marc De Grazia Selections|language=en-GB|access-date=28. 7. 2025}}</ref> Nastala je razdvajanjem bivše upravne jedinice Abruzzi i Molise 1963. Površina regije iznosi 10.974&nbsp;km², a broj stanovnika približno 1,5 miliona. Administrativni centar jest [[L'Aquila]], a ekonomski [[Pescara]]. Sastoji se od četiri provincije: L'Aquila, Teramo, Chieti i Pescara. Graniči s regijama [[Marche]] na [[sjever]]u, [[Lazio]] na [[zapad]]u i [[jugozapad]]u te [[Molise]] na [[jugoistok]]u, dok na [[istok]]u izlazi na [[Jadransko more]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://projects2014-2020.interregeurope.eu/fileadmin/user_upload/tx_tevprojects/library/file_1528789412.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251008205906/https://projects2014-2020.interregeurope.eu/fileadmin/user_upload/tx_tevprojects/library/file_1528789412.pdf |date=8. 10. 2025 }} * [http://www.regione.abruzzo.it/ Zvanični sajt] {{Commonscat|Abruzzo}} {{Italijanske regije}} {{Normativna kontrola}} {{stub-geog}} [[Kategorija:Abruzzo]] [[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1963.]] n2vy4ff7gyee4124f1ury9o7aby2i4k 0 4646 3848822 3709677 2026-05-23T18:55:56Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848822 wikitext text/x-wiki {{Decenija|193}} '''1920-e''' ("dvadesete") bile su decenija koja je počela 1. januara 1920. i završila se 31. decembra 1929. U Americi se često naziva kao „burne dvadesete” ili „doba džeza”, dok se u Evropi taj period ponekad naziva „zlatnim dvadesetim”<ref>{{Cite web|url=http://www.lawlessdecade.net/intro1.htm|title=The Roaring Twenties {{!}} The Lawless Decade By Paul Sann|website=www.lawlessdecade.net|access-date=2. 9. 2024|archive-date=7. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180407110137/http://www.lawlessdecade.net/intro1.htm|url-status=dead}}</ref> zbog ekonomskog buma nakon Prvog svjetskog rata (1914–1918). Francuski govornici taj period nazivaju "Années folles" ('lude godine'),<ref>{{Cite book|last=Lamb|first=Andrew|url=https://books.google.com/books?id=wYfyNV5FUQEC&pg=PA195|title=150 Years of Popular Musical Theatre|date=1. 1. 2000|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-07538-0|language=en}}</ref> naglašavajući društveni, umjetnički i kulturni dinamizam tog doba. Razorni [[Berzovni krah 1929.|krah na Wall Streetu]] u oktobru 1929. općenito se smatra pretečom prosperiteta s kraja 1920-ih u Sjevernoj Americi i Evropi. U [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]], [[Nova ekonomska politika|Novu ekonomsku politiku]] kreirali su [[Boljševizam|boljševici]] 1921., da bi je zamijenio [[prvi petogodišnji plan]] 1928. 1920-ih godina došlo je do uspona radikalnih političkih pokreta, s trijumfom [[Crvena armija|Crvene armije]] protiv snaga [[Bijeli pokret|bijelog pokreta]] u [[Ruski građanski rat|ruskom građanskom ratu]] i pojavom [[Politika krajnje desnice|krajnje desnih]] političkih pokreta u Evropi. Godine 1922, fašistički vođa [[Benito Mussolini|Benito Musolini]] [[Marš na Rim|je preuzeo vlast u Italiji]]. Ostali diktatori koji su se pojavili bili su [[Józef Piłsudski]] u [[Druga Poljska Republika|Poljskoj]] i [[Petar I, kralj Srbije|Petar]] i [[Aleksandar, kralj Jugoslavije|Aleksandar Karađorđević]] u [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslaviji]]. [[Feminizam prvog talasa|Prvi talas feminizma]] je napredovao, sa ženama [[Žensko pravo glasa|koje su dobile pravo glasa]] u [[Devetnaesti amandman na Ustav Sjedinjenih Država|Sjedinjenim Državama]] (1920.), [[Žene u Albaniji|Albaniji]] (1920.), [[Feminizam u Republici Irskoj|Irskoj]] (1921.), a [[Zakon o predstavljanju naroda (jednaka prava) iz 1928|biračko pravo je prošireno]] u Britaniji na sve žene starije od 21 godine (1928.). [[Datoteka:World_1920_empires_colonies_territory.png|lijevo|mini|422x422piksel|Karta svijeta iz 1920. godine, dvije godine nakon Prvog svjetskog rata]] == Događaji == * [[Benito Mussolini]] izveo "Marš na [[Rim]]". * Osnovan [[SSSR]], ujedinjenjem [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruske SFSR]], [[Ukrajinska Sovjetska Socijalistička Republika|Ukrajinske SSR]], [[Bjeloruska Sovjetska Socijalistička Republika|Bjeloruske SSR]] i [[Transkavkaska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Transkavkaske SFSR]]. * [[Turski rat za nezavisnost]], nestanak [[Osmanlijsko carstvo|Osmanlijskog carstva]]. * Početak [[Velika depresija|Velike depresije]] nakon [[Berzovni krah 1929.|berzovnog kraha]] u [[New York]]u. === Kultura === * Izašao prvi broj časopisa ''[[Novi behar]]''. == Ličnosti == === Rođeni === {{Proširiti sekciju}} === Umrli === {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == === Izvori === * {{cite book|last1=Block|first1=Alex Ben|url=https://books.google.com/books?id=vpbuSXSSqdkC|title=George Lucas's Blockbusting: A Decade-by-Decade Survey of Timeless Movies Including Untold Secrets of Their Financial and Cultural Success|last2=Wilson|first2=Lucy Autrey|date=2010|publisher=Harper Collins|isbn=978-0-06-196345-2|language=en}} * {{cite book|last1=Finler|first1=Joel Waldo|url=https://books.google.com/books?id=rvVhEJmbfrsC|title=The Hollywood Story|date=2003|publisher=Wallflower Press|isbn=978-1-903364-66-6|language=en}} * {{cite book|last1=Hall|first1=Sheldon|url=https://books.google.com/books?id=Ro0hASPfC68C|title=Epics, Spectacles, and Blockbusters: A Hollywood History|date=15. 4. 2010|publisher=Wayne State University Press|isbn=978-0-8143-3697-7|language=en|ref={{sfnref|Hall|Neale|2010}}}} == Literatura == * [https://gutenberg.net.au/ebooks05/0500831h.html Allen, Frederick Lewis. ''Only Yesterday: An Informal History of the 1920s'' (1931]), classic popular history of United States; [http://xroads.virginia.edu/~hyper/allen/cover.html online free] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506021946/http://xroads.virginia.edu/~HYPER/ALLEN/Cover.html |date=6. 5. 2018 }} * [[iarchive:americanculturei0000curr|Currell, Susan. ''American Culture in the 1920s'']] (Edinburgh University Press, 2009), a British perspective. * Dumenil, Lynn. ''The modern temper: American culture and society in the 1920s'' (Macmillan, 1995). * Grossman, Mark. ''Encyclopedia of the Interwar Years: From 1919 to 1939'' (2000). 400pp. * Jacobson, Jon. "Is there a New International History of the 1920s?." ''American Historical Review'' 88.3 (1983): 617–645. [https://www.jstor.org/stable/1864590 online] * Johnson, GAynor, and Michael Dockrill eds. ''Locarno Revisited: European Diplomacy 1920-1929'' (2004) * McAuliffe, Mary. ''When Paris Sizzled: The 1920s Paris of Hemingway, Chanel, Cocteau, Cole Porter, Josephine Baker, and Their Friends'' (2016) [https://www.amazon.com/When-Paris-Sizzled-Hemingway-Josephine/dp/1442253320/ excerpt] * Maier, Charles S. ''Recasting bourgeois Europe: stabilization in France, Germany, and Italy in the decade after World War I'' (Princeton University Press, 2015), scholarly analysis * Mowat, Charles Loch. ''Britain Between the Wars, 1918–1940'' (1955), 690pp; thorough scholarly coverage; emphasis on politics [[iarchive:britainbetweenwa00mowa|also online free to read]], scholarly survey of the era. * [[Robert Sobel|Sobel, Robert]] ''The Great Bull Market: Wall Street in the 1920s.'' (1968) * Uldricks, Teddy J. "Russia and Europe: Diplomacy, Revolution, and Economic Development in the 1920s." ''International History Review'' 1.1 (1979): 55–83. * Walters, Ryan S. ''The Jazz Age President: Defending Warren G. Harding'' (2022) [https://www.amazon.com/Jazz-Age-President-Defending-Harding/dp/1621578844/ excerpt] also [https://www.wsj.com/articles/the-jazz-age-president-review-correcting-the-record-11649020056?mod=books_arts_featured_pos2 online review] {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Japan in the 1920s}} [[Kategorija:Decenije]] binwof8rrzcu6k4spfw603fdp9c8l4e 0 6969 3849002 3798601 2026-05-24T11:22:04Z ~2026-31204-15 181704 greška pri pisanju 3849002 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vjerski objekt | ime = Aladža džamija | slika = Aladža džamija--.jpg | veličina_slike = 250px | alt_slike = | opis_slike = Vanjski izgled Aladža džamije | geografska_dužina = 18.779722 | geografska_širina = 43.505556 | vrsta_karte = Bosna i Hercegovina | veličina_karte = 250px | opis_karte = Položaj Aladža džamije u Bosni i Hercegovini | reljef_karte = da | lokacija = [[Foča (Republika Srpska)|Foča (RS)]] | religijska_pripadnost = [[Islam]] | općina = [[Foča (Republika Srpska)]] | entitet = [[Republika Srpska]] | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | oznaka_baštine = [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]] | vodstvo = | arhitekt = | arhitektonski_tip = | arhitektonski_stil = Osmanski stil | osnivač = | glavni_ugovarač = | smjer_fasade = | kamen_temeljac = | godina_dovršetka = 1549. | troškovi_gradnje = | kapacitet = 250 | dužina = 13,70 m | širina = 13,82 m | visina_maks = 11,90 m | broj_munara = 1 | visina_munare = | materijali = }}'''Aladža džamija''' (''Šarena džamija, džamija Hasana Nezira'') izgrađena je 1549. u [[Foča (Republika Srpska)|Foči]]. Prva je džamija u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] izgrađena u klasičnom osmanskom stilu od strane bliskih saradnika [[Mimar Sinan|Mimara Sinana]]. Spada u kategoriju većih [[džamija]], a njen najveći značaj je u tome što su sve kasnije džamije građene po uzoru na nju. [[Datoteka:Destruction of mosques around Foca, Bosnia and Herzegovina.jpg|lijevo|mini|Srušene džamije u Foči, tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] od strane [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]].]] Aladža džamija predstavlja jedno od najznačajnijih graditeljskih ostvarenja u BiH. To je jedan od najproporcioniranijih objekata, sa izvorno sačuvanom unutarnjom dekoracije sve do njenog rušenja 1992.<ref name="KONS.gov.ba">{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2484 |title=Aladža džamija |work=KONS.gov.ba |access-date=25. 11. 2017 |archive-date=15. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190215050557/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2484 |url-status=dead }}</ref> U sastavu kompleksa nalazili su se džamija, turbe, šadrvan, grobni sarkofazi i nišani. Komisija za zaštitu nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine 2004. proglasila je mjesto i ostatke građevinske cjeline Aladža (Hasan Nezirove) džamije u Foči [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.]]<ref>{{Cite web|url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2484|title=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|website=old.kons.gov.ba|access-date=15. 4. 2023|archive-date=15. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215050557/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=1&action=view&id=2484|url-status=dead}}</ref> == Rušenje i obnova == Aladža džamiju su do temelja srušile srpske vlasti u augustu 1992. godine.<ref name="KONS.gov.ba" /><ref>{{cite web |url=http://balkans.aljazeera.net/vijesti/pocela-izgradnja-aladza-dzamije-u-foci |title=Počela izgradnja Aladža džamije u Foči |work=Al Jazeera |access-date=25. 11. 2017}}</ref>Rekonstruisana i svečano otvorena 3. maja 2019.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2019/5/3/svecano-otvorena-aladza-dzamija-u-foci|title=Svečano otvorena Aladža džamija u Foči|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=2024-10-05}}</ref> == Rekonstrukcija == [[Datoteka:Алаџа џамија у Фочи-детаљ.jpg|lijevo|mini|Ostaci prijašnje džamije]] Na osnovi dosadašnjih istraživanja Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, ostaci Aladža džamije nađeni su na dvije lokacije. Jedna se nalazi 200 m južno od željeznog mosta preko rijeke [[Drina|Drine]]. Prekrivena je debelim nanosima zemlje, šuta i otpada i zauzima površinu od oko 800 m2. Na tom prostoru, ispod šuta, otpada i ostataka nacionalnog spomenika, nađena su tijela ubijenih Fočaka. Na tom prostoru su nađeni profilirani ulomci za koje je utvrđeno da se radi o dijelovima trijema i dijelovima kamenih stubova koji su pripadali sofama Aladža džamije. Ostali fragmenti se naziru ispod površine zemlje, na kosini prema rijeci Drini i trenutno ih nije moguće u potpunosti istražiti. [[Datoteka:Charlemont 1901 Foca Aladza.jpg|lijevo|mini|Unutrašnjost džamije, 1901.]] [[Datoteka:Džamija Aladža 46.jpg|mini|240x240piksel|[[Harem]] džamije sa ostacima prijašnje džamije]] Druga lokacija se nalazi 300 metara sjeverno od željeznog mosta preko rijeke Drine, udaljena oko 500 metara od prve lokacije, i prema procjenama Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika i Federalne komisije za traženje nestalih, njena površina je oko 1000 m2. U nekoliko sondi koje su otvorene nađen je veliki broj fragmenata za koje je utvrđeno da pripadaju [[munara|munari]] i [[mihrab]]u Aladža džamije. Svaki od ovih ulomaka predstavlja nacionalni spomenik prema odluci Komisije, odnosno spomenik od najvišeg značaja za Bosnu i Hercegovinu. Zapanjujuća je ljepota i preciznost ulomaka i stiče se dojam da se Aladža džamija samo dekomponirala, da se rastavila u one fragmente od kojih je i zidana. Radi se o materijalu izuzetne čvrstoće i izuzetno obrađenog koji je, i pored toga što je srušen eksplozivom i što je teškim mašinama prevežen na lokaciju, još uvijek sačuvao preciznost, ljepotu i izuzetnu vrijednost. Na drvenim fragmentima koji se mogu uočiti na toj lokaciji vidljivi su tragovi gorenja i oni nisu upotrebljivi, ali predstavljaju dragocjen dokumentacioni materijal. Aladža džamija predstavlja jednu od najbolje istraženih džamija u Bosni i Hercegovini. Još uvijek su sačuvani snimci dekoracija koje su također činile izuzetnu vrijednost ovog objekta, izuzetnu vrijednost [[kaligrafija|kaligrafskih]] ispisa koji su se u trijemu pojavljivali kroz cijelu trajnost njenog postojanja. Oni su sačuvani u zapisima, u mjeri 1:1. [[Datoteka:Džamija Aladža 19.jpg|lijevo|mini|Ulaz za džamiju Aladža]] [[Andrej Andrejević]], stručnjak iz [[Beograd]]a, profesor historije umjetnosti, napisao je knjigu u kojoj su sačuvani svi podaci i snimci Aladža džamije, uključujući i detaljne crteže svakog od detalja. Ovo je jedan od objekata za koji rekonstrukcija, ni na koji način, nije dovedena u pitanje. Radi se o objektu izuzetne vrijednosti prema svim međunarodnim poveljama, objektu koji je potpuno dokumentiran i koji je u fragmentima pronađen. [[Datoteka:Foča – Aladža džamija 2018 11.jpg|mini|240x240piksel|Rekonstrukcija džamije 2018.]] Problem s kojim je Komisija sad suočena, ilustrira na određen način stanje koje zahtjeva poduzimanje narednog koraka, u davanju dodatnih ovlasti Komisiji da bi mogla implementirati Aneks 8 [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] kao dio Civilnog dijela mirovnog sporazuma. Ove fragmente je prvo potrebno izvaditi, i za to je potrebna radna snaga, mehanizacija i prisutnost stručnjaka koji će izvršiti [[rekognosciranje]], obilježavanje i [[evidentiranje]]. Nakon toga ih je potrebno odložiti na mjesto na kome će biti čuvani, na kome neće biti izloženi bilo kakvim uticajima koji će proizvesti njihovo daljnje uništavanje do ponovne ugradnje u dobro koje će biti rekonstruirano. Komisija ne raspolaže sredstvima za djelovanje u ovakvim slučajevima, ni mehanizacijom, ni radnom snagom, jedino raspolaže stručnjacima. Federalna komisija za traženje nestalih je u ovom času spriječena da nastavi svoj rad i očekuju da ostaci džamije budu uklonjeni na odgovarajući način sa tijela kako bi oni nastavili dalje svoje istraživanje.<ref name="KONS.gov.ba" /><ref>{{cite web |url=http://www.klix.ba/vijesti/bih/reis-kavazovic-ozvanicio-pocetak-zidanja-aladza-dzamije-u-foci/141212049 |title=Reis Kavazović ozvaničio početak zidanja Aladža džamije u Foči |work=KLIX.ba |access-date= 25. 11. 2017}}</ref> === Aktivnosti Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine === Komisija je uputila zahtjeve i Vijeću ministara, Predsjedništvu, [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]-u i entitetskim vladama za preduzimanje mjera zaštite fragmenata. Vlada [[RS|Republike Srpske]] je izravno odgovorna za poduzimanje finansijskih, tehničkih, znanstvenih i svih drugih mjera za zaštitu ovog nacionalnog spomenika. S obzirom na nedostatak sredstava za zaštitu naslijeđa u budžetu Vlade Republike Srpske, Komisija smatra da je neophodno da [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]], Vijeće ministara i entitetske vlade osiguraju potrebne finansijske i tehničke uvjete da se ovi fragmenti smjeste na odgovarajuće mjesto. Komisija je predlažila da se širi prostor Aladža džamije ogradi metalnom ogradom koja će spriječiti ulazak neovlaštenih lica na taj prostor, da taj prostor bude pod policijskim nadzorom i da se podignu odgovarajuće nadstrešnice gdje bi se složili fragmenti munare zidova. Najvrijedniji fragmenti [[mihrab]]a, [[trijem]]a, portala i [[Minber|minbera]] se trebaju prebaciti u [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine]]. Nakon toga treba osigurati mjere da se svaki pojedinačni fragment snimi, da se identificira njegovo mjesto, da se izvrši prebrojavanje i numerisanje fragmenata i da se oni zaštite od bilo kakve vrste uništenja ili otuđenja.<ref name="KONS.gov.ba" /> == Također pogledajte == * [[Goraždansko muftijstvo]] * [[Turhan Emin-begova džamija]] == Literatura == * [[Risto Jeremić]], Has Hoča, Glasnik Geografskog društva, tom 11, Beograd, 1925. * [[Alija Bejtić]], Bosanski namjesnik Mehmed paša Kukavica i njegove zadužbine u Bosni (1752-1756 i 1757-1760), Prilozi za orijentalnu filologiju, Sarajevo, 1956-1957, broj VI-VII. * [[Alija Bejtić]], Povijest i umjetnost Foče na Drini, Naše starine, Godišnjak Zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, IV, Sarajevo, 1957. * [[Mehmed Mujezinović]], Autogram Evlije Čelebije u trijemu džamije Aladže u Foči, Naše starine, Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti Narodne Republike Bosne i Hercegovine, IV, Sarajevo, 1957. * [[Zdravko Kajmaković]], Konzervatorsko-restauratorski radovi na ornamentima Aladža džamije u Foči, Naše starine, Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, VII, Sarajevo, 1960. * [[Pavao Anđelić]], Trgovište, varoš i grad u srednjevjekovnoj Bosni, Glasnik Zemaljskog muzeja, arheologija, Sarajevo, 1963. * [[Andrej Andrejević]], Aladža džamija u Foči, Beograd, 1972. * [[Desanka Kovačević - Kojić]], Gradska naselja srednjovjekovne bosanske države, Sarajevo, 1978. * [[MArko Vego]], Postanak srednjovjekovne bosanske države, Sarajevo, 1982. * [[Husref Redžić]], Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini, biblioteka "Kulturno naslijeđe", Sarajevo, 1983. * [[Faruk Muftić]], Foča: 1470-1996, Sarajevo, 1997. * [[Mehmed Mujezinović]], Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, knjiga 2, Istočna i centralna Bosna, 3. izdanje, Sarajevo, 1998. * [[Šemso Tucaković]], Aladža džamija-ubijeni monument, Sarajevo, 1998. * [[Alma Simić]], Aladža džamija u Foči, Zaštita i obnova u kontekstu urbane jezgre, magistarski rad, Sveučilište u Zagrebu, Arhitektonski fakultet, Poslijediplomski znanstveni studij Graditeljsko naslijeđe, Zagreb, 2003. * [[Behija Zlatar]], Utjecaj primorskih majstora na izgradnju nekih objekata u BiH u osmansko doba, Znakovi vremena - broj 20, ljeto 2003. == Reference == {{Refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Aladža mosque}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * {{službeni sajt|http://www.islamskazajednica.ba}} Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini * {{službeni sajt|http://www.kons.gov.ba}} komisije nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine {{Džamije u Bosni i Hercegovini}} [[Kategorija:Džamije u Foči (Republika Srpska)]] [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Foči (Republika Srpska)]] gk5l4bv1mg8dit386no17zybcccjzj2 0 6997 3848794 3833637 2026-05-23T14:22:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848794 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Željezo | Simbol = Fe | Atomski broj = 26 | Serija = Prelazni metali | Grupa = 8 | Perioda = 4 | Blok = d | Slika = [[Datoteka:Iron lamp.jpg|250px]] | Boja serije = LightCoral | Izgled = metalnog sjaja<br />sa sivim nijansama | Zastupljenost = 4,7<ref name="binder" /> | Atomska masa = 55,845 | Atomski radijus = 140 | Atomski radijus izračunat = 156 | Kovalentni radijus = 123-152 | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Argon|Ar]]&#x5D; 3d⁶4s² | Izlazna energija = 4,5<ref name="ludwig" /> | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 14, 2 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 4,0 | Struktura kristala = kubična prostorno centrirana | Gustoća = 7874 | Magnetizam = feromagnetičan | Energija ionizacije_1 = 762,5 | Energija ionizacije_2 = 1561,9 | Energija ionizacije_3 = 2957 | Tačka topljenja_K = 1811 | Tačka topljenja_C = 1538 | Tačka ključanja_K = 3273<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = 3000 | Molarni volumen = 7,09 · 10⁻⁶ | Toplota isparavanja = 354<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 13,8 | Pritisak pare = 7,05 | Pritisak pare_K = 1808 | Brzina zvuka = 4910 m/s | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 449<ref name="binder" /> | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1 · 10⁷ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 80 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2, '''3''', 4, 5, 6 | Oksidi = {{chem|Fe}}{{chem|O}}, {{chem|Fe|2}}{{chem|O|3}}, {{chem|Fe|3}}{{chem|O|4}} (amfoteran) | Elektrodni potencijal = −0,44 V (Fe²⁺ + 2e⁻ → Fe) | Elektronegativnost = 1,83 | Oznaka upozorenja = '''Prah'''<br />{{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11}} (prah) | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|53|45|60|61}} (prah) | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Fe | Maseni broj = 52 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 8,275 [[sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,372 | Tipraspada1ZP = [[Mangan|⁵²Mn]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Fe | Maseni broj = 53 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 8,51 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 3,743 | Tipraspada1ZP = [[Mangan|⁵³Mn]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Fe | Maseni broj = 54 | Rasprostranjenost u prirodi = 5,8 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Fe | Maseni broj = 55 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 2,737 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,231 | Tipraspada1ZP = ⁵⁵Mn }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Fe | Maseni broj = 56 | Rasprostranjenost u prirodi = 91,72 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Fe | Maseni broj = 57 | Rasprostranjenost u prirodi = 2,2 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Fe | Maseni broj = 58 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,28 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Fe | Maseni broj = 59 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 44,495 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,565 | Tipraspada1ZP = [[Kobalt|⁵⁹Co]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Fe | Maseni broj = 60 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 2,62 · 10⁶ [[godina|god]] <ref name="rugel" /> | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 3,978 | Tipraspada1ZP = [[Kobalt|⁶⁰Co]] }} |}} '''Željezo''' ({{la|ferrum}}) jeste [[hemijski element]] označen simbolom '''Fe''' koji ima [[atomski broj]] '''26'''. Spada u prelazne [[metal (hemija)|metale]], u [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] nalazi se u [[8. grupa hemijskih elemenata|8. sporednoj grupi]] koja je po njemu i dobila ime ''grupa željeza''. U kontekstu industrijske proizvodnje danas se pod željezom obično misli na tehničku sirovinu [[liveno gvožđe]], čime se dalje materijal [[čelik]] obično ne smatra željezom nego željeznim metalom. Razlika između gvožđa i čelika bazira se da li je ono liveno ili ne,<ref name="durer" /> a obično se oslanja na udio [[ugljik]]a u njemu. == Historija == Dokazi o upotrebi željeza u raznim kulturama kroz [[arheologija|arheološke]] nalaze u relativno rijetki u odnosu na pronalaske iz [[bronzano doba|bronzanog doba]]. S jedne strane je željezo u najstarijim periodima prahistorije korišteno samo u ograničenom obimu, dok s druge strane ti predmeti iz [[željezno doba|željeznog doba]] nisu očuvani zbog toga što željezo korodira u dodiru sa vodom, vlažnim zrakom ili zemljom. Samo u posebnim okolnostima i samo izuzetno veliki željezni predmeti su preostali iz tog prahistorijskog perioda. Čak i prije početka željeznog doba, željezo je bilo poznato čovjeku u sklopu [[meteorit]]skog željeza u kojem je sadržaj nikla bio od 5 do 18%. Takvo željezo je bilo izuzetno rijetko, a stari [[Egipćani]] su ga označavali hijeroglifima ''bj-n-pt'' odnosno ''željezo nebesa'',<ref name="Johannsen1953" /> izuzetno su ga cijenili a od njega su izrađivali kulturne i religijske predmete ili [[nakit]] vladara. U [[Egipat|Egiptu]] su pronađene dvije grobnice iz predinastičkog vremena u kojima su nađene kuglice nakita načinjene od meteoritskog željeza sa udjelom [[nikl]]a od oko 7,5%.<ref name="Johannsen1953" /> Najstariji pronađeni predmet od meteoritskog željeza potiče iz [[Mezopotamija|Mezopotamije]], gdje su ga Sumerci zvali ''urudu-an-bar'' (''bakar nebesa''). Između ostalog, u gradu [[Ur]] pronađen je nož sa oštricom od meteorskog željeza, sadržaja nikla 10,8%, i pozlaćenom drškom, a čija je izrada datirana u period od 3100 p.n.e.<ref name="Johannsen1953" /> Međutim, smatra se da su u Mezopotamiji poznavali i zemaljsko željezo bez primjesa nikla. Pronađen je i nož od željeza s bronzanom drškom iz perioda 3000-2700 p.n.e. u ruševinama [[Ešnunna]] (današnji ''Tell Asmar'') u [[Irak]]u.<ref name="Johannsen1953"/> == Osobine == === Fizičke === [[Datoteka:Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg|thumb|lijevo|Elektrolitički dobijeno čisto željezo (čistoće 99,97 %+)]] Prosječni atom željeza u prirodi je oko 56 puta masivniji od atoma [[vodik]]a. Jezgro željeza [[izotop]]a ⁵⁶Fe pokazuje jedan od najvećih masenih defekata te stoga i ogromnu vezivnu energiju po nukleonu među svim atomskim jezgrima. Stoga se on smatra posljednjim korakom dobijanja energije putem nukleosinteze u zvijezdama. Međutim, najveći maseni defekt ima izotop [[nikl]]a ⁶²Ni a slijedi ga izotopi ⁵⁸Fe, a tek na trećem mjestu je ⁵⁶Fe<ref name="fewell" />. Na sobnoj temperaturi jedina [[Alotropske modifikacije|alotropska modifikacija]] čistog željeza je [[Ferit (željezo)|ferit]], odnosno α-željezo. Ova modifikacija se kristalizira u prostorno centriranom kubičnom [[kristalni sistem|kristalnom sistemu]] (tip [[volfram]]a) u prostornoj grupi ''I''m<span style="text-decoration:overline">3</span>m sa parametrom rešetke a&nbsp;=&nbsp;286,6&nbsp;pm kao i dvije formulske jedinice po elementarnoj ćeliji. Ova modifikacija je stabilna na temperaturi ispod 910&nbsp;°C. Iznad ove temperature prelazi u γ-modifikaciju odnosno [[austenit]]. Samo alotropska modifikacija α posjeduje feromagnetične osobine i to do 768&nbsp;°C (''[[Kirijeva tačka]]''). Ova modifikacija ima kubičnu plošno centriranu rešetku (tip [[bakar|bakra]]) sa prostornom grupom ''F''m<span style="text-decoration:overline">3</span>m i parametrom rešetke a&nbsp;=&nbsp;364,7&nbsp;pm. Treća promjena strukture dešava se na 1390&nbsp;°C, iznad ove temperature pa sve do tačke topljenja 1535&nbsp;°C željezo je ponovno stabilno kao δ-ferit u kubičnoj prostorno centriranoj kristalnoj rešetki. Pri povećanju [[pritisak|pritiska]] fazni prijelaz se također dešava. Pri pritisku iznad 10 GPa i temperaturi od najviše nekoliko stotina stepeni α-željezo prelazi u ε-željezo, čija je kristalna rešetka heksagonalna gusto pakovana (''hcp''). Pri višim temperaturama sve do tačke topljenja odvija se odgovarajuće promjena iz γ-željeza u ε-željezo, pri čemu pritisak faznog prijelaza raste sa temperaturom. Iznad toga moguće je da postoji još jedan fazni prijelaz ε-željeza u β-željezo, pri pritiscima od oko 50 GPa i temperaturi iznad 1500&nbsp;K, međutim postojanje ove β-faze nije dokazano, kao ni definitivno razjašnjene kristalne strukture tog hipotetičkog β-željeza: od ortorompske do dvostruke ''hcp''-strukture.<ref name="beta-iron" /> Ovo pretvaranje naziva se još i ''[[Polimorfizam (mineralogija)|polimorfizam]] željeza''.<ref name="Schubert"/> Čisto željezo je sjajan, srebrnast, mehkan metal koji veoma lahko podliježe [[korozija|koroziji]]. Vijekovima se koristi u obliku [[legura]] kao što su [[čelik]], legure sa [[mangan]]om, [[hrom]]om, [[molibden]]om, [[vanadij]]em i mnogim drugim elementima. === Hemijske === Željezo je stabilno na suhom zraku, suhom hloru kao i u koncentriranoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]], dušičnoj kiselini i bazičnim agentima (osim vrele [[Natrij-hidroksid|sode]]) sa [[pH]] vrijednostima višim od 9. U [[Hlorovodična kiselina|hlorovodičnoj kiselini]] kao i u razblaženim sumpornoj i dušičnoj kiselini željezo se rastvara vrlo brzo istiskujući iz kiselina [[vodik]]. Na vlažnom zraku i u vodi, gdje je prisutan [[kisik]] ili [[ugljik-dioksid]], željezo vrlo lahko oksidira dajući [[željezo(III)-oksohidroksid]] (''hrđu''). Ukoliko se željezo zagrijava u suhom [[zrak]]u, na njegovoj površini se gradi tanki sloj [[željezo(II, III)-oksid]]a (Fe₃O₄), koji je izrazito jako obojen. Vrlo isitnjeno ''piroforno'' željezo reagira već na sobnoj temperaturi sa kisikom iz zraka a javlja se i [[Vatra|plamen]]. Zapaljena čelična vuna vrlo burno reagira sa vlažnim gasom [[hlor]]a dajući smeđu paru [[željezo(III)-hlorid]]a. Ako se zagrijava smjesa željeza i sumpornog praha (u odnosu 7:4), nastaje pretežno [[željezo(II)-sulfid]].<ref name="romppol" /> I sa drugim nemetalima poput [[fosfor]]a, [[silicij]]a i [[ugljik]]a željezo pri višim temperaturama gradi fosfide, silicide i karbide.<ref name="lexi" /> === Izotopi === Željezo ima 27 poznatih izotopa i dva nuklearna izomera, od čega samo četiri stabilna [[izotop]]a se mogu naći u prirodi. Oni imaju sljedeću relativnu rasprostranjenost u prirodi: ⁵⁴Fe (5,8 %), ⁵⁶Fe (91,7 %), ⁵⁷Fe (2,2 %) i ⁵⁸Fe (0,3 %). Izotop ⁶⁰Fe ima [[vrijeme poluraspada]] od 2,62 miliona godina<ref name="rugel"/>, izotop ⁵⁵Fe 2,737 godina a izotop ⁵⁹Fe vrijeme poluraspada od 44,495 dana.<ref name="nubase" /> Ostali izotopi i oba [[Nuklearni izomer|nuklearna izomera]] imaju vremena poluraspada između 150 ns i 8,275 [[sat (jedinica)|sati]]. Postojanje izotopa ⁶⁰Fe na početku nastanka planetnog sistema se dokazalo korelacijom između rasprostranjenosti nikla ⁶⁰Ni, proizvoda raspada željeza ⁶⁰Fe i rasprostranjenosti stabilnih izotopa željeza u nekim fazama mnogih meteorita (kao što su [[meteorit]]i ''Semarkona'' i ''Chervony Kut''). Moguće je da je ulogu pri topljenju i diferenciranju asteorida odmah nakon njihovog nastanka prije oko 4,6 milijardi godina igrala oslobođena energija pri radioaktivnom raspadu izotopa ⁶⁰Fe, pored atomarne energije raspada također prisutnog radioaktivnog [[aluminij]]a ²⁶Al. Danas je prvobitno postojeći ⁶⁰Fe raspadnut u ⁶⁰Ni. Udjeli izotopa nikla i željeza u meteoritima omogućavaju da se izmjeri rasprostranjenost elemenata i izotopa u vrijeme nastanka Sunčevog sistema, te daje podatke za proučavanje uslova u svemiru prije i tokom nastanka Sunčevog sistema. Od stabilnih izotopa željeza samo ⁵⁷Fe ima [[spin]] jezgra različit od nule. == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Limonite bog iron cm01.jpg|thumb|lijevo|Komadi [[limonit]]a]] Željezo je na 9. mjestu po rasprostranjenosti u svemiru, kada se uspoređuje po ''relativnoj rasprostranjenosti elementa u odnosu na [[silicij]]'', procjenjuje se da na svakih 8,3&nbsp;·&nbsp;10⁵ atoma željeza dolazi 1&nbsp;·&nbsp;10⁶ atoma silicija. Nuklearna [[fuzija]] elemenata u [[zvijezda]]ma završava sa željezom, jer se fuzijom viših elemenata ne oslobađa dodatna [[energija]], već se ona mora trošiti ([[nukleosinteza]]). Teški elementi nastaju endotermno pri eksplozijama [[supernova]], koja je također odgovorna za raspršivanje materije nastale u zvijezdama. Po rasprostranjenosti elemenata po masenom udjelu na cijeloj Zemlji, željezo se nalazi na drugom mjestu sa 28,8% udjela, odnosno na 4. mjestu u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]] (4,7%) i na 4. mjestu po udjelu u kontinentalnoj kori (5,63%). U [[more|morskoj]] vodi ima samo 0,002&nbsp;mg željeza po litru. Željezo zajedno sa [[nikl]]om je najvjerovatnije osnovni element u jezgru Zemlje. Moguće je da zbog termičkih sila nastalih od konvekcionog kretanja tečnog željeza u vanjskom omotaču Zemljinog jezgra nastaje i [[Zemljino magnetno polje]]. Prva nalazišta, iz kojih je dobijano željezo, bile su rude limonita, često raspršene po tresetištima i [[močvara]]ma, i željeza koje se nalazilo na površini Zemlje. Danas se najviše dobija od 40%-tne magnetitske rude. Najvažniji [[mineral]]i u proizvodnji željeza su [[hematit]], najvećim dijelom sačinjen iz [[željezo(III)-oksid]]a (Fe₂O₃). Najveće zalihe rude željeza se nalaze u obliku formacija ''vezane željezne rude'', koja se također naziva i takonit ili itabirit, te željeza sadržanim uglavnom u mineralima crvenom [[hematit]]u (Fe₂O₃), crnom [[magnetit]]u (Fe₃O₄), [[siderit]]u (<nowiki>FeCO</nowiki>₃), [[limonit]]u, [[halkopirit]]u, [[Pirit (mineral)|piritu]] i [[arsenopirit]]u. Željezo se vrlo rijetko javlja samorodno u prirodi, uglavnom u obliku malehnih kuglica ili zadebljanja u okolnim stijenama, ali i kao masivni mineralni agregati do 25 t<ref name="handbook" />, pa se zbog toga ubraja u minerale. [[Međunarodna mineraloška organizacija]] (IMA) ga je uvrstila pod sistemskim brojem „1.AE.05“ (po sistematici po Strunzu, 9. izdanje) u grupu ''elemenata - metala i međumetalni spojeva, porodica željeza i hroma'',<ref name="pubsites" /> odnosno po starijoj sistematici po Strunzu (8. izdanje) pod brojem ''I/A.07-10''. U engleskom govornom području gdje se koristi sistematika minerala po Danau, element kao mineral je označen brojem „1.1.11.0“. U svijetu je prema podacima iz 2010. godine pronađeno 120 nalazišta samorodnog željeza, pri čemu se pretežno odnosi na meteoritsko željezo varijeteta ''kamacit''.<ref name="mindat" /> Zbog reakcije sa vodom i [[kisik]]om (hrđanje), samorodno željezo nije stabilno. Stoga je ono više zastupljeno u [[legura]]ma sa [[nikl]]om bilo kao kamacit (udio Ni od 4 do 7,5%) ili kao taenit (udio Ni 20 do 50%) samo u željeznim meteoritima kao i u [[bazalt]]u, gdje ponekad dolazi do [[redoks reakcija|redukcije]] minerala željeza. Željezo sa malim udjelom nikla smatra se varijetetom istih i poznato je pod imenom ''josephinit'', mada se ovaj naziv koristi i kao sinonim minerala [[avaruit]]a (Ni₃Fe).<ref name="weiss" /> Nasuprot samorodnom željezu, ruda željeza je mnogo češća, a važniji primjeri su minerali [[magnetit]] (''magnetno željezo'', Fe₃O₄), [[hematit]] (Fe₂O₃), [[pirotin]] (FeS) i [[Pirit (mineral)|pirit]] (FeS₂), [[siderit]] (FeCO₃) i limonit, ubrojan u stijene a ne minerale (Fe₂O₃·n H₂O). Sedimentne stijene koje sadrže željezo, poput oolita, sastoje se iz minerala željezo hidroksida, spojeno krečnjačkim i glinastim vezivnim materijalom. Do 2010. godine u svijetuje bilo poznato 1424 minerala željeza.<ref name="webmineral" /> == Dobijanje == {{Glavni|Spisak država po proizvodnji željeza}} [[Datoteka:Weltkarte-Eisenförderung.png|lijevo|thumb|Svjetska nalazišta rude željeza]] [[Kina]] je najveći svjetski proizvođač sirovog željeza; tokom 2011. godine kineska proizvodnja je iznosila 629,7 miliona tona odnosno 58,2% ukupne svjetske proizvodnje. Slijedi [[Japan]] sa 81 milion tona (7,5%) i [[Rusija]] sa 48,1 miliona tona (4,4% svjetske proizvodnje). Te tri države zajedno daju 70,1% ukupne svjetske proizvodnje koja je iznosila 1.082,7 miliona tona sirovog željeza. U Evropi najvažniji proizvođači bili se su [[Ukrajina]], [[Njemačka]], [[Francuska]], [[Italija]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Svjetska proizvodnja rude željeza u 2011. godini iznosila je 2,8 milijardi tona. Najvažniji izvoznici rude željeza bile su Kina, [[Australija]], [[Brazil]], [[Indija]] i Rusija. One zajedno iskopale su 82,5% svjetske proizvodnje rude željeza. Osim sirovog željeza, iz rude se dobilo i 63,5 milijardi tona spužvastog željeza. Osim toga, željezo se dobija i preradom otpadnog željeza recikliranjem. {| class="wikitable" |+ Najveći svjetski proizvođači sirovog željeza (2003)<br /><small>izvor: Handelsblatt: ''Die Welt in Zahlen'' (2005)</small> |- ! Rang ! Država ! Proizvodnja<br />(u mil. [[tona|t]]) ! &nbsp; ! Rang ! Država ! Proizvodnja<br />(u mil. [[tona|t]]) |- | 1 || {{ZID|Kina}} || 202,3 || || 10 || {{ZID|Francuska}} || 13 |- | 2 || {{ZID|Japan}} || 82,1 || || 11 || {{ZID|Tajvan}} || 10,3 |- | 3 || {{ZID|Rusija}} || 48,3 || || 12 || {{ZID|Italija}} || 10,1 |- | 4 || {{ZID|Sjedinjene Američke Države}} || 39,1 || || 13 || {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} || 10,1 |- | 5 || {{ZID|Brazil}} || 32 || || 14 || {{ZID|Kanada}} || 8,5 |- | 6 || {{ZID|Ukrajina}} || 29,6 || || 15 || {{ZID|Belgija}} || 7,8 |- | 7 || {{ZID|Njemačka}} || 29,5 || || 16 || {{ZID|Južnoafrička Republika}} || 6,2 |- | 8 || {{ZID|Južna Koreja}} || 27,3 || || 17 || {{ZID|Australija}} || 6,1 |- | 9 || {{ZID|Indija}} || 26,1 || || 18 || {{ZID|Holandija}} || 5,8 |} == Upotreba == [[Datoteka:Iron Bridge.JPG|thumb|lijevo|200px|Najstariji most od livenog gvožđa (1779/80) preko rijeke [[Severn]]]] Željezo je osnovni sastojak [[čelik]]a. Od svih metala koji se u svijetu koriste, željezo učestvuje sa 95% udjela po masi. Razlozi za takvu prisutnost željeza u ljudskom životu leže u njegovoj širokoj dostupnosti, što ga čini vrlo vrijednim, a osim toga pogodnim za mnoga tehnička područja upotrebe, zbog izvrsne čvrstoće, masivnosti, naročito u [[legura]]ma sa drugim metalima kao što su [[hrom]], [[molibden]] i nikl. Mnogi željezo smatraju osnovnom sirovinom za industriju i tehniku. Između ostalog, koristi se za izradu svih vrsta vozila, [[brod]]ova i općenito u kao materijal u građevinarstvu (za armirani [[beton]] i slično). Željezo je (pored [[kobalt]]a i [[nikl]]a) jedan od tri feromagnetična metala, koji sa tom osobinom omogućavaju korištenje elektromagnetizma u mnogim tehničkim oblastima poput [[Električni generator|generatora]], [[transformator]]a, [[zavojnica]], releja, [[elektromotor]]a i slično. Rijetko čisto, a češće legirano sa [[silicij]]em, [[aluminij]]em, kobaltom ili niklom služi kao mehki magnetski jezgreni materijal za usmjeravanje magnetnih polja, zaštitu od magnetnih polja ili za povećanje induktivnosti. U te svrhe se proizvodi bilo kao masivno ili u obliku limova i praha. Čisto željezo u prahu se koristi i u hemiji. {{Čelici}} Industrijski, rašireni su mnogi čelici; naprimjer u Njemačkoj je standardima normirano oko 7.500 sorti čelika. Željezo se koristi u sljedećim navedenim oblicima: * [[Sirovo gvožđe]] sadrži 4-5% ugljika kao i različite udjele [[sumpor]]a, [[fosfor]]a i silicija. Ono je međuproizvod u industrijskoj proizvodnji livenog gvožđa i čelika. * [[Liveno gvožđe]] sadrži 2,06 do 6,67% [[ugljik]]a kao i druge legirane elemente, poput [[silicij]]a i [[mangan]]a. U zavisnosti od brzine hlađenja zavisi da li će ugljik u livenom gvožđu biti u obliku karbida ili elementaran kao [[grafit]]. Ukoliko se posmatra prelomna površina, u prvom slučaju govori se o bijelom livu, a u drugom o sivom. Liveno gvožđe je vrlo čvrsto ali krhko. Ono se obično veoma teško, gotovo nikako, može plastično obrađivati (kovati). * [[Čelik]] sadrži između 0,06 % i 2,06 % ugljika. Nasuprot livenom gvožđu, čelik se dā plastično obrađivati. Putem legiranja, kao i odgovarajućim kombinacijama termičke obrade i plastične deformacije, mehaničke osobine čelika mogu varirati u vrlo širokom rasponu. ** Nelegirani čelik sa sadržajem ugljika do 0,8% smatra se građevinskim čelikom, dok je čelik sa preko 0,8% ugljika [[alatni čelik]]. U medicini se koriste preparati koji sadrže željezo kao [[antianemik|sredstva]] protiv [[anemija|anemije]], te u sastavu lijekova za povećanje nivoa željeza u [[krv]]i, kao aditiv u liječenju anemije izazvane nekim drugim uzrocima. == Spojevi == === Oksidacijska stanja === * Fe²⁻, u [Fe(CO)₄]²⁻, [Fe(CO)₂(NO)₂] ovdje je (NO)⁺-ligand [[Ion|kation]] * Fe¹⁻, u [Fe₂(CO)₈]²⁻ * Fe⁰, kao Fe(CO)₅, Fe₂(CO)₉ kao i Fe₃(CO)₁₂ * Fe¹⁺, izuzetno neuobičajeno naprimjer kao [Fe(H₂O)₅NO]²⁺. (za dokazivanje prisustva NO₃⁻) * Fe²⁺, kvazi-otpuštanje 4s-elektrona * Fe³⁺, osnovni oksidacijski broj, kvazi-otpuštanje 4s-elektrona i ravnomjerno popunjavanje 3d-orbitale otpuštanjem jednog 3d-elektrona; ovi ioni su gotovo bezbojni. Rastvori soli željeza(III) snažno reagiraju kiselo i daju žutu boju. Boja nastaje transferom naboja u trakama hidrokso-iona, kao kod [Fe(H₂O)₅OH]²⁺. * Fe⁴⁺, javlja se u Li₂FeO₃, BaFeO₃ i dr. kao i u kataliznim ciklusima nekih [[enzim]]a (naprimjer citohrom-c-oksidaza, citohrom P450, peroksidaze), * Fe⁵⁺, Fe</sub>O₄³⁻ * Fe⁶⁺, je rijetko (naprimjer u [[Kalij-ferat|K₂FeO₄]], [[Barij-ferat|BaFeO₄]]). === Oksidi === [[Datoteka:IronOxidePigmentUSGOV.jpg|thumb|Pigment željezo oksida]] Željezo sa kisikom gradi dvovalentne i trovalentne okside: * ''[[Željezo(III)-oksid]]'' (Fe₂O₃) je crvena do smeđa supstanca, a nastaje oksidacijom željeza u okruženju sa natprosječnom količinom kisika. U prirodi se javlja u obliku minerala [[hematit]]a i [[maghemit]]a. * ''[[Željezo(II,III)-oksid]]'' (Fe₃O₄) nastaje prirodnim putem djelovanjem vulkana ili pri direktnom sagorijevanju željeza naprimjer kod rezanja željeza plinskim acetilenskim plamenikom, čime nastaje mineral poznat kao magnetit. * ''[[Željezo(II)-oksid]]'' (FeO) nastaje samo pri posebnoj obradi i raspadanju željezo(II) oksalata FeC₂O₄ u [[vakuum]]u. On je crn i do 560&nbsp;°C nestabilan. Kao mineral [[wustit]] nastaje uglavnom atmosferskim trošenjem magnetita. Pošto ovih oksidi ne daju čvrsti zaštitni sloj, željezni predmeti izloženi atmosferi nakon određenog vremena potpuno oksidiraju (korodiraju). Porozni sloj oksida usporava tok oksidacije, ali je ne može potpuno spriječiti, zbog čega poliranje služi samo kao slaba zaštita od korozije.<ref name ="pearson" /> Ako se željezni predmet prije konačne i potpune korozije reciklira, djelimično korodirano željezo i čelik se vraćaju u postrojenja za preradu gdje se tope u elektropećima, a značajni su zbog visokog udjela kisika u njima. Ovaj kisik sadržan u hrđi otpadnog željeza i čelika u procesu recikliranja djeluje kao oksidacijsko sredstvo, kojim se neželjene primjese koje umanjuju kvalitet čelika uklanjaju oksidacijom (poput lahkih metala). [[Oksidi željeza]] i željezo hidroksid se koriste kao aditiv u prehrani i označavaju se E-brojem '''E172''' === Soli === Željezo gradi dvovalentne i trovaletne soli: * ''[[Željezo(II)-hlorid]]'' (FeCl₂&nbsp;·&nbsp;6 H₂O) se koristi za reakcije taloženja sulfida, uklanjanje sulfida iz biogasa i močvarnog gasa, reduciranje hromata i eliminaciju fosfora; u to spada i spontano taloženje. * ''[[Željezo(II)-sulfat]]'' (FeSO₄&nbsp;·&nbsp;7 H₂O) se zbog svoje boje naziva i ''zelena so'', kao mineral [[melanterit]]. Koristi se slično kao i [[željezo(II)-hlorid]], također i kao suhi željezo(II)-sulfat kao reduktor hromata u posebnim cementima protiv alergije na hromate. * ''[[Željezo(III)-hlorid]]'' (FeCl₃&nbsp;·&nbsp;6 H₂O) može oksidirati i otpustiti [[bakar]], te vodeni rastvor željezo(III) hlorida može upotrijebiti za nježno nagrizanje električnih krugova na štampanim pločama. :<math>\mathrm{Cu + 2 \ FeCl_3 \longrightarrow CuCl_2 + 2 \ FeCl_2}</math> * ''[[Željezo(III)-hlorid sulfat]]'' (FeClSO₄) Sve soli željeza, između ostalog, mogu se koristiti kao sredstvo za [[taloženje]] i eliminiranje fosfata, tu spadaju i procesi pretaloženja, simultanog taloženja, postaloženja i filtracije taloga, kao i istaloženje sulfida, uklanjanje sumpora iz močvarnog i [[biogas]]a i slično. === Ostali spojevi željeza === Pojedinačni spojevi željeza: * ''[[Željezo-karbid]]'' (Fe₃C) * ''[[Željezo-pentakarbonil]]'' (Fe(CO)₅), također poznat i kao ''IPC'' (iz engleskog ''iron pentacarbonyl''), nastaje pod pritiskom od željeza i [[ugljik-monoksid]]a, a nakon što se raspadne pored ugljik-monoksida kojeg otpušta ostaje posebno čisti prah željeza, takozvano ''karbonil željezo''. Osim ovog postoje još dva željezo-karbonila Fe₂(CO)₉ i Fe₃(CO)₁₂. * [[Ferocen]], spoj u obliku ''sendviča'' iz grupe metalocenih supstanci. == Biološki značaj == [[Datoteka:Heme b.png|mini|desno|Struktura [[Hem|Heme b]]]] {{glavni|Ljudski metabolizam željeza}} Između ostalih, od nedostatka željeza najviše pate žene prije nego što uđu u period klimakterija, a razlog za to je [[menstruacija]]. One bi trebale dnevno unositi u organizam oko 15&nbsp;mg željeza, dok dnevne potrebe odraslog muškarca iznose tek oko 10&nbsp;mg. Osim toga, žene dodatno gube oko 1000&nbsp;mg željeza pri [[porođaj|rođenju]] bebe. Istovremenim unošenjem [[Vitamin C|vitamina C]] brzina resorpcije željeza iz crijeva se značajno povećava. Željeza ima u mnogim namirnicama, naročito u jetri, [[hljeb|kruhu]] od cijelih zrna, [[krvavica|krvavici]], [[sudžuk]]u i sličnim mesnim prerađevinama, [[mahunarka]]ma ([[grah]], [[grašak]] i slično) a nešto manje u mišićnom mesu. Istovremeno, unos [[mlijeko|mlijeka]], miječnih proizvoda, [[kahva|kahve]] i crnog čaja smanjuju apsorpciju željeza. Bez obzira u kojoj formi ili obliku se željezo unese u organizam, ono se u apsorbira kao željezo(III), uglavnom u [[Dvanaestopalačno crijevo|duodenumu]] ili na početku [[jejunum]]a.<ref name="harvard" /> Prosječne koncentracije željeza u krvi su od 60 do 170 mikrograma po decilitru.<ref name="medline" /> U jednoj starijoj studiji izmjerene su sljedeće vrijednosti željeza u krvi:<ref name="helmer" /> * muškarci 51,5 mikro[[gram]]a po decilitru * žene 45,8 mikrograma po decilitru === Otrovnost === ==== Za ljude ==== Željezo je važan mikroelement za ljude, ali u prekomjernim dozama može djelovati i štetno.<ref name="ikuta" /><ref name="auerbach" /><ref name="dermid" /> Naročito su ugrožene osobe koje boluju od [[hemohromatoza|hemohromatoze]], regulatornog poremećaja apsorpcije željeza u crijevima. Željezo se tokom razvoja bolesti skuplja u [[jetra|jetri]] i tamo dovodi do sideroze i drugih oštećenja organa. Osim toga, sumnja se da željezo stoji u vezi sa infektivnim bolestima kao što je [[tuberkuloza]], jer je uzročniku tih bolesti neophodno željezo za razmnožavanje.<ref name="schaible" /> Također, kod neurodegenerativnih bolesti poput [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove]] ili [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] može doći do taloženja i povećanja koncentracije željeza u određenim dijelovima [[mozak|mozga]]. Do danas nije poznato da li je to uzrok ili posljedica ove bolesti.<ref name="degum" /> Stoga su preparati željeza kao dodatak u ishrani preporučljivi samo ukoliko [[ljekar]] dijagnosticira nedostatak željeza. ==== Za biljke ==== Željezo je esencijalni mikroelement i za biljke. Ono utiče na [[fotosinteza|fotosintezu]] kao i na stvaranje [[hlorofil]]a i ugljikohidrata.<ref name="romppol" /> Prekomjerna količina željeza u biljkama može dovesti do određenih simptoma trovanja biljaka. U normalnim uslovima pH vrijednosti u tlu, željezo se nalazi u obliku Fe(OH)₃. Kod smanjenih količina kisika u tlu, željezo(III) se reducira do željeza(II). Time željezo prelazi u rastvorljivi oblik koji je dostupan za biljke. Dostupnost željeza za biljke se značajno povećava u anaerobnim uslovima, naprimjer na mjestima gdje je zemljište gušće, pa se na tim mjestima mogu pojaviti oštećenja na biljkama prouzrokovana željezom, pojava koja je česta u područjima bogatim željeznom rudom.<ref name="gunter" /> == Također pogledajte == * [[El Mutún]] u [[Bolivija|Boliviji]], gdje se nalazi 20% svjetskih zaliha željeza i [[magnezij]]a. * [[Željezno doba]] == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="rugel">{{Cite journal|author=G. Rugel, T. Faestermann, K. Knie, G. Korschinek, M. Poutivtsev, D. Schumann, N. Kivel, I. Günther-Leopold, R. Weinreich, M. Wohlmuther|title=New Measurement of the ⁶⁰ Half-Life|journal=Physical Review Letters|volume=103|year=2009|page=072502|doi=10.1103/PhysRevLett.103.072502}}</ref> <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="ludwig">{{Cite book|author=Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, Rainer Kassing|title=Lehrbuch der Experimentalphysik|volume=6 "Festkörper"|edition=2|publisher=Walter de Gruyter|year=2005|page=361|isbn=3-11-017485-5}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="durer">{{Cite book|author=Robert Durrer|title=Gmelin Handbook of Inorganic and Organometallic Chemistry|year=1996|language=de}}</ref> <ref name="Johannsen1953">{{Cite book|author=Otto Johannsen|url=http://books.google.ba/books/about/Geschichte_des_Eisens.html?id=MC3SAAAAMAAJ|title=Geschichte des Eisens|edition=3|publisher=Verlag Stahleisen|location=Düsseldorf|pages=6-40|year=1953}}</ref> <ref name="handbook">[http://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/iron.pdf Handbook of Mineralogy - Iron]. Mineral Data Publishing, ({{Simboli jezika|en|engleski}}; PDF), pristupljeno 5. oktobar 2017.</ref> <ref name="pubsites">[http://pubsites.uws.edu.au/ima-cnmnc/IMA2009-01%20UPDATE%20160309.pdf IMA/CNMNC List of Mineral Names - Iron] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626060238/http://pubsites.uws.edu.au/ima-cnmnc/IMA2009-01 |date=26. 6. 2013 }}, Materials data ({{Simboli jezika|en|engleski}}; PDF; str. 137), pristupljeno 5. oktobra 2017.</ref> <ref name="mindat">[http://www.mindat.org/show.php?id=2047&ld=1#themap Mindat - Localities for Iron], Mindat.org, pristupljeno 5. oktobra 2017.</ref> <ref name="weiss">{{Cite book|author=Stefan Weiß| title= Das große Lapis Mineralienverzeichnis|edition=5|publisher= Christian Weise Verlag München|year=2008|isbn=978-3-921656-17-4}}</ref> <ref name="webmineral">[http://webmineral.com/chem/Chem-Fe.shtml Webmineral – Mineral Species sorted by the element Fe (Iron)], na sajtu webmineral.com {{Simboli jezika|en|engleski}}, pristupljeno 5. oktobra 2017.</ref> <ref name="beta-iron">{{Cite journal|author = Reinhard Boehler|title = High-pressure experiments and the phase diagram of lower mantle and core materials| journal = Review of Geophysics| volume = 38| pages = 221–245| publisher = American Geophysical Union|year = 2000|doi=10.1029/1998RG000053}}</ref> <ref name="Schubert">{{Cite journal|author=K. Schubert|title=Ein Modell für die Kristallstrukturen der chemischen Elemente|journal=Acta Crystallographica|year=1974|volume=B30|pages=193–204|doi=10.1107/S0567740874002469}}</ref> <ref name="fewell">{{cite journal |author = Fewell M. P. | title=The atomic nuclide with the highest mean binding energy | journal=American Journal of Physics | year=1995 | volume=63 | issue=7 | pages=653–658 | language=en | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995AmJPh..63..653F|doi=10.1119/1.17828}}</ref> <ref name="romppol">{{Cite book|author=J. Falbe, M. Regitz (ur.)|title=Römpp Chemie Lexikon|edition=9|publisher=Georg Thieme Verlag|location=Stuttgart|year=1992}}</ref> <ref name="lexi">{{Cite book|author=grupa autora|url=http://www.spektrum.de/lexikon/chemie/eisen/2762?_ga=1.23524156.701804262.1396715039|chapter=Eisen|title=Lexikon der Chemie|publisher=Spektrum Akademischer Verlag|year=1998}}</ref> <ref name="nubase">{{Cite journal|author=G. Audi, O. Bersillon, J. Blachot, A. H. Wapstra|url=http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf|title=The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties|format=pdf|journal=Nuclear Physics A|volume=729|year=2003|pages=3–128|access-date=7. 4. 2014|archive-date=23. 9. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923135135/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="medline">Todd Gersten: [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003488.htm Serum iron test], pristupljeno 5. oktobra 2017.</ref> <ref name="helmer">{{Cite journal|author=O. M. Helmer, Charles P. Emerson, Jr.|year=1934|url=http://www.jbc.org/content/104/1/157.full.pdf|title=Blood of normal individuals the iron content|journal=J. Biol. Chem.|volume=104|pages=157-161}}</ref> <ref name ="pearson">{{Cite book|author=Guido Kickelbick|url=http://books.google.ba/books?id=RGfAhWKlxAYC|title=Chemie für Ingenieure|publisher=Pearson Deutschland GmbH|year=2008|isbn=3-8273-7267-4|page=256}}</ref> <ref name="harvard">{{Cite web|url=http://sickle.bwh.harvard.edu/iron_absorption.html|title=Iron Absorption|publisher=Information Center for Sickle Cell and Thalassemic Disorders|access-date=5. 10. 2017}}</ref> <ref name="ikuta">{{Cite journal|author=Y. Kohgo, K. Ikuta, T. Ohtake, Y. Torimoto, J. Kato|title=Body iron metabolism and pathophysiology of iron overload|journal=International journal of hematology|volume=88|number=1|datum=1. 7. 2008|pages=7–15|issn=0925-5710|doi=10.1007/s12185-008-0120-5}}</ref> <ref name="auerbach">{{Cite journal|author=M. Auerbach, H. Ballard|title=Clinical use of intravenous iron: administration, efficacy, and safety|journal=Hematology / the Education Program of the American Society of Hematology|publisher=American Society of Hematology. Education Program|volume=2010|year=2010|pages=338–347|issn=1520-4383|doi=10.1182/asheducation-2010.1.338}}</ref> <ref name="dermid">{{Cite journal|author=J. M. McDermid, B. Lönnerdal|title=Iron|journal=Advances in nutrition (Bethesda, Md.).|volume=3|number=4|datum=1. 7. 2012|pages=532–533|issn=2156-5376|doi=10.3945/an.112.002261}}</ref> <ref name="gunter">{{Cite book|author=Günter Fellenberg|title=Chemie der Umweltbelastung|edition=3|publisher=Verlag B. G. Teubner|location=Stuttgart|year=1997|page=158|isbn=3-519-23510-2}}</ref> <ref name="schaible">{{cite journal |author=Schaible UE, Kaufmann SH |title=Iron and microbial infection |journal=Nat. Rev. Microbiol. |volume=2 |issue=12 |pages=946–953 |year=2004|doi=10.1038/nrmicro1046}}</ref> <ref name="degum">{{Cite web|author=DEGUM|url=http://idw-online.de/pages/de/news167145|title=DEGUM: Parkinson-Erkrankung vor dem Ausbruch erkennen|publisher=Informationsdienst Wissenschaft|datum=6. 7. 2006|access-date=5. 10. 2017|language=de|archive-date=1. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101225109/http://idw-online.de/pages/de/news167145|url-status=dead}}</ref> }} {{Commonscat|Iron}} {{PSE}} [[Kategorija:Biologija i farmakologija hemijskih elemenata]] [[Kategorija:Dijetetski minerali]] [[Kategorija:Željezo| *]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Reciklažni materijali]] [[Kategorija:Feromagnetni materijali]] [[Kategorija:Građevinski materijali]] [[Kategorija:Pirotehnička goriva]] [[Kategorija:Minerali samorodnih elemenata]] efmbthzmck8jugow74tbcivvwfpt5x7 0 7357 3848887 3798735 2026-05-24T04:14:37Z KWiki 9400 3848887 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Arthur Seyss-Inquart | slika = Arthur Seyss-Inquart.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1892|07|22}} | mjesto_rođenja = Stonařov, Češka | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1946|10|16|1892|07|22}} | mjesto_smrti = Nürnberg, Njemačka | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Arthur Seyss-Inquart''' (22. julai 1892, [[Stonařov]], [[Austro-Ugarska]], danas [[Češka]] – 16. oktobar 1946, [[Nürnberg]], [[Njemačka]]) bio je austrijski i njemački [[nacizam|nacistički]] političar i pravnik.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Arthur-Seyss-Inquart|title=Arthur Seyss-Inquart {{!}} Austrian politician|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=11. 9. 2017}}</ref> Tokom političke karijere, kao član [[Nacistička stranka|Nacističke stranke]], obavljao je sljedeće dužnosti u [[Austrija|Austriji]], [[Njemačka|Njemačkoj]] i okupiranim zemljama: * 1938: ministar unutrašnjih poslova Austrije; * 1938: austrijski kancelar tokom samo jednog dana, 12. marta 1938, neposredno pred [[Anschluss]]; * 1939–1940: viceguverner u [[Poljska|Poljskoj]]; * 1940–1945: državni komesar u [[Nizozemska|Nizozemskoj]]. Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] osuđen je na smrt u [[Nirnberški proces|Nirnberškom procesu]] 1946. Obješen je 16. oktobra iste godine. == Reference == {{refspisak}} {{Commonscat-inline|Arthur Seyß-Inquart}} {{Austrijski kancelari}} {{Osuđenici u Nirnberškom procesu}} {{Normativna kontrola}} {{stub-biog}} {{DEFAULTSORT:Seyss-Inquart, Arthur}} [[Kategorija:Rođeni 1892.]] [[Kategorija:Umrli 1946.]] [[Kategorija:Biografije, Stonařov]] [[Kategorija:Austrijski političari]] [[Kategorija:Njemački političari]] [[Kategorija:Ratni zločinci u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Članovi NSDAP-a]] kvfkr743xzz28w3zw21wkh2pvn43bon 0 7883 3848820 3810287 2026-05-23T18:32:44Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848820 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}1806. (MDCCCVI) bila je redovna godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u ponedjeljak po julijanskom kalendaru, 1806. godina naše ere (CE) i godine Gospodnje (AD), 806. godina drugog milenija, 6. godina 19. vijeka i 7. godina decenije 1800-tih. Početkom 1806. godine, gregorijanski kalendar je bio 12 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine. == Događaji == * [[21. novembar]] – [[Napoléon Bonaparte]] objavio Berlinski dekret o blokadi [[Velika Britanija|Velike Britanije]], koji je uključivao i zabranu pristajanja britanskih brodova u sve evropske luke.<ref>{{Cite book|last=DALY|first=GAVIN|url=https://scispace.com/pdf/napoleon-and-the-city-of-smugglers-1810-1814-11dcua73ze.pdf|title=NAPOLEON AND THE ‘CITY OF SMUGGLERS’, 1810 –1814|publisher=University of Tasmania}}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.napoleon.org/en/history-of-the-two-empires/articles/the-berlin-decree-of-november-21-1806/|title=The "Berlin Decree" of November 21 1806|website=napoleon.org|language=en-US|access-date=2026-02-15}}</ref> == 1806. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == * [[6. mart]] – [[Elizabeth Barrett Browning]], engleska književnica * [[20. maj]] – [[John Stuart Mill]], engleski filozof i ekonom * [[5. juli]] – [[Blanka Teleki]], [[mađarska]] aktivistkinja za prava žena * [[24. septembar]] – [[Omer-paša Latas]], vojni komadant osmanske vojske == Umrli == * [[10. septembar]] – [[Johann Christoph Adelung]], njemački gramatičar i filolog == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/blockade-and-economic-warfare/02B0F604D44A29B5720A6B651E51AD16 * {{Commonscat-inline|1806}} {{Normativna kontrola}} flpgc617pco3lmjv10f4b7keqkayelp 0 8482 3848844 3846533 2026-05-23T23:19:13Z AeroVolk, Parody of DeroVolk 181692 /* */ 3848844 wikitext text/x-wiki {{Infokutija teritorija | zvanično_ime = Kanton Sarajevo | izvorno_ime = Сарајевски кантон | vrsta_teritorije = [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|Kanton]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] | ime_genitiv = Kantona Sarajevo | zastava = Flag of Sarajevo Canton.svg | grb = Coat of arms of Sarajevo Canton.svg | uzrečica = | himna = | karta = Sarajevo in Federation of Bosnia and Herzegovina.svg | opis_karte = Lokacija Kantona Sarajevo na karti [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. | nalazi_se_u_sastavu = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | podjela_vrsta2 = [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|Entitet]] | podjela_ime2 = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | glavno_sjedište = [[Sarajevo]] | glavno_sjedište_koordinate = {{coord|43|51|22.8|N|18|24|47.6|E|type:city|display=inline,title}} | najveći_grad = [[Sarajevo]] | službeni_jezik = [[Bosanski jezik|bosanski]]<br />[[Srpski jezik|srpski]]<br />[[Hrvatski jezik|hrvatski]]<ref name="ustav">{{Cite web|url=https://www.paragraf.ba/propisi/kantona-sarajevo/ustav-kantona-sarajevo.html|title=Ustav Kantona Sarajevo|date=10. 1. 2024|website=paragraf.ba|publisher=[[Skupština Kantona Sarajevo]]|access-date=10. 1. 2024}}</ref> | sistem_pisanja = {{hlist|[[Latinica]]|[[Ćirilica]]}}<ref name="ustav"/> | etničke_grupe = 83,8% [[Bošnjaci]]<br />4,2% [[Hrvati]]<br />3,2% [[Srbi]]<br />8,8% [["Ostali" u Bosni i Hercegovini|Ostali]]<ref name="RP 2013">{{RP 2013}}</ref> | religija = | demonim = | upravni_oblik = [[Parlamentarni sistem|Parlamentarna]] [[federalna jedinica]] | titula_vladara = [[Spisak premijera Kantona Sarajevo|Premijer]] | vladar = [[Nihad Uk]] ([[Naša stranka|NS]]) | titula_vladara2 = [[Skupština Kantona Sarajevo#Spisak predsjednika|Predsjednik skupštine]] | vladar2 = [[Elvedin Okerić]] ([[Narod i pravda|NIP]]) | zakonodavstvo = [[Skupština Kantona Sarajevo|Skupština]] | tip_suvereniteta = [[Historija Bosne i Hercegovine#Proces osamostaljenja|Historija]] | nastanak = | događaj1 = [[Vance–Owenov plan]] (ideja o podjeli BiH na pokrajine) | događaj_datum1 = januar 1993. | događaj2 = [[Vašingtonski sporazum]] (ideja o podjeli BiH na kantone) | događaj_datum2 = 18. mart 1994. | događaj3 = [[Dejtonski sporazum]] (podjela BiH na entitete, FBiH na kantone) | događaj_datum3 = 14. decembar 1995. | događaj4 = Proglašen [[Ustav Kantona Sarajevo|Ustav kantona]] | događaj_datum4 = 11. mart 1996.<ref>{{Cite web|url=https://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/Ustavkantona_0.pdf|title=Službene novine Kantona Sarajevo|date=28. 3. 1996|website=skupstina.ks.gov.ba|publisher=[[Skupština Kantona Sarajevo]]|access-date=10. 1. 2024|archive-date=10. 1. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110204336/https://skupstina.ks.gov.ba/sites/skupstina.ks.gov.ba/files/Ustavkantona_0.pdf|url-status=dead}}</ref> | događaj5 = Uspostavljeni kantoni | događaj_datum5 = 12. juni 1996.<ref>{{Cite journal|last=Jurilj|first=Lana|date=30. 10. 2017|title=Država kao subjekt međunarodnog prava s posebnim osvrtom na Bosnu i Hercegovinu|url=https://hrcak.srce.hr/file/303059|journal=Mostariensia|edition=1|volume=21|pages=83-95|doi=10.47960/2831-0322|access-date=5. 1. 2024}}</ref> | događaj6 = | događaj_datum6 = <!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --> | površina = 1.276 | procenat_vode = | stanovnika = {{Gubitak}}413.593<ref name="RP 2013"/><br /> | stanovnika_godina = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | procjena = {{Rast}}419.543<ref name="FZS"/> | procjena_godina = 2022 | gustoća = 323,90 | bdp_ukupno = | bdp_godina = | bdp_per_capita = | bdp_nominalni_ukupno = | bdp_nominalni_godina = | bdp_nominalni_per_capita = | hdi = {{Gubitak}}0.782<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/BIH/?levels=1+4&years=2021&interpolation=0&extrapolation=0|title=Subnational HDI|date=28. 12. 2023|website=globaldatalab.org|publisher=GlobalDataLab|access-date=28. 12. 2023}}</ref> | hdi_godina = 2021 | hdi_nivo = <span style="color:#090;">visok</span> | gini = | gini_godina = | gini_nivo = | valuta = [[Konvertibilna marka]] ([[ISO 4217|BAM]]) | vremenska_zona = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+01:00|+1]] ([[Istočnoevropsko vrijeme|EET]]) | ljetno_računanje_vremena = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+02:00|+2]] ([[Istočnoevropsko ljetno vrijeme|EEST]]) | format_datuma = D. M. GGGG. ([[Nova era|NE]]) | najviša_tačka_ime = [[Treskavica]] | najviša_tačka_metara = 2086 | najveće_jezero_ime = | najveće_jezero_površina = | najveća_rijeka_ime = [[Miljacka]] | najveća_rijeka_dužina = 35,9 | vozacka_strana = desna | pozivni_broj = [[Spisak pozivnih brojeva u Bosni i Hercegovini#Federacija Bosne i Hercegovine|+387 33]] | iso_kod = [[ISO 3166-2:BA|BA-09]] {{Small|(do 27. novembra 2015)}} | internetski_nastavak = [[.ba]] | veb-sajt = }} '''Kanton Sarajevo''' ('''KS''') jedan je od deset kantona [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina]]. Sastoji se od [[Sarajevo|Grada Sarajeva]] i pet susjednih općina. Kanton Sarajevo graniči na sjeveru i sjeverozapadu sa [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskim kantonom]], sa [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskim kantonom]] na zapadu, sa [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskim]] kantonom na jugu i jugozapadu, dok sa istoka graniči sa [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskom kantonom]] i [[Republika Srpska|Republikom Srpskom]]. Sa 413.593<ref name="Popis_2013"/> stanovnika ([[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popis 2013]]) Kanton Sarajevo je nakon [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskog kantona]] drugi najnaseljeniji kanton u Federaciji Bosne i Hercegovine, dok je sa 1.276,9&nbsp;km² površine sedmi najveći kanton u Federaciji Bosne i Hercegovine, što čini 4,89% površine [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. == Geografija == Sarajevski kanton smješten je u Sarajevskoj kotlini, koja se od istoka prema zapadu pruža u [[Sarajevsko polje|Sarajevskom polju]], na čijoj nizini se nalaze centralni dijelovi Sarajeva, dok se sarajevska predgrađa i [[Vogošća]] nalaze na padinama okolnih brijegova i brda. Kroz Sarajevo od istoka prema zapadu teče rijeka [[Miljacka]], dok u zapadnom dijelu Sarajevskog polja, u [[Ilidža|Ilidži]], potiče rijeka [[Bosna (rijeka)|Bosna]], na čijem izvorištu se nalazi i [[Vrelo Bosne|park prirode - Vrelo Bosne]]. Kroz Kanton Sarajevo teku rijeke [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]], [[Zujevina]], [[Ljubina]], [[Misoča]] i [[Stavnja]]. Glavni grad kantona, Sarajevo, okruženo je planinama [[Igman]], [[Bjelašnica]], [[Trebević]], [[Jahorina]] i [[Treskavica]], od kojih se prve tri nalaze u Kantonu Sarajevo, a vrh Treskavice sa 2086&nbsp;metara je najveća planina u Kantonu Sarajevo.<ref>{{Cite web|url=http://portal.skola.ba/start/GeografijaKantonaSarajevo/tabid/208/Default.aspx|title=Geografija Kantona Sarajevo|last=Sarajevo|first=Zvanicni portal osnovnog i srednjeg obrazovanja Kantona|website=portal.skola.ba|language=en-US|access-date=26. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902120144/http://portal.skola.ba/start/GeografijaKantonaSarajevo/tabid/208/Default.aspx|archive-date=2 Septembar 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://portal.skola.ba/start/RijekejezeraizvoriKantonaSarajevo/tabid/213/Default.aspx|title=Rijeke, jezera, izvori Kantona Sarajevo|last=Sarajevo|first=Zvanicni portal osnovnog i srednjeg obrazovanja Kantona|website=portal.skola.ba|language=en-US|access-date=26. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701143424/http://portal.skola.ba/start/RijekejezeraizvoriKantonaSarajevo/tabid/213/Default.aspx|archive-date=1 Juli 2015|url-status=dead}}</ref> == Historija == {{Također pogledajte|Historija Sarajeva}} Prije početka rata područje Kantona Sarajevo pripadalo je gradu Sarajevo, zajedno s nekim naseljima koja danas kao dio [[Istočno Sarajevo|Istočnog Sarajeva]] pripadaju Republici Srpskoj. Historija Kantona Sarajevo počinje 18. marta 1994, potpisivanjem [[Vašingtonski sporazum|Vašingtonskog sporazuma]]. Kanton Sarajevo je 1999. dobio svoju zastavu i grb, koji je vertikalno razdijeljen na tamnoplavu i bordo-crvenu polovicu, s devet osmerokrakih zlatnih zvijezda koje predstavljaju općine u kantonu, te s bijelom rozetom koja je sastavljena od ukrasa sa [[Sarajevska katedrala|sarajevske katedrale]] i [[zvekir]]a sa [[Svrzina kuća|Svrzine kuće]]. Zastava je ostala bijela podloga s navedenim grbom u sredini. Propisana je i vertikalna zastava. Osim Bosne i Hercegovine, Sarajevo je sjedište [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vlade Federacije Bosne i Hercegovine]] i većine ministarstava Federacije Bosne i Hercegovine. Većina državnih institucija i preduzeća svoje sjedište ima u Sarajevu. == Politika i administracija == Kanton Sarajevo je administrativno jedan od [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|deset kantona Federacije Bosne i Hercegovine]], koji je jedan od dva [[Upravna jedinica|entiteta]] Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite web|url=https://propisi.ks.gov.ba/sites/propisi.ks.gov.ba/files/ustavkantona_0.pdf|title=Ustav Kantona Sarajevo|last=|first=|date=11. 3. 1996|website=ks.gov.ba|publisher=Vlada Kantona Sarajevo|access-date=28. 11. 2017}}</ref> Kanton Sarajevo ima vlastitu [[Zakonodavna vlast|zakonodavnu]], [[Izvršna vlast|izvršnu]] i [[Sudska vlast|sudsku vlast]]. Kao i svaki od kantona u FBiH, Kanton Sarajevo posjeduje vlastiti [[ustav]], [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinu]], vladu, [[Zastave kantona Federacije Bosne i Hercegovine|simbole]], te mu pripadaju niz isključivih nadležnosti ([[Ministarstva unutrašnjih poslova po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine|policija]], [[Ministarstvo za obrazovanje, nauku i mlade Kantona Sarajevo|obrazovanje]], korištenje prirodnih resursa, [[Ministarstvo prostornog uređenja, građenja i zaštite okoliša Kantona Sarajevo|prostorna i stambena politika]], [[Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|kultura]]), dok su neke nadležnosti podijeljene između kantonalne i federalne vlasti ([[Ministarstva zdravstva po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine|zdravstvo]], [[Ministarstvo za rad, socijalnu politiku, raseljena lica i izbjeglice Kantona Sarajevo|socijalna zaštita]], [[Ministarstva saobraćaja po kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine|saobraćaj]]).<ref>{{cite news|url=|title=Zakon o federalnim jedinicama (kantonima), Službene novine Federacije Bosne i Hercegovine, br. 9/96.|last=|first=|date=|work=|via=}}</ref> Građani Kantona Sarajevo svake četiri godine na [[Izbori u Bosni i Hercegovini|općim izborima]] glasaju za ukupno 35 zastupnika u [[Skupština Kantona Sarajevo|Skupštini Kantona Sarajevo]]. Na osnovu [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|općih izbora 2022.]] trenutnu vladu Kantona Sarajeva sačinjava koalicija četiri stranke ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine]], [[Narod i pravda]], [[Naša stranka]], [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]]), dok je trenutni premijer [[Nihad Uk]] (Naša stranka).<ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/imenovana-nova-vlada-kantona-sarajevo-pod-vodstvom-premijera-nihada-uka/230324036|title=Imenovana nova Vlada Kantona Sarajevo pod vodstvom premijera Nihada Uka|website=Klix.ba|language=bs-BA|access-date=24. 3. 2023}}</ref> Na lokalnom nivou građani Kantona Sarajevo glasaju svake četiri godine na lokalnim izborima za lokalnu vlast u 9 općina. Četiri od te općine (''Centar, Novi Grad, Novo Sarajevo i Stari Grad)'' čine grad Sarajevo, čiji se gradonačelnik bira od strane [[Gradsko vijeće Sarajeva|gradskog vijeća]] sa 28 vijećnika, od kojih su po sedam birani od strane gradskih općina. Kanton Sarajevo broji ukupno devet općina, odnosno grada Sarajeva i pet zasebnih općina.<ref>{{cite web|url=https://gradskovijece.sarajevo.ba/gradsko-vijece/|title=Gradsko vijeće {{!}} Gradsko vijeće Grada Sarajeva|website=gradskovijece.sarajevo.ba|access-date=27. 11. 2017}}</ref> [[Datoteka:KantonSarajevoMunicipalities.png|mini|'''1''' Centar '''2''' Hadžići '''3''' Ilidža '''4''' Ilijaš '''5''' Novi Grad '''6''' Novo Sarajevo '''7''' Stari Grad '''8''' Trnovo '''9''' Vogošća]] {| class="wikitable" !Općina !Broj naselja !Broj stanovnika (2013) !Gustoća (km²) !Površina (km²) |- |[[Centar (Sarajevo)|Centar]] |6 |55.181 |1.672,2 |33,00 |- |[[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] |3 |118.553 |2.511,7 |47,20 |- |[[Novo Sarajevo]] |3 |64.814 |6.546,9 |9,90 |- |[[Stari Grad (Sarajevo)|Stari Grad]] |8 |36.976 |719,4 |51,40 |- |'''[[Sarajevo|Grad Sarajevo]]''' |'''20''' |'''275.524''' |'''1.944''' |'''141,5''' |- |[[Hadžići]] |62 |23.891 |87,4 |273,30 |- |[[Ilidža]] |12 |66.730 |465,3 |143,40 |- |[[Ilijaš]] |74 |19.603 |63,5 |308,60 |- |[[Trnovo (Federacija Bosne i Hercegovine)|Trnovo]] |55 |1.502 |4,4 |338,40 |- |[[Vogošća]] |21 |26.343 |367,4 |71,70 |- |'''Kanton Sarajevo''' |'''244''' |'''413.593''' |'''323,9''' |'''1.276,9''' |} == Stanovništvo == [[Datoteka:Sarajevo City Panorama.JPG|mini|[[Sarajevo]], glavni grad kantona.]] === Demografija === Kanton Sarajevo prema [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisu iz 2013.]] godine ima 438.443 stanovnika, prvi u Federaciji Bosne i Hercegovine. [[Trnovo]] i [[Ilijaš]] (gornji Ilijaš) odlikuje planinsko-brdsko područje, čime su te dvije općine rijetko naseljena područja. [[Hadžići]] su srednje naseljena općina, dok ostatak kantona čine gradska područja, koje se smatraju najgušće naseljenim općinama u Bosni i Hercegovini. [[Datoteka:Sarajevo Panorama 2011-09-25.jpg|mini|Sjedište [[Elektroprivreda Bosne i Hercegovine|Elektroprivrede Bosne i Hercegovine]] u Sarajevu]]2016. godine učešće osoba starijih od 64 godine u ukupnom broju stanovnika Kantona Sarajevo iznosi 11,6%, dok učešće osoba između 0-14 godina iznosi 18,2%.<ref>{{Cite web|url=http://zpr.ks.gov.ba/sites/zpr.ks.gov.ba/files/demografska_analiza_fbih_po_kantonima_2015.pdf|title=Demografska analiza FBiH po kantonima|last=|first=|date=Februar 2017|website=|publisher=Zavod za planiranje razvoja Kantona Sarajevo|access-date=1. 12. 2017|archive-date=19. 8. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819094958/http://zpr.ks.gov.ba/sites/zpr.ks.gov.ba/files/demografska_analiza_fbih_po_kantonima_2015.pdf|url-status=dead}}</ref> {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Sarajevo | vrsta_naseljenog_mjesta = Kanton | admin_godina = 2013 | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.|work=fzs.ba |access-date= 5. 12. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 413593 | g2013_bosnjaci = 346575 | g2013_srbi = 13300 | g2013_hrvati = 17520 | g2013_bosanci = 12835 | g2013_romi = 1775 | g2013_muslimani = 1709 | g2013_bosanciihercegovci = 5989 | g2013_albanci = 898 | g2013_jugosloveni = 370 | g2013_ukrajinci = 30 | g2013_crnogorci = 382 | g2013_turci = 887 | g2013_slovenci = 149 | g2013_pravoslavci = 54 | g2013_makedonci = 137 | g2013_nisu_izjasnili = 7250 | g2013_nepoznato = 873 | g1991_ukupno = 510233 | g1991_muslimani = 254713 | g1991_srbi = 145793 | g1991_hrvati = 34744 | g1991_jugosloveni = 56074 }} == Privreda i infrastruktura == === Privreda === Sarajevski kanton privredno je najrazvijeniji dio Bosne i Hercegovine, koji generira preko 37% njenog BDP-a. Za vrijeme SFRJ Sarajevo je sa 133% jugoslavenskog BDP-a bilo među najrazvijenim gradovima Jugoslavije. Najjače privredne grane tadašnjeg glavnog grada [[Socijalistička republika Bosna i Hercegovina|SR Bosne i Hercegovine]] bile su [[Automobilska industrija|automobilska]] ([[Volkswagen Sarajevo|Tvornica automobila Sarajevo]]), [[Metalna industrija|metaloprerađivačka]] ([[UNIS]]), [[Građevinarstvo|građevinska]] ([[Hidrogradnja]] i [[Energoinvest]]), te vojna industrija ([[Zrak Sarajevo|Zrak]] i [[Pretis]]). Većina tih preduzeća su nakon ratnih dešavanja u BiH i poslijeratne transformacije privrede ugašena ili posluju u smanjenjom kapacitetu.[[Datoteka:Sarajevo Zmaja-od-Bosne 2011-10-15 (3).jpg|mini|[[Magistralni put M18]] kroz [[Sarajevo]], također poznat kao ''Ulica [[Zmaj od Bosne (ulica)|Zmaja od Bosne]]'']] Nakon kraja rata u Bosni i Hercegovni, uslijedio je jak ekonomski rast i etabliranje novih privrednih grana, tako da je najjača privredna grana tertialni (uslužni) sektor, u kojem su najjače grane turizam i trgovina. Kanton Sarajevo je veliki industrijski centar, te su glavne industrijske grane [[prehrambena industrija]], proizvodnja [[duhan]]a, automobilska industrija te proizvodnja [[namještaj]]a. Kao glavni grad Bosne i Hercegovine, Sarajevo profitira kao sjedište najvećih državnih i privatnih preduzeća u BiH, kao što su [[Elektroprivreda Bosne i Hercegovine]], [[BH Telecom]], [[Prevent grupacija|Prevent BH]], [[Fabrika duhana Sarajevo]] i [[Bosnalijek]]. Sarajevo je sjedište [[Centralna banka Bosne i Hercegovine|Centralne banke Bosne i Hercegovine]] i [[Sarajevska berza|Sarajevske berze]]. Hadžići, Vogošća i Ilijaš su industrijsko orijentirane općine, a grad Sarajevo ima nizak udio industrije u ukupnoj privredi grada. Ta razlika se vidi i u stopi nezaposlenosti, koja za Kanton iznosi 22,76%. Međutim, ima velikih razlika među općinama. Tako stopa nezaposlenosti u Novom Sarajevu iznosi 18,17%, dok u Ilijašu iznosi 33,35%, a u Trnovu 69,64%.<ref>{{cite news|url=https://www.faktor.ba/vijest/sarajevo-nekada-bilo-industrijski-centar-sta-je-ostalo-od-industrijskih-zona-u-ks-202744|title=Sarajevo nekada bilo industrijski centar: Šta je ostalo od industrijskih zona u KS|last=Faktor.ba|language=en|access-date=1. 12. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://szks.ba/wp-content/uploads/2017/11/Bilten%20Oktobar%202017.pdf|title=Zapošljavanje i nezaposlenost na području Kantona Sarajevo oktobar/listopad 2017. godine|last=|first=|date=|website=szks.ba|publisher=Zavod za zapošljavanje Kantona Sarajevo|access-date=1. 12. 2017}}</ref> U Kantonu Sarajevo prosječna plata iznosi 1.036&nbsp;KM (2014), koja je najveća među kantonima u Federaciji Bosne i Hercegovine. Najveća prosječna plata u Kantonu Sarajevo je sarajevskoj općini [[Centar (Sarajevo)|Centar]] (1.230&nbsp;KM) te je ujedno i najveća među općinama u cijeloj Bosni i Hercegovini. Najniže mjesto po visini prosječne plate u kantonu zauzima Ilijaš sa 683&nbsp;KM.{{Izvor}} === Infrastruktura === ==== Saobraćajna infrastruktura ==== ===== Putevi ===== Kroz Sarajevski Kanton prolaze sljedeći [[Magistralni put|magistralni]] i [[autoput]]evi:<ref>{{Cite web|url=https://www.wegenwiki.nl/M5_(Bosni%C3%AB-Herzegovina)|title=M5 (Bosnië-Herzegovina) - Wegenwiki|website=www.wegenwiki.nl|language=nl|access-date=3. 12. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wegenwiki.nl/M18_(Bosni%C3%AB-Herzegovina)|title=M18 (Bosnië-Herzegovina) - Wegenwiki|website=www.wegenwiki.nl|language=nl|access-date=3. 12. 2017}}</ref><ref name="wegenwiki.nl">{{Cite web|url=https://www.wegenwiki.nl/M17_(Bosni%C3%AB-Herzegovina)|title=M17 (Bosnië-Herzegovina) - Wegenwiki|website=www.wegenwiki.nl|language=nl|access-date=3. 12. 2017}}</ref><ref name="wegenwiki.nl"/> * Sa juga na sjever: [[Autoput A1 (Bosna i Hercegovina)|Autoput A1]] ([[Bijača]]-[[Svilaj]]), te magistralni putevi [[Magistralni put M18|M18]] ([[Bijeljina]]-[[Foča]]) i [[Magistralni put M17|M17]] ([[Bosanski Šamac]]-[[Čapljina]]) * Sa zapada na istok: [[Magistralni put M5]] ([[Bihać]]-Foča) Osim toga, Sarajevo posjeduje i [[Sarajevska zaobilaznica|zaobilaznicu]] dugu 11 kilometara, koja direktno povezuje grad s autoputem A1 i time rasterećuje gradsku gužvu. Dužina magistralnih puteva u Kantonu Sarajevo iznosi 151&nbsp;km, dok dužina autoputeva iznosi oko 55&nbsp;km.<ref>{{Cite news|url=http://jpdcfbh.ba/bs/aktivnosti/mreza-magistralnih-cesta/37|title=Mreža Magistralnih Cesta u FBiH|newspaper=BIHAMK.BA|language=bs|access-date=2. 12. 2017}}</ref> ===== Željeznica ===== [[Datoteka:SarajevoFlughafen-SA.jpg|mini|[[Međunarodni aerodrom Sarajevo|Sarajevski aerodrom]]]] Sarajevo je sjedište [[Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine|Željeznica Federacije Bosne i Hercegovine]]. Centar željezničkog prometa u KS-u je Sarajevo, sa čije željezniče stanice postoje veze sa svim glavnim željezničkim linijama u BiH. Sarajevo je početak odnosno kraj željezničkih [[pruga Sarajevo-Ploče]] i [[Pruga Šamac-Sarajevo|Sarajevo-Bosanski Šamac]], preko kojih sve općine Kantona Sarajevo, osim Trnova, imaju priključak na željeznički saobraćaj. U KS-u postoji ukupno 19 željezničkih stanica i stajališta, od kojih dvije imaju priključak na mrežu brzih vozova ([[Podlugovi]] i Sarajevo). Ukupna dužina željezničkih pruga u Kantonu Sarajevo iznosi oko 70 kilometara. ===== Aviopromet ===== [[Međunarodni aerodrom Sarajevo]] (SJJ), smješten u naselju [[Butmir]], je najprometniji [[Spisak aerodroma u Bosni i Hercegovini|aerodrom u Bosni i Hercegovini]], sa ukupno 838.966 putnika u 2016. godini.<ref>{{Cite web|url=http://www.sarajevo-airport.ba/statistika/statistika_arhiva.pdf?rnd=123123|title=Statistika arhiva|last=|first=|date=|website=sarajevo-airport.ba|publisher=Međunarodni aerodrom Sarajevo|access-date=3. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006070631/http://sarajevo-airport.ba/statistika/statistika_arhiva.pdf?rnd=123123|archive-date=6 Oktobar 2017|url-status=dead}}</ref> ==== Javni prijevoz ==== Centar javnog prijevoza KS-a je Sarajevo. Sa sarajevske autobuske stanice postoje linije u sve veće gradove Bosne i Hercegovine, te u brojne [[Evropa|evropske]] gradove. Sa oko 500 do 800 odlazaka i dolazaka, autobuska stanica Sarajevo je najznačajnija u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite news|url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/teme/autobuska-stanica-krpljenje-postojeceg-ili-gradnja-novog-objekta/264158|title=Autobuska stanica: Krpljenje postojećeg ili gradnja novog objekta|newspaper=Radio Sarajevo|access-date=3. 12. 2017}}</ref> [[Datoteka:Sarajevo Stadler Tango NF3 009 May2024 (cropped).JPG|mini|[[Sarajevski tramvaji|Tramvaj u Sarajevu]]]] Željeznička stanica Sarajevo je najveća željeznička stanica u Bosni i Hercegovini. Iz Sarajeva postoji priključak na sve linije brzih vozova do Banje Luke i Mostara, a planirano je i ponovljeno uspostvljanje brze linije Sarajevo-Bihać (stanje 03.12.2017). U Kantonu postoje lokalne linije do [[Zenica|Zenice]], te brze linije do Banje Luke, Mostara i [[Doboj]]a, odakle je moguće presjedanja u voz Doboj-[[Tuzla]]. Većina prigradskog i gradskog prijevoza u Kantonu Sarajevo obavljen je od strane preduzeća ''[[Centrotrans]]'' i ''[[GRAS Sarajevo]].'' GRAS je i vlasnik [[Sarajevski tramvaji|tramvajske]] i [[Sarajevski trolejbusi|trolejbuske mreže]] grada Sarajeva, koji čine srce javnog prijevoza grada. Sarajevo je jedini grad u Bosni i Hercegovini koji ima svoj tramvajski i trolejbuski sistem. U Kantonu Sarajevo postoji ukupno šest tramvajskih, šest trolejbuskih, 55 autobuskih, 44 minibuskih i jedna linija [[kosi lift]]a. Ukupno postoji 112 linija javnog gradskog i prigradskog prijevoza sa ukupnom dužinom od 2.267,28 kilometara. Osim toga, do 1992. godine postojala je i [[trebevićka žičara]] dužine 2,06 kilometara, koja je tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Heregovini]] potpuno uništena. Nova žičara, koja povezuje Sarajevo sa [[Trebević]]em, otvorena je 2018. godine. Osim prigradskog prijevoza, u okviru ''Prigradskog saobraćaja Sarajeva,'' postoje i brojne međukantonalne linije.<ref>{{Cite web|url=https://ms.ks.gov.ba/sites/ms.ks.gov.ba/files/01042014%20Muamer%20Kukan_mreza%20linija.pdf|title=Mreža linija javnog prijevoza putnika u Kantonu Sarajevo|last=|first=|date=|website=ms.kov.gov.ba|publisher=Komisija za izradu prijedloga mreže linija javnog prijevoza putnika u Kantonu Sarajevo|access-date=3. 12. 2017|archive-date=1. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501050624/http://ms.ks.gov.ba/sites/ms.ks.gov.ba/files/01042014%20Muamer%20Kukan_mreza%20linija.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.radiosarajevo.ba/vijesti/lokalne-teme/skaka-na-trebevic-bi-se-moglo-zicarom-vec-po-cijeni-od-5-km/280799|title=Skaka: Na Trebević bi se moglo žičarom već po cijeni od 5 KM|newspaper=Radio Sarajevo|access-date=3. 12. 2017}}</ref> ==== Obrazovanje ==== U Kantonu Sarajevo je u 2016/2017. godini bilo 90 osnovnih i 3 škole za djecu sa potrebnim potrebama te 39 srednjih škola.<ref name="fzs">{{cite web|title=Kanton Sarajevo u brojkama|url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2017/07/Kanton-Sarajevo-u-brojkama.pdf|website=fzs.ba|publisher=Federalni zavod za statistiku|access-date=12. 3. 2018}}</ref> U istoj školskoj godini nastavu je pohađalo 36.490 osnovaca, 299 djece sa potrebnim potrebama i 15.374 srednjoškolaca.<ref name="fzs"/> Također u Kantonu djeluje i [[Univerzitet u Sarajevu]], najstariji i sa 38 visokoškolskih ustanova i 32.214 (2016/2017)<ref name="fzs"/> studenata najveći univerzitet u Bosni i Hercegovini. Osim toga, u KS-u postoji još šest privatnih univerziteta te brojne druge privatne škole.<ref>{{Cite web|url=http://www.skolegijum.ba/static/biblioteka/5460f77f3a0fc_04ListasrednjihskolauBiH.pdf|title=Spisak srednjih škola u Bosni i Hercegovini|last=|first=|date=|website=skolegijum.ba|publisher=skolegijum.ba|access-date=4. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170502075937/http://skolegijum.ba/static/biblioteka/5460f77f3a0fc_04ListasrednjihskolauBiH.pdf|archive-date=2 Maj 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.skolegijum.ba/static/biblioteka/5460f77236eb1_03ListaosnovnihskolauBiH.pdf|title=Spisak osnovnih škola u Bosni i Hercegovini|last=|first=|date=|website=skolegijum.ba|publisher=skolegijum.ba|access-date=4. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170502135734/http://skolegijum.ba/static/biblioteka/5460f77236eb1_03ListaosnovnihskolauBiH.pdf|archive-date=2 Maj 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://old.unsa.ba/s/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=13&Itemid=43|title=Univerzitet u Sarajevu - O Univerzitetu|website=old.unsa.ba|access-date=4. 12. 2017|archive-date=20. 7. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230720075235/http://old.unsa.ba/s/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=13&Itemid=43|url-status=dead}}</ref> ==== Zdravstvena infrastruktura ==== Glavna kantonalna bolnica u Kantonu je Univerzitetski klinički centar Sarajevo (KCUS) i najveća bolnička ustanova Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=http://www.ukcs.ba/historija_kcus|title=Historija UKCS-a|website=www.ukcs.ba|access-date=4. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117070746/http://www.ukcs.ba/historija_kcus|archive-date=17 Novembar 2017|url-status=dead}}</ref> == Politika == [[Datoteka:Sarajevo Kosevo-Creek 2011-10-31.jpg|mini|Zgrada vlade Kantona Sarajevo]] === Kantonalna skupština === [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštinu kantona]] na osnovu [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - kantonalne skupštine Federacije Bosne i Hercegovine|Općih izbora u BiH 2022.]] sačinjava 35 zastupnika.<ref name="B">[https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&langId=1#/7/209/0/0/0 Konačni rezultati Općih izbora u BiH 2022 – kantonalne skupštine]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left; font-size: 90%; width:56%;" ! colspan="2" |Stranka !Broj glasova !% !Ukupan broj mandata |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Stranka demokratske akcije]] |39.208 |18,26 |7 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Narod i pravda]] |39.146 |18,23 |7 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]] |33.816 |15,75 |6 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|SzBiH|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]] |27.617 |12,86 |5 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Naša stranka]] |25.382 |11,82 |5 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Demokratska fronta]]–[[Građanski savez Bosne i Hercegovine|Građanski savez]] |19.488 |9,07 |4 |- align="center" | style="background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};" | | align="left" |[[Za nove generacije]] |8.194 |3,82 |1 |- ! colspan="2" |Ukupno: ! colspan="2" |192.851 !35 |} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Sarajevo Canton}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * {{službeni sajt|http://www.ks.gov.ba}} Vlade kantona Sarajevo {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Kanton Sarajevo}} [[Kategorija:Kanton Sarajevo|*]] [[Kategorija:Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|Sarajevo]] p9phzyk5v2r9tpslzcb40gdmfnduz42 0 8567 3848810 3847677 2026-05-23T17:45:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848810 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}}Godina 1445 (MCDXLV) bila je uobičajena godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru. == Događaji == {{Proširiti sekciju}} 1. januar – U sjevernoj Indiji, Ala-ud-Din Alam Šah postaje novi sultan Delhija nakon smrti svog oca, Muhameda Šaha IV.<ref>{{Cite book|last=Jackson|first=Peter|title=The Delhi Sultanate: a political and military history|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54329-3|edition=Reprint|series=Cambridge studies in Islamic civilization|location=Cambridge}}</ref> 13. januar – Kralj Engleske Henrik VI saziva engleski parlament prvi put nakon skoro tri godine, naređujući lordovima i članovima Donjeg doma da se okupe u Westminsteru 25. februara. == 1445. u temama == {{Proširiti sekciju}} == [[Porođaj|Rođeni]] == {{Proširiti sekciju}} == [[Smrt|Umrli]] == {{Proširiti sekciju}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Cite web|url=http://www.ag.ch/staatsarchiv/de/pub/fokus/habsburger_gedenkjahr/frauen.php|title=Frauen mit Wirkung|website=www.ag.ch|language=de|access-date=2026-05-19|archive-date=13. 10. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013115637/http://www.ag.ch/staatsarchiv/de/pub/fokus/habsburger_gedenkjahr/frauen.php|url-status=dead}} * {{Cite book|last=Miklosich|first=Franz|url=http://archive.org/details/monumentaserbica00mikluoft|title=Monumenta Serbica spectantia historiam Serbiae, Bosnae, Ragusii|date=1858|publisher=Viennae Braumüller|others=Robarts - University of Toronto}} {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1445|1445.}} 1rzvljxgkoxn5lub5kqfs5eb5jz4hrd 0 9083 3848798 3823044 2026-05-23T14:41:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848798 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Žepče | drugo_ime = | službeno_ime = Općina Žepče | naselje_vrsta = Općina i naseljeno mjesto | slika = Zepce 007.jpg | slika_veličina = | slika_alt = | slika_opis = Žepče | slika_zastava = Flag of Zepce.svg | zastava_alt = | slika_grb = Coat of Arms of Zepce.svg | grb_alt = | etimologija = | nadimak = | moto = | slika_karta = BiH municipality location Žepče.svg | karta_alt = | karta_opis = Općina Žepče u Bosni i Hercegovini | koordinate = {{coord|44|25|26.2|N|18|02|11.4|E|type:city|display=inline,title}} | entitet = [[Federacija Bosne i Hercegovine]] | kanton = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]] | osnovan = | osnivač = | sjedište = | načelnik = Mato Zovko<ref name="Izbori_2016">{{Cite web |url=http://www.izbori.ba/rezultati_izbora_2016/?resId=13&langId=1#/8/75/0 |title=Rezultati lokalnih izbora 2016. za načelnika za općinu Žepče |work=izbori.ba |access-date= 23. 11. 2016}}</ref> | načelnik_stranka = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ]] | površina_naselja = 6.72 | površina_općine = 283.53 | površina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | površina_bilješka = | nadmorska_visina = | visina_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | najveća_visina = | najveća_visina_vrh = | najmanja_visina = | najmanja_visina_vrh = | stanovništvo_datum = [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|2013]] | stanovništvo_fusnote = <!-- <ref> </ref> --> | stanovništvo_naselje = 5460 | stanovništvo_naselje_izvor = | stanovništvo_općina = 30219 | stanovništvo_općina_izvor = | stanovništvo_demonim = | poštanski_broj = 72 230 | pozivni_broj = (+387) 32 | matični_broj_naselja = 163970<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=24. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_općine = 11207 | veb-sajt = {{URL|http://www.opcina-zepce.com/}} | fusnote = }} '''Žepče''' je [[naseljeno mjesto]] i središte istoimene općine u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]]. Općina Žepče je smješten u centralnoj [[Bosna i Hercegovina|Bosni]], na cesti [[Magistralni put M17|M-17]] između [[Zenica|Zenice]] i [[Doboj]]a. == Historija == Zbog položaja u dolini [[Bosna (rijeka)|Bosne]], na važnom komunikacijskom pravcu između srednje i sjeverne Bosne, Žepče je kroz više stoljeća imalo saobraćajni, upravni i vojni značaj.<ref name="Vatikan">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1843117/%C5%BDep%C4%8De_u_Vatikanskim_arhivima|title=Žepče u Vatikanskim arhivima|website=Academia.edu|access-date=18. 3. 2026}}</ref><ref name="Kres1953">{{cite web|url=https://fmks.gov.ba/download/zzs/1953/1-1953.pdf|title=Stari bosanski gradovi|year=1953|website=Naše starine|publisher=Zavod za zaštitu spomenika kulture NR BiH / Federalno ministarstvo kulture i sporta|access-date=18. 3. 2026|author=Hamdija Kreševljaković}}</ref> === Srednji vijek i prvi spomen === Ime Žepča u pisanim izvorima javlja se 1458. godine, a taj se spomen u historiografiji uzima kao najstarija pouzdana potvrda naselja.<ref name="Vatikan" /><ref name="Kres1953" /> Za ranu fazu razvoja nema dovoljno sigurnih podataka da bi se s punom izvjesnošću rekonstruirao izgled naselja ili eventualnog utvrđenog mjesta na prostoru kasnijeg grada.<ref name="Kres1953" /> === Osmanski period === Pod [[Osmansko Carstvo|osmanskom vlašću]] Žepče se razvilo kao jedno od gradskih naselja šireg tešanjskog područja. Navodi se da je Žepče bilo među četiri već formirana i razvijena gradska naselja na tom prostoru, uz [[Tešanj]], [[Doboj]] i [[Maglaj]].<ref name="Husic2018">{{cite web|url=https://bastina.anubih.ba/server/api/core/bitstreams/ddfbdfd7-21ef-4a84-a758-13c128d4c368/content|title=O organizaciji i načinu funkcioniranja sudske vlasti u kadiluku Tešanj u drugoj polovini 18. stoljeća|year=2018|website=Godišnjak Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH-47.110|access-date=18. 3. 2026|author=Aladin Husić}}</ref> U pravosudnom smislu funkcioniralo je kao ispostava unutar kadiluka [[Tešanj]], s naibom kao kadijinim zastupnikom.<ref name="Husic2018" /> Prema Kreševljakoviću, Žepče se prvi put spominje 1458, dok se prva sigurna vijest o utvrđenom gradu odnosi na 1697. godinu. Tada je grad bio opasan palisadama i jarkom, a u pohodu [[Eugen Savojski|Eugena Savojskog]] iste godine spaljen je i razoren.<ref name="Kres1953" /> U [[18. stoljeće|18. stoljeću]] Žepče je bilo obnovljeno i nanovo utvrđeno; uz lijevu obalu Bosne postojao je kameni grad pravokutne osnove s kulom. Oko 1750. godine posadu su činila 107 vojnika i četiri age, dok su 1833. u tvrđavi zabilježena dva topa.<ref name="Kres1953" /> Iako je 1838. ubrojeno među utvrde predviđene za napuštanje, vojna prisutnost u Žepču održala se sve do 1878. godine.<ref name="Kres1953" /> Za demografsku sliku kasnog osmanskog razdoblja važan je popis iz 1850. godine. Navodi se da su u okviru popisa zabilježeni Odmut i Čaršija, pri čemu se za Čaršiju izričito napominje da je riječ o današnjem Žepču.<ref name="Kadric2024">{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/385250124_Proucavanje_demografske_skice_i_toponimijsko-antroponimijskih_osobitosti_osmanskog_popisa_stanovnistva_kadiluka_Zenica_1850_godine|title=Proučavanje demografske skice i toponimijsko-antroponimijskih osobitosti osmanskog popisa stanovništva kadiluka Zenica 1850. godine|year=2024|website=ResearchGate|doi=10.65368/SAZNANJE202401046|access-date=18. 3. 2026|author=Adnan Kadrić}}</ref> === Austrougarsko razdoblje === Kraj osmanske uprave u Žepču vezan je za 1878. godinu, kada prestaje i vojna funkcija stare utvrde. Kreševljaković navodi da je grad-utvrda porušen 1891. godine.<ref name="Kres1953" /> === Rat u Bosni i Hercegovini === Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] Žepče je imalo važno operativno mjesto na spoju pravaca prema [[Zavidovići]]ma, [[Maglaj]]u, [[Zenica|Zenici]] i [[Tešanj]]u. U prvoj polovini 1993. Žepče je mjesecima predstavljalo neobičan primjer hrvatsko-bošnjačke koegzistencije: u gradu su paralelno djelovale hrvatske i bošnjačke lokalne strukture, a čak su i školske zgrade korištene odvojeno, po smjenama.<ref name="Battlegrounds1993">{{cite book|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995|publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|year=2002|volume=I|pages=196–197}}</ref> Otvoreni [[Hrvatsko-bošnjački sukob|sukob HVO-a i ARBiH]] u Žepču izbio je krajem juna 1993. godine i brzo se proširio na šire područje Žepča, Zavidovića i Maglaja.<ref name="Battlegrounds1993" /> Sudska građa [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ-a]] bilježi dokumente koji se odnose na operacije planirane za 24. juni 1993. u Žepču, uključujući naređenja upućena jedinicama povezanim sa ''Zelenim beretkama'' i 7. muslimanskom brigadom.<ref name="ICTYPrlic">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/trans/en/070626ED.htm|title=Prlić et al., transcript, 26 June 2007|website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|access-date=18. 3. 2026}}</ref> U presudnoj i pratećoj dokumentaciji MKSJ-a Žepče se pojavljuje i u vezi sa slomom lokalne odbrane ARBiH, predajom dijela komande i kasnijim pritvaranjem dijela civila i vojnih lica.<ref name="ICTYKordic">{{cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/|title=Kordić i Čerkez – presuda|website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|access-date=18. 3. 2026}}</ref> Do početka jula 1993, uz pomoć [[Vojska Republike Srpske|VRS-a]], HVO stekao gotovo potpunu kontrolu nad Žepčem, čime je presječen mogući pravac pojačanja ARBiH iz Zenice i dodatno pogoršan položaj bošnjačkih snaga u Maglaju i tešanjskom području.<ref name="Battlegrounds1993" /> Šire područje žepačke enklave ostalo je vojno važno i tokom 1994. godine, kada su se na rubovima tog prostora i dalje povremeno vodile borbe manjeg intenziteta između HVO-a i ARBiH.<ref>{{cite book|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995|publisher=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|year=2002|volume=I|pages=232}}</ref> === Kulturno-historijsko naslijeđe === Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine uvrstila je među spomenike s područja Žepča Trzansku (Alibegovu) džamiju sa haremom, kao mjesto i ostatke graditeljske cjeline.<ref name="KONS">{{cite web|url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/3069?page=28&return=|title=Trzanska džamija (Alibegova džamija) sa haremom, mjesto i ostaci graditeljske cjeline, Žepče|website=Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|access-date=18. 3. 2026}}{{Mrtav link}}</ref> == Geografija == [[Datoteka:Zepce 002.jpg|lijevo|mini|220x220piksel|Ulica u Žepču, u pozadini dva [[Munara|minareta]] Ferhat-pašine džamije (2009)]] Kroz Žepče prolazi magistralni put [[Sarajevo]] - [[Zenica]] - [[Doboj]] - [[Brod]] - [[Slavonski Brod]], te [[Pruga Sarajevo - Ploče|željeznička pruga]] [[Ploče]] - [[Sarajevo]] - [[Zenica]] - [[Doboj]] - [[Modriča]] - [[Šamac]]. Žepče se nalazi između 18° 2’ geografske dužine i 44° 25’ geografske širine, te na 219 m nadmorske visine. Općina Žepče broji 30.219 stanovnika i ima 600 privrednih subjekata. Kroz grad protiče rijeka [[Bosna (rijeka)|Bosna]]. Žepče se nalazi u dolini, a okružen je planinama koje su pogodne za planinarenje i lovni turizam. U neposrednoj blizini grada i u samom gradu nalazi se 14 izvora mineralne vode. Jedan od najbogatijih izvora vode nalazi se u naselju Bistrica, 3 kilometra udaljen od Žepča, prema [[Zavidovići]]ma. === Geografski položaj === {{Susjedne općine | S = [[Maglaj]] | SZ = [[Maglaj]]<br>[[Teslić]] | SI = [[Zavidovići]] | Z = [[Teslić]]<br>[[Zenica]] | I = [[Zavidovići]] | J = [[Zenica]] | JZ = [[Zenica]] | JI = [[Zavidovići]]<br>[[Zenica]] }} [[Datoteka:Zepce 004.jpg|lijevo|mini|220x220piksel|Fontana u centru Žepča]] [[Datoteka:Tenisko igralište - panoramio.jpg|lijevo|mini|220x220piksel|Tenisko igralište (teren) u Žepču]] [[Datoteka:Zeljeznicka stanica Zepce.jpg|lijevo|mini|220x220piksel|Željeznička stanica u Žepču]] === Klima === [[Klima]] u Žepču kao i u većem prostoru Bosne i Hercegovine je kontinentalna. Karakteristike kontinentalne klime su prilično hladne zime i topla ljeta. Klimatološki podaci za Žepče uzeti su sa meteorološke stanice Lug-Branković koja se nalazi nekoliko kilometara sjevernije. [[Meteorološka stanica]] je na nadmorskoj visini od 210 m. Vremenska opažanja na stanici se izvode od 1997. godine. Najhladniji mjesec je januar sa temperaturom od -0,2&nbsp;°C, a najtopliji je august sa 20,5&nbsp;°C. Apsolutni maksimum postignut je 29. augusta 2003, a iznosio je 40,0&nbsp;°C. Apsolutni minimum postignut je 13. januara 2003. sa -27,5&nbsp;°C. Godišnji hod temperature po mjesecima: {| {{prettytable}} |- | '''Mjesec''' || januar || februar || mart || april || maj || juni || juli || august || septembar || oktobar || novembar || decembar |- align = "center" | '''Temperatura''' ([[Celzijus (jedinica)|°C]]) || -0,4 || 1,6 || 6,0 || 10,0 || 15,6 || 18,9 || 20,4 || 20,3 || 15,1 || 11,4 || 5,8 || 0,3 |- |} == Kultura == === Nacionalni spomenici === Na listi [[Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine|nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] za općinu Žepče nalazi se spomenik: * "[[Trzanska džamija|Trzanska (Alibegova, džamija na Trznju) džamija sa haremom, mjesto i ostaci graditeljske cjeline]]".<ref>{{Cite web |url=http://www.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Odluke&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=145 |title=Spisak nacionalnih spomenika po mjestima (općina Žepče) |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=13. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021547/http://www.kons.gov.ba/main.php?mod=spomenici&extra=Odluke&blok=2&indexGrad=1&lang=1&idGrad=145 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> == Stanovništvo == {{Glavni|Demografija Žepča|Spisak naseljenih mjesta u općini Žepče}} Po Službenom popisu stanovništva iz 1991, općina Žepče imala je 22.966 stanovnika, raspoređenih u 23 naselja. Poslije potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]], općina Žepče gotovo u cjelini ušla je u sastav [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]]. U sastav [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ušao je dio naseljenog mjesta [[Papratnica (Žepče)|Papratnica]]. 2001. godine, općini Žepče se dodaju naselja Adže, Pire, Ponijevo, Matina, Ljubatovići, Grabovica, Čustovo Brdo, Komšići, Radunice i Globarica koja su do tada pripadala općini [[Maglaj]], i naselja Brankovići, Donji Lug, Gornji Lug, Vrbica, Debelo Brdo, Osova, Vinište i Gornja Lovnica koja su do tada pripadala općini [[Zavidovići]]. === Općina Žepče === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Žepče | vrsta_naseljenog_mjesta = općina | maticni_broj = 11207 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.">{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991.(str. 128) |work=fzs.ba |access-date= 6. 12. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 12. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971.">{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 12. 2015}}</ref> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961.">{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 27. 4. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 30219 | g2013_bosnjaci = 11727 | g2013_srbi = 501 | g2013_hrvati = 17801 | g2013_bosanci = 45 | g2013_muslimani = 20 | g2013_bosanciihercegovci = 4 | g2013_albanci = 7 | g2013_jugosloveni = 2 | g2013_crnogorci = 6 | g2013_pravoslavci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 55 | g2013_nepoznato = 24 | g1991_ukupno = 22966 | g1991_muslimani = 10820 | g1991_srbi = 2278 | g1991_hrvati = 9100 | g1991_jugosloveni = 546 | g1981_ukupno = 19754 | g1981_muslimani = 8769 | g1981_srbi = 2004 | g1981_hrvati = 7813 | g1981_jugosloveni = 933 | g1981_slovenci = 2 | g1981_crnogorci = 25 | g1981_albanci = 14 | g1981_madari = 1 | g1981_makedonci = 7 | g1971_ukupno = 16906 | g1971_muslimani = 7531 | g1971_srbi = 2028 | g1971_hrvati = 7174 | g1971_jugosloveni = 56 | g1971_slovenci = 7 | g1971_crnogorci = 32 | g1971_albanci = 6 | g1971_madari = 2 | g1971_makedonci = 4 | g1961_ukupno = 13924 | g1961_muslimani = 5038 | g1961_srbi = 2033 | g1961_hrvati = 5978 | g1961_jugosloveni = 821 | g1961_slovenci = 4 | g1961_crnogorci = 8 | g1961_albanci = 20 | g1961_makedonci = 7 }} === Naseljeno mjesto Žepče === {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Žepče | vrsta_naseljenog_mjesta = naseljeno mjesto | maticni_broj = 163970 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = | g1991_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991." /> | g1981_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981." /> | g1971_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971." /> | g1961_izvor = <ref name="Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961." /> | g2013_ukupno = 5460 | g2013_bosnjaci = 2696 | g2013_srbi = 82 | g2013_hrvati = 2591 | g2013_bosanci = 30 | g2013_muslimani = 5 | g2013_bosanciihercegovci = 3 | g2013_albanci = 5 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_crnogorci = 4 | g2013_pravoslavci = 2 | g2013_nisu_izjasnili = 30 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 5571 | g1991_muslimani = 3367 | g1991_srbi = 270 | g1991_hrvati = 1450 | g1991_jugosloveni = 381 | g1981_ukupno = 4257 | g1981_muslimani = 2337 | g1981_srbi = 252 | g1981_hrvati = 935 | g1981_jugosloveni = 640 | g1981_slovenci = 2 | g1981_crnogorci = 11 | g1981_albanci = 7 | g1981_makedonci = 2 | g1971_ukupno = 3209 | g1971_muslimani = 2242 | g1971_srbi = 227 | g1971_hrvati = 637 | g1971_jugosloveni = 33 | g1971_slovenci = 7 | g1971_crnogorci = 22 | g1971_albanci = 6 | g1971_madari = 2 | g1971_makedonci = 4 | g1961_ukupno = 2709 | g1961_muslimani = 1312 | g1961_srbi = 349 | g1961_hrvati = 461 | g1961_jugosloveni = 555 | g1961_slovenci = 1 | g1961_albanci = 19 | g1961_makedonci = 5 }} == Sport == U Žepču egzistira [[NK Žepče|nogometni klub Žepče]] koji se takmiči u [[Druga nogometna liga Federacije Bosne i Hercegovine|Drugoj ligi Federacije Bosne i Hercegovine]] i [[nogometni klub Don Bosco]] u sklopu [[Katolički školski centar Don Bosco Žepče|Katoličkog školskog centra Don Bosco Žepče]]. U košarkaškoj Ligi mladih KS Zenica takmiči se Košarkaški klub "Orlovik" u pionirkoj, kadetskoj i juniorskoj konkurenciji. Od sezone 2007/2008. egzistira i seniorski košarkaški klub ''Orlovik'' koji se takmiči u A-2 ligi grupa sjever. Od marta 2008, u Žepču se ponovo trenira i igra rukomet. [[RK Žepče|Rukometni klub Žepče]] se takmiči u 1. ligi FBiH, i okuplja oko 140 članova svih uzrasta. == Poznate ličnosti == *[[Abdulvehab Ilhamija]], pjesnik *[[Emir Preldžić]], košarkaš *[[Marko Jozinović]], nadbiskup Vrhbosanske nadbiskupije *[[Nedžad Ibrišimović]], književnik *[[Ismet Muftić]], muftija *[[Niko Jozivić]] *[[Perica Jukić]] *[[Sead Fetahagić]], pisac *[[Ivo Lozančić]] *[[Ivica Zovko]] *[[Emina Muftić]], glumica *[[Džemal Doglod]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Žepče Municipality}} {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.opcina-zepce.com/ Zvanični sajt općine Žepče] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210093050/http://www.opcina-zepce.com/ |date=10. 2. 2007 }} {{Administrativna podjela Bosne i Hercegovine}} {{Zeničko-dobojski kanton}} {{Općina Žepče}} {{Poluzaštita}} [[Kategorija:Općine Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine Federacije Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Općine u Zeničko-dobojskom kantonu]] [[Kategorija:Žepče|*]] 7i6k3il5p0ylgxjmshlrkh10f8w4dfa 0 9623 3848845 3622071 2026-05-23T23:29:19Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848845 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:1965 ALGOL-20 A Language Manual, Fierst et al - cover.jpg|mini|1965., ALGOL-20]] '''ALGOL'''<ref>{{Cite web|url=https://www.computerhope.com/jargon/a/algol.htm|title=What is ALGOL?|website=www.computerhope.com|language=en|access-date=24. 8. 2023}}</ref> je porodica imperativnih [[programski jezik|programskih jezika]] za [[računar]]e<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/ALGOL-computer-language|title=ALGOL {{!}} Programming, Syntax & Compiler {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=24. 8. 2023}}</ref> originalno razvijena u srednjim [[1950te|1950-tim]] koja je defakto postala standard za izvještavanje algoritama tokom sljedećih 30 godina. Dizajniran je da se izbjegnu neki problemi sa [[FORTRAN]]om i eventualno poboljšaju neki drugi programski jezici (uključujući [[Pascal]]). == Također pogledajte == * [[JOVIAL]] == Reference == {{refspisak}} ==Literatura== * F.L. Bauer, R. Baumann, M. Feliciano, K. Samelson, ''Introduction to Algol''. Prentice Hall, 1964, {{ISBN|0-13-477828-6}} * B. Randell and L.J. Russell, ''ALGOL 60 Implementation: The Translation and Use of ALGOL 60 Programs on a Computer''. Academic Press, 1964. The design of the '''Whetstone Compiler'''. One of the early published descriptions of implementing a compiler. See the related papers: [http://www.cs.ncl.ac.uk/research/pubs/articles/papers/427.pdf Whetstone Algol Revisited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227211114/http://www.cs.ncl.ac.uk/research/pubs/articles/papers/427.pdf |date=27. 2. 2008 }}, and [https://web.archive.org/web/20100525044658/http://www.cs.ncl.ac.uk/publications/books/papers/124.pdf The Whetstone KDF9 Algol Translator] by B. Randell * E. W, Dijkstra, ''Algol 60 translation: an algol 60 translator for the x1 and making a translator for algol 60'', report MR 35/61. Mathematisch Centrum, Amsterdam, 1961. [http://www.cs.utexas.edu/users/EWD/MCReps/MR35.PDF] ==Vanjski linkovi== * [http://www.compileonline.com/execute_algol_online.php Algol-68 Execution online using browsers.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501015444/http://www.compileonline.com/execute_algol_online.php |date=1. 5. 2013 }} by Mohtashim * [http://www.masswerk.at/algol60/report.htm Revised Report on the Algorithmic Language Algol 60] by Peter Naur, et al. ALGOL definition * A BNF [https://web.archive.org/web/20110720002957/http://www.lrz.de/~bernhard/Algol-BNF.html syntax summary] of ALGOL 60 *[http://www.softwarepreservation.org/projects/ALGOL/ History of ALGOL] at the [[Computer History Museum]] * [http://www.gnu.org/software/marst/ MARST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023041838/http://www.gnu.org/software/marst/ |date=23. 10. 2007 }}, a free Algol-to-C translator ([http://www.sfr-fresh.com/unix/misc/marst-2.6.tar.gz:a/marst-2.6/doc/marst.texi User Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508223005/http://www.sfr-fresh.com/unix/misc/marst-2.6.tar.gz:a/marst-2.6/doc/marst.texi |date=8. 5. 2021 }}) * [http://rogerdmoore.ca/JOUR/ AN IMPLEMENTATION OF ALGOL 60 FOR THE FP6000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200725025218/http://rogerdmoore.ca/JOUR/ |date=25. 7. 2020 }} Discussion of some implementation issues. * [http://portal.acm.org/ft_gateway.cfm?id=808370&type=pdf&coll=&dl=ACM&CFID=15151515&CFTOKEN=6184618 "The European Side of the Last Phase of the Development of ALGOL 60" by Peter Naur] * Edinburgh University wrote compilers for Algol60 (later updated for Algol60M) based on their Atlas Autocode compilers initially bootstrapped from the Atlas to the KDF-9. The Edinburgh compilers generated code for the ICL1900, the ICL4/75 (an IBM360 clone), and the ICL2900. Here is the [http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/users/ercc07/emas-2900/algolps9.txt BNF for Algol60] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515185211/http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/users/ercc07/emas-2900/algolps9.txt |date=15. 5. 2020 }} and the [http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/emas2/compilers/algol/algol60fs.imp.html ICL2900 compiler source] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515190532/http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/emas2/compilers/algol/algol60fs.imp.html |date=15. 5. 2020 }}, [http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/emas2/compilers/algol/bsyslib.txt-view.html library documentation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515190530/http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/emas2/compilers/algol/bsyslib.txt-view.html |date=15. 5. 2020 }}, and [http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/users/ercc07/emas-2900/ a considerable test suite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515175751/http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/users/ercc07/emas-2900/ |date=15. 5. 2020 }} including [http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/users/ercc07/emas-2900/wichtests_pete1.txt Brian Wichmann's tests.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515185136/http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/users/ercc07/emas-2900/wichtests_pete1.txt |date=15. 5. 2020 }} Also there is a rather superficial [http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/users/ercc07/emas-2900/palgcons.txt Algol60 to Atlas Autocode source-level translator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515185142/http://history.dcs.ed.ac.uk/archive/os/emas/users/ercc07/emas-2900/palgcons.txt |date=15. 5. 2020 }}. * A Windows Algol [http://www.xs4all.nl/~jmvdveer/algol.html Algol running on Vista win64] system by Marcel van der Veer, Algol 68 Genie works on normal Windows up through the latest. * [[Eric S. Raymond]]'s [http://www.catb.org/retro/ Retrocomputing Museum], among others a link to the NASE Algol-60 interpreter written in C. * Stories about The Burroughs B5000 and the People Who Were There [http://ed-thelen.org/comp-hist/B5000-AlgolRWaychoff.html] * [http://mailcom.com/unicode/DecimalExponent.ttf TrueType font containing U+23E8 Decimal Exponent Symbol]. * [http://vintagebigblue.org/Compilerator/ALGOL/algolCompile.php An online ALGOL68 compiler for small experiments]{{Mrtav link}} {{Stub-rač}} [[Kategorija:Programski jezici]] koquvhw36y8pzk96j9ss2tg0cb48pbx 0 12018 3848954 3715590 2026-05-24T09:32:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848954 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Antonio Stradivari | slika = Antonio stradivari.jpg | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1644||}} | mjesto_rođenja = Cremona, Italija | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1737|12|18|1644||}} | mjesto_smrti = Cremona, Italija | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Antonio Giacomo Stradivari''' ([[Latinski jezik|lat.]] ''Antonius Stradivarius'', rođen oko 1644. u [[Cremona|Cremoni]] – Cremona, 18. decembar 1737) bio je [[italija]]nski graditelj [[violina]] i drugih gudačkih instrumenata.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Antonio-Stradivari|title=Antonio Stradivari {{!}} Master luthier, Cremona, 17th century {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=29. 7. 2024}}</ref> == Život i djelo == Stradivari je između 1666. i 1679. vjerovatno bio učenik [[Nicola Amati|Nicole Amatija]]. Godine 1680. osamostalio se i otvorio svoju radionicu na Piazza San Domenico u Cremoni. Počinje praviti modele u stilu svog majstora, ali i eksperimentisati s različitim debljinama drveta i lakovima. Najbolje instrumente, po današnjem mišljenju, napravio je između 1698. i 1725. Instrumente signirane poslije 1730. vjerovatno su napravili njegovi sinovi Omobono i Francesco. Pretpostavlja se da je Stradivari napravio 1100 violina, [[viola]], [[gitara]] i [[violončelo|violončela]]. Danas postoji još približno 650 Stradivarijevih instrumenata. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Antonio Stradivari}} * [http://www.nmf.or.jp/english/ Nippon Music Foundation] * [http://www.stradivarisociety.com/ Stradivari Society] * [https://web.archive.org/web/20050309001950/http://www.theviolinsite.com/violin_making/index.html Violin Making at The Violin Site] * [https://www.nytimes.com/2016/12/20/science/stradivari-violin-wood.html Stradivari violin wood], ''[[The New York Times]]'' * [http://www.mimo-international.com/MIMO/search.aspx?instance=Exploitation&SC=DEFAULT&QUERY=stradivari&_lg=en-US# Instruments of Antonio Stradivari on the online database MIMO], website mimo-international.com. * [http://www.usd.edu/smm/ The National Music Museum] * [https://web.archive.org/web/20110810062340/http://www.educa.madrid.org/web/csm.realconservatorio.madrid/ {{lang|es|Real Conservatorio Superior de Música}}, Madrid] * [http://www.stradivari.de/ Information on Antonio Stradivari] * [http://www.stradivaribooks.com/ Antonius Stradivarius] * [https://www.corilon.com/us/library/master-portraits/antonio-stradivari-a-story-of-sound-and-echoes Antonio Stradivari – a story of sound and echoes] * [http://www.archiviodellaliuteriacremonese.it/ {{lang|it|Archivio della liuteria cremonese}}] * [http://ingleshayday.com/archive/information/1155-antonio-stradivari-biography.html The Four Centuries Gallery – Antonio Stradivari] * [http://tarisio.com/cozio-archive/cozio-carteggio/stradivari-and-his-sons-part-1/ Stradivari and his sons, Part 1] * [http://tarisio.com/cozio-archive/cozio-carteggio/stradivari-and-his-sons-part-2/ Stradivari and his sons, Part 2] * [https://www.bearespublishing.com/post/the-preservation-of-antonio-stradivaris-instruments/ The Preservation of Antonio Stradivari’s instruments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240425073759/https://www.bearespublishing.com/post/the-preservation-of-antonio-stradivaris-instruments/ |date=25. 4. 2024 }} * [https://www.bearespublishing.com/post/the-secret-havemeyer-stradivari-a-story-of-sugar-suffrage-and-stardom/ The Secret Havemeyer Stradivari: A Story of Sugar, Suffrage, and Stardom.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240519083254/https://www.bearespublishing.com/post/the-secret-havemeyer-stradivari-a-story-of-sugar-suffrage-and-stardom |date=19. 5. 2024 }} * {{cite EB1911|wstitle=Stradivari, Antonio|volume=25|page=977|short=1}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Stradivari, Antonio}} [[Kategorija:Rođeni 1644.]] [[Kategorija:Umrli 1737.]] [[Kategorija:Biografije, Cremona]] [[Kategorija:Italijanski muzičari]] fqfph1orcfn6qwq0pss5aix41ti3rk5 0 12594 3848963 3763359 2026-05-24T09:46:18Z Astrameri 151645 reference i uređivanje 3848963 wikitext text/x-wiki {{Književnost}} '''Roman''' je [[književnost|književna]] vrsta, te predstavlja najopsežniji i najsloženiji [[Proza|prozni]] oblik. Pisac pripovjedač niže brojne događaje, likove, opise i prikazuje društvo kao cjelinu. Danas je to najpopularnija književna forma.<ref name=":0">{{Cite book|last=Lešić|first=Zdenko|title=Teorija Književnosti|publisher=Sarajevo Publishing|year=2005|isbn=9958-21-412-1|location=Sarajevo}}</ref> Ime "roman" prvobitno je bio naziv za svaki spis pisan na [[Romanski jezici|romanskom jeziku]]. Porijeklo romana nije dovoljno objašnjeno. Neki ga teoretičari izvode iz helenističkih proznih književnih djela, neki iz srednjovjekovnog. viteškog romana i iz pikarskog romana, dok neki ukazuju na vezu između romana i [[Filozofija|filozofije]], te [[Platon|Platonovu]] priču o [[Atlantida|Atlantidi]] smatraju prvim romanom u evropskoj književnosti. Bez obzira na ta neslaganja, koja su rezultat različitog shvatanja romana kao književne vrste, preovladava mišljenje da je roman tvorevina novog vijeka i da se u njemu javlja posve novi odnos prema svijetu, takav odnos kakav se u historiji ljudskog duha pojavljuje sa [[Renesansa|renesansom]].<ref name=":1">SOLAR, Milivoj (2005), Teorija književnosti, Školska knjiga, Zagreb. </ref> == Vrste romana == Klasifikacija romana omogućuje s jedne strane lakše razumijevanje cjelokupnog sastava umjetničke proze, sastava u kojem se pojedine vrste romana javljaju kao relativno čvrsto određene zasebne književne vrste, a s druge strane omogućavaju načelnu analizu romana kao književne vrste. Tematska klasifikacija romana je najstarija i time najpoznatija klasifikacija. Prema toj klasifikaciji kao vrste romana najčešće se spominju: * društveni * porodični * psihološki * historijski * avanturistički * ljubavni, * romani za mlade * viteški * pikarski * kriminalistički * naučno-fantastični * dječiji<ref name=":0" /> Poslije tematske podjele romana drugi način klasifikacije romana je prema stavu autora i općem stavu romana. U tom smislu najčešće se govori o: * sentimentalnom * humorističkom * satiričkom * didaktičkom * tendencioznom romanu Navedene kategorije ne pripadaju upravo romanu nego se kao takva mogu primijeniti na sva književna djela, te klasifikacija nije klasifikacija romana nego način klasifikacije književnosti u cjelini.<ref name=":1" /> [[Wolfgang Kayser]] drži da svaki roman, kao i svako epsko djelo, govori o nekom zbivanju koje se događa u nekom prostoru i u kojem učestvuju određeni likovi. Tako razlikuje "roman zbivanja" u kojem opisano zbivanje ujedinjuje sve ono što roman obrađuje (većina kriminalističkih i pustolovnih romana npr. ), zatim "roman lika" u kojem jedan ili nekoliko uzajamno povezanih likova dominira strukturom romana, ostvarujući jedinstvo svih ostalih elemenata u romanu (npr. Don Quijote, Gospođa Bovari) te "roman prostora" u kojem neki imaginarni ili stvarni prostor čini bitnu vezu između svega što roman opisuje (Andrićeva Na Drini ćuprija, Zolin Trbuh Pariza). [[Ruski formalisti]] pokušali su opet razvrstati romane prema načinima izgradnje sižea, smatrajući da postoje tri temeljna tipa na koje se novele kao dijelovi romana povezuju: lančani ili stupnjeviti roman, prstenasti roman i paralelni roman. Lančani ili stupnjeviti roman se izgrađuje na taj način što se novele kao dijelovi romana nadovezuju jedna na drugu, s time što je završetak svake novele početak druge. Povezivanje se postiže različitim stilskim sredstvima, kao što su npr. odlaganje stvarnog završetka, prividni ili lažni završetak i sl. U prstenastom tipu jedna okvirna novela obuhvata sve ostale poput prstena na taj način što neki događaj omogućuje onaj okvir unutar kojeg se zatim priča čitav roman. Paralelni roman građen je tako što se nekoliko fabularnih nizova razvija usporedo. Postoje i mnogi drugi pokušaji da se romani klasificiraju s obzirom na odnos pripovjedača prema priči. Tako npr. austrijski teoretičar Franz Stanzel razlikuje tri tipa: autorski roman u kojem je pripovjedač najbliži autoru i priča priču sa stajališta koje je u neku ruku na pragu romana: zatim "ja-roman" u kojem je jedan od likova pripovjedač, te personalni roman u kojem kao pripovjedači nastupaju isključivo pojedini likovi u romanu. == Također pogledajte == * [[San u crvenom paviljonu]] * [[Tragom mrtve princeze]] * [[Sjećanja jedne gejše]] == Reference == {{Knjige}} {{Narativ}} {{Normativna kontrola}} {{Commonscat|Novels}} [[Kategorija:Književnost]] [[Kategorija:Teorija književnosti]] [[Kategorija:Romani]] [[Kategorija:Renesansa]] 6eutd35wrhuwjxr91jen85irjo7juiv 0 14043 3848903 3745988 2026-05-24T05:46:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848903 wikitext text/x-wiki [[File:William Hogarth - Gin Lane.jpg|thumb|William Hogarth: Gin Lane]] [[Datoteka:Alcohol by country.svg|mini|desno|300px|Potrošnja alkoholnih pića po državama]] '''Alkoholizam''' je hronična [[ovisnost]] o [[alkohol]]nim pićima. Manifestira se kroz snažnu želju za pićem, gubitkom kontrole prilikom pića, simptomima fizičkog odvikavanja i povećanom tolerancijom na alkohol. Ovisnost o alkoholu je težak psihički poremećaj, jer dolazi do patološkog procesa, koji mijenja način na koji [[mozak]] funkcioniše. == Evolucija shvatanja alkoholizma == Slijedeći historiju može se uvidjeti da su alkohol, a sa njim i alkoholizam pratioci [[čovjek]]a od njegovih najranijih vremena. Riječ "alkohol" je [[arapski jezik|arapskog]] porijekla "al-kohl" znači vrlo fin. No, međutim proizvodnja alkohola postojala je mnogo ranije od nastanka arabijske kulture. Gotovo kod svih naroda i plemena u svijetu alkoholna pića su upotrebljavana kao opojna sredstva za uživanje, kao i u religijsko magojske svrhe. Isto tako značajno mjesto zauzima i u narodnoj empiričkoj medicini. Prva alkoholna pića bila su vina dobijena fermentacijom grožđa i meda. Još u vrijeme starog vijeka bilo je poznato da alkohol izaziva određene probleme, pa su tako Spartanci prije 3 000 godina po naredbi kralja odsijecali noge onima koji su se opijali. U Rimskom carstvu zakonom je bilo zabranjeno konzumiranje alkoholnih pića mlađima od 30 godina. Sa proizvodnjom piva danas najrasprostranjenijim pićem započelo se u [[srednji vijek|srednjem vijeku]]. Dok žestoka alkoholna pića, koja se dobijaju procesom destilacije bivaju poznata prije srednjeg vijeka, ali njihova značajnija upotreba počinje tek nekoliko vijekova kasnije. Paralelno sa razvojem civilizacije raste i zloupotreba alkohola. Naročito sa mogućnošću njegove industrijske proizvodnje. Još u starom vijeku postojalo je mišljenje da se radi o bolesti. Tek drugom polovinom [[14. vijek|XIV vijeka]] dolazi do značajnijeg interesiranja za proučavanje alkoholizma i njegovog tumačenja kao bolesti. Prije 200 godina Tomas Troter iznosi mišljenje da je alkoholizam "bolesna pojava". Paralelno ovom shvatanju postoji tumačenje po kome alkoholizam nije bolest, već pojava uglavnom uslovljena sociokulturnim faktorima. Potom se javlja mišljenje da je alkoholizam u suštini sekundarna pojava kod pojedinaca koji boluju od nekog drugog psihijatrijskog poremećaja, dok se u novijoj literaturi ovom problemu prilazi i sa stanovišta da alkoholizam, a posebno alkoholna adikcija može biti i primarno oboljenje. Po prvi put opisuju se pojedini klinički sindromi alkoholizma. Wernicke opisuje encefalopatski sindrom, Korsakov alkoholnu psihozu kasnije poznatu kao korsakovljeva psihoza. No, u [[20. vijek|XX vijeku]] prvenstveno liječnici - psihijatri pokazuju interesovanje za alkoholizam. Između dva svjetska rata preovladava mišljenje da alkoholičare treba stacionirati u zavode. U tom periodu javljaju se različiti oblici liječenja, a naročito oni koji se temelje na učenju ruskog neurofiziologa Pavlova o stvaranju uslovnog refleksa gađenja oboljelog prema alkoholu. Godine [[1935]]. u SAD-u javlja se prve grupe anonimnih alkoholičara, jer je došlo do spoznaje da se u grupi apstinencija mnogo lakše održava i podnosi emocionalna tenzija. Poslije drugog svjetskog rata pojavom psihofarmakološke revolucije koja donosi bitne promjene unutar psihijatrije, javljaju se nove nade u liječenju alkoholizma. Godine [[1901]]. u Srbiji otpočinju prvi ozbiljni pokušaji borbe protiv alkoholizma kada je osnovano "Društvo za suzbijanje alkoholnih pića", u Beogradu. Potom [[1954]]. godine također u Beogradu primjenjuju se određeni metodski pristupi u liječenju alkoholizma. Godine [[1958]]. otvara se Dispanzer za liječenje alkoholičara, [[1965]]. godine Zavod za mentalno zdravlje, sada Institut, realizovao je prvi programski pristup alkoholizmu. U Srbiji sve do 1954. godine alkoholizam se nije tretirao kao medicinsko-socijalni problem, odnosno nije postojalo sistematsko liječenje alkoholičara što danas nije slučaj. == Definicija alkoholizma == Obzirom na složenost problema alkoholizma formulisane su brojne definicije, ali još uvijek nema opće prihvaćene kojom bi se mogli rukovoditi svi stručnjaci. Eksperti WHO [[1951]]. godine prihvataju shvatanje da je alkoholizam bolesna pojava, te formulišu definiciju alkoholičara koja glasi: "Alkoholičari su osobe koje prekomjerno konzumiraju alkoholna pića, a njihova zavisnost od alkohola je tolika da pokazuju duševne poremećaje ili takve bihevioralne manifestacije koje ukazuju na oštećenje fizičkog i psihičkog zdravlja kao i poremećaje socijalnog stanja, posebno ekonomskog i profesionalnog". Iz ove definicije može se zaključiti da komitet eksperata [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]] posmatra alkoholizam kao medicinsko-psiho-socijalni problem. Stoga integralna definicija glasi: alkoholizam je bolest koja zbog prekomjerne, dugotrajne upotrebe alkoholnih pića dovodi do oštećenja svih organa i poremećaja svih čovjekovih funkcija, psihičkih poremećaja i oštećenja moralnog ponašanja. Jellinekova definicija ističe da je alkoholizam svaka upotreba alkoholnih pića koja šteti individui ili društvu. == Epidemiologija alkoholizma mladih == Istraživanja u oblasti alkoholizma mladih su relativno rijetka, ali zbog sve većeg značaja pobuđuje poseban interes stručnjaka iz oblasti alkohologije. U prošlosti većina alkoholičara je bila srednje starosne dobi dok je alkoholizam među mladima bio rijetka pojava. Danas se procjenjuje da je ''opasno konzumiranje'' među mladima u svijetu dvostruko veće nego što je bilo u generaciji njihovih roditelja. Naglim razvojem upotrebe [[droga]] 60-ih godina došlo je do privremenog smanjenja alkoholizma mladih, da bi ubrzo potom došlo do porasta zloupotrebe droge i alkohola. Uopćeno razmatrajući, prema mnogim autorima alkoholizam je na trećem mjestu po učestalosti i to odmah iza kardiovaskularnih i malignih oboljenja. Smatra se da je 10% muške populacije u kategoriji alkoholičara. Ispitivanjem se došlo do saznanja da je jedan od osam mladića ispod 25-te godine starosti i jedna od 25 djevojaka istih godina konzumiraju alkohol u količinama koje su opasne po zdravlje<ref>{{Cite web|url=https://lagunatreatment.com/family-resources/guide-for-friends/|title=Starost i alkohol: shvatite efekte pijenja kako starete|last=|first=|date=|website=Laguna Treatment Hospital|publisher=|access-date=29. 1. 2021}}</ref>. U svijetu kao i kod nas nema tačnih podataka o broju alkoholičara. Izgrađeni stavovi različitih kultura u svijetu bitno utiču na prisutnost alkoholizma. Tako recimo u [[Irska|Irskoj]] kulturi socijalna kontrola konzumiranja alkohola je mala, a društvena tolerancija velika, dok je u [[Saudijska Arabija|Arapskoj]] situacija obrnuta. Time se, između ostalog objašnjavaju i visoka stopa alkoholizma u Irskoj, a mala u Arapskoj kulturi, iako je konzumiranje alkohola na relativno ranom uzrastu prisutno u obje kulture<ref>{{Cite web|url=https://www.recovery.org/drug-treatment/executive/|title=Kultura oblikuje piće kod mladih ljudi|website=Recovery.org|access-date=5. 3. 2021|archive-date=3. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503070920/https://www.recovery.org/drug-treatment/executive/|url-status=dead}}</ref>. Istraživanja su pokazala da se starosna granica početka konzumiranja alkohola sve više smanjuje. Bolest alkoholizma u sve većoj mjeri zahvata i pripadnice ženskog pola. S obzirom da je alkoholizam i socijalna bolest smatra se da ukupno registrovani broj alkoholičara treba pomnožiti sa 3 da bi se dobio približan broj lica ugroženih od alkoholizma. Mnogi autori ukazuju na postojanje tzv. Problemskog pijenja ( problem drinking ) koje se može definisati kao kulturno i socijalno ekscesivno konzumiranje alkohola. Ovo pijenje je mnogo prisutnije kod djece i mladih u odnosu na alkoholizam u pravom smislu riječi. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.alkoholizam.com/ Web-stranica o alkoholizmu] * https://zzjzks.ba/wp-content/uploads/2021/04/Alkoholizam-i-mladi.pdf * https://zalcnarc.net/ * https://fpn.unsa.ba/b/wp-content/uploads/2021/02/ULOGA-SOCIJALNOG-RADNIKA-U-LIJECENJU-OSOBA-OVISNIH-O-ALKOHOLU.pdf {{Commonscat|Alcoholism}} [[Kategorija:Ovisnosti]] jevh4ag5n8ewn59hphsm18mpxfhjklz 14 17183 3848869 2038347 2026-05-24T03:45:25Z KWiki 9400 3848869 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Politicians of Croatia}} {{Političari po državama|Hrvatska|Hrvatske}} [[Kategorija:Političari evropskih nacija|Hrvatski]] 2ai1tbg8kdgyi4xf2s1qde1wuturgqs 0 20673 3848785 3791698 2026-05-23T12:14:14Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848785 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Scan of ordinary sugar crystals.jpg|mini|Kristali šećera]] '''Šećer''' je opći pojam za klasu kristalnih ili praškastih hemijskih supstanci karakterističnog slatkog ukusa, od kojih se većina koristi u ishrani.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/sugar-chemical-compound|title=Sugar {{!}} Definition, Types, Formula, Processing, Uses, & Facts {{!}} Britannica|date=18. 7. 2025|website=www.britannica.com|language=en|access-date=10. 8. 2025}}</ref> Oni su po hemijskom sastavu [[ugljikohidrati]], sastavljeni od atoma [[ugljik]]a, [[vodik]]a i [[kisik]]a. Postoje različite vrste šećera derivirane iz različitih izvora. Šećeri se klasificiraju kao [[monosaharidi]], [[disaharidi]] i [[trisaharidi]]. Najjednostavni šećeri nazivaju se [[monosaharidi]], a uključuju [[glukoza|glukozu]] (također poznatu i kao dekstrozu), [[fruktoza|fruktozu]] i [[galaktoza|galaktozu]]. Granulirani ili stoni šećer koji se najčešće koristi u ishrani je [[saharoza]] (C₁₂H₂₂O₁₁), koja spada u [[disaharidi|disaharide]].<ref>{{Cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5988|title=Sucrose|last=PubChem|website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|access-date=9. 11. 2025}}</ref> U organizmu, saharoza se hidrolizira u fruktozu i glukozu. U druge disaharide spadaju [[maltoza]] i [[laktoza]] (mliječni šećer). Osim šećera, i druge supstance također imaju sladak ukusa, ali se hemijski značajno razlikuju od ugljikohidrata, te se ne ubrajuju u šećere. Neki od njih se koriste kao niskokalorična zamjena za šećer, poput umjetnih zaslađivača. [[Saharoza]] se uglavnom dobija od šećerne repe i šećerne trske.<ref>{{Cite web|url=https://sugar.ca/sugar-basics/sources-of-sugar|title=Sources of Sugar - The Canadian Sugar Institute|website=sugar.ca|access-date=9. 11. 2025}}</ref> == Etimologija == U [[bosanski jezik]], kao i ostale južnoslavenske jezike, šećer je došao iz [[turski|turskog naziva]] ''şeker''. == Proizvodnja == [[Šećerna repa]] se vadi u ranu jesen. Ako vađenje zakasni, ili dođu rani mrazovi, repu treba čuvati. Odreže se lišće zajedno s najgornjim dijelom, otprema se u tvornicu, i tamo započinje šećerna kampanja koja traje od 2 do 3 mjeseca. Ubrzanim se tempom prerađuju zalihe repe kojom šećerana raspolaže. Repa se ubrzanoo prerađuje zato što se i poslije vađenja iz zemlje u repi odvijaju procesi pod uticajem enzima invertaze i prisutnih organskih kiselina. Pod njihovim se uticajem saharoza djeli na 2 monosaharida: glukozu i fruktozu. Taj se proces naziva inverzija, a dobivena smjesa glukoze i fruktoze invertni šećer. == Također pogledajte == * [[Glikozidi]] * [[Hipoglikemija]] * [[Hiperglikemija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.youtube.com/watch?v=Fs5Dwz4hFfA Jestiva historija: Šećer], RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal * http://www.foodsubs.com/Sweeten.html{{Mrtav link}} * https://web.archive.org/web/20120604091934/http://www.dmoz.org/Recreation/Collecting/Food_and_Drink_Related/Sugar {{Commonscat|Sugars}} {{Začini}} {{Stub-kulin}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ugljikohidrati]] [[Kategorija:Hrana]] [[Kategorija:Začini]] [[Kategorija:Šećer| ]] [[Kategorija:Ekscipijensi]] le58usuoxp58hlt7ahr74fkn4vabzu1 0 24321 3848796 3764135 2026-05-23T14:29:27Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848796 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Stomach diagram.gif|mini|270p|Jednjak, želudac i dvanaesnik (tanko crijevo) u [[Ljudska probava|ljudskom probavnom sistemu]], položaj želuca u tijelu]] '''Želudac''' ([[Latinski jezik|lat.]] ''ventriculus'' ili ''gaster'') jest organ koji služi za [[Probavni sistem|razgradnju]] hrane. Nalazi se u gornjem lijevom dijelu [[Trbušna šupljina|trbuha]], odmah ispod [[Dijafragma|dijafragme]]. Glavni zadaci želuca su pohrana, daljnja razgradnja i miješanje unesene hrane.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iberogast.com.hr/znanje/funkcija-zeluca|title=Funkcija i anatomija želuca i liječenje poremećaja {{!}} Iberogast|website=Ibeorgast Croatia 2|language=|access-date=8. 8. 2025}}{{Mrtav link}}</ref> == Izgled i građa == Želudac se ugrubo može podijeliti na gornji i donji dio. U gornjem dijelu želuca se pohranjuje unesena [[hrana]], dok se u donjem dijelu obrađuje probavni sadržaj i priprema za daljnji transport. Unos hrane iz [[jednjak]]a u želudac i otpuštanje iz želuca u [[tanko crijevo]] reguliraju dva posebna [[Anatomski termini pokreta|sfinkter mišića]] koji se nalaze na vrhu i dnu želuca. Mogu se otvoriti ili zatvoriti poput ventila kada je to potrebno.<ref name=":0" /> Nalik je na vrećicu u [[Probavni sistem čovjeka|probavnoj]] cijevi, kapaciteta oko 1200–1500&nbsp;cm³. Dužina želuca je oko 25&nbsp;cm, a širina iznosi 10–20&nbsp;cm. Sastoji se iz dva dijela:<ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/640333642/2-%C5%BDELUDAC|title=Želudac {{!}} PDF|website=Scribd|language=|access-date=8. 8. 2025}}</ref> * Horizontalni ili pilorični dio (parspylorica) koji označava granicu prema duodenumu * Tijelo želuca (corpus ventriculi) ili kardijalni dio koji označava granicu gdje jednjak prelazi u želudac Zid želuca se sastoji iz tri sloja: * serozni omotač (tunica serosa) * mišični omotač (tunica muscularis) * sluzokožni omotač (tunica mucosa) == Varenje == On stvara želučane tekućine koje razgrađuju [[hrana|hranu]] i pretvaraju je u kašastu smjesu. Želučani sokovi su [[enzim]] pepsin, [[hlorovodična kiselina]] i sluz. Nakon probave u želucu, hrana putuje u [[Dvanaestopalačno crijevo|duodenum]].<ref>{{Cite web|url=https://hemed.hr/Default.aspx?sid=19871|title=HeMED - Želudac|website=hemed.hr|access-date=8. 8. 2025}}</ref> == Oboljenja == * Akutni katar želuca (gastritis ac.) * Hornični katar želuca (gastritis chr.) * Ulkusne bolesti (tzv. čir na želucu) * Karcinom želuca (carcinoma ventriculi) == Također pogledajte == * [[Gastroezofagealna refluksna bolest]] * [[Probavni sistem]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Stomachs}} * [https://www.youtube.com/watch?v=a6GF298_T3w Anatomija želuca] {{probava}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Probavni sistem]] [[Kategorija:Organi]] g0anebfeno2e8gb3c4hvtk76yy9nwww 0 28755 3848825 3827839 2026-05-23T19:04:43Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848825 wikitext text/x-wiki {{Infokutija knjiga | naziv = ''Hiljadu devetsto osamdeset četvrta'' | naziv_originala = ''Nineteen Eighty-Four'' | prijevod = | slika = | opis_slike = Korice prvog britanskog izdanja | autor = [[George Orwell]] | ilustrator = | dizajn korica = Michael Kennard | država = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | jezik = [[Engleski jezik|engleski]] | žanr = [[distopija]], [[politička fikcija]],<br />[[naučna fantastika]] | vrsta_djela = roman | izdavač = | vrijeme i mjesto nastanka = | datum_izdanja = [[8. juni|8. juna]] [[1949.|1949]], [[London]] | vrsta_korica = tvrde korice | broj_stranica = 267 (za SAD izdanje iz 1949) | pripovjedač = | gledište = | vrijeme_radnje = [[1984.]] | mjesto_radnje = | glavni_lik = [[Winston Smith]] | vrhunac = | teme = | isbn = [[Special:BookSources/9780547249643|978-0-547-24964-3]] }} '''''Hiljadu devetsto osamdeset četvrta''''' ({{jez-en|Nineteen Eighty-Four}}) ili skraćeno '''''1984.''''' roman je engleskog pisca [[George Orwell|Georgea Orwella]] objavljen [[1949.]]<ref name=BenetReader>Benet's Reader's Encyclopedia, Fourth Edition (1996). HarperCollins:New York. str. 734.</ref><ref name=aaron>{{cite news| last =Aaronovitch| first =David|title =1984: George Orwell's road to dystopia| newspaper =BBC News Magazine| location =United Kingdom| publisher =The BBC|date=8. 2. 2013|url =http://www.bbc.co.uk/news/magazine-21337504| access-date=8. 2. 2013}}</ref> Radnja se odvija na Pisti jedan (ranije se zvala [[Velika Britanija]]), provinciji supersile [[Okeanija|Okeanije]] u svijetu stalnog [[rat]]a, sveprisutnog državnog nadzora i javne manipulacije kojom diktira politički sistem poznat kao engleski [[socijalizam]] (''Ingsoc'' [ponekad i ''Engsoc''] na govoru vlade poznatom kao [[novigovor]]) pod kontrolom privilegovane elite unutrašnje partije koja progoni [[individualizam]] i nezavisno razmišljanje kao "[[zlomisao]]".<ref>The Columbia Encyclopedia, Fifth Edition, Columbia University Press: 1993, str. 2030.</ref> Tiraniju oličava [[Veliki Brat]], vođa Partije koji uživa u kultu ličnosti, a možda čak i ne postoji. Partija "želi moć jedino i isključivo radi same moći. Ne zanima ih dobrobit drugih; zanima ih samo moć."<ref>"Nineteen Eighty-Four", pg 272.</ref> [[Protagonist]] romana, [[Winston Smith]], član je vanjske partije i radi za Ministarstvo istine (ili Ministin) koje je odgovorno za [[Propaganda|propagandu]] i [[historijski revizionizam]]. Njegov je posao da ispravlja stare [[Novine|novinske]] članke tako da historijski spisi uvijek podržavaju samu Partiju.<ref name="English Literature 2000. str. 726">The Oxford Companion to English Literature, Sixth Edition. University of Oxford Press: 2000. str. 726.</ref> Smith je vješt i marljiv radnik, ali tajanstveno mrzi Partiju i sanja o pobuni protiv [[Veliki Brat|Velikog Brata]]. U pogledu književne političke fikcije i [[distopija|antiutopijske]] [[Naučna fantastika|naučne fantastike]], ''1984'' je klasičan roman po sadržaju, zapletu i stilu. Mnogi termini i koncepti iz romana, poput ''[[Veliki Brat|Velikog Brata]]'', ''[[dvomisao|dvomisli]]'', ''[[zlomisao|zlomisli]]'', ''[[novogovor]]a'', ''sobe 101'', ''[[telekran]]a'', ''[[2 + 2 = 5]]'' i ''memorijske rupe'' počeli su se svakodnevno koristiti od objavljivanja romana [[1949.]] ''1984'' je dovela do široke upotrebe pridjeva "orvelijski", koji opisuje službenu obmanu, tajni nadzor i manipulaciju zabilježene historije [[Totalitarizam|totalitarnog]] ili autoritativnog režima.<ref name="English Literature 2000. str. 726"/> Časopis ''[[TIME (časopis)|TIME]]'' je, [[2005.|2005]], dodao roman na spisak 100 najboljih romana na [[engleski jezik|engleskom jeziku]] od [[1923.]] do [[2005.]]<ref name=time>Grossman, Lev; Lacayo, Richard (6. 10. 2005). [http://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/slide/1984-1948-by-george-orwell/#1984-1948-by-george-orwell "ALL-TIME 100 Novels. 1984 (1949), by George Orwell"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820052014/http://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/slide/1984-1948-by-george-orwell/#1984-1948-by-george-orwell |date=20. 8. 2017 }}. ''[[Time (časopis)|Time]]''. ISSN 0040-781X. Retrieved 19 October 2012</ref> Također se pronašao na oba spiska 100 najboljih romana moderne biblioteke, te je zauzeo 13. mjesto na uredničkom spisku i 6. na čitateljskom spisku.<ref>[http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-novels/ "100 Best Novels"]. Modern Library. Retrieved 19 October 2012</ref> Roman se [[2003.]] plasirao na 8. mjesto [[BBC]]-jeve ankete ''The Big Read''.<ref>[http://www.bbc.co.uk/arts/bigread/top100.shtml "BBC – The Big Read"]. BBC. April 2003, Retrieved 19 October 2012</ref> == Historija i naslov == [[Datoteka:Nineteen Eighty-Four manuscript.jpg|mini|Rukopisni nacrt prve stranice ''Hiljadu devetsto osamdeset četvrte'' iz 1947; prikazuje se urednički razvoj.]] Orwell je "inkapsulirao tezu u srži svog nezaboravnog romana" [[1944.|1944]], implikacijama o podjeli svijeta na ''zone utjecaja'' koje su postavljene na [[Teheranska konferencija|konferenciji u Teheranu]]. Svega tri godine kasnije, napisao je većinu svog romana na [[Škotska|škotskom]] ostrvu [[Jura (ostrvo)|Jura]] od [[1947.|1947]]. do [[1948.|1948]], uprkos činjenici da je ozbiljno bolovao od [[Tuberkuloza|tuberkuloze]].<ref>Letter to Roger Senhouse, 26 December 1948, reprinted in ''Collected Works:It Is What I Think, str.487</ref><ref>Bowker, Chapter 18. "thesis": pstr. 368–9</ref> Posljednji rukopis je poslao [[4. decembar|4. decembra]] [[1948.]] izdavaču Secker and Warburg, te je knjiga ''1984'' objavljena [[8. juni|8. juna]] [[1949.]]<ref>Bowker, pstr. 383, 399</ref><ref>{{cite web|url=http://www.netcharles.com/orwell/books/1984.htm|title=Charles' George Orwell Links|publisher=Netcharles.com|access-date=4. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718093026/http://www.netcharles.com/orwell/books/1984.htm|archive-date=18. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> Do [[1989.|1989]], roman je preveden na 65 jezika, što je više nego bilo koji drugi [[engleski jezik|engleski]] roman tog vremena.<ref name=translations>John Rodden. ''The Politics of Literary Reputation: The Making and Claiming of "St. George" Orwell''</ref> Naslov romana, njegove teme, [[novogovor]]ski jezik i prezime pisca, često se koriste za opis državne kontrole i nametanja, dok pridjev ''orvelijski'' opisuje [[Totalitarizam|totalitarnu]] distopiju, koju karakterizira državna kontrola i pokoravanje ljudi. Orwellski izmišljeni jezik, [[novogovor]], [[Satira|satirizira]] [[licemjerje]] i državno nametanje: Ministarstvo ljubavi (Minljub) nadgleda mučenje i ispiranje mozga, Ministarstvo obilja (Miniob) nadgleda nestašicu i racioniranje, Ministarstvo mira (Minimir) nadgleda [[rat]] i grozote dok Ministarstvo istine (Ministin) nadgleda [[Propaganda|propagandu]] i [[historijski revizionizam]]. ''Posljednji čovjek u Evropi'' je bio rani naziv za roman, te je Orwell, u pismu iz [[22. oktobar|22. oktobra]] [[1948.]] svom izdavaču Fredricu Warburgu, svega 8 mjeseci prije izdavanja, napisao da se dvoumi između ''Posljednjeg čovjeka u Evropi'' i ''Hiljadu devetsto osamdeset četvrte''.<ref>CEJL, iv, no. 125.</ref> Warburg je predložio da se naslov promijeni da bude komercijalniji.<ref>Crick, Bernard. Introduction to ''Nineteen Eighty-Four'' (Oxford: Clarendon Press, 1984)</ref> U romanu [[1985 (roman)|1985]] (izdatom [[1978.|1978]]), [[Anthony Burgess]] navodi da je Orwell, razočaran tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]] (1945-91), namjeravao knjigu nazvati 1948. Objavom izdanja modernih klasika Penguin knjiga ''Hiljadu devetsto osamdeset četvrte'', navodi se da je [[George Orwell|Orwell]] prvobitno postavio vrijeme radnje u [[1980.|1980]], ali je kasnije pomjerio datum na [[1982.|1982]]. te na poslijetku na [[1984.|1984]]. Moguće je da je naslov knjige permutacija [[1948.|1948]], odnosno godine nastanka romana.<ref name=penguinclassics>''Nineteen Eighty-four'', {{ISBN|978-0-14-118776-1}}; str. xxvii (Penguin)</ref> ''Hiljadu devetsto osamdeset četvrta'' je kroz historiju objavljivanja bila zabranjena ili prošla kroz [[pravo|pravne]] izazove pod navodima da subverzivno ili ideološki šteti poput sljedećih knjiga: ''[[Vrli novi svijet]]'' [[Aldous Huxley|Aldousa Huxleyja]] ([[1932.|1932]]), ''[[Mi (roman)|Mi]]'' [[Jevgenij Zamjatin|Jevgenija Zamjatina]] ([[1924.|1924]]), ''[[Kallocain]]'' Karine Boyev ([[1940.|1940]]) i ''[[Farenhajt 451]]'' Raya Bradburya ([[1951.|1951]]).<ref>{{cite book |last1=Marcus |first1=Laura |last2=Nicholls |first2=Peter |authorlink2=Peter Nicholls (writer) |year=2005 |title=The Cambridge History of Twentieth-Century English Literature |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-82077-4 |page=226 |quote=Brave New World [is] traditionally bracketed with Orwell's ''Nineteen Eighty-Four'' as a dystopia&nbsp;...}}</ref> Časopis ''[[TIME (časopis)|TIME]]'' je, [[2005.|2005]], dodao roman na spisak 100 najboljih romana na [[engleski jezik|engleskom jeziku]] od [[1923.]] do [[2005.|2005]].<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/specials/packages/completelist/0,29569,1951793,00.html|title=Full List&nbsp;— All Time 100 Novels|work=Time|access-date=25. 3. 2010|date=16. 10. 2005|archive-date=29. 7. 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69VXgONgV?url=http://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/|url-status=dead}}</ref> Književni učenjaci smatraju da je Zamjatinov roman ''Mi'' imao snažan utjecaj na ''Hiljadu devetsto osamdeset četvrtu''.<ref>[http://theorwellprize.co.uk/george-orwell/by-orwell/essays-and-other-works/freedom-and-happiness-review-of-we-by-yevgeny-zamyatin "Freedom and Happiness"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160711215053/http://theorwellprize.co.uk/george-orwell/by-orwell/essays-and-other-works/freedom-and-happiness-review-of-we-by-yevgeny-zamyatin/ |date=11. 7. 2016 }} (a review of ''We'' by Yevgeny Zamyatin) by Orwell, ''Tribune'', 4 January 1946.</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/books/booksblog/2009/jun/08/george-orwell-1984-zamyatin-we "1984 thoughtcrime? Does it matter that George Orwell pinched the plot?"], Paul Owen, ''[[The Guardian]]'', 8. 6. 2009.</ref> ===Stanje autorskih prava=== Roman je u [[Javno vlasništvo|javnom vlasništvu]] u [[Kanada|Kanadi]],<ref>Kanadska autorska prava traju za vrijeme života autora plus 50 godina kraja kalendarske godine njegove ili njene smrti.</ref> [[Južnoafrička Republika|Južnoj Africi]],<ref name=act>Vidi [http://www.cipc.co.za/Copyright_files/Copyright_Act.pdf Copyright Act, No. 98 1978] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616203058/http://www.cipc.co.za/Copyright_files/Copyright_Act.pdf |date=16. 6. 2011 }}.</ref> [[Argentina|Argentini]],<ref>{{cite web |url=http://www.lanacion.com.ar/1154611-1984-de-orwell-60-anos-despues |title=1984, de Orwell, 60 años después – 25.07.2009 – lanacion.com |publisher=Lanacion.com.ar |date=25. 7. 2009 |access-date=20. 6. 2014 |archive-date=11. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211052204/https://www.lanacion.com.ar/cultura/1984-de-orwell-60-anos-despues-nid1154611/ |url-status=dead }}</ref> [[Australija|Australiji]] i [[Oman]]u. Bit će u javnom vlasništvu u [[Brazil]]u [[2021.|2021]], te u [[SAD]]-u [[2044.]] == Pozadina == [[Datoteka:Ingsoc logo from 1984.svg|mini|Simbola ''Ingsoca'' prema filmskoj adaptaciji knjige. Sâm logo nije precizno definiran u romanu.]] ''Hiljadu devetsto osamdeset četvrta'' se odvija u [[Okeanija|Okeaniji]], jednoj od 3 interkontinentalne [[supersila|supersile]] u koje se svijet podijelio nakon rata. Većina radnje se odvija u [[London]]u, "glavnom gradu [[Pista jedan|Piste jedan]]", Okeanske provincije koja se "ranije zvala [[Engleska]] ili [[Velika Britanija|Britanija]]."<ref>I dio, 1. poglavlje</ref><ref>I dio, 3. poglavlje</ref> Posteri vođe Partije, [[Veliki Brat|Velikog Brata]], mogu se vidjeti širom grada zajedno sa natpisom "VELIKI BRAT TE POSMATRA". ''[[Telekran]]i'' (sveprisutni [[Televizija|televizijski]] prijemnici) nadgledaju privatne i javne živote građana širom Okeanije. Klasna hijerarhija Okeanije se dijeli na tri dijela: * (I) gornja klasa: [[Unutrašnja partija|Unutrašnja (ili uža) partija]], elita koja ima vlast; sačinjava svega 2% stanovništva. * (II) srednja klasa: [[Vanjska partija|Vanjska (ili šira) partija]]; sačinjava 13% stanovništva. * (III) niža klasa: [[Prolovi]] (od ''[[proleterijat]]''); sačinjavaju 85% stanovništva i predstavljaju neobrazovanu radničku klasu. Kroz vlast, Partija kontrolira stanovništvu pomoću 4 ministarstva: * [[Ministarstvo mira]]; bavi se ratom i odbranom. * [[Ministarstvo obilja]]; bavi se ekonomijom (racioniranje i glad). * [[Ministarstvo ljubavi]]; održava zakon i javni poredak (mučenje i ispiranje mozga). * [[Ministarstvo istine]]; bavi se informacijama, zabavom, prosvjetom i kulturom ([[propaganda]]). Winston je član Vanjske partije gdje radi kao urednik u arhivi Ministarstva istine, te je njegov posao urediti historijske spise kako bi odgovarale novim, stalno ažuriranim potrebama Partije, te da obriše spoznaje ''[[nelica]]'' - osoba koje su "isparile", odnosno, ne samo da ih je režim ubio, već je obrisano i njihovo postojanje, pa čak i sjećanje na njih. Priča [[Winston Smith|Winstona Smitha]] počinje [[4. april]]a [[1984.|1984]]: "Bio je vedar i hladan [[april]]ski dan. Na satovima je izbijalo trinaest." Nije tačno siguran da li je ovo bio ispravan datum zbog režimove stalne manipulacije i prepisivanja historije.<ref>"izbijalo trinaest" U ''Hiljadu devetsto osamdeset četvrtoj'', dvadasetčetvorosatni sat je moderan dok je dvanaestsatni sat zastario. I dio, 8. poglavlje</ref> Smithova sjećanja i samo njegovo čitanje knjige ''[[Teorija i praksa oligarhijskog kolektivizma]]'' [[Emmanuel Goldstein|Emmanuela Goldsteina]], otkrivaju da je [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] palo u [[građanski rat]] nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], te da ga je "upila" [[Okeanija]] (nasljednik [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a i [[Britansko carstvo|Britanskog carstva]]). [[SSSR]] je, u međuvremenu, osvojio kopnenu [[Evropa|Evropu]] i uspostavio drugu supersilu [[Evroazija|Evroazije]]. Treća supersila, Istazija, sačinjava područja istočne i jugoistočne [[Azija|Azije]]. Sve supersile su u stalnom ratu, te stvaraju i krše saveze kad i kako im odgovara. Winston se iz svog djetinjstva (1949-53) sjeća atomskih ratova vođenih u [[Evropa|Evropi]], zapadnoj [[Rusija|Rusiji]] i [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]. Nije siguran šta se desilo ranije: Partijska pobjeda u građanskom ratu, [[SAD]]-ova aneksija Britanskog carstva ili rat, za vrijeme kojeg je bombardiran [[Colchester]]. Smithova ohrabrujuća sjećanja kao i priča o raspadu njegove porodice nagovještavaju da se atomsko bombardiranje ipak desilo prvo (porodica Smith je pronalazila sklonište u stanicama metroa), te je potom uslijedio građanski rat koga karakterizira rečenica "u samom [[London]]u je bilo zapletenih uličnih perioda, reći ko se borio protiv koga u ovom ili onom trenutku, bilo je potpuno nemoguće" i naposljetku poslijeratna društvena reorganizacija, koju Partija naziva "revolucijom". == Sadržaj == Svijet 1984-te godine je podijeljen na tri velike države: Istočnu Aziju, Evroaziju i Okeaniju. Glavni junak, Winston Smith, je državljanin područja koje obuhvata Ameriku, Veliku Britaniju, Australiju i jug Afrike. Svijetom vlada Stranka, na čijem čelu je mitični [[Veliki Brat]]. Sva uprava je razdijeljena na četiri ministrstva, koja se brinu za određena područja svog djelovanja: * Ministarstvo ljubavi * Ministarstvo istine * Ministarstvo mira * Ministarstvo obilja Stanovništvo Okeanije se dijeli na tri sloja: * bespravnu raju * članove Stranke * visoke članove Stranke Tri države su stalno u ratnim sukobima i nasumično sklapaju nova savezništva; Dvije države protiv preostale. Kad se neprijatelj iznenada promijeni, Ministarstvo istine počinje mijenjati historiju. Za red u državi se brine Miselna policija, koja nadzire članove Stranke. Naslute li bilo kakvo neslaganje s politikom koju Stranka sprovodi, trenutačno ih odvodi na preodgoj. == Također pogledajte == * [[Veliki Brat]] * [[Distopija]] * [[Totalitarizam]] == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Nineteen Eighty-Four}} * {{IBList |type=book|id=57|name=Nineteen Eighty-Four}} * [https://web.archive.org/web/20070313192548/http://1984comic.com/?q=node%2F413 On-line verzija u stripu ''Nineteen Eighty-Four''] * [http://www.1984theopera.com/ ''1984:'' The Opera] * [https://web.archive.org/web/20130209172745/http://www.free-book-summary.com/1984.html Complete book summary of ''Nineteen Eighty-Four''] * [http://openlibrary.org/works/OL1168091W/Nineteen_Eighty-Four ''Nineteen Eighty-Four''] u [[Open Library]] * {{isfdb title|id=15862|title=Nineteen Eighty-Four}} * [http://archive.org/download/TheaterGuildontheAir/Tgoa_53-04-26_ep150-1984.mp3 1953 ''Theatre Guild on the Air'' radio adaptacija] u [[Internet Archive]] ; Elektronska izdanja: * [http://www.george-orwell.org/1984/index.html George Orwell&nbsp;– Cjelokupna djela, Biografija, izreke, eseji] (nedostaje poglavlje 10 dijela 2) * [http://orwell.ru/library/novels/1984/english/ George Orwell&nbsp;– Eric Arthur Blair] {{simboli jezika|en|engleski}} * [[wikilivres:Nineteen Eighty-Four|Nineteen Eighty-Four, cijeli tekst]] (public domain in Canada) * [http://gutenberg.net.au/ebooks01/0100021.txt Project Gutenberg Australija (e-text)] * [https://web.archive.org/web/20130430013501/http://ebooks.adelaide.edu.au/o/orwell/george/o79n/ HTML Izdanje sa The University of Adelaide Library] * [https://web.archive.org/web/20110718093026/http://www.netcharles.com/orwell/books/1984.htm Charles' George Orwell Links&nbsp;– Biographies, Essays, Novels, Reviews, Images (with publication data)] [[Kategorija:Knjige iz 1949.]] [[Kategorija:Djela Georgea Orwella]] [[Kategorija:Britanski naučnofantastični romani]] 93d55snsb9ck3aw3l9di4affbab0tot 0 28840 3848867 3848735 2026-05-24T03:41:08Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848867 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Janez Janša |slika = Janez Janša, EPP, 2025 (cropped).jpg |redoslijed = [[Premijer Slovenije]] |vrijeme_na_vlasti = 22. maj 2026 – |prethodnik = [[Robert Golob]] |nasljednik = |vrijeme_na_vlasti2 = 3. mart 2020 – 1. juni 2022. |prethodnik2 = Marjan Šarec |nasljednik2 = [[Robert Golob]] |vrijeme_na_vlasti3 = 10. februar 2012 – 20. mart 2013. |prethodnik3 = [[Borut Pahor]] |nasljednik3 = Alenka Bratušek |vrijeme_na_vlasti4 = 3. decembar 2004 – 21. novembar 2008. |prethodnik4 = Anton Rop |nasljednik4 = Borut Pahor |datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1958|09|17}} |mjesto_rođenja = [[Grosuplje]], FNRJ |nacionalnost = |politička_stranka = [[Slovenska demokratska stranka]] |supruga = Silva Predalič <br> Urška Bačovnik <small>(2009–trenutno)</small> |djeca = 4 |obrazovanje = [[Univerzitet u Ljubljani]] |vjera = |potpis = |web_stranica = }} '''Ivan Janša''' (rođen 17. septembra 1958, [[Ljubljana]]), kršten i najpoznatiji kao '''Janez Janša''', [[Slovenija|slovenski]] je [[političar]], ratni veteran Slovenske vojske 1991. i aktualni [[premijer Slovenije]]. == Biografija == Političku karijeru počeo je 1980-ih kao novinar i disident tokom komunističkog režima u bivšoj [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji]]. Bio je aktivan u novinskim i intelektualnim krugovima koji su se borili za političke slobode i demokratske reforme. Nakon osamostaljenja [[Slovenija|Slovenije]] 1991. postao je jedan od ključnih vođa u novoj državi. Služio je kao ministar odbrane i kasnije kao ministar vanjskih poslova u različitim slovenskim vladama. U međuvremenu, 1993, osnovao je [[Slovenska demokratska stranka|Slovensku demokratsku stranku]] (SDS), konzervativnu stranku koja je postala jedna od najvažnijih političkih snaga u Sloveniji. Janša je bio glavni lider stranke i sudjelovao je u više parlamentarnih izbora. Bio je izabran za predsjednika slovenske vlade četiri puta: 2004, 2012, 2020. i 2026. Tokom mandata suočavao se s različitim izazovima, uključujući privrednu krizu, reforme, borbu protiv korupcije, pandemiju uzrokovanu koronavirusom. Diplomirao je 1982. na Fakultetu društvenih nauka Univerziteta u Ljubljani iz područja odbrambenih nauka, što je bilo u skladu s njegovom kasnijom karijerom u vojsci i politici. Njegova politika često je bila usmjerena na očuvanje nacionalne suverenosti, snažniju ulogu države u privredii jačanje slovenskog identiteta, ali je često bila i predmet kontroverzi, a njegove odluke i stajališta izazivali su podjele u slovenskom društvu. Ostao je važan politički lider u Sloveniji s dugogodišnjom političkom karijerom i nastavlja djelovati kao jedan od ključnih aktera u slovenskoj politici.<ref>{{Cite web|url=https://biografija.net/janez-jansa/|title=Biografija Janeza Janše|access-date=22. 7. 2023|archive-date=22. 7. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722004122/https://biografija.net/janez-jansa/|url-status=dead}}</ref> == Politička karijera == === 1980-e === Nakon diplomiranja, Janša je postao pripravnik u tadašnjem Republičkom sekretarijatu za odbranu, gdje je položio svoj stručni ispit. Krajem 1982. godine, je imenovan za predsjednika Komiteta za osnovnu narodnu odbranu i socijalnu samopomoć unutar okvira bivše omladinske organizacije (SSOS). Njegovo iznošenje kritičkog stava o uslovima unutar Jugoslovenske narodne armije, koji su označeni kao kontrarevolucionarni, označava početak Janševe opozicije. Nakon toga, Janša i njegovi saradnici bili su pod strogim nadzorom od strane Državne službe za sigurnost, izloženi političkim sankcijama i ograničenjima, te im je onemogućeno javno djelovanje. Politička ograničenja koja su nametnuta Janezu Janši prožimala su sve aspekte njegovog života, te je tako izgubio mogućnost zapošljavanja u državnim institucijama ili kompanijama. Između 1985. i 1986. godine, odbijen je u 250 slučajeva kada je aplicirao za javno oglašene pozicije za koje je bio potpuno kvalificiran. U tom periodu, Janez Janša postao je politički aktivan u novo nastajućim pacifističkim i ekološkim pokretima, koje su vlasti smatrale "društveno poremećenim". Zarađivao je pišući računarske programe i obavljajući povremene "visokogorske" poslove zajedno s prijateljima iz planinarskog kluba. Krajem 1986. godine, Janša postaje sekretar mjesečnika "Časopis za kritiko znanosti", koji je izdavala studentska organizacija Univerziteta u Ljubljani, a koji je počeo obrađivati teme koje su tada bile smatrane politički nepoželjnim. Godine 1987. došlo je do djelomične liberalizacije uredničkog odbora Mladine, glavnog izdanja SSOS-a, što je omogućilo Janši da piše i objavljuje kritičke komentare i priloge na teme kao što su demokratija i nacionalni suverenitet. U proljeće 1987. godine, Janez Janša i Igor Omerza osnovali su malu računarsku kompaniju pod nazivom MikroAda, koja se uskoro pretvorila u vrstu tehničke službe za novonastale političke alternative i društvene pokrete. Tu je tajno pripremljen i dnevnik Stane Kavčiča, bivšeg predsjednika vlade Slovenske republike koji je 1972. godine odstranjen s funkcije od strane komunističkih vlasti zbog previše liberalnih stavova (urednici Janez Janša i Igor Bavčar). Dnevnik je objavljen 1988. godine i izazvao veliki interes - prvo izdanje rasprodano je u roku od nekoliko sati. Na isti način, u aprilu 1988. godine na MikroAdi pripremljen je i radni papir za Ustav Slovenije, koji su napisali slovenski pisci, pravnici i sociolozi. Radni papir je oštro osuđen od strane predsjednika Centralnog komiteta Saveza komunista Slovenije, Milana Kučana, i visokih zvaničnika Jugoslovenske narodne armije. Ipak, radni papir u cijelosti je poslužio kao osnova za sadašnji Ustav Slovenije, usvojen 1991. godine. Rano ujutro 31. maja 1988. godine, Janez Janša je uhapšen od strane agenata Državne službe za sigurnost. Takođe su uhapšeni zastavnik [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]] [[Ivan Borštner]], novinar [[David Tasić]] i urednik [[Franci Zavrl]]. Tako je započelo poznato suđenje Četvorici, koje je bilo suđenje od strane komunističke nomenklature protiv novonastale opozicije i izazvalo snažan odgovor slovenske javnosti. Počeli su se pojavljivati zahtjevi za promjenom u višestranačku demokratiju, što je bio jedan od glavnih poluga procesa nezavisnosti Slovenije. Mase demonstracija u Ljubljani i upis desetina hiljada građana u novoformirani Odbor za zaštitu ljudskih prava karakterizirali su ono što je postalo poznato kao Slovensko proljeće. Na suđenju održanom zatvorenog vrata, tokom kojeg optuženi nisu imali pravo na pravnu zastupljenost, Janša je osuđen na 18 mjeseci zatvora. Nakon što je presuda postala pravomoćna u maju 1989. godine, Janša je ponovno uhapšen od strane komunističkih vlast i poslan na izdržavanje kazne u zatvoru maksimalne sigurnosti u Dobu pri Mirni; tek nakon javnog negodovanja Janša je prebačen u otvoreni zatvor u Igu. Na tim demonstracijama pročitana je Majsk deklaracija 1989. godine - deklaracija u kojoj je opozicija zahtijevala demokratsku i suverenu Sloveniju i poštovanje ljudskih prava. Zbog ogromnog javnog pritiska, Janša je pušten iz zatvora tokom ljeta 1989. godine nakon što je odslužio trećinu svoje kazne. Nakon izlaska iz zatvora, Janša je postao glavni urednik opozicijskog tjednika Demokracija, gdje je ostao do maja 1990. godine. Demokracija je postala neslužbeni glas ujedinjene opozicije poznate kao Demos.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Počeci njegove karijere|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 1990–2000. === [[Datoteka:Igor Bavčar in Janez Janša.jpg|mini|Igor Bavčar i Janša (1991)]] U maju 1990. Janša je postao ministar odbrane. Igrao je ključnu ulogu u stvaranju sposobnog odbrambenog sistema koji je omogućio zemlji da se u junu 1991. suprotstavi agresiji jugoslovenske vojske s relativno malo gubitaka i konačno proglasi potpunu nezavisnost, preko Manevrske strukture narodne odbrane i transformacije Teritorijalne odbrane u prave Slovenske Oružane Snage. Dužnost ministra odbrane obavljao je do 1994; tokom četverogodišnje vladavine on i njegovi saradnici formirali su vojnu strukturu koja je omogućila Sloveniji da potpiše Program partnerstva za mir s NATO-om. Kao ministar odbrane, Janša je imao ključnu ulogu u uključivanju Slovenskih oružanih snaga u druge međunarodne mehanizme kolektivne sigurnosti te je uspostavio parlamentarnu kontrolu nad vojskom kao osnovni demokratski standard. Godine 1993. predložio je osnivanje Saveza veterana rata za Sloveniju, koji obuhvata patriote koji su aktivno pružali otpor jugoslavenskoj dominaciji i agresiji između 1990. i 1991. U martu 1994., Narodna skupština Republike Slovenije, na zahtjev premijera dr. [[Janez Drnovšek|Janeza Drnovšeka]], razrešila je Janeza Janšu dužnosti Ministra odbrane. Razlog dat za smjenu bio je navodni prekoračaj vojnog sektora u civilnom okruženju. Skoro godinu dana kasnije, Državno tužilaštvo i Parlamentarni odbor za zakonodavstvo i pravna pitanja donijeli su jednoglasnu odluku da su vojne vlasti postupale u skladu sa slovenskim zakonom. Tokom rasprave o razrješenju Janše s pozicije ministra odbrane, hiljade njegovih pristalica demonstriralo je ispred zgrade parlamenta zahtijevajući vladavinu prava i okončanje korupcije u državnoj službi.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Janez Janša - Ministar odbrane Slovenije|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> U proljeće 1992. Janša se pridružio Socijaldemokratskoj stranci Slovenije pod vodstvom dr. Jožeta Pučnika. Na izborima 1992. godine, Janez Janša je ponovno izabran za zastupnika, a u maju 1993. godine izabran je za predsjednika Socijaldemokratske stranke Slovenije na trećem stranačkom kongresu. Janez Janša je ponovno izabran za predsjednika Socijaldemokratske stranke na stranačkim kongresima održanim 1995., 1999., 2001. i 2005. godine. Godine 1996. ponovo je izabran za zastupnika, a Socijaldemokratska stranka postala je vodeća opozicijska stranka u Sloveniji. Od januara 1997. do jula 1998. također je bio šef slovenske parlamentarne delegacije u Sjevernoatlantskoj skupštini (NAA). Od juna do oktobra 2000. obavljao je dužnost ministra odbrane u vladi kojom je predsjedavao Andrej Bajuk. Tokom tog perioda on i njegovi saradnici izradili su rezoluciju o nacionalnoj strategiji bezbjednosti Republike Slovenije, najvažniji strateški dokument u oblasti odbrane, a na njegov prijedlog, Vlada je također usvojila Doktrinu odbrane Republike Slovenije. [[Datoteka:Flickr - europeanpeoplesparty - Fillon-Molterer-Jansa.jpg|mini]] Tokom svog mandata, Ministarstvo odbrane realno je procijenilo sprovođenje osnovnih programa razvoja odbrambenih snaga za period od 1994. do 2003. te usvojilo plan za njihovu djelomičnu restrukturiranost, koja je trebala biti završena između 2000. i 2003; pripadnicima Slovenskih oružanih snaga također je bilo omogućeno pravo na duhovnu brigu. U vrijeme kada je Janez Janša bio Ministar odbrane, Slovenija je pripremila svoj drugi akcioni plan za punopravno članstvo u [[NATO]]-u i bila je prva među zemljama kandidatima koja je dostavila zahtjev Lordu Robertsonu, tadašnjem generalnom sekretaru NATO-a u Briselu. Na izborima za Narodnu skupštinu održanim u oktobru 2000. godine, Janez Janša je izabran za zastupnika Narodne skupštine po treći put, a Socijaldemokratska stranka postala je druga najveća politička stranka u Sloveniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Predsjednik SDS-a|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 2004. === Dana 9. novembra 2004. Janša, nominirani kandidat za mandat da formira novu slovensku vladu, izabran je za predsjednika Vlade Republike Slovenije sa 57 glasova. 3. decembra 2004. nova Vlada je položila zakletvu u Narodnoj skupštini Republike Slovenije i sastala se pod vodstvom Janeza Janše za svoju konstitutivnu sjednicu tog istog dana. Vlada Republike Slovenije, koju vodi Janez Janša, sastoji se od sljedećih koalicijskih partnera: [[Slovenska demokratska stranka]], [[Nova Slovenija - Krščanska ljudska stranka]], [[Slovenska ljudska stranka]] i [[Demokratska stranka umirovljenika Slovenije]]. 19. novembra 2007. Narodna skupština Republike Slovenije održala je glasanje povjerenja koje je zatražio premijer Janez Janša u vezi predstojećeg slovenskog predsjedavanja [[Vijeće Europske unije|Vijećem Europske unije]] i potvrdila mandat Vladi. [[Datoteka:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Summit 15 December 2005 (21).jpg|mini|Janez Janša na EPP samitu]] Neki od glavnih postignuća Vlade Republike Slovenije od decembra 2004. do decembra 2007. godine su i mjere koje su direktno uticale na živote građana Republike Slovenije, donoseći izuzetan ekonomski uspjeh, veći stepen zaposlenosti i najnižu stopu nezaposlenosti do tada. Većina mjera definiranih u Okviru ekonomskih i socijalnih reformi za povećanje blagostanja u Sloveniji i poboljšanje standarda života su implementirane, što Sloveniju svrstava među najuspješnije države članice [[Evropska unija|EU]] u postizanju ciljeva Lisabonske strategije. Vlada je regulirala poreze i uklonila niz administrativnih prepreka na modern način koji je međunarodno usporediv i društveno održiv. Uvedene su mjere za smanjenje tereta na ekonomiju i povećanje konkurentnosti na domaćim i stranim tržištima. Tokom Janez Janšinog mandata, [[Slovenija|Republika Slovenija]] postala je prepoznatljiv i uspješan član Europske unije: 1. januara 2007. godine usvojila je jedinstvenu [[Euro|europsku valutu]]; 22. decembra 2007. godine eliminirala je unutarnje granice i pridružila se [[Šengenska zona|Schengenskom području]]; a 1. januara postala je prva nova država članica koja je preuzela predsjedavanje EU. U svojstvu premijera, Janez Janša je posjetio Sjedinjene Američke Države, Kinu, Rusiju, Francusku, Veliku Britaniju, Saudijsku Arabiju, Kuvajt, Irak, Tursku, Italiju, Austriju, Hrvatsku, Estoniju, Litvaniju, Latviju, Poljsku, Češku Republiku, Slovačku, Mađarsku, Vatikan, Portugal, Nizozemsku, Bosnu i Hercegovinu, Ukrajinu, bivšu Jugoslovensku Republiku Makedoniju i Luksemburg. Nacionalni izbori u septembru 2008. doveli su slovensku političku situaciju do nove dimenzije. Tri tjedna prije izbora, u saradnji s finskim novinarom Magnusom Berglundom, tadašnja opozicija (i sadašnja vlada) pokrenula je optužbe za korupciju protiv tadašnjeg premijera Janeza Janše. Lažne tvrdnje da je Janša primio mito od finske kompanije imale su svoje posljedice - Socijaldemokratska stranka pobijedila je sa uskim postotkom razlike. Slučaj je kasnije detaljno objašnjen u članku »''Slučaj Janša-Patria (ili potjera): Izazov za kriminologiju medija''« uglednog finskog stručnjaka dr. Johana Bäckmana (izvanrednog profesora sociologije na Univerzitetu u Helsinkiju i izvanrednog profesora kriminologije na Univerzitetu u Turku). Europska narodna stranka jednoglasno je osudila slučaj u svojoj rezoluciji o Sloveniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.sds.si/en/about-sds/president|title=Prvi premijerski mandat|access-date=22. 7. 2023|archive-date=12. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112050935/https://www.sds.si/en/about-sds/president|url-status=dead}}</ref> === 2008. === [[Datoteka:Dmitry Medvedev in Khanty-Mansiysk 26-27 June 2008-4.jpg|mini|Janez Janša i tadašnji predsjednik [[Rusija|Ruske Federacije]], [[Dmitrij Medvedev]] (2008.godina)]] Na sljedećim parlamentarnim izborima održanim 21. septembra 2008. godine, vladajuća koalicija izgubila je većinu u parlamentu, a Janšina vlada je zamijenjena vladom koalicije koju su vodili Socijaldemokrati.<ref>{{Cite web|url=https://mondo.ba/Info/Region/a26113/Borut-Pahor-novi-slovenacki-premijer.html|title=Borut Pahor novi slovenački premijer}}</ref> === 2011. === Na prevremenim parlamentarnim izborima održanim u decembru 2011. godine, SDS je postala druga najjača politička snaga. Janši je uspjelo formirati centar-desnu koaliciju s četiri manje stranke, a ponovno je postao premijer.<ref>{{Cite web|url=https://www.vecernji.hr/vijesti/slovenski-premijer-pahor-ostao-bez-vecine-jansa-trazi-izbore-278602|title=Janša traži izbore}}</ref> === 2013. === Godine 2013. Janša je optužen za korupciju u poznatom slučaju nazvanom "Patria afera". Izgubio je premijersku poziciju nakon što je izgubio povjerenje u parlamentu.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2015/12/2/afera-patria-zvanicno-otisla-u-sudsku-zastaru|title=AFERA PATRIA}}</ref> === 2014–2020. === Janša je ostao u političkoj areni kao oporbeni lider. SDS je sudjelovala u parlamentarnim izborima i ostvarivala značajan politički utjecaj.<ref>{{Cite web|url=https://mondo.ba/Info/Region/a493738/Slovenci-glasali-za-Stranku-Mire-Cerara.html|title=Slovenci glasali za Stranku Mire Cerara}}</ref> === 2020-e === [[Datoteka:Janez Janša in Brussels 26.jpg|mini|Janez Janša i predsjednik [[Francuska|Francuske]] [[Emmanuel Macron]] na samitu u Briselu 2021.]] Nakon ostavke premijera Marjana Šareca u januaru 2020. godine, Janši je uspjelo formirati koaliciju od četiri stranke i postati premijer po treći put. Nakon izbijanja pandemije uzrokovane [[koronavirus]]om, Janez Janša je postao predmetom kritike zbog represivnih mjera koje je uveo.<ref>{{Cite web|url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/jansa-eu-priprema-blokadu-zracnog-prometa-zbog-nove-varijante-korone/2321244.aspx|title=Janša: EU priprema blokadu zračnog prometa zbog nove varijante korone}}</ref> Na [[Parlamentarni izbori u Sloveniji 2022.|Parlamentarim izborima]] održanim 24. aprila 2022. godine, Janez Janša je osvojio 27 mandata u Parlamentu Slovenije, što nije bilo dovoljno da produži premijerski mandat koji je osvojio [[Robert Golob]] sa osvojenim 41 mandatom i time je posato novi Premijer Slovenije. == Privatni život == Otac je četvero djece: Žana, Nike, Črtomira i Jakoba. U slobodno vrijeme igra nogomet i golf, bavi se skijanjem i snoubordingom, planinarenjem u slovenskim planinama, gdje je upoznao svoju suprugu, doktoricu Uršku Bačkovnik. ==Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{Commonscat-inline|Janez Janša}} {{Premijeri Slovenije}} {{Evropsko vijeće}} {{Predsjednici Vijeća Evrope}} {{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Janša, Janez}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Ljubljana]] [[Kategorija:Slovenski političari]] [[Kategorija:Slovenski premijeri]] p8j09w5ga0yt08a4dl0vy4ik4p2xs9f 0 32689 3848851 3842126 2026-05-24T00:26:55Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848851 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:A Specimen by William Caslon.jpg|mini|desno|250px|Primjerci fontova i jezika; autor slova William Caslon, iz Cyclopaedia (1728).]] '''Abeceda''' ili alfabet je skup simbola koji se nazivaju [[slovo|slova]] za predstavljanje određenih glasova u govornom [[jezik]]u. Konkretno, slova uglavnom odgovaraju fonemima kao najmanjim zvučnim segmentima koji mogu razlikovati jednu riječ od druge u datom jeziku.<ref>{{Cite journal |last=Pulgram |first=Ernst |year=1951 |title=Phoneme and Grapheme: A Parallel |url=https://archive.org/details/sim_word_1951-04_7_1/page/14 |journal=WORD |volume=7 |issue=1 |pages=15–20 |doi=10.1080/00437956.1951.11659389 |doi-access=free}}</ref> Nisu svi sistemi pisanja predstavljali jezik na ovaj način: [[Slogovno pismo|silabari]] dodjeljuju simbole izgovorenim [[slog]]ovima, dok [[logogram]]i dodjeljuju simbole [[riječ]]ima, [[morfem]]ima ili drugim semantičkim jedinicama.<ref name="Daniels4">{{Harvnb|Daniels|Bright|1996|p=4}}</ref><ref>{{cite book |doi=10.1007/978-1-4684-1068-6_5 |chapter=The Korean writing system: An alphabet? A syllabary? A logography? |title=Processing of Visible Language |date=1980 |last1=Taylor |first1=Insup |pages=67–82 |isbn=978-1-4684-1070-9 }}</ref> Prva slova izmišljena su u [[Stari Egipat|Starom Egiptu]] kako bi služila kao pomoć u pisanju egipatskih [[Hijeroglifi|hijeroglifa]]; leksikografi ih nazivaju egipatskim uniliteralnim znacima.<ref>{{cite journal |last1=Himelfarb |first1=Elizabeth J. |title=First Alphabet Found in Egypt |journal=Archaeology |volume=53 |issue=1 |date=2000 |page=21 }}</ref> Ovaj sistem se koristio do 5. vijeka n. e.,<ref name="Houston-20032">{{cite journal|last1=Houston|first1=Stephen|last2=Baines|first2=John|last3=Cooper|first3=Jerrold|date=2003|title=Last Writing: Script Obsolescence in Egypt, Mesopotamia, and Mesoamerica|url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_2003-07_45_3/page/430|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=45|issue=3|pages=430–479|doi=10.1017/S0010417503000227|jstor=3879458|id={{ProQuest|212670035}}}}</ref> i fundamentalno se razlikovao dodavanjem nagovještaja izgovora postojećim hijeroglifima koji ranije nisu nosili informacije o izgovoru. Kasnije su se ovi [[Fonem|fonemski simboli]] počeli koristiti i za transkripciju stranih riječi.<ref name="Daniels2">{{Harvnb|Daniels|Bright|1996|pp=74–75}}</ref> Prvo potpuno fonemsko pismo bilo je protosinaitsko pismo, koje također potiče od egipatskih hijeroglifa, a kasnije je modificirano da bi se stvorila [[Feničko pismo|feničanska abeceda]]. Fenički sistem se smatra prvim pravim alfabetom i krajnja je preteča mnogih modernih pisama, uključujući [[Arapsko pismo|arapsko]], [[Ćirilica|ćirilično]], [[Grčko pismo|grčko]], [[Hebrejsko pismo|hebrejsko]], [[Latinica|latinicu]] i moguće [[Brahmansko pismo|brahmansko]].<ref name="Coulmas 140" /><ref name="Daniels 9296">{{Harvnb|Daniels|Bright|1996|pp=92–96}}</ref><ref name="Goldwasser-2012" /><ref>{{Cite journal |last=Goldwasser |first=Orly |year=2010 |title=How the Alphabet was Born from Hieroglyphs |journal=Biblical Archaeology Review |volume=36 |issue=2 |pages=40–53}}</ref> [[File:Phoenician alphabet.svg|thumb|Odgovarajuća slova u feničanskom alfabetu i latinici]] [[Peter T. Daniels]] razlikuje prave abecede- koji koriste slova za predstavljanje i suglasnika i samoglasnika - od [[ebudžida]] i [[ebdžed]]a, kojima su potrebna samo slova za suglasnike. Ebdžedi uglavnom uopće nemaju indikatore [[samoglasnik]]a, dok ih ebudžide predstavljaju dijakritičkim znakovima dodanim slovima. U ovom užem smislu, grčki alfabet je bio prvi pravi alfabet;{{sfn|Coulmas|1999|p=?}}{{sfn|Millard|1986|p=396}} prvobitno je izveden iz feničanskog alfabeta, koji je bio ebdžed.{{sfn|Daniels|Bright|1996|pp=3–5, 91, 261–281}} Abecede obično imaju standardni redoslijed slova. To ih čini korisnim alatom u sortiranju, jer se riječi mogu navesti u dobro definisanom redoslijedu - obično poznatom kao abecedni redoslijed. To također znači da se slova mogu koristiti kao metoda "numerisanja" uređenih stavki. Neki sistemi pokazuju [[Akrofonija|akrofoniju]], fenomen gdje su slova dobila imena različita od njihovog izgovora. Sistemi s akrofonijom uključuju grčki, arapski, hebrejski i sirijski; sistemi bez nje uključuju latinicu. Riječ ''abeceda'' dolazi od imena četiri prva slova [[latinica|latinskog alfabeta]]: '''[[a]]''', '''[[b]]e''', '''[[c]]e''' i '''[[d]]e''' (na [[latinski jezik|latinskom jeziku]] ABECEDARIVS). Sinonim ''alfabet'' ima porijeklo u imenima slova [[alfa]] ([[alfa|α]]) i [[beta]] ([[beta|β]]) koja su dva prva slova [[grčki alfabet|grčkog alfabeta]]. Svaki [[jezik]] posjeduje vlastiti sistem za kodiranje koji može biti specifičan za samo taj [[jezik]] ili varijacija nekog drugog sistema. Tako naprimjer sve abecede koje se koriste u [[Zapadna Evropa|Zapadnoj Evropi]] vuku porijeklo od klasičnog [[latinica|latinskog alfabeta]]. S druge strane, i [[latinica|latinski alfabet]] i [[ćirilica|ćirilični alfabet]] vuku porijeklo od [[grčki alfabet|grčkog alfabeta]] koji je nastao od [[fenički alfabet|feničkog alfabeta]]. * [[arapsko pismo|arapski alfabet]] * [[armenski alfabet]] * [[ćirilica|ćirilični alfabet]] ** [[srpski alfabet]] * [[fenički alfabet]] * [[gruzijski alfabet]] * [[grčki alfabet]] * [[hebrejski alfabet]] * [[latinica|latinski alfabet]] ** [[bosanska abeceda]] * [[tamilski alfabet]] == Također pogledajte == * [[Bukvar]] == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Coulmas |first=Florian |url=https://books.google.com/books?id=VOywmavmZ3UC |title=The Writing Systems of the World |publisher=Blackwell |year=1989 |isbn=978-0-631-18028-9}} * {{cite book |doi=10.1002/9781118932667 |title=The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems |date=1999 |last1=Coulmas |first1=Florian |isbn=978-0-631-19446-0 }} * {{Cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |url=https://archive.org/details/isbn_9780195079937 |title=The World's Writing Systems |last2=Bright |first2=William |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1996 |isbn=978-0-19-507993-7}} * {{Cite book |last=Driver |first=Godfrey Rolles |author-link=Godfrey Rolles Driver |title=Semitic Writing (Schweich Lectures on Biblical Archaeology S |title-link=Schweich Lectures on Biblical Archaeology |publisher=Oxford University Press |year=1976 |isbn=978-0-19-725917-7 |edition=3rd}} * {{Cite book |last=Haarmann |first=Harald |title=Geschichte der Schrift |publisher=C. H. Beck |year=2004 |isbn=978-3-406-47998-4 |edition=2nd |location=München |language=de |trans-title=History of Writing}} * {{cite book |doi=10.1515/9783110214307 |title=Language History, Language Change, and Language Relationship |date=2009 |last1=Hock |first1=Hans Henrich |last2=Joseph |first2=Brian D. |isbn=978-3-11-021842-8 }} * {{Cite book |last=Hoffman |first=Joel M. |url=https://books.google.com/books?id=momIk7nVNdkC |title=In the Beginning: A Short History of the Hebrew Language |publisher=NYU Press |year=2004 |isbn=978-0-8147-3654-8}} * {{Cite book |last=Logan |first=Robert K. |title=The Alphabet Effect: A Media Ecology Understanding of the Making of Western Civilization |publisher=Hampton |year=2004 |isbn=978-1-57273-523-1}} * {{Cite journal |last1=McLuhan |first1=Marshall |last2=Logan |first2=Robert K. |year=1977 |title=Alphabet, Mother of Invention |journal=ETC: A Review of General Semantics |volume=34 |issue=4 |pages=373–383 |jstor=42575278}} * {{Cite journal |last=Millard |first=A. R. |year=1986 |title=The Infancy of the Alphabet |journal=World Archaeology |volume=17 |issue=3 |pages=390–398 |doi=10.1080/00438243.1986.9979978 |jstor=124703}} * {{Cite book |last1=Marc-Alain |first1=Ouaknin |url=https://archive.org/details/mysteriesofalpha00ouak |title=Mysteries of the Alphabet: The Origins of Writing |last2=Josephine |first2=Bacon |publisher=Abbeville |year=1999 |isbn=978-0-7892-0521-6 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Powell |first=Barry B. |title=Homer and the Origin of the Greek Alphabet |url=https://archive.org/details/homeroriginofgre0000powe |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1991 |isbn=978-0-521-58907-9}} * {{Cite book |last=Powell |first=Barry B. |title=Writing: Theory and History of the Technology of Civilization |publisher=Blackwell |year=2009 |isbn=978-1-4051-6256-2 |location=Oxford |author-mask=3}} * {{Cite book |last=Sacks |first=David |url=https://archive.org/details/letterperfect00davi |title=Letter Perfect: The Marvelous History of Our Alphabet from A to Z |publisher=Broadway |year=2004 |isbn=978-0-7679-1173-3}} * {{Cite book |last=Saggs |first=H. W. F. |url=https://archive.org/details/isbn_9780300050318 |title=Civilization Before Greece and Rome |publisher=[[Yale University Press]] |year=1991 |isbn=978-0-300-05031-8 |url-access=registration}} {{cite book |doi=10.1515/9783110924596 |title=Multilingualism in China |date=2003 |last1=Zhou |first1=Minglang |isbn=978-3-11-017896-8 }} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * http://maternjijezik-tirol.net/cms/?page_id=20 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106111617/http://maternjijezik-tirol.net/cms/?page_id=20 |date=6. 11. 2012 }} * [http://www.wdl.org/ru/item/7481/#ddc=4&languages=bos Буквар: за основне школе у вилаjету босанском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605231451/http://www.wdl.org/ru/item/7481/#ddc=4&languages=bos |date=5. 6. 2013 }}. 1867 {{Commonscat|Alphabets}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pisma]] [[Kategorija:Jezici]] 28cwxsx4at3glf8ps1ecirfewiarnp0 0 54856 3848879 3835991 2026-05-24T04:01:25Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848879 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Sergej Lavrov | slika = Сергей Лавров (27-10-2025) (cropped).jpg | redoslijed = Ministar vanjskih poslova | vrijeme_na_vlasti = 9. mart 2004 – | prethodnik = Igor Ivanov | nasljednik = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1950|03|21}} | mjesto_rođenja = [[Moskva]], SSSR | puno_ime = Sergej Viktorovič Lavrov | politička_stranka = [[Jedinstvena Rusija]] | supruga = Maria Lavrova | djeca = 1 | obrazovanje = [[Moskva|Moskovski]] državni institut za međunarodne poslove | potpis = Sergey Lavrov’s signature.svg }} '''Sergej Viktorovič Lavrov''' ([[Ruski jezik|ruski]]: ''Серге́й Ви́кторович Лавро́в'') ([[Moskva]], 21. mart 1950) [[Rusija|ruski]] je političar. Posao ministra vanjskih poslova [[Ruska Federacija|Ruske Federacije]] obavlja neprestano od 2004. godine do danas u službi predsjednika [[Vladimir Putin|Vladimira Putina]] i [[Dmitrij Medvedev|Dmitrija Medvedeva]].<ref>{{Cite web |url=http://russiaprofile.org/bg_people/resources_whoiswho_alphabet_l_lavrov.html |title=Arhivirana kopija |access-date=20. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620075736/http://russiaprofile.org/bg_people/resources_whoiswho_alphabet_l_lavrov.html |archive-date=20. 6. 2015 |url-status=dead }}</ref> Prije toga bio je sovjetski diplomata i ruski ambasador pri UN-a u vremenu od 1994. do 2004.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7144560.stm|last=Hayes|first=Rupert Wingfield|title=Russia's deep suspicion of the West|work=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation|date=15. 12. 2007|access-date=16. 12. 2007|archive-date=16. 12. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216015051/http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7144560.stm|url-status=bot: unknown}}</ref> Nakon završene srednje škole, Lavrov je pohađao na ''Odjelu za azijske studije'' na Državnom institutu za međunarodne poslove u Moskvi. Pored svoje glavne specijalnosti - sinhaleškog jezika, također je studirao engleski i francuski. Tokom svoje duge karijere u [[UN|UN-a]], morao je da se nosi sa svim ključnim međunarodnim pitanjima. Učestvovao je u razgovorima UN-a o sukobima u bivšoj [[Jugoslavija|Jugoslaviji]], [[Irak]]u, [[Afganistan]]u i na [[Bliski istok|Bliskom istoku]], kao i sastancima gdje se usredsredio na borbu protiv [[Terorizam|terorizma]]. Sporazum o uništenju sirijskog hemijskog naoružanja, koji je postignut 14. septembra [[2013]]. godine, bio je prvi veliki dogovor između Moskve i Washingtona u posljednjih nekoliko godina. To je skrenulo međunarodnu pažnju na ruskog ministra vanjskih poslova, Sergeja Lavrova koji je posredovao u dogovoru. Neki komentatori čak smatraju da je ostvarenjem sporazuma o [[Sirija|Siriji]] bio vrhunac njegove ministarske diplomatske karijere.<ref name="rbth">http://rbth.com/international/2013/10/17/foreign_minister_sergei_lavrov_in_a_changing_world_30909.html</ref> ==Rani život== Sergej Viktorovič Lavrov rođen je 21. marta 1950. godine u [[Moskva|Moskvi]]. O njegovim roditeljima se malo zna, a jedino je poznato da mu je otac [[Jermeni|Jermen]] porijeklom iz [[Tbilisi]]ja (današnja [[Gruzija]]) i majka Ruskinja koja je radila u ministarstvu vanjske trgovine. Završio je srednju školu sa srebrnom medaljom, a omiljeni predmet mu je bio [[fizika]]. Poslije srednje škole upisao se na Državnom institutu za međunarodne poslove u Moskvi. Za vrijeme svog univerzitetskog obrazovanja studirao je međunarodne odnose. Ubrzo je naučio sinhaleški jezik, u ono vrijeme jedini službeni jezik [[Šri Lanka|Šri Lanke]], kao i Dhivehi, službeni jezik na [[Maldivi]]ma. Osim toga, Sergej Lavrov je naučio [[Engleski jezik|engleski]] i [[Francuski jezik|francuski]]. Nakon što je primljen na fakultet, Lavrov je zajedno s drugim učenicima poslan na mjesec dana da radi na izgradnji ''Ostankinskog televizijskog tornja'' u Moskvi. Za vrijeme svog ljetovanja radio je u [[Hakasija|Hakasiji]], [[Tuva|Tuvi]] i [[Ruski daleki istok|Ruskom dalekom istoku]]. Svaki semestar Lavrov je sa svojim kolegama studentima izvodio dramske predstave, koje su kasnije izvođene na glavnoj bini Univerziteta. Oženio se u trećoj godini studija.<ref name=Lenta>{{cite web|url=http://lenta.ru/lib/14161073/full.htm|script-title=ru:Лавров, Сергей|publisher=Lenta|language=Russian|access-date=17. juli 2012}}</ref> ==Karijera== ===Sovjetski savez=== ====Diplomatska karijera u Šri Lanci==== Lavrov je diplomirao 1972. godine. Po pravilima iz tog vremena, nakon što je diplomirao na ''Državnom institutu za međunarodne odnose'' u Moskvi morao je da radi određeno vrijeme za ''Ministarstvo vanjskih poslova SSSR-a. Lavrov je bio zaposlen u Sovjetskoj ambasadi u [[Šri Lanka|Šri Lanci]] kao savjetnik, pošto je već bio specijalista za tu zemlju. U to vrijeme, Sovjetski Savez i Šri Lanka su imali blisku tržišnu i ekonomsku saradnju gdje je Sovjetski Savez pokrenuo proizvodnju [[Guma|prirodne gume]] u zemlji. Sovjetska ambasada u Šri Lanci je također održavala odnose sa Maldivima. Ambasada u Šri Lanci je imala zaposlena samo 24 diplomata. Lavrov je dobio zadatak da stalno analizira situaciju u zemlji, ali je također radio kao prevodilac, lični sekretar i pomoćnik za Rafiqa Nishonova. Osim toga, dobio je diplomatski rang atašea.<ref name=Lenta/> ====Međunarodni ekonomski odnosi i UN==== Godine [[1976]]. Lavrov vratio u Moskvu gdje je radio kao treći i drugi sekretar u odjelu za međunarodne ekonomske odnose SSSR-a. Tamo je bio uključen u [[analitika|analitiku]] i njegov ured je radio sa raznim međunarodnim organizacijama, uključujući i Ujedinjene nacije. Godine [[1981]]., poslat je kao viši savjetnik sovjetske misije pri Ujedinjenim nacijama u [[New York]]u. [[1988]]. godine vratio se u Moskvu gdje je imenovan za zamjenika načelnika Odjela za međunarodne ekonomske odnose SSSR-a. Između [[1990]]. i [[1992]]. godine radio je kao direktor Međunarodne organizacije sovjetskog ministarstva vanjskih poslova.<ref name=Lenta/> ===Ruska federacija=== U oktobru 1990. godine, [[Andrej Kozirev]], koji je vodio kontrolu međunarodnih organizacija u to vrijeme, imenovan je za ministra vanjskih poslova [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|Ruske Sovjetske Federativne Socijalističke Republike]]. Te godine ovlaštenja sovjetskog ministarstva vanjskih poslova i Ministarstva vanjskih poslova Ruske Sovjetske Federativne Socijalističke Republike su bila podijeljena. Do tada je Ruska SFSR imala samo ceremonijalnu ulogu. U oktobru 1991. godine ministri svih sovjetskih republika, osim [[Gruzija|Gruzije]] i [[Baltičke republike|baltičkih zemalja]], održali su sastanak na kojem su se bavili Unijom vanjskih ministarstava. U novembru 1990. godine, Državni savjet je odlučio promijeniti ime iz ''Unije vanjskih ministarstava'' u ''Ministarstvo vanjskih poslova Sovjetskog Saveza'' i decembra te godine, ''Ministarstvo vanjskih poslova sovjetske Rusije'' postalo je ''Ministarstvo vanjskih poslova Ruske Federacije''. Godine 1992. Sergej Lavrov je imenovan za direktora ''Odjela za međunarodne organizacije i globalna pitanja'' u ''Ministarstvu vanjskih poslova Ruske Federacije''. U aprilu 1991. godine, imenovan je za zamjenika ministra vanjskih poslova. On je zatražio da nadgleda aktivnosti za ljudska prava i međunarodnu kulturnu saradnju i dva odjela za [[Zajednica nezavisnih država|Zajednicu nezavisnih država]] - međunarodne organizacije i međunarodna ekonomska saradnja.<ref name=Lenta/> Sergej Lavrov je radio za ''Ministarstvo vanjskih poslova'' do 1994. godine kada se vratio na posao u Ujedinjenim nacijama, ovaj put kao stalni predstavnik Rusije. Dok je bio na već navedenom zadnjem položaju, bio je predsjednik [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih naroda|Vijeća sigurnosti Ujedinjenih naroda]] u decembru 1995. godine, juna [[1997]]. godine, jula [[1998]]. godine, oktobra [[1999]]. godine, decembra [[2000]]. godine, aprila [[2002]]. godine i u junu [[2003]].<ref>[http://www.un.org/Depts/dhl/resguide/scpres1990.htm "Presidents of the Security Council: 1990–1999"], UN.org.</ref> ====Ministar vanjskih poslova==== [[Datoteka:Msc2011 SZ 002 Lavrov Clinton.jpg|thumb|200px|Lavrov sa državnom sekretarkom SAD-a [[Hillary Clinton]] u [[München]]u, [[Njemačka]], 5. februar 2011.]] 9. marta [[2004]]. godine, predsjednik Vladimir Putin imenovao je Lavrova na mjesto ministra vanjskih poslova. On je naslijedio [[Igor Ivanov|Igora Ivanova]] na tom poslu. Dana 21. maja [[2012]]. godine, Lavrov je ponovo imenovan ministrom vanjskih poslova u vladi na čelu sa premijerom Dmitrijem Medvedevom.<ref name=dub2012jun>{{cite news|last=Dubien|first=Arnaud|title=The composition of Russia's new Cabinet and Presidential Administration, and its significance|url=http://www.europarl.europa.eu/committees/es/AFET/studiesdownload.html?languageDocument=EN&file=74731|access-date=28. mart 2013|newspaper=Policy Department DG External Policies|date=jun 2012}}</ref> Smatra se da Lavrov nastavlja u stilu svog prethodnika: briljantan diplomata, državni službenik, a ne [[političar]]. Stručnjak za rusku vanjsku politiku pri [[london]]skom kraljevskom institutu za međunarodne odnose "Chatham House" ga je opisao kao: {{Citat|"težak, pouzdan, izuzetno spretan pregovarač, ali on nije dio užeg savjetodavnog kruga Vladimira Putina, te da otvrdnjavanja ruske vanjske politike ima vrlo malo veze s njim".<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite web|last=Jackson|first=Patrick|date=29. 6. 2007|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6242774.stm|title=Profile: Putin's foreign minister Lavrov|work=BBC News|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=28. 8. 2007|archive-date=28. 8. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070828102305/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6242774.stm|url-status=bot: unknown}}</ref>}} ====Kriza u Siriji 2012. godine==== [[Datoteka:Kerry and Lavrov, with senior advisers, negotiate chemical weapons agreement on September 14, 2013.jpg|thumb|200px|Lavrov i državni sekretar SAD-a [[John Kerry]] tokom završnih pregovora o uništenju sirijskog hemijskog oružja 14. septembra 2013. u [[Ženeva|Ženevi]], [[Švicarska]].]] 2012. godine ruska delegacija otputovala je u [[Sirija|Siriju]] da potvrdi podršku Rusije sirijskoj vladi. Lavrov i Mihail Fradkov, koji su bili dio delegacije su dobili kraljevsku dobrodošlicu od strane hiljada pristalica sirijskog predsjednika [[Bašar el Asad|Bashara el-Assada]] mašući ruskim zastavama zahvaljujući na taj način Rusiji zbog veta na rezoluciju UN-a kojom se poziva na teške sankcije sirijskoj vladi.<ref>[http://www.themoscowtimes.com/news/article/lavrov-in-syria-to-strongly-back-assad/452593.html Lavrov in Syria to Strongly Back Assad]</ref> Tokom sastanka održanog od 12-14 septembra u Ženevi s američkim državnim sekretarom Johnom Kerryem ruski ministar vanjskih poslova Sergej Lavrov je podnio plan Rusije za ispunjavanje inicijative da se stavi sirijsko hemijsko oružje pod međunarodnu kontrolu. Ovaj plan je prihvaćen od strane SAD-a i vlade Sirije čime su spriječeni napadi na Siriju od strane tzv. "zapadnih saveznika" predvođenih SAD-a.<ref>http://www.theguardian.com/world/2013/sep/11/syria-crisis-john-kerry-sergey-lavrov</ref> ====Kriza u Ukrajini==== [[Datoteka:Secretary Kerry Displays a Pair of Idaho Potatoes for Russian Foreign Minister Lavrov (11930186784).jpg|thumb|200px|lijevo|Kerry i Lavrov prije pregovora o Ukrajini u [[Pariz]]u, 13. januar 2014.]] Najdugotrajnija i najsmrtonosnija kriza u Ukrajini od njene nezavisnosti nakon raspada Sovjetskog saveza je počela kao protest protiv vlade koja je odbila planove o bližim trgovinskim vezama sa [[Evropska unija|Evropskom unijom]]. To je podstaklo pojačavanje napetosti između Rusije i zapadnih sila. Nakon višemjesečnih protesta poznatih pod nazivom "Euromajdan" u februaru 2014. godine zbačena je vlada proruski orijentisanog predsjednika [[Viktora Janukovič]]a. Kao posljedica ovog događaja Rusija je pripojila poluostrvo [[Krim]] zajedno sa lučkim gradom [[Sevastopolj]]em nakon referenduma u kojem je velika većina građana glasala za pripajanje Rusiji. Reakcija tzv. zapadnih zemalja bila je isključenje Rusije iz članstva najrazvijenijih zemalja [[G8]]. Također, uvedene su sankcije za ruske i ukrajinske zvaničnike i poslovne organizacije koji su bili povezani sa pripajanjem Krima Rusiji i pojačavanjem napetosti.<ref>{{Cite web |url=http://www.cfr.org/ukraine/ukraine-crisis/p32540 |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 6. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510180238/http://www.cfr.org/ukraine/ukraine-crisis/p32540 |archive-date=10. 5. 2015 |url-status=dead }}</ref> Sergej Lavrov je naglasio da je federalizam rješenje za ustavni zastoj u Ukrajini, a osudio je izbacivanje ruskog jezika iz zvanične upotrebe. On je naveo rad sekretarijata "Vijeća Evrope" u "Venecijanskoj komisiji" kako bi se spriječilo ozakonjenje Krimskog referenduma, kao i da protjerivanje Rusije iz te organizacije. Lavrov je bio zatečen onim što je američki predsjednik [[Barack Obama]] rekao o Rusiji kao o regionalnoj sili i o troškovima koje će oni morati platiti. On je tvrdio da je korištena taktika pritisaka od strane SAD-a u UN-a da se proglasi nevažećim referendum na Krimu.<ref>[http://www.businessweek.com/news/2014-03-27/crimea-resolution-backed-by-west-gains-slim-majority-in-un-vote businessweek.com: "Crimea Resolution Backed by U.S. Barely Gets UN Majority" 27 Mar 2014]</ref> On je osudio zloupotrebe [[Šengenski sporazum|Šengenskog sporazuma]] kojim se prisiljavaju stanovnici Krima koji posjećuju Kijev da imaju šengenske vize, i primijetio je da E.U. predlaže bezvizni režim za ukrajinske građane. Rusi nadgledaju kontakte ambasadora E.U. sa "Svoboda" strankom i tvrdio je da Ukrajinci izgleda rade u suprotnosti sa sporazumom ICAO organizacije o predahu pilota. Lavrov je izjavio: {{Citat|"Ja nisam toliko iznenađen sitničavošću onih koji su preuzeli vlast u Ukrajini. Ali sitničavost njihovih zapadnih sponzora je zapanjujuća."}} On je ponovio tri dijela ruskog prijedloga za napredak političkog stanja u Ukrajini: #Ustavni federalizam. #Priznavanje jezičkih manjina. #Ukrajina kao nesvrstana država.<ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10730917/Ukraine-crisis-Crimea-is-like-Scotland-says-Russian-ambassador.html telegraph.co.uk: "Ukraine crisis: Crimea is like Scotland, says Russian ambassador" 28 Mar 2014]</ref> Njegov podređeni u [[London]]u, ambasador Alexander Yakovenko, objavio je 28. marta članak u [[Daily Telegraph]] u kojem u velikoj mjeri ponavlja ruski plan u tri tačke. Yakovenko je primijetio da Sjedinjene Države, [[Velika Britanija]] i [[Njemačka]] također imaju federalizovane sisteme, i predložio je da [[ruski jezik]] zajedno sa [[Ukrajinski jezik|ukrajinskim]] treba imati službeni status jezika dok će ostalim jezicima biti odobren status u skladu sa Evropskom poveljom o regionalnim ili manjinskim jezicima.<ref name="telegraph.co.uk"/> Vlada u Kijevu je 30. marta 2014. godine osudila prijedloge Lavrova kao namjeru ka "potpunoj kapitulaciji Ukrajine, njenom rasparčavanju i uništavanju ukrajinske državnosti." Njegovi prijedlozi za federalizaciju, drugi službeni jezik i referendum se posmatraju u Ukrajini kao ništa manje nego dokaz ruske agresije.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/10735013/Ukraine-crisis-Russia-withdrawing-troops-from-border-Putin-tells-Merkel.html telegraph.co.uk: "Ukrajina krize: Rusija 'povlačenje vojnika iz granice', Putin je rekao Merkel" 31 Mar 2014]</ref> Ovaj stav je snažno ponavljen 10. aprila iste godine u Londonu u novinama Daily Telegraph od strane ambasadora Volodimira Kandogija. On je tvrdio da je {{Citat|"Ukrajina je uvijek bila i ja sam ubijeđen, bit će unitarna [[država]].}} Kijev je nedvosmisleno pozvao Moskvu da "izbjegne miješanje u unutrašnje poslove Ukrajine, a umjesto toga Rusi nude ideju federalizacije s ciljem uništavanja Ukrajine."<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10757617/Ukraine-crisis-We-will-take-no-lessons-from-Russia.html telegraph.co.uk: "Ukraine crisis: We will take no lessons from Russia" 10 Apr 2014]</ref> [[Datoteka:2014-12-20. Праздник солидарности 054.jpg|thumb|Proruski protesti u gradu Donjeck, 20. decembar 2014.]] U značajnom iskoraku ka mirnom rješavanju ovog sukoba, premijer Ukrajine [[Arsenij Jacenjuk]] je 11. aprila ponudio ustupke pobunjenicima u gradu [[Donjeck]]u navodeći prijedlog Sergeja Lavrova o federalizmu. On je rekao regionalnih vođama i poslovnim ljudima da parlament treba uzeti u obzir "zakon o referendumima ... kako bi se omogućilo regijama da odlučuju o pitanjima od ključne važnosti za njih. Izvršni odbori svake regije imali bi sva financijska, ekonomska, administrativna i druga ovlaštenja u kontrolisanju vlastite teritorije. To bi im dalo mogućnost da razviju ove teritorije za privlačenje investicija i dobiju dodatni prihod za svaku regiju izmjenom zakona o budžetu Ukrajine. Središnja vlada je spremna ne samo za dijalog sa regijama, već i da ispunjava zakonske zahtjeve i želje svakog stanovnika zemlje."<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10761101/Kiev-hands-over-powers-to-stop-pro-Russian-east-breaking-away.html "Kiev hands over powers to stop pro-Russian east breaking away" 11 Apr 2014]</ref> Lavrov je negirao optužbe da Rusija naoružava proruske separatiste i izjavio da: {{Citat|"postoje razlozi da se vjeruje da su nas čuli o drugim aspektima ruskog stava u vezi krize u Ukrajini, ali to ne znači da su odmah obraćali pažnju na naše pozive."<ref>[http://www.theguardian.com/world/2014/jun/28/lavrov-us-ukraine-crisis-russia "Sergei Lavrov accuses US of fuelling Ukraine crisis" 28 June 2014]</ref>}} Povodom ovoga on je rekao i da: {{Citat|separatisti žele da "brane svoju [[Kultura|kulturu]], svoju [[Tradicija|tradiciju]], proslavljaju svoje praznike radije nego godišnjicu Romana Šukevića i [[Stepan Bandera|Stepana Bandere]]."<ref>"[http://www.mid.ru/bdomp/brp_4.nsf/e78a48070f128a7b43256999005bcbb3/e39851e809b2af8344257cf2002ea50c!OpenDocument Answers to questions of the mass media by the Russian Foreign Minister, Sergey Lavrov, summarising the results of his negotiations with the US Secretary of State, John Kerry, Paris, 5 June 2014]"</ref>}} ==Privatni život== Pisanje i čitanje [[Poezija|poezije]] je jedna od njegovih omiljenih aktivnosti u slobodno vrijeme još od studentskih dana. Prijatelji ga opisuju kao veoma druželjubivog, voli pjevati, svirati [[Gitara|gitaru]] i piti [[škotski viski]]. Za razliku od mnogih članova ruske elite, on provodi godišnji odmor na ruskim riječnim brzacima, a ne na egzotičnim stranim odmaralištima. On također uživa [[rafting]], [[nogomet]], planinsko [[skijanje]] i podvodni lov. Voli sportove i poseban užitak mu predstavlja cijepanje drva, a to je radio dok je još bio u ambasadorskoj rezidenciji u New Yorku.<ref name="rbth"/> ==Nagrade i priznanja== [[Datoteka:Vladimir Putin and Sergey Lavrov Kremlin 21 May 2015.jpg|thumb|250px|desno|Na slici ruski predsjednik [[Vladimir Putin]] dodjeljujeLavrovu nagradu "''Orden zasluga za narod, 1. reda, maj 2015.]] *Nagrada reda [[Sveti Sergej Radonežski|Svetog Sergeja Radonežskog]] (Rusija, 2015. godine.) - za njegove političke napore u korist [[Ruska pravoslavna crkva|Ruske pravoslavne crkve]]. *Počasni član "''Imperijalnog pravoslavnog palestinskog društva''." *Nagrada "''Zasluga za domovinu''" (prvog reda, 2015. godine), (drugog reda, 2010. godine), (trećeg reda, 2005. godine), (četvrtog reda, 1998. godine). *Orden časti (1996. godine). *Počasni radnik diplomatske službe Ruske Federacije (2004. godine). *Nagrada "''Svetog kneza Danijela moskovskog''" (prvog i drugog reda, Ruska pravoslavna crkva, 2010. godine). *Orden prijateljstva ([[Kazahstan]], 2005. godine). *"''Orden veliki krst sunca''", ([[Peru]], 2007. godine. *Orden prijateljstva naroda ([[Bjelorusija]], 2006. godine). *Orden prijateljstva ([[Vijetnam]], 2009. godine). *Orden prijateljstva ([[Laos]]. *Medalja časti ([[Južna Osetija]], 19. mart 2010. godine), za veliki lični doprinos jačanju međunarodne sigurnosti, mira i stabilnosti na [[Kavkaz]]u, razvoju prijateljskih odnosa između Republike Južne Osetije i Ruske Federacije. *Orden "''Svetog Maštotsa''" ([[Armenija]], 19. august 2010) - za izuzetan doprinos učvršćivanju i razvoju dugotrajnih armensko-ruskih prijateljskih odnosa. *Zlatna medalja "Univerziteta u Jerevanu" (Armenija, 2007. godine). *Počasni medalja "za učešće u programima Ujedinjenih nacija" (Udruženje UN-a Rusije, 2005. godine). ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Sergey Lavrov}} *{{C-SPAN|sergeylavrov}} {{Ministri vanjskih poslova zemalja članica grupe G20}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lavrov, Sergej}} [[Kategorija:Rođeni 1950.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Moskva]] [[Kategorija:Ruski političari]] 50jpoug72cioarr7khc76k49w8gk6t7 0 57538 3848883 3560531 2026-05-24T04:07:47Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848883 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Engelbert Dollfuss | slika = TomvonDregerDollfuß.jpg | redoslijed = [[Kancelar Austrije]] | vrijeme_na_vlasti = 20. maj 1932 – 25. juli 1934. | prethodnik = Karl Buresch | nasljednik = [[Kurt Schuschnigg]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1892|10|04}} | mjesto_rođenja = Texingtal, [[Donja Austrija]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1934|07|25|1892|10|04}} | mjesto_smrti = [[Beč]], Austrija | politička_stranka = Otadžbinski front (1933–1934) }} '''Engelbert Dollfuß''' (4. oktobar 1892 – 25. juli 1934) bio je [[Austrija|austrijski]] političar i kancelar od 1932. do 1934. godine.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Engelbert-Dollfuss|title=Engelbert Dollfuss {{!}} chancellor of Austria {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=30. 11. 2021}}</ref> Pripadao je desnom krilu kršćanskih socijalista. Od 1931. do 1932. godine bio je ministar poljoprivrede, a od 1932. savezni kancelar i ministar vanjskih poslova. Nakon dolaska [[Adolf Hitler|Hitlera]] na vlast u Njemačkoj 1933. godine, postaje protivnik [[Anschluss]]a, pripojenja Austrije Njemačkoj. Veže se uz papu i [[Benito Mussolini|Mussolinija]]. U februaru 1934. godine uz pomoć vojske i fašističkih oružanih legija ''Heimwehra'' Dollfuss je ugušio nakon krvavih uličnih borbi ustanak u [[Beč]]u, koji su organizirali socijalisti. Nakon toga je raspustio parlament i zabranio rad svih političkih stranaka, te novim ustavom uveo autoritarni kršćansko-staleški (korporativni) režim po ugledu na [[fašizam|fašistički]] u Italiji. Ubijen je 25. jula 1934. godine prilikom pokušaja austrijskih [[Nacizam|nacista]] da izvedu državni udar. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Engelbert Dollfuß}} {{Austrijski kancelari}} {{Ministri vanjskih poslova Austrije}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Dollfuss, Engelbert}} [[Kategorija:Rođeni 1892.]] [[Kategorija:Umrli 1934.]] [[Kategorija:Austrijski političari]] 76pksd3bc7gu4gq4fghwgie1fdboqyn 0 59723 3848857 3811328 2026-05-24T02:01:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848857 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:X 48B model in wind tunnel.jpg|mini|150px|desno|Aerodinamički tunel]] [[Datoteka:Los Angeles attack sub 2.jpg|mini|150px|desno|[[Podmornica]]]] [[Datoteka:Air Jamaica A321 landing spoilers opened.jpg|mini|150px|desno|Aerodinamičke površine [[Krilo zrakoplova|krila]]]] '''Aerodinamika'''<ref>{{Cite web|url=http://www.explainthatstuff.com/aerodynamics.html|title=Aerodynamics - Introduction to the science of air flow|date=2012-06-15|website=Explain that Stuff|access-date=2026-02-19}}</ref> je nauka koja proučava djelovanje [[zrak]]a, [[tekućina]] i [[plin]]ova na tijela koja se kroz njih kreću i sile koje se pri tome razvijaju. Rješavanje aerodinamičkih problema uključuje poznavanje i izračun [[Mehanika fluida|mehanike fluida]] kao što su [[brzina]], [[pritisak]], [[gustoća]] i [[temperatura]] u prostoru i vremenu. Razumijevanje vrste strujanja omogućuje izračunavanje sila i momenata sila koje djeluju na izložena tijela. Aerodinamiku možemo podijeliti na teorijsku i eksperimentalnu. :* ''Teorijska aerodinamika'' zasniva se na zakonima mehanike čvrstih tijela i mehanike fluida. :* ''Eksperimentalna aerodinamika'' zasniva se na ispitivanjima u istraživačkim centrima aerodinamike gdje se u aerodinamičkim tunelima provjeravaju i ispituju sile koje djeluju na modele. Aerodinamička istraživanja se osim u avijaciji provode u automobilskoj industriji,<ref>{{Cite journal|last=Zhang|first=Yingchao|last2=Jian|first2=Jiesong|last3=Wang|first3=Guohua|last4=Jia|first4=Yuhan|last5=Zhang|first5=Jintao|date=2022-09-16|title=Research on Vehicle Aerodynamics and Thermal Management Based on 1D and 3D Coupling Simulation|url=https://www.mdpi.com/1996-1073/15/18/6783|journal=Energies|language=en|volume=15|issue=18|pages=6783|doi=10.3390/en15186783|issn=1996-1073}}</ref> koriste je [[Jedrenje|jedriličari]]<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/260599606_Recent_Advances_in_Sailing_Yacht_Aerodynamics|title=Recent_Advances_in_Sailing_Yacht_Aerodynamics}}</ref> za predviđanje nastanka sila i momenata sila za uspješno jedrenje i građevinski inženjeri prilikom projektovanja [[Neboder|visokih građevina]] i [[most]]ova. == Također pogledajte == * [[Aerostatika]] * [[Avijacija]] * [[Bernoullijeva jednačina]] * [[Računarska dinamika fluida]] * [[Dinamika fluida]] * [[Navier–Stokesove jednačine]] {{Commonscat|Aerodynamics}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://ns3.ucc.edu.gh/libweb/E0G52E/313721/Aerodynamics%20Textbook.pdf{{Mrtav link}} * https://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12607000/index.pdf {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Aerodinamika|Aerodinamika]] [[Kategorija:Energija u saobraćaju]] 1y7vff9in95pvsl3aohp5z9mkruxuwo 0 63497 3848828 3841577 2026-05-23T20:11:04Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3848828 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Nuukair.jpg|mini|desno|300px|Pogled na [[Nuuk]], glavni grad Grenlanda]] Ovo je [[lista]] naseljenih [[mjesto|mjesta]] na [[Grenland]]u<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/greenland/|title=GREENLAND Kalaallit Nunaat}}</ref> *[[Asiaat]]<ref>{{Cite web|url=https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE01__BE0120/BEXST4.PX/table/tableViewLayout1/?rxid=27d6ab46-03f8-43bd-868c-24a2a5a0a8e0|title=https://bank.stat.gl/pxweb/en/Greenland/Greenland__BE__BE01__BE0120/BEXST4.PX/table/tableViewLayout1/?rxid=27d6ab46-03f8-43bd-868c-24a2a5a0a8e0|website=bank.stat.gl|language=en|access-date=2026-05-23}}</ref> *[[Ittoqortoormiut]] (Scoresbysund) *[[Kangaatsiak]] *[[Kangerlussuaq]] (Sondre Stromfjord) *[[Maniitsoq]] *[[Nanortalik]] *[[Narsaq]] *[[Narsarsuaq]] *[[Nuuk]] (Godthab) *[[Paamiut]] (Frederikshab) *[[Qaanaaq]] (Thule) *[[Qaqortorq]] *[[Qasigiannguit]] *[[Qeqertarsuaq]] *[[Sisimiut]] *[[Tasiilaq]] (Ammassalik) *[[Upernavik]] *[[Uumannaq]] == Također pogledajte == *[[Sela na Farskim ostrvima]] *[[Općine u Danskoj]] *[[Gradovi u Danskoj]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * http://pop-stat.mashke.org/full/gl.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220321204911/http://pop-stat.mashke.org/full/gl.htm |date=21. 3. 2022 }} * {{cite book|url=http://citypopulation.de/Greenland.html|title=Population in Greenland|publisher=CITYPOPULATION|access-date=26 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830011206/http://citypopulation.de/Greenland.html|archive-date=30 August 2018|url-status=live}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Grenland]] 9swejm03d47y62ngo6o7ieyxint3l31 0 63890 3848788 3529724 2026-05-23T13:24:28Z Makenzis 98619 3848788 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub |Boja1 = #FFFFFF |Boja2 = #000000 |Ime kluba = Beşiktaş |Puno ime = Beşiktaş Jimnastik Kulübü |Grb = BesiktasJK-Logo.svg |Nadimak = ''Kara Kartallar'' ''(Crni orlovi)''<br />''Siyah Beyazlılar'' ''(Crni i bijeli)'' |Osnovan = 19. mart 1903. <small>(kao Beşiktaş Bereket Jimnastik Kulübü)</small> |Lokacija = [[Istanbul]], [[Turska]] |Boje = {{colorbox|black}} {{colorbox|white}} |Federacija = [[Nogometni savez Turske|TFF]] |Konfederacija = [[UEFA]] |Liga = [[Süper Lig]] |Stadion = [[Vodafone Arena]] |Kapacitet = 41.903 |Vlasnik kluba = |Predsjednik kluba = [[Ahmet Nur Çebi]] |Trener = [[Sergen Yalçın]] |Uspjesi = 31 |Nacionalni kupovi = [[Süper Lig]]: '''14'''<br>[[Kup Turske u nogometu|Kup Turske]]: '''9'''<br>[[Superkup Turske u nogometu|Superkup Turske]]: '''8''' |Evropski kupovi = |Adresa = |Plasman u prethodnoj sezoni = 4. |Prethodna sezona = (2025./26.) |Webstranica = [http://www.bjk.com.tr bjk.com.tr] |Trenutna sezona = |uzorak_lr1 = _bjkwhite1415h |uzorak_t1 = _bjkbeyaz1415home |uzorak_dr1 = _bjkwhite1415h |uzorak_š1 = _adidaswhite |uzorak_č1 = _color 3 stripes black |lijeva ruka1 = FFFFFF |tijelo1 = 000000 |desna ruka1 = FFFFFF |šorc1 = 000000 |čarape1 = FFFFFF |uzorak_lr2 = _bjksiyah1415h |uzorak_t2 = _bjksiyah1415away |uzorak_dr2 = _bjksiyah1415h |uzorak_š2 = _adidasred |uzorak_č2 = _color 3 stripes red |lijeva ruka2 = 000000 |tijelo2 = 000000 |desna ruka2 = 000000 |šorc2 = 000000 |čarape2 = 000000 |uzorak_lr3 = _bjkkirmizi1415a |uzorak_t3 = _bjkkirmizi1415third |uzorak_dr3 = _bjkkirmizi1415a |uzorak_š3 = _adidasredwhite |uzorak_č3 = _color 3 stripes white |lijeva ruka3 = bdbdbd |tijelo3 = bdbdbd |desna ruka3 = bdbdbd |šorc3 = FF0000 |čarape3 = FF0000 }} '''Bešiktaš''' ([[Turski jezik|tur]]: Beşiktaş Jimnastik Kulübü) je [[nogomet]]ni klub iz [[Istanbul]]a. Osnovan je 19. marta 1903. godine. Pored [[Galatasaray SK|Galatasaraya]], koji mu je usput i najveći rival, vrijedi za jednu od najboljih ekipa u turskoj prvoj ligi. == Trofeji == *'''[[Süper Lig]]:''' **'''Prvaci (15):''' 1957, 1958, 1960, 1966, 1967, 1982, 1986, 1990, 1991, 1992, 1995, 2003, 2009, 2016, 2017. **'''Viceprvaci (14):''' 1963, 1964, 1965, 1968, 1974, 1985, 1987, 1988, 1989, 1993, 1997, 1999, 2000, 2007. *'''[[Kup Turske u nogometu|Kup Turske]]:''' **'''Pobjednici (9):''' 1975, 1989, 1990, 1994, 1998, 2006, 2007, 2009, 2011. *'''[[Superkup Turske u nogometu|Superkup Turske]]:''' **'''Pobjednici (8):''' 1967, 1974, 1986, 1989, 1992, 1994, 1998, 2006. == Evropski nastupi == === Statistika === <small>''Ažurirano: 20. august 2014.''</small><ref>[http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50157/profile/index.html UEFA club competition record] – UEFA.com</ref> {|class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- !Takmičenje!!OU!!P!!N!!I!!DG!!PG!!GR |- |align=left|[[UEFA Liga prvaka]] |67||22||13||32||64||103||−39 |- |align=left|[[UEFA Kup pobjednika kupova]] |20||4||4||12||21||38||−17 |- |align=left|[[UEFA Evropska liga]] |80||36||14||30||125||101||+24 |- !Ukupno |167||62||31||74||210||242||−32 |} == Trenutni sastav == Ažurirano: 2. 3. 2017.<ref>{{cite web |title=Prvi tim Beşiktaşa |url=http://www.bjk.com.tr/en/team/1/ |website=Beşiktaş J.K. |access-date=2. 3. 2017}}</ref> {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br=1|nac=ŠPA|poz=GK|ime=[[Fabricio Agosto Ramírez|Fabricio]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=2|nac=HRV|poz=DF|ime=[[Matej Mitrović]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=3|nac=BRA|poz=DF|ime=[[Adriano (nogometaš, 1984)|Adriano]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=4|nac=TUR|poz=DF|ime=[[Ersan Adem Gülüm]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=6|nac=SRB|poz=DF|ime=[[Duško Tošić]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=7|nac=POR|poz=MF|ime=[[Ricardo Quaresma]] {{Nogometna ekipa igrač|br=8|nac=AUT|poz=MF|ime=[[Veli Kavlak]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=9|nac=KAM|poz=FW|ime=[[Vincent Aboubakar]]|ostalo=posuđen iz [[FC Porto|Porta]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=13|nac=KAN|poz=MF|ime=[[Atiba Hutchinson]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Oğuzhan Özyakup]]}}}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=TUR|poz=FW|ime=[[Ömer Şişmanoğlu]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=18|nac=NJE|poz=MF|ime=[[Tolgay Arslan]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Necip Uysal]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=22|nac=ARM|poz=MF|ime=[[Aras Özbiliz]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=TUR|poz=FW|ime=[[Cenk Tosun]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=29|nac=TUR|poz=GK|ime=[[Tolga Zengin]] {{kapiten}}}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=BRA|poz=DF|ime=[[Marcelo Antônio Guedes Filho|Marcelo]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=NJE|poz=DF|ime=[[Andreas Beck (nogometaš)|Andreas Beck]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=33|nac=TUR|poz=DF|ime=[[Atınç Nukan]]|ostalo=posuđen iz [[RB Leipzig|Leipziga]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=44|nac=BRA|poz=DF|ime=[[Rhodolfo]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=49|nac=HOL|poz=MF|ime=[[Ryan Babel]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=77|nac=TUR|poz=DF|ime=[[Gökhan Gönül]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=80|nac=ŠVI|poz=MF|ime=[[Gökhan Inler]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=88|nac=TUR|poz=DF|ime=[[Caner Erkin]]|ostalo=posuđen iz [[Inter Milan|Intera]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=94|nac=BRA|poz=MF|ime=[[Anderson Talisca]]|ostalo=posuđen iz [[S.L. Benfica|Benfice]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=97|nac=TUR|poz=GK|ime=[[Utku Yuvakuran]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=99|nac=SEN|poz=FW|ime=[[Demba Ba]]|ostalo=posuđen iz [[Šangaj Šenhua]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Beşiktaş J.K.}} * {{službeni website|http://www.bjk.com.tr}} * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50157/profile/index.html Beşiktaş JK] na zvaničnoj stranici UEFA-e {{Süper Lig}} [[Kategorija:Beşiktaş JK|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Turskoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1903.]] [[Kategorija:Sport u Istanbulu]] g7tdulgd8o2dwj8h5kqbb60br5ll28n 0 73097 3848856 3715094 2026-05-24T01:41:57Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848856 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Coat of arms of North Macedonia.svg|mini|desno|200px|Grb Sjeverne Makedonije]] '''Općine u [[Sjeverna Makedonija|Republici Sjevernoj Makedoniji]]''' su [[Administrativna jedinica|administrativne jedinice]] prvog reda. U augustu 2004. Republika Makedonija je reorganizovana u 84 općine, od kojih deset čine Grad Skoplje, koja je posebna jedinica lokalne samouprave i ujedno glavni grad. Najmnogoljudnija općina u Republici Sjevernoj Makedoniji je [[Kumanovo]] sa 105.484 stanovnika, a najmanja je [[Vraneši (Sjeverna Makedonija)|Vraneši]] sa 1.322 stanovnika. Po površini, najveća općina je [[Prilep]] sa površinom od 1.194&nbsp;km², a najmanja Čair sa površinom od 3,5&nbsp;km². Republika Makedonija je podijeljena na osam [[Statističke regije Sjeverne Makedonije|statističkih regiona]]: Istok, Sjeveroistok, Pelagonija, Polog, Skopje, Jugoistok, Jugozapad i Vardar. Jedan od regiona je Skoplje, koji obuhvata Grad Skoplje i okolinu. Površina općina Aerodrom i Butel nije poznata i uključena je u površinu Skoplja. Vodene površine su 577&nbsp;km² i ne spadaju u regione i općine. <ref>{{Cite web|url= https://mazedonische-geschichte.com/hr/republika-sjeverna-makedonija-informativni-list-1-0/|title= ''Opće informacije o Republici Sjevernoj Makedoniji''|website= mazedonische-geschichte.com|access-date= 19. 6. 2025|archive-date= 10. 8. 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20250810104619/https://mazedonische-geschichte.com/hr/republika-sjeverna-makedonija-informativni-list-1-0/|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- style="background: #efefef;" ! Region ! Opština ! HASC ! Centar općine ! Površina<br>(km) ! Stanovnika<br>(2002) |- | rowspan=13 align="center" style="background:#eee;" | '''Istočni''' | [[Berovo]] | MK.BR | [[Berovo]] | style="text-align: right;" | 597 | style="text-align: right;" | 13&nbsp;941 |- | [[Vinica (Makedonija)|Vinica]] | MK.NI | [[Vinica (Makedonija)|Vinica]] | style="text-align: right;" | 432 | style="text-align: right;" | 19&nbsp;938 |- | [[Delčevo]] | MK.DL | [[Delčevo]] | style="text-align: right;" | 423 | style="text-align: right;" | 17&nbsp;505 |- | [[Zrnovci]] | MK.ZR | [[Zrnovci]] | style="text-align: right;" | 52 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;264 |- | [[Karbinci]] | MK.KB | [[Karbinci]] | style="text-align: right;" | 231 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;012 |- | [[Kočani]] | MK.OC | [[Kočani]] | style="text-align: right;" | 357 | style="text-align: right;" | 38&nbsp;092 |- | [[Lozovo]] | MK.LO | [[Lozovo]] | style="text-align: right;" | 166 | style="text-align: right;" | 2&nbsp;858 |- | [[Makedonska Kamenica]] | MK.MK | [[Makedonska Kamenica]] | style="text-align: right;" | 189 | style="text-align: right;" | 8&nbsp;110 |- | [[Pehčevo]] | MK.PH | [[Pehčevo]] | style="text-align: right;" | 208 | style="text-align: right;" | 5&nbsp;517 |- | [[Probištip]] | MK.PT | [[Probištip]] | style="text-align: right;" | 326 | style="text-align: right;" | 16&nbsp;193 |- | [[Sveti Nikole]] | MK.SL | [[Sveti Nikole]] | style="text-align: right;" | 483 | style="text-align: right;" | 18&nbsp;497 |- | [[Češinovo-Obleševo]] | MK.CH | [[Obleševo]] | style="text-align: right;" | 133 | style="text-align: right;" | 7&nbsp;490 |- | [[Štip]] | MK.ST | [[Štip]] | style="text-align: right;" | 583 | style="text-align: right;" | 47&nbsp;796 |- | rowspan=6 align="center" style="background:#eee;" | '''Sjeveroistočni''' | [[Kratovo]] | MK.KY | [[Kratovo]] | style="text-align: right;" | 375 | style="text-align: right;" | 10&nbsp;441 |- | [[Kriva Palanka]] | MK.KZ | [[Kriva Palanka]] | style="text-align: right;" | 482 | style="text-align: right;" | 20&nbsp;820 |- | [[Kumanovo]] | MK.UM | [[Kumanovo]] | style="text-align: right;" | 432 | style="text-align: right;" | 105&nbsp;484 |- | [[Lipkovo]] | MK.LI | [[Lipkovo]] | style="text-align: right;" | 270 | style="text-align: right;" | 27&nbsp;058 |- | [[Rankovce]] | MK.RN | [[Rankovce]] | style="text-align: right;" | 240 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;144 |- | [[Staro Nagoričane]] | MK.NA | [[Staro Nagoričane]] | style="text-align: right;" | 515 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;840 |- | rowspan=9 align="center" style="background:#eee;" | '''Pelagonski''' | [[Bitolj]] | MK.TL | [[Bitolj]] | style="text-align: right;" | 790 | style="text-align: right;" | 95&nbsp;385 |- | [[Demir Hisar]] | MK.DM | [[Demir Hisar]] | style="text-align: right;" | 480 | style="text-align: right;" | 9&nbsp;497 |- | [[Dolneni]] | MK.DE | [[Dolneni]] | style="text-align: right;" | 418 | style="text-align: right;" | 13&nbsp;568 |- | [[Krivogaštani]] | MK.KG | [[Krivogaštani]] | style="text-align: right;" | 88 | style="text-align: right;" | 6&nbsp;150 |- | [[Kruševo]] | MK.KS | [[Kruševo]] | style="text-align: right;" | 190 | style="text-align: right;" | 9&nbsp;684 |- | [[Mogila]] | MK.MG | [[Mogila]] | style="text-align: right;" | 255 | style="text-align: right;" | 6&nbsp;710 |- | [[Novaci]] | MK.NV | [[Novaci]] | style="text-align: right;" | 755 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;549 |- | [[Prilep]] | MK.PP | [[Prilep]] | style="text-align: right;" | 1&nbsp;198 | style="text-align: right;" | 76&nbsp;768 |- | [[Resen]] | MK.RE | [[Resen]] | style="text-align: right;" | 549 | style="text-align: right;" | 16&nbsp;825 |- | rowspan=9 align="center" style="background:#eee;" | '''Pološki''' | [[Bogovinje]] | MK.VJ | [[Bogovinje]] | style="text-align: right;" | 141 | style="text-align: right;" | 28&nbsp;997 |- | [[Brvenica]] | MK.BN | [[Brvenica]] | style="text-align: right;" | 164 | style="text-align: right;" | 15&nbsp;855 |- | [[Vrapcište]] | MK.VH | [[Vrapcište]] | style="text-align: right;" | 157 | style="text-align: right;" | 25&nbsp;399 |- | [[Gostivar]] | MK.GT | [[Gostivar]] | style="text-align: right;" | 375 | style="text-align: right;" | 81&nbsp;042 |- | [[Želino]] | MK.ZE | [[Želino]] | style="text-align: right;" | 201 | style="text-align: right;" | 24&nbsp;390 |- | [[Jegunovce]] | MK.JG | [[Jegunovce]] | style="text-align: right;" | 174 | style="text-align: right;" | 10&nbsp;790 |- | [[Mavrovo i Rostuša]] | MK.MR | [[Rostuša]] | style="text-align: right;" | 856 | style="text-align: right;" | 8&nbsp;618 |- | [[Tearce]] | MK.TR | [[Tearce]] | style="text-align: right;" | 137 | style="text-align: right;" | 22&nbsp;454 |- | [[Tetovo]] | MK.ET | [[Tetovo]] | style="text-align: right;" | 262 | style="text-align: right;" | 86&nbsp;580 |- | rowspan=17 align="center" style="background:#eee;" | '''Skopski''' | [[Aerodrom (općina, Skopski, MK)|Aerodrom]], gradska općina | MK.AD | [[Aerodrom (općina, Skopski, MK)|Aerodrom]] | style="text-align: right;" | —Nepoznato | style="text-align: right;" | 72&nbsp;009 |- | [[Aračinovo (općina, Skopski, MK)|Aračinovo]] | MK.AR | [[Aračinovo (općina, Skopski, MK)|Aračinovo]] | style="text-align: right;" | 38 | style="text-align: right;" | 11&nbsp;597 |- | [[Butel (općina, Skopski, MK)|Butel]], gradska općina | MK.BU | [[Butel (općina, Skopski, MK)|Butel]] | style="text-align: right;" | —Nepoznato | style="text-align: right;" | 36&nbsp;154 |- | [[Gazi baba (općina, Skopski, MK)|Gazi baba]], gradska općina | MK.GB | [[Gazi baba (općina, Skopski, MK)|Gazi baba]] | style="text-align: right;" | 92 | style="text-align: right;" | 72&nbsp;617 |- | [[Đorče Petrov (općina, Skopski, MK)|Đorče Petrov]], gradska općina | MK.GP | [[Đorče Petrov (općina, Skopski, MK)|Đorče Petrov]] | style="text-align: right;" | 63 | style="text-align: right;" | 41&nbsp;634 |- | [[Zelenikovo (općina, Skopski, MK)|Zelenikovo]] | MK.ZK | [[Zelenikovo (općina, Skopski, MK)|Zelenikovo]] | style="text-align: right;" | 177 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;077 |- | [[Ilinden (općina, Skopski, MK)|Ilinden]] | MK.IL | [[Ilinden (općina, Skopski, MK)|Ilinden]] | style="text-align: right;" | 97 | style="text-align: right;" | 15&nbsp;894 |- | [[Karpoš (općina, Skopski, MK)|Karpoš]], gradska općina | MK.KX | [[Karpoš (općina, Skopski, MK)|Karpoš]] | style="text-align: right;" | 21 | style="text-align: right;" | 59&nbsp;666 |- | [[Kisela voda (općina, Skopski, MK)|Kisela voda]], gradska općina | MK.VD | [[Kisela voda (općina, Skopski, MK)|Kisela voda]] | style="text-align: right;" | 43 | style="text-align: right;" | 57&nbsp;236 |- | [[Petrovec (općina, Skopski, MK)|Petrovec]] | MK.PE | [[Petrovec (općina, Skopski, MK)|Petrovec]] | style="text-align: right;" | 222 | style="text-align: right;" | 8&nbsp;255 |- | [[Saraj (općina, Skopski, MK)|Saraj]], gradska općina | MK.AJ | [[Saraj (općina, Skopski, MK)|Saraj]] | style="text-align: right;" | 230 | style="text-align: right;" | 35&nbsp;408 |- | [[Sopište (općina, Skopski, MK)|Sopište]] | MK.SS | [[Sopište (općina, Skopski, MK)|Sopište]] | style="text-align: right;" | 223 | style="text-align: right;" | 5&nbsp;656 |- | [[Studeničani (općina, Skopski, MK)|Studeničani]] | MK.SU | [[Studeničani (općina, Skopski, MK)|Studeničani]] | style="text-align: right;" | 276 | style="text-align: right;" | 17&nbsp;246 |- | [[Centar (općina, Skopski, MK)|Centar]], gradska općina | MK.CE | [[Centar (općina, Skopski, MK)|Centar]] | style="text-align: right;" | 9 | style="text-align: right;" | 45&nbsp;412 |- | [[Čair (općina, Skopski, MK)|Čair]], gradska općina | MK.CI | [[Čair (općina, Skopski, MK)|Čair]] | style="text-align: right;" | 53 | style="text-align: right;" | 64&nbsp;773 |- | [[Čučer sandevo (općina, Skopski, MK)|Čučer sandevo]] | MK.CS | [[Čučer sandevo (općina, Skopski, MK)|Čučer sandevo]] | style="text-align: right;" | 215 | style="text-align: right;" | 8&nbsp;493 |- | [[Šute Orizari (općina, Skopski, MK)|Šute Orizari]], gradska općina | MK.SO | [[Šute Orizari (općina, Skopski, MK)|Šute Orizari]] | style="text-align: right;" | 6 | style="text-align: right;" | 22&nbsp;017 |- | rowspan=10 align="center" style="background:#eee;" | '''Jugoistočni''' | [[Bogdanci]] | MK.BG | [[Bogdanci]] | style="text-align: right;" | 114 | style="text-align: right;" | 8&nbsp;707 |- | [[Bosilovo]] | MK.BS | [[Bosilovo]] | style="text-align: right;" | 143 | style="text-align: right;" | 14&nbsp;260 |- | [[Valandovo]] | MK.VA | [[Valandovo]] | style="text-align: right;" | 331 | style="text-align: right;" | 11&nbsp;890 |- | [[Vasilevo]] | MK.VL | [[Vasilevo]] | style="text-align: right;" | 231 | style="text-align: right;" | 12&nbsp;122 |- | [[Đevđelija]] | MK.GV | [[Đevđelija]] | style="text-align: right;" | 484 | style="text-align: right;" | 22&nbsp;988 |- | [[Konče]] | MK.KN | [[Konče]] | style="text-align: right;" | 233 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;536 |- | [[Novo selo]] | MK.NS | [[Novo selo]] | style="text-align: right;" | 257 | style="text-align: right;" | 11&nbsp;567 |- | [[Radoviš]] | MK.RV | [[Radoviš]] | style="text-align: right;" | 502 | style="text-align: right;" | 28&nbsp;244 |- | [[Dojran]] | MK.SD | [[Stari Dojran]] | style="text-align: right;" | 129 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;426 |- | [[Strumica]] | MK.RU | [[Strumica]] | style="text-align: right;" | 311 | style="text-align: right;" | 54&nbsp;676 |- | rowspan=13 align="center" style="background:#eee;" | '''Jugozapadni''' | [[Vevčani]] | MK.VV | [[Vevčani]] | style="text-align: right;" | 35 | style="text-align: right;" | 2&nbsp;433 |- | [[Vraneštica]] | MK.VC | [[Vraneštica]] | style="text-align: right;" | 109 | style="text-align: right;" | 1&nbsp;322 |- | [[Debar]] | MK.DB | [[Debar]] | style="text-align: right;" | 85 | style="text-align: right;" | 19&nbsp;542 |- | [[Debarca]] | MK.DA | [[Debarca]] | style="text-align: right;" | 423 | style="text-align: right;" | 5&nbsp;507 |- | [[Drugovo]] | MK.DR | [[Drugovo]] | style="text-align: right;" | 383 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;249 |- | [[Centar župa]] | MK.CZ | [[Centar župa]] | style="text-align: right;" | 107 | style="text-align: right;" | 6&nbsp;519 |- | [[Zajas]] | MK.ZA | [[Zajas]] | style="text-align: right;" | 161 | style="text-align: right;" | 11&nbsp;605 |- | [[Kičevo]] | MK.KH | [[Kičevo]] | style="text-align: right;" | 48 | style="text-align: right;" | 30&nbsp;138 |- | [[Makedonski brod]] | MK.MD | [[Makedonski brod]] | style="text-align: right;" | 875 | style="text-align: right;" | 7&nbsp;141 |- | [[Ohrid]] | MK.OD | [[Ohrid]] | style="text-align: right;" | 392 | style="text-align: right;" | 55&nbsp;749 |- | [[Oslomej]] | MK.OS | [[Oslomej]] | style="text-align: right;" | 137 | style="text-align: right;" | 10&nbsp;420 |- | [[Plasnica]] | MK.PN | [[Plasnica]] | style="text-align: right;" | 54 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;545 |- | [[Struga]] | MK.UG | [[Struga]] | style="text-align: right;" | 469 | style="text-align: right;" | 63&nbsp;376 |- | rowspan=7 align="center" style="background:#eee;" | '''Vardarski''' | [[Veles]] | MK.VE | [[Veles]] | style="text-align: right;" | 518 | style="text-align: right;" | 55&nbsp;108 |- | [[Gradsko]] | MK.GR | [[Gradsko]] | style="text-align: right;" | 291 | style="text-align: right;" | 3&nbsp;760 |- | [[Demir kapija]] | MK.DK | [[Demir kapija]] | style="text-align: right;" | 312 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;545 |- | [[Kavadarci]] | MK.AV | [[Kavadarci]] | style="text-align: right;" | 998 | style="text-align: right;" | 38&nbsp;741 |- | [[Negotino]] | MK.NG | [[Negotino]] | style="text-align: right;" | 414 | style="text-align: right;" | 19&nbsp;212 |- | [[Rosoman]] | MK.RM | [[Rosoman]] | style="text-align: right;" | 133 | style="text-align: right;" | 4&nbsp;141 |- | [[Časka]] | MK.CA | [[Časka]] | style="text-align: right;" | 727 | style="text-align: right;" | 7&nbsp;673 |- | rowspan=2 style="background:#eee;" | '''[[Republika Makedonija]]''' | colspan=3 style="background:#eee;" | '''Ukupno''' | style="background:#eee; text-align: right;" | '''24&nbsp;856''' | rowspan=2 style="background:#eee; text-align: right;" | '''2&nbsp;022&nbsp;547''' |- | colspan=3 style="background:#eee;" | '''Ukupno sa vodenim površinama''' | style="background:#eee; text-align: right;" | '''25&nbsp;713''' |} {{raščistiti}} == Također pogledajte == * [[ISO 3166-2:MK]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *[http://mk.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B7%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8,_%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B8_%D0%B8_%D0%BE%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8 http://mk.wikisource.org/ dokument o teritorijalnoj podjeli Sjeverne Makedonije (na makedonskom)] {{Commonscat|Subdivisions of the Republic of Macedonia}} {{Administrativne podjele država Evrope}} [[Kategorija:Administrativna podjela Sjeverne Makedonije| ]] ccu2k5mt3sl9sn97htdnsvjsu8kaxqq 0 73642 3848933 3838537 2026-05-24T08:54:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848933 wikitext text/x-wiki {{Infokutija mineral | naziv = Anortit | kategorija = Silikati | širina_kutije = | boja_kutije = | slika = Anorthit Miyake,Japan.JPG | veličina_slike= | tekst = Anortit | formula = CaAl₂Si₂O₈ | mol_težina = | boja = bezbojan, bijel | habitus = | sistem = triklinski | srastanje = | kalavost = | lomljivost = | čvrstoća = | tvrdoća = 6 - 6,5 | sjaj = staklast | poliranje = | prelamanje = 1,51 | optičkeosob = | birefringencija= | disperzija = | pleohroizam = | fluorescencija= | apsorpcija = | ogreb = | gravity = 2,7 g/cm³ | gustoća = | topljenje = | zapaljivost = | dijagnostika = | rastvorljivost= | transparencija = | ostalo = | reference = }} '''Anortit''' je [[mineral]] iz grupe [[alumosilikat]]a, preciznije alumosilikat [[kalcijum]]a sa molekulskom formulom CaAl₂Si₂O₈. To je jedan od krajnjih članova serije plagioklasnih [[feldspat]]a, zajedno sa [[albit]]om. Pod anortitom se podrazumijevaju i feldspati koji sadrži više od 90% molekularnih procenata anortita. Boja anortita je bijela, siva, crvenkasta, a [[ogreb (mineralogija)|ogreb]] bijel. Nađen je u sastavu [[meteorit]]a.<ref>{{Cite web |url=http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/anorthite.pdf |title=Arhivirana kopija |access-date=11. 5. 2008 |archive-date=28. 6. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100628154033/http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/anorthite.pdf |url-status=dead }}</ref> '''Anortit''' je završni član [[kalcij]]eve [[Endmember|serije]] minerala [[Plagioklas feldspat|plagioklasa feldspat]]. Hemijska formula čistog anortita je [[Kalcij|Ca]][[Aluminij|Al]]₂[[Silikat|Si₂O₈]] . Anortit se nalazi u [[Mafic|mafičnim]] [[Magmatske stijene|magmatskim stijenama]]. Anortit je rijedak na Zemlji <ref name="Deer_etal_1966">{{Cite book|last=Deer, W.A., Howie, R.A. and Zussman, J.|title=An Introduction to the Rock Forming Minerals|publisher=Longman|year=1966|isbn=0-582-44210-9|location=London|pages=336}}</ref>, ali ga ima u izobilju na Mjesecu.<ref name="NASA1">{{Cite web|url=https://isru.msfc.nasa.gov/lib/Documents/PDF%20Files/Significant_Lunar_Minerals.pdf|title=Significant Lunar Minerals|website=In Situ Resource Utilization (ISRU)|publisher=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527085727/http://isru.msfc.nasa.gov/lib/Documents/PDF%20Files/Significant_Lunar_Minerals.pdf|archive-date=27. 5. 2010|url-status=dead|access-date=23. 8. 2018}}</ref> == Također pogledajte == * [[Feldspat]] == Reference == {{reference}} {{Commonscat|Anorthite}} [[Kategorija:Silikatni minerali]] [[Kategorija:Drago kamenje]] [[Kategorija:Minerali kalcija]] [[Kategorija:Minerali aluminija]] sohumj2fzwl55khddky9fc9oew2pc0l 0 79169 3848965 3782108 2026-05-24T09:56:36Z Astrameri 151645 3848965 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Mario Drmać | slika = | opis = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1977|03|25}} | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | alma_mater = [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu]] | zanimanje = [[Glumac]], voditelj | godine_aktivnosti = }} '''Mario Drmać''' (rođen 25. marta 1977, [[Mostar]], [[SR BiH]]) je [[BiH|bosanskohercegovački]] glumac i voditelj.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.pozoristemladih.ba/ansambl/glumacki-ansambl/mario-drmac/httpwww.pozoristemladih.ba/ansambl/glumacki-ansambl/mario-drmac/33|title=Drmač Mario • Pozorište mladih Sarajevo|website=pozoristemladih.ba|language=en-US|access-date=26. 2. 2022|archive-date=26. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226195550/http://www.pozoristemladih.ba/ansambl/glumacki-ansambl/mario-drmac/httpwww.pozoristemladih.ba/ansambl/glumacki-ansambl/mario-drmac/33|url-status=dead}}</ref> == Biografija == Za vrijeme osnovnog školovanja (1984 – 1992) bio je član amaterskog teatra "Mostarski Teatar mladih" i "Šašavog teatra". Drugu Gimnaziju upisuje 1992/93. i završava 1996.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm1377035/|title=Mario Drmac|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-24}}</ref> U Mostaru je živio sve do svog odlaska na studij u Sarajevo. Njegovi prvi interesi za svijet glume potiču upravo iz njegovog najranijeg djetinjstva. Kako je majka Maria Drmaća radila kao kostimografkinja i krojačica u [[Lutkarsko kazalište Mostar|Lutkarskom kazalištu Mostar]], on je često posjećivao to kazalište i učio od tamošnjih glumaca. Tada se i javila njegova ljubav prema ovoj [[Umjetnost|umjetnosti]].<ref>{{Cite web|url=https://www.biografija.info/mario-drmac/|title=Mario Drmać biografija {{!}} Biografija.info|website=www.biografija.info|access-date=2026-05-24}}</ref> Od 1992-1997. kao honorarac radi u "Lutkarkom Kazalištu Mostar". Brojne predstave i većinom značajne uloge. * ''Tko umije njemu dvije'' (režija [[Edi Majaron]]) * ''Grajko i Čupavko'' (režija [[Luko Paljetak]]) * ''Patkica Blatkica'' (režija [[Petar Šurkalović]]) * ''Božićna priča'' (režija Petar Šurkalović) * ''Priča o Mariji-Isusova košuljica'' (režija Edi Majaron) U tom periodu sarađuje sa [[Hrvatsko Narodno Kazalište u Mostaru|Hrvatskim Narodnim Kazalištem u Mostaru]] na predstavi «Tena» (režija [[Bobo Jelčić]]), te godinu i po kao urednik dječije emisije za djecu na Hrvatskoj Radio Postaji Mostar. 1997. dolazi u [[Sarajevo]] i upisuje [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiju scenskih umjetnosti]] odsjek gluma u klasi profesora [[Admir Glamočak|Admira Glamočaka]]. Tokom školovanja na Akademiji ostvaruje brojne uloge u studentskim predstavama. Diplomirao je na kolektivnoj predstavi «Demoni» (Laš Nuren) i samostalnoj sa kolegicom sa klase «Ludilo u dvoje» (Jonesko) 2001. Radi kao glumac u [[Pozorište mladih Sarajevo|Pozorištu mladih Sarajevo]] i kao viši asistent na Akademiji scenskih umjetnosti na predmetu lutkarstvo. Mario Drmać je od 11. septembra 2015. do 16. mata 2016. obavljao dužnost v.d. direktora [[Pozorište mladih Sarajevo|Pozorišta mladih u Sarajevu]]. Magistrirao je lutkarsku režiju 2022. godine na Akademiji za umjetnost i kulturu u Osijeku.<ref name=":0" /> Po upisu na treću godinu studija prvi profesionalni angažmani u Sarajevu: === Predstave === * ''Dame biraju'' (ispitna predstava na drugoj godini studija) * ''Buba u uhu'' (uloga batler Etjen ; ispitna predstava treće godine na Akademiji) * ''Shopping and fucking'' (produkcija Mess, režija [[Tanja Miletić-Oručević]]) * ''Trainspotting'' (produkcija Toto, režija [[Dragan Marinković]]) Period od 1999-2005. ostvarene uloge i predstave po pozorištima: === Off produkcija === * ''Crvenkapice pazi mine'' (edukativna predstava o opasnosti mina) === Pozorište mladih Sarajevo === * ''Košmar o Bosni'' (režija [[Faruk Lončarević]]) * ''Nema dima bez vatre'' (režija [[Drago Buka]]) * ''Kako je mačak naučio galebicu da leti'' (režija [[Kaća Dorić]]) * ''Carev Vodonoša i car Bumbar'' (predstava za djecu režija [[Kaća Dorić]]) * ''Buba u uhu'' (režija [[Sulejman Kupusović]]) * ''Trg ratnika'' (režija [[Dino Mustafić]]) * ''Car Vodonošar i Car Bumbar 2'' ([[Kaća Dorić]]) * ''Skapino'' (uloga Argant, režija [[Kaća Dorić]]) * ''Stvar je u obliku '' (uloga Adama režija [[Admir Glamočak|Admir Glamočak)]] * ''Crvenkapica na tačke naopačke '' (uloge dječak Mario,prasčić,vještica,šerif mačak , režija [[Lajla Kaikčija]] ) * ''Kokoška '' (uloga Ala Ivanovna , režija [[Admir Glamočak]] ) * ''Kapetan Džon Piplfoks '' (uloga doktor Karmanjola ...režija [[Kaća Dorić]] ) * ''Dres (uloga dječaka ) predstava u režiji [[Primoža Beblera]] ...Adaptacija dramskih tekstova Edwarda Bonda “Jedanaest majica” i Sama Sheparda “Nevidljiva ruka” 2012'' === Bosansko narodno pozorište Zenica === * ''Govorna mana (uloga Petra) režija [[Marko Misirača]] tekst [[Gorana Markovića]]'' === Kamerni teatar 55 === * ''Oluja'' (režija [[Faruk Lončarević]]) === Narodno pozorište Sarajevo === * ''[[Hamlet]]'' (uloga Hamleta režija [[Dubravko Bibanović]]) * ''Mjera za mjeru'' (režija [[Aleš Kurt]]) * ''Legenda o Ali Paši'' (uloga Hadživat, režija [[Sulejman Kupusović]]) * ''Dugo putovanje u noć'' (uloga Edmunda, režija [[Zvone Šedlbauer]]) * ''Omer i Merima'' (uloga Bekri Mujo, režija [[Sulejman Kupusović]]) === Teatar Komedije "Rajvosa" === * ''Moja žena se zove Zlatko'' (uloga Zlatka; režija [[Miralem Zupčević]]) * ''Bosanska podvala'' (uloga Zulfe, režija [[Edin Drljević]]) * ''Luda kuća '' (uloga dedo Hasan) === Centar za kulturu Jelić === * ''Zlatorun'' (režija [[Daniela Gogić]]) === TV-emisije i serije === * ''Idemo dalje'' (sedmična dječija edukativna emisija) * ''Želim Želju'' ([[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHT1]] dječija emisija režija [[Slaviša Mašić]]) * ''Lutkokaz'' (sedmična serija za djecu, uloga Lutak Šutak, [[Federalna televizija]]) * ''Hugo'' (interaktivna, dnevna emisija i igra za djecu,voditelj, [[Federalna televizija]]) * ''Šta ste danas uradili?'' (lutkarska serija za djecu produkcija Marletti) * ''Frenderi'' (lutkarska serija za djecu produkcija Marletti) [[BHT 1|BHT1]] * ''Glumci su stigli'' (zabavno humoristička emisija) * ''[[Crna Hronika]]'' (novinar Zike, igrana serija produkcija Mebius) * ''[[Viza za budućnost]]'' (uloga Nenad Golijanin, humoristička serija produkcija Mebius) * ''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' (uloga Stefanel 48, 49 epizoda) * ''Krv nije voda'' (režija [[Enver Puška]], glavna uloga dr.Faruk Sofić) * ''ZIZ serija za djecu zabava,igra znanje [[Federalna televizija|FTV]] 2009 g....'' * ''Foliranti serija produkcijske kuće Mebius ( uloga Robert tajni agent )'' * Hranoljupci ''serija za djecu [[Federalna televizija|FTV]] 2010 g. (Urednik i scenarij: [[Vanja Avdić-Čabrić]], Režija: [[Aleš Kurt]], virtualna scenografija: [[Bojan Mustur]], Producent: [[Azra Fazlić]], Muzika: [[Denis Čabrić]],[[Enes Mujić]])'' === Filmovi === * ''[[Remake (film)|Remake]]'' (uloga pjevač Remzo, režija [[Dino Mustafić]]) * ''[[Go West]]'' (glavna muška uloga Kenan, režija [[Ahmed Imamović]]) * ''[[Nafaka (film)|Nafaka]]'' (uloga Italijan Nicolo, režija [[Jasmin Duraković]]) * ''[[Ritam života]]'' (uloga Nedim, režija [[Enver Puška]]) * ''[[Slunjska brda, život ili smrt]]'' (uloga braća blizanci; režija [[Sedin Mehadžić]]) == Nagrade == * SIMPA ličnost 2001. slušatelja Radija M i čitatelja Jutarnjih novina * Najbolji školski rad u školskoj 1999-2000. na predstavi "Dame biraju" Akademija Scenskih Umjetnosti Sarajevo * Hrabri mladi svijet ([[festival Mess]] Sarajevo 2001. u predstavi "Košmar o Bosni"). * Mostarska Liska 2004. (uloga Namika predstava "Buba u uhu") * Najbolji mladi glumac (uloga u predstavi "Trg ratnika") 24. Pozorišne i Kazališne igre BiH [[Jajce]] 2005. * Najbolja partnerska igra i glumac (predstava "Trg ratnika") [[Tmačin Prsten]] 2006. * Nagrada najbolji mladi glumac Festival Zenica 2006. (predstava "Legenda o Ali Paši" za ulogu Hadživata) * Nagrada najbolji glumac festival "Del Mar" Španija Ibica za ulogu u filmu "[[Go West]]" juni 2007. * Nagrada najboljeg glumca Mravac Festival u Mostaru august 2008.g predstava Trg ratnika režija [[Dino Mustafić]] * Glumac večeri "Mostarska liska" 2009 godine Mostar za ulogu ''Arganta'' u predstavi "Skapino" * Nagrada za najbolje glumačko ostvarenje za ulogu ''Argant'' predstava "Skapino" na 28. pozorišnim igrama u [[Jajce|Jajcu]] 2009. * Najbolji glumac na bugojanskim susretima lutkara predstava Mačak u čizmama 2010. * Glumac večeri Mostarska liska 2011. u predstavi Kokoška za ulogu Ale Ivanovne * Najbolji glumac predstave “Kokoška” festival u Jajcu 2011. * Na 56. Međunarodnom festivalu kazališta lutaka - PIF Zagreb nagrada za glumačku i animatorsku kreaciju za cjelovitu scensku igru i animaciju u predstavi ''Tobija''! 2023.<ref>{{Cite web|url=https://pozoristemladih.ba/novosti/mario-drmac-dobio-nagradu-za-glumacku-i-animatorsku-kreaciju-za-cjelovitu-scensku-igru-i-animaciju-u-predstavi-tobija-/httpspozoristemladih.ba/novosti/mario-drmac-dobio-nagradu-za-glumacku-i-animatorsku-kreaciju-za-cjelovitu-scensku-igru-i-animaciju-u-predstavi-tobija-/259|title=Mario Drmać dobio nagradu za glumačku i animatorsku kreaciju za cjelovitu scensku igru i animaciju u predstavi „Tobija“! • Pozorište mladih Sarajevo|website=pozoristemladih.ba|language=|access-date=24. 9. 2023|archive-date=22. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622230342/https://pozoristemladih.ba/novosti/mario-drmac-dobio-nagradu-za-glumacku-i-animatorsku-kreaciju-za-cjelovitu-scensku-igru-i-animaciju-u-predstavi-tobija-/httpspozoristemladih.ba/novosti/mario-drmac-dobio-nagradu-za-glumacku-i-animatorsku-kreaciju-za-cjelovitu-scensku-igru-i-animaciju-u-predstavi-tobija-/259|url-status=dead}}</ref> == Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{imdb name|id=1377035|name=Mario Drmać}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Drmać, Mario}} [[Kategorija:Rođeni 1977.]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački glumci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] qfxhvpeorqq2aluojunozqady3wsld8 0 87768 3848911 3608804 2026-05-24T06:56:25Z GoodBosnian 170315 GoodBosnian premjestio je stranicu [[Galliformes]] na [[Kokoške]]: Uobičajen naziv 3608804 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = pink | naziv = Galliformes | slika = Galliformes-01.jpg | slika_širina = 240px | slika_opis = | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = '''Galliformes''' | ordo_autorstvo = [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], [[1820]]. | razdioba_stepen = [[Porodica (biologija)|Porodice]] | razdioba = [[Megapodiidae]]<br /> [[Numididae]]<br /> [[Odontophoridae]]<br /> [[Phasianidae]]<br /> [[Meleagrididae]]<br /> [[Tetraonidae]]<br /> [[Cracidae]]<br /> [[Mesitornithidae]] }} '''Galliformes''' su vrlo rasprostranjen red iz razreda [[ptica]] u koji spadaju [[ćurke]], [[tetrijebi]], [[kokoške]], [[prepelice]] i [[fazani]].<ref name="pheasant.org.uk">{{Cite web |url=https://www.pheasant.org.uk/home.aspx |title=Arhivirana kopija |access-date=14. 8. 2015 |archive-date=9. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909052352/https://www.pheasant.org.uk/home.aspx |url-status=dead }}</ref> Oko 250 vrsta ptica širom svijeta spada u ovaj red. Imaju snažne noge koje su dobro prilagođene čeprkanju. Osim toga, jako dobro trče. Ako lete, to čine samo na kratke razdaljine. Većina vrsta se [[gnijezdo|gnijezdi]] na tlu. Na svakom području i na svim kontinentima nalaze svoj prostor, no najveći broj vrsta živi u [[Azija|Aziji]]. Veličina ptica varira od 12,5&nbsp;cm ([[Azijska plava prepelica]]) do 120&nbsp;cm ([[Sjevernoamerička divlja ćurka]]). == Reference == {{reference}} {{stub-biol}} {{Commonscat}} [[Kategorija:Galliformes| ]] 48vbfckaa5jbra4x97hvnm7ev5lri7c 0 91077 3848984 3761707 2026-05-24T11:00:06Z ~2026-31041-62 181703 /* */ 3848984 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Preuređivanje}} {{Standardi}} {{Infokutija vojno lice | slika = Halim_Malkoč.jpg | opis = Malkoč se obraća pripadnicima divizije | datum rođenja = {{Datum rođenja|1917|08|12}} | mjesto rođenja = [[Bihać]], [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj]], [[Austro-Ugarska]] | datum smrti = {{Datum smrti i godine|1947|02|08|1917|08|12}} | mjesto smrti = [[Bihać]], [[Narodna Republika Bosna i Hercegovina]], [[Federativna Narodna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | nacionalnost = [[Bošnjak]] | puno ime = Halim Malkoč | supruga = | titule = | čin = [[Obersturmführer]] | ratovi = | bitke = [[Drugi svjetski rat]] | vojska = [[Image:Flag Schutzstaffel.svg|23px]] [[SS|Waffen-SS]] | jedinice = [[Handžar divizija]] | nagrade = [[Gvozdeni krst]] }} '''HBošnjačkioč'''<ref>{{Cite web|url=https://www.tracesofwar.com/persons/69285/Malkoc-Halim.htm|title=Malkoc, Halim - TracesOfWar.com|website=www.tracesofwar.com|access-date=27. 8. 2025}}</ref> (12. August 1917. – 8. februar 1947.) bio je hrvatski imam i ''[[SS]]-Obersturmführer'' u Waffen-SS [[Handžar divizija|Handžar diviziji]]. Poznat je po svojoj ulozi u suzbijanju pobune pripadnika Handžar divizije u mjestu Villefrancheu-de-Rouergue 1943. godine. Smatra se jedinim muslimanom nagrađenim Njemačkim željeznim krstom za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata.]] Malkoč je bio mladi imam u Bosni i Hercegovini kada je rat izbio. "Kao aktivni oficir u Jugoslavenskoj vojsci, istakao se kao veoma nadaren vojskovođa"<ref>George Lepre, "''Himmler's Bosnian Division; The Handschar Division 1943-1945''" (1997), p. 72.</ref>. Godine 1943. pridružio se novonastaloj jedinici Waffen-SS-a [[Handžar divizija]], i prvobitno bio imenovan za imama u "SS - Gebirgs-Pioneer Bataillion 13". U julu iste godine, on i nekoliko drugih bosanskih ulema poslano u [[Dresden]] na tri sedmice "Imamskog tečaja" u organizaciji ''[[SS]] Obergruppenführer'' Gottlob Bergera i počasnog oficira [[SS]] [[Mohammed Amin al-Husseini|al-Husseini]]. Nastava uključuje lekcije o "''Der Waffen-SS: njegova organizacija i rangovi''" i njemački jezik kroz nastavu i posjete u operu u [[Berlin]]u i Babelsberg dvorac, Potsdam i Nicholaisee. Tokom obuke na jugu Francuske, u mjestu [[Villefranche-de-Rouergue]], u septembru 1943. došlo je do pobune među pripadnicima ove jedinice. U noći između 16. i 17. septembra, grupa vojnika ove jedinice predvođena muslimanskim i hrvatskim mlađim oficirima<ref>Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration. Vol. 2. San Francisco, California: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-7924-1</ref> izvela je pobunu. Predvođeni Feridom Džanićem, Božom Jelinekom (poznat i kao Eduar Matutinović), Nikolom Vukelićem i Lutvijom Dizdarevićem, grupa je zarobila većinu njemačkog osoblja i ubila pet njemačkih oficira, uključujući i komandanta bataljona Obersturmbannführera Oskara Kirchbauma. Pobuna je ubrzo ugušena uz pomoć Malkoča i ljekara jedinice Willfried Schweigera. Malkoč je ubijedio pobunjenike da puste zatvorenike i da se predaju. U priznavanju njegove usluge, Halim Malkoč i Schweiger su u oktobru 1943. godine od Heinrich Himmlera primili odlikovanje "Željezni križ druge klase". Nakon završetka Drugog Svjetskog rata, Malkoč je izručen Jugoslaviji i 8. februara 1947. strijeljan<ref>{{Cite web|url=https://sic.ba/proza/haris-imamovic-gvozdeni-krst-za-imama/|title=Haris Imamović: Gvozdeni krst za imama - (sic!)|date=25. 11. 2016|website=( s i c ! )|access-date=27. 8. 2025}}</ref> u Bihaću. [[Datoteka:Plakat.jpg|mini|250px|Plakat NDH za regrutovanje u Handžar diviziju]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * Lepre, George. Himmler's Bosnian Division: The Waffen-SS Handschar Division 1943-1945. Atlgen, PA: Schiffer Military History, 1997 {{ISBN|0-7643-0134-9}} * Munoz, Antonio J., editor.The East Came West: Muslim, Hindu and Buddhist Volunteers in the German Armed Forces. (chapters 2 and 13) Bayside, NY: Axis Europa, 2001 {{ISBN|1-891227-39-4}} * Redžić, Enver, “Muslimansko autonomaštvo I 13. SS Divizija". Sarajevo: Svjetlost, 1987. * Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration. Vol. 2. San Francisco, California: Stanford University Press. <nowiki>ISBN 978-0-8047-7924-1</nowiki>. * https://brill.com/display/book/edcoll/9783657773831/B9783657773831-s016.xml * https://www.academia.edu/105433805/Lejs_Krivic_Bosnias_Place_in_Nazi_Ideology_The_13th_Waffen_Mountain_Division_of_the_SS_Handschar == Također pogledajte == * [[13. SS oružana brdska divizija "Handžar" (hrvatska br. 1)]] {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Malkoč, Halim}} [[Kategorija:Članovi Waffen-SS]] [[Kategorija:Ratni zločinci u Drugom svjetskom ratu]] [[Kategorija:Rođeni 1917.]] [[Kategorija:Umrli 1947.]] 8vmgw4r98be8ekehnujgra8v4csojge 0 100787 3848898 3808984 2026-05-24T05:29:28Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg|Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Krd|Krd]]; razlog: [[:c:COM:VRT|No permission]] since 16 May 2026. 3848898 wikitext text/x-wiki {{Infokutija međunarodno rukometno takmičenje | naziv_turnira = Evropsko prvenstvo u rukometu za muškarce | godina = 2010 | godinaa = | ostali_naslovi = Handball-Europameisterschaft 2010 {{de simbol}} | slika = Logo Männer-Handball-EM 2010.jpg | veličina = 300px | tekst = | država = Austrija | datumi = 19. – 31. januar | br_ekipa = 16 | konfederacije = 1 | dvorane = 5 | gradovi = 5 | prvak = FRA | broj = 2 | drugi = HRV | treći = ISL | četvrti = POLJ | utakmice = 47 | golova = 2676 | posjećenost = 285400 | najbolji_strijelac = {{ZD|ČEŠ}} [[Filip Jícha]] (53 gola) | igrač = {{ZD|ČEŠ}} [[Filip Jícha]] | prethodnasezona = [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008.]] | sljedećasezona = [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012.]] }} [[Datoteka:France is jubilant (06) - 2010 European Men's Handball Championship.jpg|mini|400px|Prvaci 2010: Francuska]] '''Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.''' je bilo deveto po redu prvenstvo Evrope u rukometu za muškarce. Održalo se u Austriji od 19. do 31. januara 2010. godine. == Dodjela održavanja prvenstva == Na sjednici [[Evropski rukometni savez|Evropskog rukometnog saveza]] 5. maja 2006. godine za domaćina prvenstva 2010. godine izabrana je Austrija. U zadnjem glasanju Austrija je dobila 28 glasova nasuprot kandidaturi Grčke, koja je dobila 18 glasova. Osim njih bile su za organizovanje prventstva kandidovane [[Njemačka]], [[Island]], [[Hrvatska]], [[Makedonija]] i [[Mađarska]]. == Kvalifikacije == {{Glavni|Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.}} === Kvalifikovane ekipe === {| class="wikitable sortable" ! width=17%|Država !! width=17%|Kvalifikovan kao!! width=17%|Datum !! width=49%|Dosadašnja učestvovanja na prvenstvima |- |{{ZID|Austrija}} || <span style="display:none">01</span>Domaćin || <span style="display:none">00</span>5. maj 2006 || 0<span style="display:none">1</span> Prvo učestvovanje |- |{{ZID|Danska}} || <span style="display:none">00</span>Prvak Evrope 2008. || <span style="display:none">00</span>27. januar 2008 || 7<span style="display:none">0</span> (1994, 1996, 2000, 2002, 2004, 2006, 2008) |- |{{ZID|Švedska}} || <span style="display:none">00</span>Pobjednik grupe 1 || <span style="display:none">00</span>11. juni 2009 || 7<span style="display:none">0</span> (1994, 1996,1998, 2000, 2002, 2004, 2008) |- |{{ZID|Poljska}} || <span style="display:none">00</span>Drugi u grupi 1 || <span style="display:none">00</span>20. juni 2009 || 4<span style="display:none">0</span> (2002, 2004, 2006, 2008) |- |{{ZID|Rusija}} || <span style="display:none">00</span>Pobjednik grupe 2 || <span style="display:none">00</span>18. juni 2009 || 8<span style="display:none">0</span> (1994, 1996, 1998, 2000, 2002, 2004, 2006, 2008) |- |{{ZID|Srbija}} || <span style="display:none">00</span>Drugi u grupi 2 || <span style="display:none">00</span>18. juni 2009 || 5<span style="display:none">0</span> (1996, 1998, 2002, 2004, 2006) |- |{{ZID|Island}} || <span style="display:none">00</span>Pobjednik grupe 3 || <span style="display:none">00</span>17. juni 2009 || 5<span style="display:none">0</span> (2000, 2002, 2004, 2006, 2008) |- |{{ZID|Norveška}} || <span style="display:none">00</span>Drugi u grupi 3 || <span style="display:none">00</span>17. juni 2009 || 3<span style="display:none">0</span> (2000, 2006, 2008) |- |{{ZID|Hrvatska}} || <span style="display:none">00</span>Pobjednik grupe 4 || <span style="display:none">00</span>17. juni 2009 || 8<span style="display:none">1</span> (1994, 1996, 1998, 2000, 2002, 2004, 2006, 2008) |- |{{ZID|Mađarska}} || <span style="display:none">00</span>Drugi u grupi 4 || <span style="display:none">00</span>21. juni 2009 || 6<span style="display:none">1</span> (1994, 1996, 1998, 2004, 2006, 2008) |- |{{ZID|Njemačka}} || <span style="display:none">00</span>Pobjednik grupe 5 || <span style="display:none">00</span>13. juni 2009 || 8<span style="display:none">1</span> (1994, 1996, 1998, 2000, 2002, 2004, 2006, 2008) |- |{{ZID|Slovenija}} || <span style="display:none">00</span>Drugi u grupi 5 || <span style="display:none">00</span>21. juni 2009 || 7<span style="display:none">1</span> (1994, 1996, 2000, 2002, 2004, 2006, 2008) |- |{{ZID|Francuska}} || <span style="display:none">00</span>Pobjednik grupe 6 || <span style="display:none">00</span>17. juni 2009 || 8<span style="display:none">1</span> (1994, 1996, 1998, 2000, 2002, 2004, 2006, 2008) |- |{{ZID|Češka}} || <span style="display:none">00</span>Drugi u grupi 6 || <span style="display:none">00</span>17. juni 2009 || 5<span style="display:none">1</span> (1996, 1998, 2002, 2004, 2008) |- |{{ZID|Španija}} || <span style="display:none">00</span>Pobjednik grupe 7 || <span style="display:none">00</span>17. juni 2009 || 8<span style="display:none">1</span> (1994, 1996, 1998, 2000, 2002, 2004, 2006, 2008) |- |{{ZID|Ukrajina}} || <span style="display:none">00</span>Drugi u grupi 7 || <span style="display:none">00</span>18. juni 2009 || 4<span style="display:none">1</span> (2000, 2002, 2004, 2006) |} == Grupe == {| class="wikitable" style="width:80%; text-align:left; float:left;" |- style="background-color:#FFDC7D;" ! width="25%" | '''Grupa A''' <br />Graz ! width="25%" | '''Grupa B''' <br />Linz ! width="25%" | '''Grupa C''' <br />Innsbruck ! width="25%" | '''Grupa D''' <br />Wiener Neustadt |- | {{ZID|Hrvatska}} | {{ZID|Danska}} | {{ZID|Njemačka}} | {{ZID|Francuska}} |- | {{ZID|Rusija}} | {{ZID|Island}} | {{ZID|Švedska}} | {{ZID|Španija}} |- | {{ZID|Norveška}} | {{ZID|Austrija}} | {{ZID|Poljska}} | {{ZID|Mađarska}} |- | {{ZID|Ukrajina}} | {{ZID|Srbija}} | {{ZID|Slovenija}} | {{ZID|Češka}} |} {{clear}} Izvlačenje grupa za turnir bilo je 24. juna 2009. godine u [[Beč]]u.<ref>{{Cite web |url=http://euro2010.at/de/extras/news/details/10152/alle+euro2010teilnehmer+stehen+fest.aspx |title=Arhivirana kopija |access-date=17. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126090143/http://euro2010.at/de/extras/news/details/10152/alle+euro2010teilnehmer+stehen+fest.aspx |archive-date=26. 1. 2010 |url-status=dead }}</ref> Kao nosioci grupa određene su reprezentacije Hrvatske, Danske, Njemačke i Francuske. == Sastavi timova == Za učestvovanje na prvenstvu, sve kvalifikovane reprezentacije su do 15. decembra 2009. godine mogle prijaviti 28 igrača. Od ovih 28 igrača, nacionalni rukometni su savezi, najkasnije jedan dan prije početka prvenstva, morali izabrati 16 igrača, koji će nastupiti u prvoj grupnoj rundi takmičenja. Nakon prve runde moguće je zamijeniti dva igrača, a u glavnoj rundi još jednog igrača, koji moraju biti iz grupe 28 već odabranih.<ref>{{Cite web |url=http://www.ehf-euro.com/Official-Squad.411.0.html |title=www.ehf-euro.com, abgerufen am 30. Dezember 2009 |access-date=17. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121042821/http://www.ehf-euro.com/Official-Squad.411.0.html |archive-date=21. 1. 2010 |url-status=dead }}</ref>. === Danska <ref>{{Cite web |url=http://www.dhf.dk/composite-4000.htm |title=www.dhf.dk, abgerufen am 30. Dezember 2009 |access-date=17. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127080830/http://www.dhf.dk/composite-4000.htm |archive-date=27. 1. 2010 |url-status=dead }}</ref> === [[Kasper Hvidt]] (FCK Håndbold), [[Niklas Landin Jacobsen]] (GOG Svendborg TGI), [[Thomas Mogensen]] (SG Flensburg-Handewitt), [[Torsten Laen]] (Füchse Berlin), [[Lars Jørgensen]] (AG Håndbold), [[Lars Christiansen]] (SG Flensburg-Handewitt), [[Anders Eggert|Anders Eggert Jensen]] (SG Flensburg-Handewitt), [[Bo Spellerberg]] (KIF Kolding), [[Michael V. Knudsen]] (SG Flensburg-Handewitt), [[Henrik Knudsen]] (KS Vive Kielce), [[Lasse Svan Hansen]] (SG Flensburg-Handewitt), [[Hans Lindberg]] (HSV Hamburg), [[Kasper Søndergaard Sarup]] (KIF Kolding), [[Mikkel Hansen]] (FC Barcelona), [[Kasper Nielsen]] (GOG Svendborg TGI), [[Mads Ø. Nielsen]] (Bjerringbro-Silkeborg); Rezerva: [[René Toft Hansen]] (KIF Kolding), [[Nikolaj Markussen]] (Nordsjælland Håndbold) === Njemačka === [[Silvio Heinevetter]] (Füchse Berlin), [[Johannes Bitter]] (HSV Hamburg), [[Carsten Lichtlein]] (TBV Lemgo), [[Stefan Kneer]] (TV Großwallstadt), [[Manuel Späth]] (FA Göppingen), [[Holger Glandorf]] (TBV Lemgo), [[Michael Müller (Handballspieler)|Michael Müller]] (Rhein-Neckar Löwen), [[Martin Strobel]] (TBV Lemgo), [[Arne Niemeyer]] (TuS N-Lübbecke), [[Sven-Sören Christophersen]] (HSG Wetzlar), [[Patrick Groetzki]] (Rhein-Neckar Löwen), [[Christian Schöne]] (FA Göppingen), [[Dragos Oprea]] (FA Göppingen), [[Christian Sprenger]] (THW Kiel), [[Michael Kraus (Handballspieler)|Michael Kraus]] (TBV Lemgo), [[Nikolas Katsigiannis]] (TSV GWD Minden), [[Andreas Rojewski]] (SC Magdeburg), [[Lars Kaufmann]] (FA Göppingen), [[Stefan Schröder]] (HSV Hamburg), [[Matthias Flohr]] (HSV Hamburg), [[Steffen Weinhold]] (TV Großwallstadt), [[Michael Haaß]] (FA Göppingen), [[Timo Salzer]] (HSG Wetzlar), [[Torsten Jansen]] (HSV Hamburg), [[Dominik Klein]] (THW Kiel), [[Uwe Gensheimer]] (Rhein-Neckar Löwen), [[Oliver Roggisch]] (Rhein-Neckar Löwen), [[Christoph Theuerkauf]] (SC Magdeburg) === Francuska === [[Jérôme Fernandez]] (BM Ciudad Real), [[Rémi Calvel]] (Toulouse HB), [[Daniel Narcisse]] (THW Kiel), [[Daouda Karaboué]] (Montpellier HB), [[Nikola Karabatić]] (Montpellier HB), [[Franck junillon]] (MT Melsungen), [[Thierry Omeyer]] (THW Kiel), [[Didier Dinart]] (BM Ciudad Real), [[Luc Abalo]] (BM Ciudad Real), [[Cédric Sorhaindo]] (Toulouse HB), [[Michael Guigou]] (Montpellier HB), [[Xavier Barachet]] (Chambéry Savoie HB), [[Sébastien Bosquet]] (Dunkerque HB), [[Sébastien Ostertag]] (Tremblay en France), [[Gregoire Detrez]] (Chambéry Savoie HB), [[Cyril Dumoulin]] (Chambéry Savoie HB), [[Damien Waeghe]] (US Créteil HB), [[Bertrand Gille]] (HSV Hamburg), [[Guillaume Joli]] (Chambéry Savoie), [[Audray Tuzolana]] (HBC Nantes), [[Yohann Ploquin]] (ST Raphael VAR HB), [[Bertrand Roine]] (Chambéry Savoie), [[William Accambray]] (Montpellier HB), [[Guillaume Gille]] (HSV Hamburg), [[Cédric Paty]] (Chambéry Savoie), [[Olivier Marroux]] (US Ivry HB), [[Samuel Honrubia]] (Montpellier HB), [[Igor Anic]] (THW Kiel) === Island <ref>{{Cite web |url=http://www.hsi.is/?i=56&expand=56&b=1,4355,newsList.tpl |title=www.hsi.is, , abgerufen am 30. Dezember 200 |access-date=17. 1. 2010 |archive-date=22. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722021606/http://www.hsi.is/?i=56&expand=56&b=1,4355,newsList.tpl |url-status=dead }}</ref> === [[Björgvin Páll Gústafsson]] (Kadetten Schaffhausen), [[Hreiðar Guðmundsson]] (TV Emsdetten), [[Vignir Svavarsson]] (TBV Lemgo), [[Logi Geirsson]] (TBV Lemgo), [[Ásgeir Örn Hallgrímsson]] (GOG Svendsborg TGI), [[Arnór Atlason]] (FCK Håndbold), [[Guðjón Valur Sigurðsson]] (Rhein-Neckar Löwen), [[Snorri Guðjónsson]] (Rhein-Neckar Löwen), [[Ólafur Stefánsson]] (Rhein-Neckar Löwen), [[Alexander Petersson]] (SG Flensburg-Handewitt), [[Sverre Andreas Jakobsson]] (TV Großwallstadt), [[Róbert Gunnarsson]] (VfL Gummersbach), [[Ingimundur Ingimundarson]] (GWD Minden), [[Sturla Ásgeirsson]] (HSG Düsseldorf), [[Þórir Ólafsson]] (TuS Nettelstedt-Lübbecke), [[Aron Pálmarsson]] (THW Kiel), [[Ólafur Guðmundsson]] (FH Hafnarfjörður), [[Rúnar Kárason]] (naknadno izabran)<ref>{{Cite web |url=http://www.handball-world.com/o.red.c/news.php?GID=1&auswahl=23602 |title=www.handball-world.com, abgerufen am 6. januar 2010 |access-date=17. 1. 2010 |archive-date=2. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302212835/http://www.handball-world.com/o.red.c/news.php?GID=1&auswahl=23602 |url-status=dead }}</ref> === Hrvatska === [[Datoteka:Croatia national handball team 2010-01-09.jpg|mini|upright=1.5|Rukometna reprezentacija Hrvatske na Interwetten-Cup u Wiener Neustadtu 9.&nbsp;januara 2010. godine]] Trener [[Lino Červar]] odabrao je slijedeće igrače: Golman: [[Mirko Alilović]] (Ademar León), [[Goran Čarapina]] (RK Poreč), [[Marin Šego]] (RK Zagreb); Feldspieler: [[Ivano Balić]] (RK Zagreb), [[Damir Bičanić]] (Ademar León), [[Vladimir Božić]] (BM Ciudad Encantada), [[Ivan Čupić]] (RK Velenje), [[Domagoj Duvnjak]] (HSV Hamburg), [[Jakov Gojun]] (RK Zagreb), [[Nikola Kedžo]] (HSG Dusseldorf), [[Marko Kopljar]] (RK Zagreb), [[Denis Buntić]] (Ademar León), [[Antonio Kovačević]] (Dubrava), [[Blaženko Lacković]] (HSV Hamburg), [[Marino Marić]] (RK Zagreb), [[Vedran Mataija]] (RK Poreč), [[Petar Metličić]] (BM Ciudad Real), [[Duje Miljak]] (TV Emsdetten), [[Marko Mrđenović]] (RK Nexe), [[Željko Musa]] (RK Trimo Trebnje), [[Ivan Pešić]] (KC Veszprém), [[Luka Raković]] (RK Bjelovar), [[Manuel Štrlek]] (RK Zagreb), [[Tonči Valčić]] (RK Zagreb), [[Igor Vori]] (HSV Hamburg), [[Ljubo Vukić]] (RK Zagreb), [[Drago Vuković]] (VfL Gummersbach), [[Vedran Zrnić]] (VfL Gummersbach). === Norveška<ref>[http://www.handball.no/p1.asp?p=26053 www.handball.no, abgerufen am 30. Dezember 2009]</ref> === [[Steinar Ege]] (FCK Håndbold), [[Ole Erevik]] (KIF Kolding), [[Magnus Dahl]] (Fyllingen Håndball), [[Håvard Tvedten]] (Pevafersa BM Valladolid), [[Thomas Skoglund]] (GOG Svendborg TGI), [[Lars Erik Bjørnsen]] (Team Tvis Holstebro), [[Christian Spanne]] (Drammen HK), [[Stian Vatne]] (Füchse Berlin), [[Erlend Mamelund]] (FCK Håndbold), [[Kristian Kjelling]] (AaB Håndbold), [[Espen Lie Hansen]] (Drammen HK), [[Børge Lund]] (THW Kiel), [[Vegard Samdahl]] (Wisła Płock), [[Kjetil Strand]] (Füchse Berlin), [[Christoffer Rambo]] (IL Runar), [[Thomas Drange]] (FCK Håndbold), [[Bjarte Myrhol]] (Rhein-Neckar Löwen), [[Frank Løke]] (RK Zagreb), [[Einar Sand Koren]] (FCK Håndbold) === Austrija === [[Datoteka:Austria national handball team 2010-01-09.jpg|mini|upright=1.5|Rukometna reprezentacija Austrije na Interwetten-Cup u Wiener Neustadtu 9.&nbsp;januara 2010. godine]] Trener [[Dagur Sigurdsson]] izabrao je slijedeće igrače: Golman: [[Thomas Bauer (Handballspieler)|Thomas Bauer]] (TV Korschenbroich), [[Wolfgang Filzwieser]] (UHK Krems), [[Nikola Marinovic]] (HBW Balingen/Weilstetten); Feldspieler: [[Martin Abadir]] (aon Fivers), [[Damir Djukic]] (BM Alcobendas), [[Patrick Fölser]] (HSG Düsseldorf), [[Bernd Friede]] (TSV Otmar St.Gallen), [[Gregor Günther]] (A1 Bregenz), [[Matthias Günther]] (A1 Bregenz), [[Mare Hojc]] (HBW Balingen/Weilstetten), [[Michael Jochum]] (Alpla HC Hard), [[Klemens Kainmüller]] (HIT Innsbruck), [[Michael Knauth (Handballspieler)|Michael Knauth]] (Alpla HC Hard), [[Markus Kolar]] (aon Fivers), [[Stefan Lehner]] (HC Linz AG), [[Lucas Mayer]] (A1 Bregenz), [[Fabian Posch]] (A1 Bregenz), [[Roland Schlinger]] (A1 Bregenz), [[Tobias Schopf]] (UHK Krems), [[Viktor Szilagyi]] (VfL Gummersbach), [[Ibish Thaqi]] (aon Fivers), [[Kristof Vizvary]] (UHK Krems), [[Mario Vizvary]] (SPIGO West Wien), [[Markus Wagesreiter]] (HBW Balingen/Weilstetten), [[Robert Weber (Handballspieler)|Robert Weber]] (SC Magdeburg), [[Konrad Wilczynski]] (Füchse Berlin), [[Richard Wöss]] (TUSEM Essen), [[Vytautas Žiūra]] (Viborg HK).<ref>EURO 2010: [http://www.euro2010.at/de/extras/news/details/10275/teamchef+sigurdsson+gibt+28er+kader+für+euro+bekannt.aspx www.euro2010.at] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120091322/http://www.euro2010.at/de/extras/news/details/10275/teamchef+sigurdsson+gibt+28er+kader+f%C3%BCr+euro+bekannt.aspx |date=20. 1. 2010 }}</ref> Nach dem Spiel gegen Njemačka am 5.&nbsp;januar 2010 in Innsbruck (29:30) wurde der Kader um acht Spieler – Damir Djukic, Gregor Günther, Klemens Kainmüller, Markus Kolar, Stefan Lehner, Tobias Schopf, Ibish Thaqi und Mario Vizvary wurden aus dem Kader entlassen – reduziert.<ref>EURO 2010: [http://www.euro2010.at/de/extras/news/details/10282/noch+20+tage+teamchef+nominiert+20erkader.aspx ''Noch 20 Tage: Teamchef nominiert 20er-Kader''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102224527/http://www.euro2010.at/de/extras/news/details/10282/noch+20+tage+teamchef+nominiert+20erkader.aspx |date=2. 1. 2010 }} (abgerufen am 7.&nbsp;januar 2010)</ref> === Poljska === Teamchef [[Bogdan Wenta]] nominierte folgenden Kader: Torhüter: [[Adam Malcher]] (MKS Zagłębie Lubin), [[Sławomir Szmal]] (Rhein–Neckar Löwen), [[Piotr Wyszomirski]] (KS Azoty Puławy); Feldspieler: [[Michał Adamuszek]] (MMTS Kwidzyn), [[Karol Bielecki]] (Rhein–Neckar Löwen), [[Rafał Gliński]] (KS Vive Targi Kielce), [[Piotr Grabarczyk]] (KS Vive Targi Kielce), [[Mateusz Jachlewski]] (KS Vive Targi Kielce), [[Bartłomiej Jaszka]] (Füchse Berlin), [[Mariusz Jurasik]] (KS Vive Targi Kielce), [[Bartosz Jurecki]] (SC Magdeburg), [[Michał Jurecki]] (TuS N-Lübbecke), [[Mariusz Jurkiewicz]] (Reyno de Navarra San Antonio), [[Damian Kostrzewa]] (AZS AWFiS Gdańsk), [[Kamil Krieger]] (KS Vive Targi Kielce), [[Patryk Kuchczyński]] (KS Vive Targi Kielce), [[Krzysztof Lijewski]] (HSV Hamburg), [[Marcin Lijewski]] (HSV Hamburg), [[Arkadiusz Miszka]] (Wisła Płock SA), [[Jarosław Paluch]] (SPR Chrobry Głogów), [[Paweł Piwko]] (KS Vive Targi Kielce), [[Paweł Podsiadło]] (KS Vive Targi Kielce), [[Tomasz Rosiński]] (KS Vive Targi Kielce), [[Artur Siódmiak]] (TuS N-Lübbecke), [[Tomasz Tłuczyński]] (TuS N-Lübbecke), [[Adam Twardo]] (Wisła Płock SA), [[Marcin Wichary]] (Wisła Płock S.A.), [[Daniel Żółtak]] (KS Vive Targi Kielce). === Rusija === [[Oleg Grams]] (Medwedi Tschechow), [[Wassili Filippow]] (Medwedi Tschechow), [[Oleg Sotow]] (Medwedi Tschechow), [[Dmitri Kowaljow]] (Medwedi Tschechow), [[Jegor Jewdokimow]] (BM Ciudad Real), [[Oleg Skopinzew]] (Medwedi Tschechow), [[Alexander Tschernoiwanow]] (Medwedi Tschechow), [[Anton Mersljutin]] (Sarja Kaspija Astrachan), [[Wadim Bogdanow]] (Universität-Newa St. Petersburg), [[Alexei Petrowitsch Rastworzew|Alexei Rastworzew]] (Medwedi Tschechow), [[Alexei Weniaminowitsch Kostygow|Alexei Kostygow]] (Universität-Newa St. Petersburg), [[Alexei Kamanin]] (Medwedi Tschechow), [[Samwel Aslanjan]] (Medwedi Tschechow), [[Michail Tschipurin]] (Medwedi Tschechow), [[Eduard Alexandrowitsch Kokscharow|Eduard Kokscharow]] (RK Celje), [[Timur Dibirow]] (Medwedi Tschechow), [[Sergei Predybailow]] (Sarja Kaspija Astrachan), [[Konstantin Igropulo]] (FC Barcelona), [[Andrei Starych]] (SKIF Krasnodar), [[Witali Iwanow]] (Medwedi Tschechow), [[Dmitri Jerochin]] (Kaustik Wolgograd), [[Iwan Pronin]] (Universität-Newa St. Petersburg), [[Eldar Nassyrow]] (Universitet-Neva S.Peterburg), [[Alexei Kainarow]] (Sarja Kaspija Astrachan), [[Alexei Schindin]] (SKIF Krasnodar), [[Daniil Schischkarjow]] (Medwedi Tschechow), [[Alexander Kaschirin]] (Medwedi Tschechow), [[Jewgeni Pewnow]] (TSG Friesenheim) === Švedska === [[Mattias Andersson]] (TV Großwallstadt), [[Dan Beutler]] (SG Flensburg-Handewitt), [[Anders Persson]] (Bjerringbro-Silkeborg), [[Per Sandström]] (HSV Hamburg), [[Johan Sjöstrand]] (SG Flensburg-Handewitt), [[Jonas Källman]] (BM Ciudad Real), [[Fredrik Petersen (Handballspieler)|Fredrik Petersen]] (GOG Svendborg TGI), [[Rasmus Wremer]] (AaB Håndbold), [[Robert Arrhenius]] (BM Aragón), [[Olof Ask]] (GOG Svendborg TGI), [[Nicklas Grundsten]] (BM Granollers), [[Mattias Gustafsson]] (AaB Håndbold), [[Niclas Ekberg]] (Ystads IF), [[Marcus Enström]] (Alingsås HK), [[Jan Lennartsson]] (AaB Håndbold), [[Kristian Bliznac]] (Alingsås HK), [[Kim Ekdahl Du Rietz]] (Lugi), [[Tobias Karlsson]] (SG Flensburg-Handewitt), [[Fredrik Larsson]] (BM Aragón), [[Jonathan Stenbäcken]] (IK Sävehof), [[Tobias Warvne]] (LIF Lindesberg), [[Dalibor Doder]] (Ademar León), [[Patrik Fahlgren]] (SG Flensburg-Handewitt), [[Lukas Karlsson]] (KIF Kolding), [[Kim Andersson]] (THW Kiel), [[Oscar Carlén]] (SG Flensburg Handewitt), [[Johan Jakobsson]] (IK Sävehof), [[Albin Tingsvall]] (Hammarby IF) === Srbija === [[Darko Stanić]] (Cimos Koper), [[Dimitrije Pejanović]] (Torrevijea), [[Dragan Počuča]] (Tremblay), [[Ivan Nikčević]] (Navarra SA), [[Dobrivoje Marković]] (Cuenca 2016), [[Marko Curuvija]] (Metalurg), [[Nikola Kojić]] (Celje Pivovarna), [[Dragan Tubić]] (Partizan), [[Momir Ilić]] (THW Kiel), [[Žarko Šešum]] (KC Veszprém), [[Momir Rnić (1987)|Momir Rnić]] (Gorenje), [[Petar Đorđić]] (HSG Wetzlar), [[Mladen Bojinović]] (Montpellier HB), [[Danijel Anđelković]] (SC Szeged), [[Nenad Vučković]] (MT Melsungen), [[Uroš Mitrović]] (Creteil HB), [[Petar Nenadić]] (SC Szeged), [[Alexandar Stojanović]] (Kadetten Schaffhausen), [[Ivan Stanković]] (BM Aragon), [[Vukašin Rajković]] (FCK Håndbold), [[Ivan Lapcević]] (KC Veszprém), [[Ratko Nikolić]] (Navarra SA), [[Alem Toskić]] (Celje Pivovarna), [[Uroš Vilovski]] (KC Veszprém), [[Rastko Stojković]] (KS Vive Kielce) === Slovenija === Trener [[Zvonimir Serdarušić]] izabrao je slijedeće igrače:<ref>{{Cite web |url=http://www.ehf-euro.com/Singe-News.511.0.html?&tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=2333&cHash=574014c1c7 |title=www.ehf-euro.com, abgerufen am 15. januar 2010 |access-date=17. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624030400/http://www.ehf-euro.com/Singe-News.511.0.html?&tx_ttnews& |archive-date=24. 6. 2011 |url-status=dead }}</ref>: [[Matjaž Brumen]] (RK Cimos Koper), [[Jure Dobelšek]] (RK Cimos Koper), [[Dragan Gajič]] (RK Zagreb), [[Vid Kavtičnik]] (Montpellier HB), [[Miladin Kozlina]] (RK Celje), [[Zoran Lubej]] (RK Zagreb), [[Jure Natek]] (RK Gorenje), [[Aleš Pajovič]] (RK Celje), [[Aljoša Rezar]] (RK Celje), [[Gorazd Škof]] (RK Zagreb), [[Sebastian Skube]] (RK Trimo Trebnje), [[David Špiler]] (RK Cimos Koper), [[Renato Vugrinec]] (RK Celje), [[Uroš Zorman]] (RK Celje), [[Luka Žvižej]] (SC Szeged), [[Miha Žvižej]] (RK Gorenje) === Španija === [[José Javier Hombrados]] (BM Ciudad Real), [[Arpad Šterbik]] (BM Ciudad Real), [[José Manuel Sierra]] (BM Valladolid), [[Jorge Martinez]] (BM Antequera), [[Cristian Ugalde]] (FC Barcelona), [[Juanín García]] (FC Barcelona), [[David Davis (Handballspieler)|David Davis]] (BM Ciudad Real), [[Víctor Tomás]] (FC Barcelona), [[Albert Rocas]] (FC Barcelona), [[Roberto García Parrondo]] (BM Ciudad Real), [[David Cuartero Sanchez]] (BM Torrevieja), [[Rubén Garabaya]] (FC Barcelona), [[Julen Aguinagalde]] (BM Ciudad Real), [[Carlos Prieto (Handballspieler)|Carlos Prieto]] (Rhein-Neckar Löwen), [[Rafael Baena Gonzalez]] (BM Antequera), [[Asier Antonio Marcos]] (BM Valladolid), [[Alberto Entrerríos]] (BM Ciudad Real), [[Raúl Entrerríos]] (BM Valladolid), [[Viran Morros]] (BM Ciudad Real), [[Mikel Garcia Aguirrezabalaga]] (Ademar León), [[Chema Rodríguez]] (BM Ciudad Real), [[Daniel Sarmiento]] (FC Barcelona), [[Joan Cañellas]] (BM Ciudad Real), [[Alvaro Ferrer]] (BM Granollers), [[Iker Romero]] (FC Barcelona), [[Cristian Malmagro]] (SDC San Antonio), [[Jorge Maqueda]] (BM Aragón), [[Eduardo Gurbindo]] (BM Valladolid) === Češka === [[Martin Galia]] (TBV Lemgo), [[Petr Štochl]] (Fuchse Berlin), [[Miloš Slabý]] (TV Neuhausen), [[David Juříček]] (Montpellier HB), [[Tomáš Říha]] (HC Zubří), [[Václav Vraný]] (Coburg), [[Jiří Hynek]] (Ahlener SG), [[Karel Nocar]] (Chambery), [[Pavel Mičkal]] (HSG Nordhorn), [[Jan Filip (Handballspieler)|Jan Filip]] (Kadetten Schaffhausen), [[Jan Sobol]] (Montpellioer HB), [[Filip Jícha]] (THW Kiel), [[Daniel Kubeš]] (TBV Lemgo), [[Alois Mráz]] (HSG Wetzlar), [[Jan Stehlík]] (St. Raphael VAR HB), [[Tomáš Sklenák]] (ThSV Eisenach), [[Ondřej Zdráhala]] (Karviná), [[Jiří Vítek]] (Bergischer HC), [[Tomáš Mrkva]] (HCB Karviná), [[Jakub Hrstka]] (HC Zubří), [[Tomáš Číp]] (HC Zubří), [[Kamil Piskač]] (HC Dukla Praha), [[Tomáš Řezníček]] (Conversano), [[Ondřej Šulc]] (HCB Karviná), [[Jiří Motl]] (HC Lovosice), [[Jan Štochl]] (Bergischer HC), [[Martin Lehocký]] (Dukla Praha), [[Radek Horák]] (Dukla Praha)<ref>{{Cite web |url=http://www.reprezentace.chf.cz/documents/ehf_euro_2010_official_squads_&#91;1520_0&#93;.pdf |title=www.reprezentace.chf.cz (PDF) |access-date=17. 1. 2010 |archive-date=15. 2. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215114948/http://www.reprezentace.chf.cz/documents/ehf_euro_2010_official_squads_&#91;1520_0&#93;.pdf |url-status=dead }}</ref> === Ukrajina === [[Jewhen Budko]] (Medwedi Tschechow), [[Mychajlo Krywtschykow]] (STR Saporischschja), [[Jewhen Konstantynow]] (STR Saporischschja), [[Serhij Bilyk]] (Aon Fivers), [[Olexij Hantschew]] (STR Saporischschja), [[Witalij Nat]] (KS Kielce), [[Serhij Onufrijenko]] (Dinamo Minsk), [[Jurij Petrenko]] (Paris HB), [[Olexandr Pedan]] (STR Saporischschja), [[Olexandr Scheweljow]] (HK Portowyk Juschne), [[Wadym Braschnyk]] (Budiwelnyk Browary), [[Artem Wyschnewskyj]] (Universität-Newa St. Petersburg), [[Olexandr Petrow]] (Budiwelnyk Browary), [[Hennadij Komok]] (STR Saporischschja), [[Wolodymyr Kyssil]] (STR Saporischschja), [[Artem Swjosdow]] (STR Saporischschja), [[Andrij Nataljuk]] (STR Saporischschja), [[Serhij Burka]] (STR Saporischschja), [[Serhij Ljubtschenko]] (STR Saporischschja), [[Wjatscheslaw Lotschman]] (Motor-SNTU-SAS), [[Serhij Schelmenko]] (Medwedi Tschechow), [[Wladyslaw Ostrouschko]] (STR Saporischschja), [[Borys Krjutschkow]] (HK Portowyk Juschne), [[Mykola Stezjura]] (STR Saporischschja), [[Jewhen Hurkowskyj]] (Ştiinţa Municipal Dedeman Bacău), [[Dmytro Doroschtschuk]] (HK Portowyk Juschne), [[Kostjantyn Kyrylenko]] (Meschkow Brest) === Mađarska === [[Datoteka:Hungary national handball team 2010-01-09.jpg|mini|upright=1.5|Rukometna reprezentacija Mađarske na Interwetten-Cup u Wiener Neustadtu 9.&nbsp;januara 2010. godine]] Teamchef [[István Csoknyai]] nominierte folgenden Kader: Torhüter: [[Nándor Fazekas]] (MKB Veszprém KC) [[Roland Mikler]] (Dunaferr SE), [[Nenad Puljezević]] (TSV Hannover-Burgdorf); Feldspieler: [[György Bakos]] (Pler KC), [[Gábor Császár]] (Chambery Savoie HB), [[Zsolt Balogh]] (Pler KC), [[Nikola Eklemović]] (MKB Veszprém KC), [[Gyula Gál]] (Croatia Osiguranje), [[Gábor Grebenár]] (CCD Balonmano Aragon), [[Péter Gulyás]] (MKB Veszprém KC), [[Máté Halász]] (Tatabánya Carbonex), [[Gergely Harsányi]] (FTC Cityline), [[Gábor Herbert]] (SC Szeged), [[Ferenc Ilyés]] (TBV Lemgo), [[Gergő Iváncsik]] (MKB Veszprém KC), [[Tamás Iváncsik]] (MKB Veszprém KC), [[Dávid Katzirz]] (SC Szeged), [[Milorad Krivokapic]] (SC Szeged), [[Máté Lékai]] (Pler KC), [[Balázs Laluska]] (RR Cimos Koper), [[Szilveszter Liszkai]] (SC Szeged), [[Kornél Nagy]] (Dunaferr SC), [[Barna Putics]] (GWD Minden), [[István Rédei]] (JD Arrate), [[Timuzsin Schuch]] (HCM Constanta), [[Gábor Szalafai]] (Dunaferr SE), [[Szabolcs Törő]] (JD Arrate), [[Szabolcs Zubai]] (SC Szeged). {{clear}} == Dvorane == 5 austrijskih gradova izabrani su kao domaćini Evropskog prvenstva 2010. godine. Dvorane u [[Linz]]u, [[Graz]]u i [[Wiener Neustadt]]u će biti korištene samo u [[#Preliminarna runda|preliminarnoj rundi]]. Četvrta dvorana koja će biti korisštena u ovoj rundi nalazi se u [[Innsbruck]]u, te će, također, biti jedna od dvoje dvorane u [[#glavna runda|glavnoj rundi]]. Druga dvorana je [[Wiener Stadthalle]] u [[Beč]]u, koja je ujedno i dvorana za [[#Finalna runda|finalnu rundu]]. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- |rowspan=3| ! style="border-left:none; border-right:none;" | Linz ! style="border-left:none; border-right:none;" | Beč ! style="border-left:none; border-right:none;" | Wiener Neustadt |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Intersport Arena]]<br />Kapacitet: 6.000 | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Wiener Stadthalle]]<br />Kapacitet: 11.000 | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Arena Nova]]<br />Kapacitet: 5.000 |- | style="border:none;" | [[Datoteka:Linz Donau.jpg|280px]] | style="border:none;" | | style="border:none;" | [[Datoteka:WrNeustadt Arena Nova.JPG|232px]] |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | Innsbruck |colspan="2" rowspan="3" | <center>{{Lokacijska karta+ |Austrija |float= center|width= 400|caption=|places= {{Lokacijska karta~ |Austrija |lat=48.208333 |long=16.373056|label=[[Beč]]}} {{Lokacijska karta~ |Austrija |lat=47.266667 |long=11.383333|label=[[Innsbruck]]}} {{Lokacijska karta~ |Austrija |lat=48.303056 |long=14.290556|label=[[Linz]]}} {{Lokacijska karta~ |Austrija |lat=47.070278 |long=15.438889|label=[[Graz]]}} {{Lokacijska karta~ |Austrija |lat=47.816667 |long=16.25|label=[[Wiener Neustadt]]}} }} </center> ! style="border-left:none; border-right:none;" | Graz |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Olympiaworld Innsbruck]]<br />Kapacitet: 10.000 | style="border-left:none; border-right:none;" | [[Stadthalle Graz]]<br />Kapacitet: 5.000 |- | style="border:none;" | [[Datoteka:IMG 9039-Innsbruck.JPG|220px]] | style="border:none;" | [[Datoteka:Grazer Stadthalle.jpg|230px]] |}</center> == Sudije == Za prvenstvo su određeni slijedeći rukometni suci:<ref>{{Cite web |url=http://www.ehf-euro.com/The-referees-team.1809.0.html |title=www.ehf-euro.com |access-date=17. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108025346/http://www.ehf-euro.com/The-referees-team.1809.0.html |archive-date=8. 1. 2010 |url-status=dead }}</ref>: Gerhard Reisinger i Christian Kaschütz (Austrija), Andrei Gousko i Siarhei Repkin (Bjelorusija), Vaclav Horacek i Jiri Novotny (Češka), Per Olesen i Lars Ejby Pedersen (Danska), Gregorio Muro San Jose i Alfonzo Rodriguez Murcia (Španija), Nordine Lazaar i Laurent Reveret (Francuska), Bernd Methe i Reiner Methe (Njemačka), Kenneth Abrahamsen i Arne M. Kristiansen (Norveška), Ivan Cacador i Eurico Nicolau (Portugal), Sorin-Laurentiu Din i Constantin Din (Rumunija), Nenad Nikolić i Dušan Stojković (Srbija), te Rickard Canbro i Mikael Clasesson (Švedska). == Prva runda == U prvoj rundi, timovi su podijeljeni u četiri grupe sa po četiri tima. Igra se po sistemu ''svak sa svakim'', a prva tri tima plasiraju se u drugu grupnu rundu. === Grupa A === {| cellspacing="0" border="0" cellpadding="2" style="float:right; margin-right:1%; border:1px solid #bbb;" width="45%" |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 19. januar 2010. |- | style="width:15%; text-align:center;" | 18:10 sati | style="width:30%; | Rusija | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | Ukrajina | style="width:20%; text-align:center;" | 37:33 (21:16) |- | style="text-align:center;" | 20:10 sati | Hrvatska | style="text-align:center;" | – | Norveška | style="text-align:center;" | 25:23 (11:10) |- |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 21. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | 18:10 sati | Ukrajina | style="text-align:center;" | – | Hrvatska | style="text-align:center;" | 25:28 (14:12) |- | style="text-align:center;" | 20:10 sati | Norveška | style="text-align:center;" | – | Rusija | style="text-align:center;" | 28:24 (16:13) |- |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 23. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | 18:10 sati | Hrvatska | style="text-align:center;" | – | Rusija | style="text-align:center;" | 30:28 (-:-) |- | style="text-align:center;" | 20:10 sati | Norveška | style="text-align:center;" | – | Ukrajina | style="text-align:center;" | 31:29 (-:-) |} Utakmice grupe A igraju se u [[Graz]]u.<ref>Europäische Handball Föderation: [http://www.ehf-euro.com/Group-A-Graz.1789.0.html ''Vorrunde Grupa A''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100121014655/http://www.ehf-euro.com/Group-A-Graz.1789.0.html |date=21. 1. 2010 }} (englisch, abgerufen am 26.&nbsp;Dezember 2009)</ref> Tri prvoplasirana tima kvalifikuju se za drugu rundu, a četvrtoplasirani tim ispada iz daljeg takmičenja. {| class="wikitable" style="width:50%; text-align:center; float:left;" |- style="background-color:#FFDC7D;" ! style="width:5%;" | Pl. ! style="width:25%;" | Tim ! style="width:5%;" | Uta. ! style="width:5%;" | Pob. ! style="width:5%;" | Ner. ! style="width:5%;" | Por. ! style="width:12%;" | Gol. ! style="width:8%;" | Raz. ! style="width:6%;" | Bod. |- bgcolor="#FFEBAD" | 1. || style="text-align:left;"| {{ZD|Hrvatska}} [[Hrvatska rukometna reprezentacija|Hrvatska]] | 3 || 3 || 0 || 0 || 83:76 || +{{0}}7 || 6 |- bgcolor="#FFEBAD" | 2. || style="text-align:left;"| {{ZD|Norveška}} [[Norveška rukometna reprezentacija|Norveška]] | 3 || 2 || 0 || 1 || 82:78 || +{{0}}4 || 4 |- bgcolor="#FFEBAD" | 3. || style="text-align:left;"| {{ZD|Rusija}} [[Ruska rukometna reprezentacija|Rusija]] | 3 || 1 || 0 || 2 || 89:91 || -{{0}}2 || 2 |- | 4. || style="text-align:left;"| {{ZD|Ukrajina}} [[Ukrajinska rukometna reprezentacija|Ukrajina]] | 3 || 0 || 0 || 3 || 87:96 || -{{0}}9 || 0 |} {{clear}} === Grupa B === {| cellspacing="0" border="0" cellpadding="2" style="float:right; margin-right:1%; border:1px solid #bbb;" width="45%" |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 19. januar 2010. |- | style="width:15%; text-align:center;" | 18:00 sati | style="width:30%; | Danska | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | Austrija | style="width:20%; text-align:center;" | 33:29 (17:15) |- | style="text-align:center;" | 20:15 sati | Island | style="text-align:center;" | – | Srbija | style="text-align:center;" | 29:29 (15:11) |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 21. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | 18:00 sati | Austrija | style="text-align:center;" | – | Island | style="text-align:center;" | 37:37 (17:20) |- | style="text-align:center;" | 20:15 sati | Srbija | style="text-align:center;" | – | Danska | style="text-align:center;" | 23:28 (17:20) |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 23. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | 18:00 sati | Austrija | style="text-align:center;" | – | Srbija | style="text-align:center;" | 37:31 (15:18) |- | style="text-align:center;" | 20:15 sati | Danska | style="text-align:center;" | – | Island | style="text-align:center;" | 22:27 (-:-) |} Utakmice grupe B igraju se u [[Linz]]u.<ref>Europäische Handball Föderation: [http://www.ehf-euro.com/Group-B-Linz.1787.0.html ''Vorrunde Grupa B''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091210212234/http://www.ehf-euro.com/Group-B-Linz.1787.0.html |date=10. 12. 2009 }} (englisch, abgerufen am 26.&nbsp;Dezember 2009)</ref> Tri prvoplasirana tima kvalifikuju se za drugu rundu, a četvrtoplasirani tim ispada iz daljeg takmičenja. {| class="wikitable" style="width:50%; text-align:center; float:left;" |- style="background-color:#FFDC7D;" ! style="width:5%;" | Pl. ! style="width:25%;" | Tim ! style="width:5%;" | Uta. ! style="width:5%;" | Pob. ! style="width:5%;" | Ner. ! style="width:5%;" | Por. ! style="width:12%;" | Gol. ! style="width:8%;" | Raz. ! style="width:6%;" | Bod. |- bgcolor="#FFEBAD" | 1. || style="text-align:left;" | {{ZD|Island}} [[Islandska rukometna reprezentacija|Island]] | 3 || 1 || 2 || 0 || 93:88 || ±{{0}}5 || 4 |- bgcolor="#FFEBAD" | 2. || style="text-align:left;" | {{ZD|Danska}} [[Danska rukometna reprezentacija|Danska]] | 3 || 2 || 0 || 1 || 83:79 || +{{0}}4 || 4 |- bgcolor="#FFEBAD" | 3. || style="text-align:left;" | {{ZD|Austrija}} [[Austrijska rukometna reprezentacija|Austrija]] | 3 || 1 || 1 || 1 || 103:101 || +{{0}}2 || 3 |- | 4. || style="text-align:left;" | {{ZD|Srbija}} [[Srbijanska rukometna reprezentacija|Srbija]] | 3 || 0 || 1 || 2 || 83:94 || -11 || 1 |} {{clear}} === Grupa C === {| cellspacing="0" border="0" cellpadding="2" style="float:right; margin-right:1%; border:1px solid #bbb;" width="45%" |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 19. januar 2010. |- | style="width:15%; text-align:center;" | 18:30 sati | style="width:30%; | Njemačka | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | Poljska | style="width:20%; text-align:center;" | 25:27 (8:12) |- | style="text-align:center;" | 20:30 sati | Švedska | style="text-align:center;" | – | Slovenija | style="text-align:center;" | 25:27 (13:7) |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 20. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | 18:30 sati | Slovenija | style="text-align:center;" | – | Njemačka | style="text-align:center;" | 34:34 (16:11) |- | style="text-align:center;" | 20:30 sati | Poljska | style="text-align:center;" | – | Švedska | style="text-align:center;" | 27:24 (15:14) |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 22. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | 18:15 sati | Njemačka | style="text-align:center;" | – | Švedska | style="text-align:center;" | 30:29 (21:18) |- | style="text-align:center;" | 20:15 sati | Poljska | style="text-align:center;" | – | Slovenija | style="text-align:center;" | 30:30 (12:13) |} Utakmice grupe C igraju se u [[Innsbruck]]u.<ref>Europäische Handball Föderation: [http://www.ehf-euro.com/Group-C-Innsbruck.1785.0.html ''Vorrunde Grupa C''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106031722/http://www.ehf-euro.com/Group-C-Innsbruck.1785.0.html |date=6. 1. 2010 }} (englisch, abgerufen am 26.&nbsp;Dezember 2009)</ref> Tri prvoplasirana tima kvalifikuju se za drugu rundu, a četvrtoplasirani tim ispada iz daljeg takmičenja {| class="wikitable" style="width:50%; text-align:center; float:left;" |- style="background-color:#FFDC7D;" ! style="width:5%;" | Pl. ! style="width:25%;" | Tim ! style="width:5%;" | Uta. ! style="width:5%;" | Pob. ! style="width:5%;" | Ner. ! style="width:5%;" | Por. ! style="width:12%;" | Gol. ! style="width:8%;" | Raz. ! style="width:6%;" | Bod. |- bgcolor="#FFEBAD" | 1. || style="text-align:left;" | {{ZD|Poljska}} [[Poljska rukometna reprezentacija|Poljska]] | 3 || 2 || 1 || 0 || 84:79 || +{{0}}5 || 5 |- bgcolor="#FFEBAD" | 2. || style="text-align:left;" | {{ZD|Slovenija}} [[Slovenska rukometna reprezentacija|Slovenija]] | 3 || 1 || 2 || 0 || 91:89 || +{{0}}2 || 4 |- bgcolor="#FFEBAD" | 3. || style="text-align:left;" | {{ZD|Njemačka}} [[Njemačka rukometna reprezentacija|Njemačka]] | 3 || 1 || 1 || 1 || 89:90 || -{{0}}1 || 3 |- | 4. || style="text-align:left;" | {{ZD|Švedska}} [[Švedska rukometna reprezentacija|Švedska]] | 3 || 0 || 0 || 3 || 78:84 || -{{0}}6 || 0 |} {{clear}} === Grupa D === {| cellspacing="0" border="0" cellpadding="2" style="float:right; margin-right:1%; border:1px solid #bbb;" width="45%" |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 19. januar 2010. |- | style="width:15%; text-align:center;" | 18:15 sati | style="width:30%; | Španija | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | Češka | style="width:20%; text-align:center;" | 37:25 (17:10) |- | style="text-align:center;" | 20:15 sati | Francuska | style="text-align:center;" | – | Mađarska | style="width:20%; text-align:center;" | 29:29 (16:16) |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 20. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | 18:15 sati | Češka | style="text-align:center;" | – | Francuska | style="width:20%; text-align:center;" | 20:21 (10:16) |- | style="text-align:center;" | 20:15 sati | Mađarska | style="text-align:center;" | – | Španija | style="width:20%; text-align:center;" | 25:34 (9:17) |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 22. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | 18:15 sati | Francuska | style="text-align:center;" | – | Španija | style="width:20%; text-align:center;" | 24:24 (10:10) |- | style="text-align:center;" | 20:15 sati | Mađarska | style="text-align:center;" | – | Češka | style="width:20%; text-align:center;" | 26:33 (13:14) |} Utakmice grupe D igraju se u [[Bečko Novo Mjesto|Wiener Neustadtu]].<ref>Europäische Handball Föderation: [http://www.ehf-euro.com/Group-D-Wr-Neustadt.1783.0.html ''Vorrunde Grupa D''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100109113803/http://www.ehf-euro.com/Group-D-Wr-Neustadt.1783.0.html |date=9. 1. 2010 }} (englisch, abgerufen am 26.&nbsp;Dezember 2009)</ref> Tri prvoplasirana tima kvalifikuju se za drugu rundu, a četvrtoplasirani tim ispada iz daljeg takmičenja. {| class="wikitable" style="width:50%; text-align:center; float:left;" |- style="background-color:#FFDC7D;" ! style="width:5%;" | Pl. ! style="width:25%;" | Tim ! style="width:5%;" | Uta. ! style="width:5%;" | Pob. ! style="width:5%;" | Ner. ! style="width:5%;" | Por. ! style="width:12%;" | Gol. ! style="width:8%;" | Raz. ! style="width:6%;" | Bod. |- bgcolor="#FFEBAD" | 1. || style="text-align:left;" | {{ZD|Španija}} [[Španska rukometna reprezentacija|Španija]] | 3 || 2 ||1 ||0 || 95:74 || +21 || 5 |- bgcolor="#FFEBAD" | 2. || style="text-align:left;" | {{ZD|Francuska}} [[Francuska rukometna reprezentacija|Francuska]] | 3 || 1 || 2 || 0 || 74:73 || +{{0}}1 ||4 |- bgcolor="#FFEBAD" | 3. || style="text-align:left;" | {{ZD|Češka}} [[Češka rukometna reprezentacija|Češka]] | 3 || 1 || 0 || 2 || 78:84 || -{{0}}6|| 2 |- | 4. || style="text-align:left;" | {{ZD|Mađarska}} [[Mađarska rukometna reprezentacija|Mađarska]] | 3 || 0 || 1 || 2 || 80:96 || -16 ||1 |} {{clear}} == Glavna runda == Glavna runda se održava u Beču (grupa I) i Innsbrucku (grupa II) od 24. do 28. januara 2010. godine. Prve tri reprezentacije iz grupa A i B nastavljaju u grupi I, a prve tri plasirane reprezentacija grupa C i D u grupi II. Rezultati iz prve faze, protiv timova iz iste grupe prenose se u dalje takmičenje. Dvije prvoplasirane reprezentacije, nastavljaju turnir u polufinalu, dok se trećeplasirane reprezentacije, sastaju u utakmici za peto mjesto. Utakmice I grupe počinju u 16:00, 18:00 i 20:15, a utakmice II grupe u 16:30, 18:30 i 20:30 sati (odnosno 26. januara u 16:15, 18:15 i 20:15 sati)<ref>http://www.euro2010.at/de/artikel/10045/euro+spielplan.aspx</ref> === Grupa I (Beč) === {| cellspacing="0" border="0" cellpadding="2" style="float:right; margin-right:1%; border:1px solid #bbb;" width="45%" |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 25. januar 2010. |- | style="width:15%; text-align:center;" | | style="width:30%; | {{ZD|Rusija}} [[Ruska rukometna reprezentacija|Rusija]] | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | {{ZD|Danska}} [[Danska rukometna reprezentacija|Danska]] | style="width:20%; text-align:center;" | 28:34 (13:18) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Norveška}} [[Norveška rukometna reprezentacija|Norveška]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Austrija}} [[Austrijska rukometna reprezentacija|Austrija]] | style="text-align:center;" | 30:27 (15:12) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Hrvatska}} [[Hrvatska rukometna reprezentacija|Hrvatska]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Island}} [[Islandska rukometna reprezentacija|Island]] | style="text-align:center;" | 26:26 (12-15) |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 26. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Rusija}} [[Ruska rukometna reprezentacija|Rusija]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Island}} [[Islandska rukometna reprezentacija|Island]] | style="text-align:center;" | 30:38 (10:19) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Hrvatska}} [[Hrvatska rukometna reprezentacija|Hrvatska]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Austrija}} [[Austrijska rukometna reprezentacija|Austrija]] | style="text-align:center;" | 26:23 (11:10) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Norveška}} [[Norveška rukometna reprezentacija|Norveška]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Danska}} [[Danska rukometna reprezentacija|Danska]] | style="text-align:center;" | 23:24 (15:11) |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 28. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Hrvatska}} [[Hrvatska rukometna reprezentacija|Hrvatska]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Danska}} [[Danska rukometna reprezentacija|Danska]] | style="text-align:center;" | 27:23 (14:11) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Norveška}} [[Norveška rukometna reprezentacija|Norveška]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Island}} [[Islandska rukometna reprezentacija|Island]] | style="text-align:center;" | 34:35 (16:18) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Rusija}} [[Ruska rukometna reprezentacija|Rusija]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Austrija}} [[Austrijska rukometna reprezentacija|Austrija]] | style="text-align:center;" | 30:31(-:-) |} {| class="wikitable" style="width:50%; text-align:center; float:left;" |- style="background-color:#FFDC7D;" ! style="width:5%;" | Pl. ! style="width:25%;" | Tim ! style="width:5%;" | Uta. ! style="width:5%;" | Pob. ! style="width:5%;" | Ner. ! style="width:5%;" | Por. ! style="width:12%;" | Gol. ! style="width:8%;" | Raz. ! style="width:6%;" | Bod. |- bgcolor="#FFEBAD" | 1. || style="text-align:left;"| {{ZD|Hrvatska}} [[Hrvatska rukometna reprezentacija|Hrvatska]] | 5 || 4 || 1 || 0 || 134:123 || +11 || 9 |- bgcolor="#FFEBAD" | 2. || style="text-align:left;" | {{ZD|Island}} [[Islandska rukometna reprezentacija|Island]] | 5 || 3 || 2 || 0 || 163:149 || +14 || 8 |- bgcolor="#FFF3D3" | 3. || style="text-align:left;" | {{ZD|Danska}} [[Danska rukometna reprezentacija|Danska]] | 5 || 3 || 0 || 2 || 136:134|| +{{0}}2 || 6 |- | 4. || style="text-align:left;" | {{ZD|Norveška}} [[Norveška rukometna reprezentacija|Norveška]] | 5 || 2 || 0 || 3 || 138:135 ||+{{0}}3 || 4 |- | 5. || style="text-align:left;" | {{ZD|Austrija}} [[Austrijska rukometna reprezentacija|Austrija]] | 5 || 1 || 1 || 3 || 147:156 || +{{0}}9 || 3 |- | 6. || style="text-align:left;" | {{ZD|Rusija}} [[Ruska rukometna reprezentacija|Rusija]] | 5 || 0 || 0 || 5 || 140:161 ||-21 || 0 |} {{clear}} === Grupa II (Innsbruck) === {| cellspacing="0" border="0" cellpadding="2" style="float:right; margin-right:1%; border:1px solid #bbb;" width="45%" |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 24. januar 2010. |- | style="width:15%; text-align:center;" | | style="width:30%; | {{ZD|Njemačka}} [[Njemačka rukometna reprezentacija|Njemačka]] | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | {{ZD|Francuska}} [[Francuska rukometna reprezentacija|Francuska]] | style="width:20%; text-align:center;" | 22:24 (10:12) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Slovenija}} [[Slovenska rukometna reprezentacija|Slovenija]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Češka}} [[Češka rukometna reprezentacija|Češka]] | style="text-align:center;" | 35:37 (12:21) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Poljska}} [[Poljska rukometna reprezentacija|Poljska]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Španija}} [[Španska rukometna reprezentacija|Španija]] | style="text-align:center;" | 32:26 (13:9) |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 26. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Njemačka}} [[Njemačka rukometna reprezentacija|Njemačka]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Španija}} [[Španska rukometna reprezentacija|Španija]] | style="text-align:center;" | 20:25 (9:14) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Poljska}} [[Poljska rukometna reprezentacija|Poljska]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Češka}} [[Češka rukometna reprezentacija|Češka]] | style="text-align:center;" | 35:34 (18:19) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Slovenija}} [[Slovenska rukometna reprezentacija|Slovenija]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Francuska}} [[Francuska rukometna reprezentacija|Francuska]] | style="text-align:center;" | 28:37 (18:17) |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 28. januar 2010. |- | style="text-align:center;" | |{{ZD|Poljska}} [[Poljska rukometna reprezentacija|Poljska]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Francuska}} [[Francuska rukometna reprezentacija|Francuska]] | style="text-align:center;" | 24:29 (10:15) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Slovenija}} [[Slovenska rukometna reprezentacija|Slovenija]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Španija}} [[Španska rukometna reprezentacija|Španija]] | style="text-align:center;" | 32:40 (14:20) |- | style="text-align:center;" | | {{ZD|Njemačka}} [[Njemačka rukometna reprezentacija|Njemačka]] | style="text-align:center;" | – | {{ZD|Češka}} [[Češka rukometna reprezentacija|Češka]] | style="text-align:center;" | 26:26 (16:14) |} {| class="wikitable" style="width:50%; text-align:center; float:left;" |- style="background-color:#FFDC7D;" ! style="width:5%;" | Pl. ! style="width:25%;" | Tim ! style="width:5%;" | Uta. ! style="width:5%;" | Pob. ! style="width:5%;" | Ner. ! style="width:5%;" | Por. ! style="width:12%;" | Gol. ! style="width:8%;" | Raz. ! style="width:6%;" | Bod. |- bgcolor="#FFEBAD" | 1. || style="text-align:left;" | {{ZD|Francuska}} [[Francuska rukometna reprezentacija|Francuska]] | 5 || 4 || 1 || 0 || 135:118 || +17 || 9 |- bgcolor="#FFEBAD" | 2. || style="text-align:left;" | {{ZD|Poljska}} [[Poljska rukometna reprezentacija|Poljska]] | 5 || 3 || 1 || 1 || 148:144 || +{{0}}4 || 7 |- bgcolor="#FFF3D3" | 3. || style="text-align:left;" | {{ZD|Španija}} [[Španska rukometna reprezentacija|Španija]] | 5 || 3 ||1 ||1 || 152:133 || +19 || 7 |- | 4. || style="text-align:left;" | {{ZD|Češka}} [[Češka rukometna reprezentacija|Češka]] | 5 || 1 || 1 || 3 || 142:154 || -12|| 3 |- | 6. || style="text-align:left;" | {{ZD|Njemačka}} [[Njemačka rukometna reprezentacija|Njemačka]] | 5 || 0 || 2 || 3 || 127:136 || -{{0}}9 || 2 |- | 4. || style="text-align:left;" | {{ZD|Slovenija}} [[Slovenska rukometna reprezentacija|Slovenija]] | 5 || 0 || 2 || 2 || 159:178 || -19|| 2 |} {{clear}} == Finalna runda == Utakmice finalne runde igraju se 30. i 31. januara u Beču. Tri najbolje reprezentacije direktno su kvalifikovane za [[Svjetsko prvenstvo u rukometu 2011.]] godine. Plasman od sedmog do šesnaestog mjesta odlučit će se na osnovu rezultata iz grupnog dijela takmičenja. === Utakmica za peto mjesto === {| cellspacing="0" border="0" cellpadding="2" style="float:left; margin-right:1%; border:1px solid #bbb;" width="45%" |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 30. januar 2010 |- | style="width:15%; text-align:center;" | 11:30 Uhr | style="width:30%; |{{ZD|Španija}} [[Španska rukometna reprezentacija|Španija]] | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | {{ZD|Danska}} [[Danska rukometna reprezentacija|Danska]] | style="width:20%; text-align:center;" | 27:34 (13:18) |} {{clear}} === Polufinale === {| cellspacing="0" border="0" cellpadding="2" style="float:left; margin-right:1%; border:1px solid #bbb;" width="45%" |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 30. januar 2010 |- | style="width:15%; text-align:center;" | 14:00 Uhr | style="width:30%; | {{ZD|Hrvatska}} [[Hrvatska rukometna reprezentacija|Hrvatska]] | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | {{ZD|Poljska}} [[Poljska rukometna reprezentacija|Poljska]] | style="width:20%; text-align:center;" | 24:21 (9:10) |- | style="width:15%; text-align:center;" | 16:30 Uhr | style="width:30%; | {{ZD|Francuska}} [[Francuska rukometna reprezentacija|Francuska]] | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | {{ZD|Island}} [[Islandska rukometna reprezentacija|Island]] | style="width:20%; text-align:center;" | 36:28 (16:14) |} {{clear}} === Utakmica za treće mjesto === {| cellspacing="0" border="0" cellpadding="2" style="float:left; margin-right:1%; border:1px solid #bbb;" width="45%" |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 31. januar 2010 |- | style="width:15%; text-align:center;" | 15:00 Uhr | style="width:30%; | {{ZD|Poljska}} [[Poljska rukometna reprezentacija|Poljska]] | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | {{ZD|Island}} [[Islandska rukometna reprezentacija|Island]] | style="width:20%; text-align:center;" | 26:29 (10:18) |} {{clear}} === Finale === {| cellspacing="0" border="0" cellpadding="2" style="float:left; margin-right:1%; border:1px solid #bbb;" width="45%" |- style="background:#FFFFC0;" ! colspan="5" style="text-align:center;" | 31. januar 2010 |- | style="width:15%; text-align:center;" | 17:30 Uhr | style="width:30%; | {{ZD|Hrvatska}} [[Hrvatska rukometna reprezentacija|Hrvatska]] | style="width:5%; text-align:center;" | – | style="width:30%; | {{ZD|Francuska}} [[Francuska rukometna reprezentacija|Francuska]] | style="width:20%; text-align:center;" | 21:25 (12:12) |} {{clear}} == Redoslijed == Prvak Evrope je direktno kvalifikovan za slijedeće [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|Evropsko prvenstvo 2012.]] godine. {| class="prettytable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#FFDC7D;" ! Pl. !! Tim !! Golovi !! Gol.raz. !! Bodovi |- style="background-color:#F7F6A8" | 1. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Francuska}} [[Francuska rukometna reprezentacija|Francuska]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- style="background-color:#DCE5E5" | 2. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Hrvatska}} [[Hrvatska rukometna reprezentacija|Hrvatska]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- style="background-color:#FFDAB9" | 3. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Island}} [[Islandska rukometna reprezentacija|Island]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- bgcolor="#EFEFEF" | 4. ||style="text-align:left;" |{{ZD|Poljska}} [[Poljska rukometna reprezentacija|Poljska]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- bgcolor="#EFEFEF" | 5. ||style="text-align:left;" |{{ZD|Danska}} [[Danska rukometna reprezentacija|Danska]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- | 6. ||style="text-align:left;" |{{ZD|Španija}} [[Španska rukometna reprezentacija|Španija]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- | 7. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Norveška}} [[Norveška rukometna reprezentacija|Norveška]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- | 8. ||style="text-align:left;"| {{ZD|Češka}} [[Češka rukometna reprezentacija|Češka]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- | 9. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Austrija}} [[Austrijska rukometna reprezentacija|Austrija]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- |10. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Njemačka}} [[Njemačka rukometna reprezentacija|Njemačka]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- |11. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Slovenija}} [[Slovenska rukometna reprezentacija|Slovenija]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- |12. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Rusija}} [[Ruska rukometna reprezentacija|Rusija]] ||&nbsp;||&nbsp;||&nbsp; |- |13. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Srbija}} [[Srbijanska rukometna reprezentacija|Srbija]]||83:94||-11||1 |- |14. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Mađarska}} [[Mađarska rukometna reprezentacija|Mađarska]]||80:96||-16||1 |- |15. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Švedska}} [[Švedska rukometna reprezentacija|Švedska]] ||78:84||-{{0}}6||0 |- |16. ||style="text-align:left;"|{{ZD|Ukrajina}} [[Ukrajinska rukometna reprezentacija|Ukrajina]] ||87:96||-{{0}}9||0 |} == TV prijenosi == Televizijski kanal TV1.EU prenosi preko interneta sve utakmice.<ref>{{Cite web |url=http://www.tv1.eu/de/unternehmen/pressemitteilungen.php?id=48 |title=www.tv1.eu |access-date=17. 1. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100316235646/http://www.tv1.eu/de/unternehmen/pressemitteilungen.php?id=48 |archive-date=16. 3. 2010 |url-status=dead }}</ref> Prvi program [[ORF 1|austrijske televizije]] prenosi sve takmice austrijske reprezentacije, dok njemačke državne televizije [[ARD]] i [[ZDF]] prenose sve utakmice njemačke repreezentacije. Njemački sportski satelitski kanal Sender [[DSF (tv kanal)|DSF]] prenosi 15 ostalih utakmica u kojima ne igra njemačka reprezentacija. [[Datoteka:Maskottchen1 Männer-Handball-EM 2010.jpg|mini|Maskota EP 2010.]] [[Datoteka:Cheerleaders of the 2010 European Men's Handball Championship.jpg|mini|upright=1.0|Navijačice i maskota na EP.]] == Maskota i EM song == Maskota Evropskog prvenstva zove se ''Magic'' i predstavlja nasmijanu crvenu zvijezdu. Službena pjesma prvenstva je „Sweet Caroline - Magic Moments“, koju pjeva [[DJ Ötzi]] <ref>{{Cite web |url=http://www.euro2010.at/de/extras/news/details/10288/dj+%C3%B6tzi+singt+offizielle+euro+2010+hymne.aspx |title=„DJ Ötzi singt offizielle "EURO 2010 Hymne"“, www.euro2010.at, abgerufen am 6. januar 2010 |access-date=15. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100112165858/http://www.euro2010.at/de/extras/news/details/10288/dj+%C3%B6tzi+singt+offizielle+euro+2010+hymne.aspx |archive-date=12. 1. 2010 |url-status=dead }}</ref>. == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|2010 European Men's Handball Championship}} *[http://www.eurohandball.com/ Zvanična stranica EHF-a] {{en simbol}} {{Evropsko prvenstvo u rukometu}} [[Kategorija:Evropsko prvenstvo u rukometu|2010]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Austriji]] [[Kategorija:2010. u Austriji]] mygkuf7b79j5898bmw9vbst2e6jlg5w 1 100855 3848913 1097715 2026-05-24T06:56:25Z GoodBosnian 170315 GoodBosnian premjestio je stranicu [[Razgovor:Galliformes]] na [[Razgovor:Kokoške]]: Uobičajen naziv 1097715 wikitext text/x-wiki {{Stranica_za_razgovor}} Mislim da se ovaj red zove kokoške ili kokoši, stoga molim da se preimenuje ako je moja tvrdnja ispravna. --[[Korisnik:Duma|Duma]] 15:03, 20 januar 2010 (CET) ::Kod ovog članka u redu, moglo bi npr. kokoši kao porodica (taxonomy), međutim postoji ogroman broj porodica, redova i klasa za koje ne postoje adekvatni naslovi u bosanskom. Radi uniformnosti šta dalje. P.S. u kategorijama je sve na latinskom i uopće nije loše podešeno. --[[Korisnik:CERminator|CER@]] ([[Razgovor_sa_korisnikom:CERminator|<font color="green"><small>ask</small></font>]]) 15:22, 20 januar 2010 (CET) tl01zoxfwkphhj3izjdixwo5ffzlvud 0 100965 3848847 3773943 2026-05-23T23:49:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848847 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Association of Southeast Asian Nations.svg|mini|250px|Države članice ASEAN-a]] '''Savez država jugoistočne Azije''', poznatija po svojoj kratici '''ASEAN''' (od [[engleski|engl.]] '''''A'''ssociation of '''S'''outh'''e'''ast '''A'''sian '''N'''ations'') je regionalna [[međunarodna organizacija]] država u [[Jugoistočna Azija|jugoistočnoj Aziji]], osnovana 1967. s ciljem razvoja međusobnih [[politika|političkih]], [[privreda|privrednih]] i [[kultura|kulturnih]] odnosa te promicanje regionalnog mira i stabilnosti. Zastava ove zajednice predstavlja najvažnije boje sa zastava svojih zemalja članica.<ref>{{Cite book|last=Frederick|first=Robert|title=Zastave svijeta|year=2008|isbn=953-7612-08-5|location=Zagreb}}</ref> Sjedište Sekretarijata ASEAN-a je u [[Jakarta|Jakarti]], [[Indonezija]]. ASEAN ({{IPAc-en|UK|ˈ|æ|s|i|æ|n}} ASS-ee-an, {{IPAc-en|US|ˈ|ɑː|s|i|ɑː|n|,_|ˈ|ɑː|z|i|-}} AH-see-ahn, AH-zee-an),<ref name="Pronounce">{{Cite web|url=https://pronounce.voanews.com/phrasedetail.php?name=ASEAN|title=How do you say ASEAN?|website=Voice of America Pronunciation Guide|publisher=VOA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726093607/https://pronounce.voanews.com/phrasedetail.php?name=ASEAN|archive-date=26. 7. 2020|url-status=live|access-date=31. 1. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/nls/other/ABC.html|title=NLS/BPH: Other Writings, The ABC Book, A Pronunciation Guide|date=8. 5. 2006|website=[[Library of Congress]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112114625/http://www.loc.gov/nls/other/ABC.html|archive-date=12. 1. 2009|url-status=live|access-date=12. 1. 2009}}</ref> zvanično Udruženje nacija jugoistočne Azije,<ref name="Overview">{{Cite web|url=http://www.asean.org/asean/about-asean/overview|title=Overview|website=ASEAN|publisher=Association of Southeast Asian Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217005044/http://www.asean.org/asean/about-asean/overview|archive-date=17. 2. 2015|url-status=live|access-date=15. 2. 2015}}</ref> je [[Politička unija|politička]] i [[ekonomska unija]] 10 [[Suverena država|država članica]] u [[Jugoistočna Azija]], koja promoviše [[Međunarodne organizacije|međuvladinu saradnju]] i olakšava [[Privreda|ekonomsku]], [[Politika|političku]], [[Sigurnost|bezbjednosnu]], [[Vojni savez|vojnu]], [[Obrazovanje|obrazovnu]] i [[Sociokulturni sistem|sociokulturnu]] integraciju između svojih članica i zemalja [[Azija-Pacifik|azijsko-pacifičkog]] regiona. Unija ima ukupnu površinu od 4.522.518 km² i procijenjena ukupna populacija od oko 668 miliona. Primarni cilj ASEAN-a bio je ubrzanje ekonomskog rasta i kroz to društveni napredak i kulturni razvoj. Sekundarni cilj je bio promoviranje regionalnog mira i stabilnosti zasnovane na vladavini prava i principima [[Povelja Ujedinjenih nacija|Povelje UN-a]]. Uz neke od najbrže rastućih ekonomija u svijetu, ASEAN je proširio svoje ciljeve izvan ekonomskih i društvenih sfera. Godine 2003. ASEAN je krenuo putem koji je sličan [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] (EU) pristankom na uspostavljanje zajednice ASEAN-a koja se sastoji od tri stuba: ASEAN-ove sigurnosne zajednice, ASEAN-ove ekonomske zajednice i ASEAN-ove društveno-kulturne zajednice. Deset stabljika [[Riža|riže]] u zastavi i oznakama ASEAN-a predstavlja deset zemalja jugoistočne Azije povezanih zajedno u solidarnosti. ASEAN redovno angažuje druge zemlje u [[Azija-Pacifik|azijsko-pacifičkom]] regionu i šire. Glavni partner [[Ujedinjene nacije|UN-a]], [[Šangajska organizacija za saradnju|SCO-]] a, [[Pacific Alliance|PA]], [[Vijeće za saradnju u Zaljevu|GCC]]-a, [[Mercosur|MERCOSUR]]-a, [[Zajednica država Latinske Amerike i Kariba|CELAC]]-a i [[Organizacija za ekonomsku saradnju|ECO]]-a,<ref>{{Cite web|url=https://asean.org/our-communities/asean-political-security-community/outward-looking-community/external-relations/international-regional-organisation/|title=International/Regional Organisation|website=ASEAN}}</ref> ASEAN održava globalnu mrežu saveza i partnera u dijalogu i mnogi ga smatraju globalnom moćnom centrom,<ref name="aseanvisa">{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2016/06/asean-one-visa-travel-destination/|title=This is why ASEAN needs a common visa|website=World Economic Forum|archive-url=https://web.archive.org/web/20190625002815/https://www.weforum.org/agenda/2016/06/asean-one-visa-travel-destination/|archive-date=25. 6. 2019|url-status=live|access-date=18. 3. 2018}}</ref><ref name="aseanblock">{{Cite web|url=https://www.theaustralian.com.au/business/opinion/asean-bloc-must-be-tapped/news-story/59d00e4f65a6084f4be157ee95da3534|title=ASEAN bloc must be tapped|website=www.theaustralian.com.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424002421/https://www.theaustralian.com.au/business/opinion/asean-bloc-must-be-tapped/news-story/59d00e4f65a6084f4be157ee95da3534|archive-date=24. 4. 2020|url-status=live|access-date=18. 3. 2018}}</ref> centralnom unija za saradnju u [[Azija-Pacifik|Aziji i Pacifiku]], i istaknuta i uticajna organizacija. Uključen je u brojne međunarodne poslove i domaćin je diplomatskih misija širom svijeta.<ref name="ASEANTreaties">{{Cite web|url=http://www.nti.org/learn/treaties-and-regimes/association-southeast-asian-nations-asean/|title=Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) {{!}} Treaties & Regimes {{!}} NTI|website=www.nti.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413082230/https://www.nti.org/learn/treaties-and-regimes/association-southeast-asian-nations-asean/|archive-date=13. 4. 2019|url-status=live|access-date=3. 3. 2018}}</ref><ref name="aseanUN">{{Cite web|url=http://www.unaprcm.org/asean-un-partnership|title=ASEAN-UN Partnership|date=20. 12. 2016|website=Asia-Pacific Regional Coordination Mechanism|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012012749/http://www.unaprcm.org/asean-un-partnership|archive-date=12. 10. 2018|url-status=live|access-date=7. 12. 2017}}</ref><ref name="aseanoverview">{{Cite web|url=http://asean.org/?static_post=background-overview-united-nations|title=An Overview of ASEAN-United Nations Cooperation - ASEAN - ONE VISION ONE IDENTITY ONE COMMUNITY|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930053140/https://asean.org/?static_post=background-overview-united-nations|archive-date=30. 9. 2020|url-status=live|access-date=28. 4. 2017}}</ref><ref name="UNgovorgs">{{Cite web|url=https://www.un.org/en/sections/member-states/intergovernmental-organizations/index.html|title=Intergovernmental Organizations|website=www.un.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170523053652/http://www.un.org/en/sections/member-states/intergovernmental-organizations/index.html|archive-date=23. 5. 2017|url-status=live|access-date=28. 4. 2017}}</ref> Uspjeh organizacije postao je pokretačka snaga nekih od najvećih trgovinskih blokova u historiji, uključujući [[Azijsko-pacifička ekonomska saradnja|APEC]] i [[Regionalno sveobuhvatno ekonomsko partnerstvo|RCEP]] .<ref>{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/asia/a-trade-pact-nearly-10-years-in-the-making-5-things-to-know-about-rcep|title=A trade pact nearly 10 years in the making: 5 things to know about RCEP &#124; the Straits Times|date=15. 11. 2020|access-date=7. 1. 2023|archive-date=15. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115174453/https://www.straitstimes.com/asia/a-trade-pact-nearly-10-years-in-the-making-5-things-to-know-about-rcep|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Economy/Trade/India-stays-away-from-RCEP-talks-in-Bali|title=India stays away from RCEP talks in Bali}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pecc.org/resources/doc_view/601-back-to-canberra-founding-apec|title=PECC - Back to Canberra: Founding APEC}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cfr.org/backgrounder/what-asean|title=What is ASEAN?}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://harvardpolitics.com/asean-beats-the-odds/|title=Beating the Odds: How ASEAN Helped Southeast Asia Succeed|date=15. 3. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thecairoreview.com/essays/asean-an-unexpected-success-story/|title=ASEAN: An Unexpected Success Story|date=16. 5. 2018}}</ref> ASEAN-u je prethodila organizacija formirana 31. jula 1961. pod nazivom ''Udruženje jugoistočne Azije'' (''ASA''), grupa koju su činili [[Tajland]], [[Filipini]] i [[Federacija Malaja|Federacija Malaje]].<ref>{{Cite book|last=Tarling|first=Nicholas|url=https://books.google.com/books?id=U0trzUvic-8C&pg=PA287|title=The Cambridge History of Southeast Asia: Volume 2, Part 2, From World War II to the Present|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66372-4|page=287|language=en|access-date=7. 1. 2021}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ooi|first=Keat Gin|url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&pg=PA186|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor|publisher=ABC-CLIO|year=2004|isbn=978-1-57607-770-2|page=186|language=en|access-date=7. 1. 2021}}</ref> ASEAN je osnovan 8. augusta 1967. godine, kada su [[Strani ministar|ministri vanjskih poslova]] pet zemalja: [[Indonezija|Indonezije]], [[Malezija|Malezije]], [[Filipini|Filipina]], [[Singapur]]a i [[Tajland]]a potpisali [[ASEAN deklaracija|Deklaraciju ASEAN]]-a.<ref>{{Cite book|last=Liow|first=Joseph|url=https://books.google.com/books?id=G5KLBQAAQBAJ&pg=PA82|title=Dictionary of the Modern Politics of Southeast Asia|last2=Leifer|first2=Michael|date=20. 11. 2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-62233-8|pages=82–85|language=en|access-date=7. 1. 2021}}</ref> Kao što je navedeno u Deklaraciji, ciljevi i svrha ASEAN-a su ubrzavanje ekonomskog rasta, društvenog napretka i kulturnog razvoja u regiji, promicanje regionalnog mira, saradnje i uzajamne pomoći u pitanjima od zajedničkog interesa, pružanje pomoći jedni drugima u vidu objekata za obuku i istraživanje, da sarađuju radi boljeg korištenja poljoprivrede i industrije za podizanje životnog standarda ljudi, da promovišu [[studije jugoistočne Azije]] i da održavaju blisku, korisnu saradnju sa postojećim međunarodnim organizacijama sa sličnim ciljevima i svrhama.<ref>{{Cite web|url=http://www.asean.org/news/item/the-asean-declaration-bangkok-declaration|title=The Asean Declaration (Bangkok Declaration) Bangkok, 8 August 1967|publisher=ASEAN|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211121705/http://www.asean.org/news/item/the-asean-declaration-bangkok-declaration|archive-date=11. 2. 2015|access-date=17. 6. 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.asean.org/asean/about-asean/overview|title=Overview|website=asean.org|publisher=ASEAN|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217005044/http://www.asean.org/asean/about-asean/overview|archive-date=17. 2. 2015|url-status=live|access-date=7. 2. 2015}}</ref> == Države članice == * {{ZD|BRU}} [[Brunej]] * {{ZD|INDN}} [[Indonezija]] * {{ZD|KMB}} [[Kambodža]] * {{ZD|LAO}} [[Laos]] * {{ZD|MALE}} [[Malezija]] * [[Datoteka:Flag of Myanmar.svg|25px]] [[Mjanmar]] * {{ZD|FIL}} [[Filipini]] * {{ZD|SIN}} [[Singapur]] * {{ZD|TAJ}} [[Tajland]] * {{ZD|VIJ}} [[Vijetnam]] == Demografija == Do 2022, populacija ASEAN-a iznosila je oko 671 milion ljudi.<ref>{{Cite web|url=https://www./wp-content/uploads/2023/12/ASYB-2023-v1.pdf|title=ASEAN Statistical Yearbook 2023|website=aseanstats.org|publisher=ASEANstats|access-date=5. 11. 2024}}</ref> U ASEAN-u je 2022. 54,3 miliona djece bilo uzrasta od 0 do 4 godine i 50,3 miliona preko 65 godina starosti. To odgovara 8,1% i 7,5% ukupne populacije ASEAN-a. Rast stanovništva u regionu iznosi 1,2% godišnje. Malezija ima najniži rast sa 0,4% godišnje, a Brunej najviši sa 3,6% godišnje. ASEAN-ov odnos polova je 0,998 muškaraca po ženi, sa 335,4 miliona muškaraca i 334,7 miliona žena. === Urbanizacija === Urbano područje, izgrađeno područje ili urbana aglomeracija je ljudsko naselje sa velikom gustoćom naseljenosti i infrastrukturom izgrađenog okruženja. Urbana područja nastaju urbanizacijom, a istraživači ih kategorišu kao [[grad]]ove, [[Naselje|naselja]], [[Konurbacija|konurbacije]] ili [[Predgrađe|predgrađa]]. 20 najvećih gradskih područja unutar ASEAN-a su sljedeći. {| class="sortable wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" !Gradsko jezgro !Populacija !Površina (km²) !Država !Podaci iz godine |- ![[Jakarta]] | align="right" |31.673.824 | align="right" |7.076,3 | align="left" |{{ZID|Indonezija}} |2020<ref name="Badan Pusat Statistik 2021">Badan Pusat Statistik, Jakarta, 2021.</ref><ref name="Hasil Sensus Penduduk 2020">{{cite web|url=https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|title=Hasil Sensus Penduduk 2020|date=21. 1. 2021|publisher=[[Statistics Indonesia]]|page=9|language=id|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf|archive-date=22. 1. 2021|url-status=live|access-date=21. 1. 2021}}</ref> |- ![[Hồ Chí Minh (grad)|Hồ Chí Minh]] | align="right" |21.281.639 | align="right" |30.595,0 | align="left" |{{ZID|Vijetnam}} |2019<ref name="VIET NAM POPULATION">{{Cite journal|date=2020|title=COMPLETED RESULTS OF THE 2019 VIET NAM POPULATION AND HOUSING CENSUS|url=https://www.gso.gov.vn/wp-content/uploads/2019/12/Ket-qua-toan-bo-Tong-dieu-tra-dan-so-va-nha-o-2019.pdf|journal=[[General Statistics Office of Vietnam]]}}</ref> |- ![[Hanoi]] | align="right" |19.980.000 | align="right" |24.314,7 | align="left" |{{ZID|Vijetnam}} |2019<ref name="VIET NAM POPULATION" /> |- ![[Manila]] | align="right" |13.484.462 | align="right" |619,6 | align="left" |{{ZID|Filipini}} |2020 |- ![[Bangkok]] | align="right" |10.696.258 | align="right" |7.700,0 | align="left" |{{ZID|Tajland}} |2020<ref name="TDD20">{{cite web|url=https://stat.bora.dopa.go.th/new_stat/file/63/stat_a63.txt|title=รายงานสถิติจำนวนประชากรและบ้านประจำปี พ.ศ.2563|date=31. 12. 2020|language=th|trans-title=Statistics, population and house statistics for the year 2020|access-date=27. 5. 2021|department=Registration Office Department of the Interior, Ministry of the Interior}}</ref> |- ![[Surabaya]] | align="right" |9.924.509 | align="right" |6.310,0 | align="left" |{{ZID|Indonezija}} |2020<ref name="Badan Pusat Statistik 2021" /><ref name="Hasil Sensus Penduduk 2020" /> |- ![[Bandung]] | align="right" |8.790.308 | align="right" |3.500,3 | align="left" |{{ZID|Indonezija}} |2020<ref name="Badan Pusat Statistik 2021" /><ref name="Hasil Sensus Penduduk 2020" /> |- ![[Kuala Lumpur]] | align="right" |8.455.029 | align="right" |8.347,0 | align="left" |{{ZID|Malezija}} |2020<ref name="MyCenDash">{{cite web|url=https://tableau.dosm.gov.my/t/BPPD-BahagianperangkaanpendudukdanDemografi/views/MyCenDashEnglish/LOCALAUTORITY?:display_count=n&:embed=y&:isGuestRedirectFromVizportal=y&:origin=viz_share_link&:showAppBanner=false&:showVizHome=n|title=Workbook: MyCenDash(English)|website=tableau.dosm.gov.my|access-date=19. 10. 2023}}</ref> |- ![[Yangon]] | align="right" |7.360.703 | align="right" |10.276,7 | align="left" |{{ZID|Vijetnam}} |2014<ref name="census-2014">{{cite book|url=https://drive.google.com/file/d/0B067GBtstE5TeUlIVjRjSjVzWlk/view|title=Census Report|date=maj 2015|publisher=Ministry of Immigration and Population|series=The 2014 Myanmar Population and Housing Census|volume=2|location=Naypyitaw|pages=17}}</ref> |- ![[Semarang]] | align="right" |6.009.982 | align="right" |4.795,9 | align="left" |{{ZID|Indonezija}} |2020<ref name="Badan Pusat Statistik 2021" /><ref name="Hasil Sensus Penduduk 2020" /> |- ![[Singapur]] | align="right" |5.685.807 | align="right" |734,3 | align="left" |{{ZID|Vijetnam}} |2020<ref>{{Cite web|url=https://www.singstat.gov.sg/publications/reference/ebook/population/population|title=Population|website=Department of Statistics Singapore|access-date=5. 11. 2024|archive-date=8. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208115512/https://www.singstat.gov.sg/publications/reference/ebook/population/population|url-status=dead}}</ref> |- ![[Da Nang]] | align="right" |5.622.814 | align="right" |26.640,3 | align="left" |{{ZID|Vijetnam}} |2019<ref name="VIET NAM POPULATION" /> |- ![[Medan]] | align="right" |4.756.863 | align="right" |3.189,2 | align="left" |{{ZID|Indonezija}} |2020<ref name="Badan Pusat Statistik 2021" /><ref name="Hasil Sensus Penduduk 2020" /> |- ![[Davao (grad)|Davao]] | align="right" |3.339.284 | align="right" |6.492,8 | align="left" |{{ZID|Filipini}} |2020 |- ![[Cebu City|Cebu]] | align="right" |3.165.799 | align="right" |1.062,8 | align="left" |{{ZID|Filipini}} |2020 |- ![[George Town (Penang)|George Town]] | align="right" |2.844.214 | align="right" |3.758,8 | align="left" |{{ZID|Malezija}} |2020<ref name="MyCenDash" /> |- ![[Makassar]] | align="right" |2.725.951 | align="right" |2.666,6 | align="left" |{{ZID|Indonezija}} |2020<ref name="Badan Pusat Statistik 2021" /><ref name="Hasil Sensus Penduduk 2020" /> |- ![[Palembang]] | align="right" |2.634.501 | align="right" |9.886,6 | align="left" |{{ZID|Indonezija}} |2020<ref name="Badan Pusat Statistik 2021" /><ref name="Hasil Sensus Penduduk 2020" /> |- ![[Phnom Penh]] | align="right" |2.506.123 | align="right" |679,0 | align="left" |{{ZID|Kambodža}} |2019<ref name="census2019">{{Cite web|url=http://nis.gov.kh/nis/Census2019/Final%20General%20Population%20Census%202019-English.pdf|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019 – Final Results|date=26. 1. 2021|work=National Institute of Statistics|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|access-date=26. 1. 2021}}</ref> |- ![[Yogyakarta]] | align="right" |2.485.163 | align="right" |1.118,2 | align="left" |{{ZID|Indonezija}} |2020<ref name="Badan Pusat Statistik 2021" /><ref name="Hasil Sensus Penduduk 2020" /> |} == Globalni uticaj i prijem == Mnogi smatraju da je ASEAN među najutjecajnijim svjetskim organizacijama i globalni moćnik.<ref name="aseanvisa" /><ref name="aseanblock" /> Organizacija igra istaknutu ulogu u regionalnoj i međunarodnoj diplomatiji, politici, sigurnosti, ekonomiji i trgovini.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/326208056|title=ASEAN in the Changing Asia Pacific Security Order|last=Lee|first=Sze Ming|date=5. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930053351/https://www.researchgate.net/publication/326208056_ASEAN_in_the_Changing_Asia_Pacific_Security_Order|archive-date=30. 9. 2020|url-status=live|access-date=17. 9. 2018}}</ref><ref name="jstor.org">{{Cite journal|last=Haas|first=Michael|date=1997|title=Asean's Pivotal Role in Asian-Pacific Regional Cooperation|journal=Global Governance|volume=3|issue=3|pages=329–348|doi=10.1163/19426720-00303009|jstor=27800175}}</ref><ref name="aseansummit2">{{Cite news|url=https://www.untvweb.com/news/world-leaders-praised-the-philippines-on-how-it-hosted-the-asean-summit/|title=World leaders praised the Philippines on how it hosted the ASEAN Summit|publisher=UNTV News|work=untvweb.com|access-date=7. 12. 2017|archive-date=15. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615222947/https://www.untvweb.com/news/world-leaders-praised-the-philippines-on-how-it-hosted-the-asean-summit/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://asean.org/?static_post=the-world-to-come-asean-s-political-and-economic-prospects-in-the-new-century|title=The World to Come: ASEAN's Political and Economic Prospects in the New Century|website=asean.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930053320/https://asean.org/?static_post=the-world-to-come-asean-s-political-and-economic-prospects-in-the-new-century|archive-date=30. 9. 2020|url-status=live|access-date=29. 11. 2018}}</ref><ref name="siiaonline.org">{{Cite web|url=http://www.siiaonline.org/|title=Singapore Institute of International Affairs {{!}} A think tank for thinking people|website=siiaonline.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202011313/http://www.siiaonline.org/|archive-date=2. 12. 2017|access-date=26. 11. 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://insights.som.yale.edu/insights/what-are-the-opportunities-for-asean|title=What Are the Opportunities for ASEAN?|date=14. 7. 2017|website=Yale Insights|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930053341/https://insights.som.yale.edu/insights/what-are-the-opportunities-for-asean|archive-date=30. 9. 2020|url-status=live|access-date=17. 9. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=ASEAN, an important regional and global partner|url=https://english.vov.vn/politics/asean-an-important-regional-and-global-partner-355925.vov|work=VOV.vn|date=5. 8. 2017|access-date=17. 9. 2018|archive-date=7. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007011541/http://english.vov.vn/politics/asean-an-important-regional-and-global-partner-355925.vov}}</ref><ref name="ASEAN's rise in the global economy">{{Cite news|url=https://www.weforum.org/agenda/2013/03/aseans-rise-in-the-global-economy/|title=ASEAN's rise in the global economy|work=World Economic Forum|access-date=17. 9. 2018|archive-date=30. 9. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930053356/https://www.weforum.org/agenda/2013/03/aseans-rise-in-the-global-economy/}}</ref><ref name="Canberra">{{Cite web|url=https://www.pecc.org/resources/regional-cooperation/601-back-to-canberra-founding-apec/file|title=The Evolution of PECC: The First 25 Years, chapter 5: Back to Canberra: Founding APEC|last=Elek|first=Andrew|date=30. 9. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329012108/https://www.pecc.org/resources/regional-cooperation/601-back-to-canberra-founding-apec/file|archive-date=29. 3. 2016|url-status=live|access-date=16. 9. 2018}}</ref><ref name="mea.gov.in">{{Cite news|url=http://mea.gov.in/aseanindia/about-eas.htm|title=India at the East Asia Summit|date=august 2018|work=mea.gov.in|publisher=Ministry of External Affairs, India|access-date=21. 2. 2019|archive-date=23. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223233245/http://www.mea.gov.in/aseanindia/about-eas.htm}}</ref><ref name="Conclusion for RCEP">{{Cite news|url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/asean-regional-comprehensive-economic-partnership-pm-lee-10662722|title=Conclusion for RCEP|work=channelnewsasia.com|access-date=16. 9. 2018|archive-date=16. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164051/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/asean-regional-comprehensive-economic-partnership-pm-lee-10662722}}</ref>  Zona [[ASEAN zona slobodne trgovine|slobodne trgovine ASEAN-a]] također je jedna od najvećih i najvažnijih područja slobodne trgovine u svijetu, i zajedno sa svojom mrežom partnera u dijalogu, pokretala je neke od najvećih svjetskih multilateralnih foruma i blokova, uključujući [[Azijsko-pacifička ekonomska saradnja|APEC]], [[Istočnoazijski samit|EAS]] i [[Regionalno sveobuhvatno ekonomsko partnerstvo|RCEP]] .<ref name="Canberra" /><ref name="mea.gov.in" /><ref name="ReferenceD">{{Cite news|url=http://www.eastasiaforum.org/2016/02/06/trade-agreements-are-in-aseans-best-interests/|title=Trade agreements are in ASEAN's best interests|date=6. 2. 2016|work=EastAsiaForum.org|access-date=17. 9. 2018|archive-date=9. 3. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190309091059/http://www.eastasiaforum.org/2016/02/06/trade-agreements-are-in-aseans-best-interests/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=1026&context=ami|title=ASEAN's role in Asia Pacific: In the driver's seat or just a back-seat driver?|last=Devare|first=Sudhir|website=smu.edu.sg|publisher=[[Singapore Management University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917181851/https://ink.library.smu.edu.sg/cgi/viewcontent.cgi?article=1026&context=ami|archive-date=17. 9. 2018|url-status=live|access-date=17. 9. 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.apec.org/About-Us/About-APEC/History|title=History|website=apec.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304034820/http://apec.org/About-Us/About-APEC/History|archive-date=4. 3. 2019|url-status=live|access-date=17. 9. 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.aseanbriefing.com/news/2014/02/13/understanding-aseans-free-trade-agreements.html|title=Understanding ASEAN free trade agreements|work=aseanbriefing.com|access-date=16. 9. 2018|archive-date=27. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127035750/https://www.aseanbriefing.com/news/2014/02/13/understanding-aseans-free-trade-agreements.html}}</ref>  Budući da je jedan od vodećih svjetskih političkih, ekonomskih i sigurnosnih sastanaka, [[Samit ASEAN-a|samit ASEAN]] -a služi kao istaknuta regionalna (Azija) i međunarodna (svjetska) konferencija, sa svjetskim liderima koji prisustvuju njegovim povezanim samitima i sastancima kako bi razgovarali o različitim problemima i globalna pitanja, jačanje saradnje i donošenje odluka.<ref name="aseanroadmap">{{Cite book|last=Hew|first=Denis|url=https://archive.org/details/roadmaptoaseanec0000asea|title=Roadmap to an Asean Economic Community|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=2005|isbn=978-981-230-347-9}}</ref><ref name="manilasummit">{{Cite web|url=http://m.philstar.com/782974/show/7eb7803727e8504defe21782560fab71/|title=World leaders in Manila: Key events at ASEAN|website=The Philippine Star|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201035820/http://m.philstar.com/782974/show/7eb7803727e8504defe21782560fab71/|archive-date=1. 12. 2017|url-status=dead|access-date=5. 3. 2018}}</ref> == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura== {{Library resources box}} * {{cite book |author=Asian Development Bank Institute |title=ASEAN 2030: Toward a Borderless Economic Community |date=8. 3. 2016 |publisher=Brookings Institution Press |isbn=9784899740520 |url=https://books.google.com/books?id=dF0JDAAAQBAJ}} * Taiwan ASEAN Studies Center; ASEAN Outlook Magazine; May 2013. [http://www.oilseedcrops.org/wp-content/uploads/2013/06/ASEAN-Outlook-Magazine-June-2013-David-DuByne-Myanmars-Overlooked-Industry-Opportunities-and-Investment-Climate-.pdf Myanmar's Overlooked Industry Opportunities and Investment Climate], {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130828224807/http://www.oilseedcrops.org/wp-content/uploads/2013/06/ASEAN-Outlook-Magazine-June-2013-David-DuByne-Myanmars-Overlooked-Industry-Opportunities-and-Investment-Climate-.pdf |date=28. 8. 2013 }}, by David DuByne * {{Citation |title=ASEAN Community in Figures (ACIF) 2012 |publisher=Association of Southeast Asian Nations |place=Jakarta |year=2012 |isbn=978-602-7643-22-2 |url=http://www.asean.org/images/2013/resources/publication/2013_ACIF_2012%20Mar.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904103519/http://www.asean.org/images/2013/resources/publication/2013_ACIF_2012%20Mar.pdf |archive-date=4. 9. 2015 }} * {{Citation |first=Amitav |last=Acharya |author-link=Amitav Acharya |title=Constructing a Security Community in Southeast Asia: ASEAN and the problem of regional order |edition=2nd |publisher=Routledge |place=Abingdon, Oxfordshire/New York |year=2009 |isbn=978-0-415-41428-9|ref=none}} * {{Citation |first=Allan |last=Collins |title=Building a People-oriented Security Community the ASEAN Way |publisher=Routledge |place=Abingdon, Oxfordshire/New York |year=2013 |isbn=978-0-415-46052-1|ref=none}} * {{Citation |first=Gerald W. |last=Fry |title=The Association of Southeast Asian Nations |publisher=Chelsea House |place=New York |year=2008 |isbn=978-0-7910-9609-3 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/associationofsou0000fryg |ref=none}} * {{Citation |editor-first=Yoong |editor-last=Lee |title=ASEAN Matters! Reflecting on the Association of Southeast Asian Nations |publisher=World Scientific Publishing |place=Singapore |year=2011 |isbn=978-981-4335-06-5|ref=none}} * {{Citation |editor1-first=Jürgen |editor-last1=Haacke |editor2-first=Noel M. |editor2-last=Morada |title=Cooperative Security in the Asia-Pacific: The ASEAN Regional Forum |publisher=Routledge |place=Abingdon, Oxfordshire/New York |year=2010 |isbn=978-0-415-46052-1|ref=none}} * Seah, Daniel (2015) [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=9709226&fileId=S2044251315000016 ''Problems Concerning the International Law-Making Practice of ASEAN''] Asian Journal of International Law (Cambridge University Press) * {{Citation |first=Rodolfo |last=Severino |title=ASEAN |publisher=ISEAS Publications |place=Singapore |year=2008 |isbn=978-981-230-750-7|ref=none}} * Amador III J, Teodoro J. (2014), [http://www.rappler.com/world/specials/southeast-asia/asean-journey/47239-asean-community-2015-overview A united region: The ASEAN Community 2015] == Vanjski linkovi == * [http://www.aseansec.org/ Sekretarijat ASEAN-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826000826/http://www.aseansec.org/ |date=26. 8. 2009 }} * [http://www.aseanregionalforum.org/ Regionalni forum ASEAN-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725021423/http://www.aseanregionalforum.org/ |date=25. 7. 2013 }} {{ASEAN}} {{Commonscat|Association of Southeast Asian Nations|ASEAN}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Međunarodne organizacije]] [[Kategorija:Azija]] kx0wjawm0geax90dyp7p6s06sxbwzz2 0 109816 3848880 3608464 2026-05-24T04:04:25Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848880 wikitext text/x-wiki {{Infokutija predsjednik |ime = Karl Renner |slika = Karl Renner 1905.jpg |redoslijed = [[Predsjednik Austrije]] |vrijeme_na_vlasti = 20. decembar 1945 – 31. decembar 1950. |prethodnik = [[Wilhelm Miklas]] (1938) |nasljednik = [[Theodor Körner]] |redoslijed2 = [[Kancelar Austrije]] |vrijeme_na_vlasti2 = 27. april 1945 – 20. decembar 1945. |prethodnik2 = [[Arthur Seyss-Inquart]] (1938) |nasljednik2 = [[Leopold Figl]] |vrijeme_na_vlasti3 = 21. oktobar 1919 – 7. juli 1920. |prethodnik3 = |nasljednik3 = [[Michael Mayr]] |datum_rođenja = {{Datum rođenja|1870|12|14}} |mjesto_rođenja = [[Dolní Dunajovice]], [[Austro-Ugarska]] |datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1950|12|31|1870|12|14}} |mjesto_smrti = [[Beč]], Austrija |politička_stranka = [[Socijaldemokratska partija Austrije|Socijaldemokratska-radnička partija]] }} '''Karl Renner''' (14. decembar 1870 – 31. decembar 1950) bio je [[Austrija|austrijski]] socijaldemokratski političar i pravnik. Nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] bio je od 1918. do 1920. jedan od osnivača Austrije republikanskog uređenja, tzv. ''Prve Republike''. U [[Senžermenski sporazum (1919)|pregovorima u Saint-Germain-en-Layeu]] bio je vođa austrijske delegacije. Od 1920. do 1933. bio je član [[Skupština Austrije|Skupštine Austrije]], a od 1931. do 1933. njen prvi [[Predsjednik Skupštine Austrije|predsjednik]]. Nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], bio je predsjednik privremene vlade Austrije, a od 1945. do 1950. prvi [[Predsjednik Austrije|predsjednik poslijeratne Austrije]], tzv. ''Druge republike''. Renner je bio publicista te je objavljivao članke iz pravne sociologije, pod pseudonimima ''Synopticus'' i ''Rudolf Springer''. Umro je 31. decembra 1950. na poziciji predsjednika Austrije. ==Biografija== ===Djetinjstvo i studij=== Renner je odrastao u siromašnom okruženju, kao 17. ili 18. dijete, u vinogradarskoj porodici. Njegova roditeljska kuća je uslijed poljoprivredne krize, prodata zbog dugova, a porodica se uskoro raspala. Renneru je ipak omogućeno školovanje i pohađa gimnaziju odličnim uspjehom i apsolvira studij prava od 1891 do 1896. na [[Univerzitet u Beču|Univerzitetu u Beču]]. Kao prijatelj prirode, smatra se jednim od suosnivača međunarodne organizacije ''Naturfreunde''. Nakon završetka studija zapošljava se u biblioteci parlamenta [[Cislajtanija|Cislajtanije]]. ===Članstvo u Socijaldemokratsko-radničkoj partiji=== Istovremeno angažira se u [[Socijaldemokratska partija Austrije|Socijaldemokratsko-radničkoj partiji Austrije]]. U svom prvom većem radu posvećuje se nacionalnom pitanju, te se kasnije bavi ekonomskim pitanjima poljoprivrede, sindikalnim problemima i drugim socijaldemokratskim udruženjima. Renner postaje jedan od vodećih teoretičara, ali i visoki funkcioner partije. Osnivač je Radničke banke, osnovane 1912. godine, koja će se 1934. godine pod vladom [[Engelbert Dollfuss|Dollfuß]]a rasformirati, a 1947. godine pod imenom ''[[Bank für Arbeit und Wirtschaft]]'' (BAWAG) ponovo osnovati. ==Literatura== *Elisabeth Dietrich-Schulz, Karl Megner: ''Karl Renner. Notizen zu seinem Tätigkeitsbereich in der Parlamentsbibliothek (Bibliothek des Reichsrates) 1895–1907.'' Typoskript Parlamentsbibliothek. Wien 1993. *Siegfried Nasko, Johannes Reichl: ''Karl Renner. Zwischen Anschluß und Europa''. Verlag Holzhausen, Wien 2000, {{ISBN|3-85493-026-7}}. *[[Anton Pelinka]]: ''Karl Renner zur Einführung''. Edition SOAK im Junius-Verlag, Hamburg 1989, {{ISBN|3-88506-846-X}}. *[[Hugo Portisch]]: ''Österreich II. Die Wiedergeburt unseres Staates''. 2 Bände, Verlag Österreichische Staatsdruckerei, Wien 1985, {{ISBN|3-218-00422-5}}. *Walter Rauscher: ''Karl Renner, ein österreichischer Mythos''. Verlag Ueberreuter, Wien 1995, {{ISBN|3-8000-3558-8}}. *Karl Renner – Naturfreund und Europäer. Gesammelte Vorträge des Internationalen Symposiums „Dr. Karl Renner – Naturfreund und Europäer“ v. 16. Juni 2007. (Hrsg. v.d. Naturfreunde Internationale; Red. Manfred Pils). Wien 2008, 47 S. (Beiträge von Siegfried Nasko, Oliver Kersten, Manfred Pils, Bruno K. Lampasiak). *Peter Riesbeck: ''Sozialdemokratie und Minderheitenrecht. Der Beitrag der österreichischen Sozialdemokraten Otto Bauer und Karl Renner zum internationalen Minderheitenrecht'', Verlag für Entwicklungspolitik, Saarbrücken 1996, {{ISBN|3-88156-686-4}}. *[[Erwin Scharf]]: ''Ich hab's gewagt mit Sinnen... Entscheidungen im antifaschistischen Widerstand, Erlebnisse in der politischen Konfrontation''. Verlag Globus, Wien 1988, {{ISBN|3-85364-199-7}}. *{{ÖBL|9|80|81|Renner Karl|W. Goldinger}} *{{NDB|21|430|432|Renner, Karl|Erika Weinzierl}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat-inline|Karl Renner}} *{{DNB-Portal|118599739}} *{{Austriaforum|AEIOU/Renner,_Karl}} *[http://www.staatsvertrag.at/index.php?document_id=1000260&category_id=1000002&subcategory_id=1000033 Originalton von Karl Renner „Berechtigter Zorn“ (1950) u.a.]{{Mrtav link|datum=Novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} *[http://www.rennermuseum.at www.rennermuseum.at] - Homepage des Rennermuseums in Gloggnitz *[https://web.archive.org/web/20071011201737/http://www.akustische-chronik.at/1900-1937/1919-20/final-1919-20.htm ''Karl Renner spricht!'']: Originalaufnahmen (1931) - Österreichische Mediathek. *[https://web.archive.org/web/20060112075722/http://www.wienerzeitung.at/linkmap/personen/renner.htm WZ Online: Karl Renner Biografie] {{Predsjednici Austrije}} {{Austrijski kancelari}} {{Ministri vanjskih poslova Austrije}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Renner, Karl}} [[Kategorija:Rođeni 1870.]] [[Kategorija:Umrli 1950.]] [[Kategorija:Austrijski političari]] [[Kategorija:Austrijski premijeri]] [[Kategorija:Austrijski predsjednici]] begjzcr58e9e1xze3hwgjrithywfhiv 0 111016 3848876 3807930 2026-05-24T03:55:07Z KWiki 9400 3848876 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezik|ime=Svahili|ime jezika kako ga nazivaju njegovi govornici=Kiswahili|familycolor=lawngreen|države={{ZID|Kenija}}<br> {{ZID|Tanzanija}}<br> {{ZID|Demokratska Republika Kongo}}<br> {{ZID|Ruanda}}<br> {{ZID|Uganda}}<br> {{ZID|Burundi}}<br> {{ZID|Mozambik}}<br> {{ZID|Komori}}<br> {{ZID|Mayotte}}<br> {{ZID|Zambija}}<br> {{ZID|Malavi}}<br> {{ZID|Madagaskar}}|regije=[[Srednja Afrika]]<br> [[Istočna Afrika]]|govornici=Kao maternji: oko 15 miliona (2012)<br> Kao drugi jezik: oko 90 miliona (2015)|rang=-|jezička porodica=[[Nigersko-kongoanski jezici|Nigersko-kongoanski]]<br> :[[atlantsko-kongoški jezici|atlantsko-kongoanski]] ::[[voltaško-kongoški jezici|voltaško-kongoanski]] :::[[benue-kongoški jezici|benue-kongoanski]] ::::[[bantu jezici|bantu]] :::::[[svahili jezici]] ::::::svahili|država={{ZID|Kenija}} {{ZID|Tanzanija}}<br> {{ZID|Demokratska Republika Kongo}}<br> {{ZID|Ruanda}}<br> {{ZID|Uganda}}<br> {{ZID|Istočnoafrička Federacija}}<br> {{ZID|Afrička unija}} |ustanova=Baraza la Kiswahili la Taifa (Tanzanija) Chama cha Kiswahili cha Taifa (Kenija)|iso1=sw|iso2=swa|iso3=swa|sil=SWA}}'''Svahili''' ili '''kisvahili''' (ISO 639-3)<ref>http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=swa</ref> je makrojezik porodice [[Bantu jezici|bantu-jezika]] koji se govore širom [[Istočna Afrika|Istočne Afrike]], i jednim dijelom [[Srednja Afrika|Srednje Afrike]]. Dva njegova jezika su [[Swahili jezik|swahili]] iz Tanzanije (swh) i [[kongoanski swahili (jezik)|swahili iz Konga]] (swc). Skupini Swahili uz ova dva individualna jezika pripadaju i komorski ili maore [swb], [[mwali komorski]] [wlc], [[ndzwani komorski]] [wni], [[ngazidja komorski]] [zdj], [[makwe jezik|makwe]] [ymk] i [[mwani jezik|mwani]] wmw] <ref>[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90497 Swahili (G.40)]</ref>. Govore ih oko 50 miliona ljudi, od kojih 5 miliona kao prvi jezik, a 30 do 50 kao drugi jezik. Svahili je postao ''[[Lingua franca]]'' Istočne Afrike. Naziv svahili dolazi od množine [[Arapski jezik|arapske]] riječi ''sahel'' ساحل: ''sawahili'' سواحل sa značenjem "obala" (u značenju "obalni stanovnici", "obalni jezik"). [[Sahel]] se također koristi i kao naziv ruba [[Sahara|Sahare]].[[Datoteka:Swahili_area.svg|mini|218x218px|Područje jezika svahili u Istočnoj Africi|lijevo]] Jedina rečenica iz svahili jezika prihvaćena u drugim jezicima je [[Hakuna Matata]], što znači ''bez brige''. Slavu joj je pronio [[Disney]]ev animirani film "[[Kralj lavova]]". == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Swahili language}} * [https://web.archive.org/web/20180605174759/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=17&menu=004%2F Svahili jezik] na ucla.edu * [http://www.inst.at/trans/11Nr/ogwana11.htm Svahili jezik juče, danas, sutra] na inst.at * [http://www.glcom.com/hassan/dictionary/swahili_dictionary.html Svahili jezik i kultura], glcom.com * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100814100235/http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=swa |date=14. 8. 2010}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Svahili (jezik)|*]] [[Kategorija:Centralni bantu jezici]] [[Kategorija:Jezici po abecedi]] [[Kategorija:Jezici]] qycbif7y1nkh2cbcqqsmjssqa5kyfdk 0 126903 3848884 3756257 2026-05-24T04:09:33Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848884 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:KurtVonSchuschnigg1936-3.jpg|200px|mini|Kurt von Schuschnigg]] '''Kurt Alois Josef Johann von Schuschnigg''' (14. decembar 1897 – 18. novembar 1977) bio je [[Austrija|austrijski]] političar i državni kancelar od 1934. do 1938. godine. Schuschnigg je obnašao razne ministarske poslove u austrijskoj vladi početkom 1930-tih. Jula mjeseca 1934. izabran je za nasljednika ubijenog kancelara [[Engelbert Dollfuss|Engelberta Dollfussa]]. Schuschnigg je bio izričito protiv ujedinjenja sa [[nacizam|nacističkom]] [[Njemačka|Njemačkom]], tzv. [[Anschluss]] ili aneksija Austrije. Ipak do aneksije je na kraju došlo, a on je morao vlast predati nacistima. Schuschnigg je odveden na robijanje u [[koncentracioni logor]] u kome je ostao do kraja rata. Bio je jedan od svjedoka protiv nacista tokom [[Nirnberški proces|Nirnberškog procesa]]. ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Kurt von Schuschnigg}} {{Austrijski kancelari}} {{Ministri vanjskih poslova Austrije}} {{Austrijski ministri pravde}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Schuschnigg, Kurt von}} [[Kategorija:Rođeni 1897.]] [[Kategorija:Umrli 1977.]] [[Kategorija:Biohragije, Riva del Garda]] [[Kategorija:Austrijski političari]] [[Kategorija:Austrijski ministri vanjskih poslova]] [[Kategorija:Austrijski ministri odbrane]] bksk7bmg0onuj6pssuxci3stxutjylv 3848885 3848884 2026-05-24T04:09:52Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848885 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} [[Datoteka:KurtVonSchuschnigg1936-3.jpg|200px|mini|Kurt von Schuschnigg]] '''Kurt Alois Josef Johann von Schuschnigg''' (14. decembar 1897 – 18. novembar 1977) bio je [[Austrija|austrijski]] političar i državni kancelar od 1934. do 1938. godine. Schuschnigg je obnašao razne ministarske poslove u austrijskoj vladi početkom 1930-tih. Jula mjeseca 1934. izabran je za nasljednika ubijenog kancelara [[Engelbert Dollfuss|Engelberta Dollfussa]]. Schuschnigg je bio izričito protiv ujedinjenja sa [[nacizam|nacističkom]] [[Njemačka|Njemačkom]], tzv. [[Anschluss]] ili aneksija Austrije. Ipak do aneksije je na kraju došlo, a on je morao vlast predati nacistima. Schuschnigg je odveden na robijanje u [[koncentracioni logor]] u kome je ostao do kraja rata. Bio je jedan od svjedoka protiv nacista tokom [[Nirnberški proces|Nirnberškog procesa]]. ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Kurt von Schuschnigg}} {{Austrijski kancelari}} {{Ministri vanjskih poslova Austrije}} {{Austrijski ministri pravde}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Schuschnigg, Kurt von}} [[Kategorija:Rođeni 1897.]] [[Kategorija:Umrli 1977.]] [[Kategorija:Biografije, Riva del Garda]] [[Kategorija:Austrijski političari]] [[Kategorija:Austrijski ministri vanjskih poslova]] [[Kategorija:Austrijski ministri odbrane]] oijljdusbhbgmvcrmeouvem2qdsjux7 0 137708 3848807 3776770 2026-05-23T17:13:48Z BuhaM 81944 Dopuna podataka 3848807 wikitext text/x-wiki '''Adeline Pauline Irby''', (poznatija kao Miss Irby) je bila spisateljica i značajan dobrotvor [[Sarajevo|Sarajeva]], [[Bosna i Hercegovina]]. ==Biografija== Adeline Pauline Irby je rođena [[1833]]. godine u [[Engleska|Engleskoj]]<ref>{{Cite web|url=http://www.velikabritanija.net/2013/02/24/miss-irby-i-miss-mackenzie-viktorijanske-dame-na-balkanu/|title=Viktorijanske dame u vrletima Balkana|last=Dervišefendić|first=Edin Volk|date=24. 2. 2013|website=VelikaBritanija.net|access-date=20. 3. 2017}}{{Mrtav link}}</ref> gdje se i školovala. Putujući [[Evropa|Evropom]] stiže i na prostor [[Balkan]]a koji je u to vrijeme još bio pod [[Osmanlijska imperija|osmanlijskom]] upravom. Miss Irby u Sarajevo dolazi 1866. godine i odmah po dolasku priprema osnivanje zavoda, jedne vanredno uređene škole za srpsku žensku sirotu djecu, zajedno sa prijateljicom mis Mjur Makenzi. U početku svog rada u [[Sarajevo|Sarajevu]], Miss Irby nailazi na velike neprilike od strane domaćih velikaša. U njene škole se u početku upisuju ženska djeca uglednijih porodica ali škola se kasnije sve više okreće najsiromašnijem stanovništvu [[Sarajevo|Sarajeva]]. Škola vremenom prerasta u [[Srednja učiteljska škola Sarajevo|Srednju učiteljsku školu]]. Miss Irbijeva vodila je taj zavod, čitavo vrijeme o svom trošku, posle smrti svoje prijateljice (1874.), sve do svoje smrti, samo sa jednim malim prekidom za vrijeme bosansko-hercegovačkog ustanka (1875-9.).<ref>{{Cite web|url=https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/bih/vcorovic-bih-kultura_l.htm|title=[Projekat Rastko] Vladimir Corovic: Bosna i Hercegovina|website=www.rastko.rs|access-date=29. 10. 2025}}</ref> Miss Irby je bila velika prijateljica sa prvom sarajevskom učiteljicom i spisateljicom [[Staka Skenderova|Stakom Skenderovom]] sa kojom zajednički ostvaruje projekte. Po povratku u [[London]] [[1866]]. godine sa prijateljicom Mjur Makenzi objavljuje knjigu "''Travels in the Slavonic provinces of Turkey-in-Europe''" (Putovanje po slavenskim zemljama Turske u Evropi). U svom putopisnom djelu britanske humanitarke Mackenzie i Irby pružile su izuzetno vrijedan prikaz svakodnevnog života hrišćanskih naroda u slovenskim provincijama evropske Turske. Njihova opservacija, nastala u mirnom periodu bez ratnih sukoba, osvetljava „normalno“ stanje pod osmanskom vlašću — bez strasti, predrasuda i izuzetnih okolnosti. Autorke su dokumentovale duboko ukorijenjenu nepravdu, nesigurnost i poniženje koje su trpili hrišćanski podanici (raja), čije dostojanstvo, imovina i porodice nisu bili zaštićeni zakonom, već prepušteni volji muslimanskih gospodara. Njihov rad je ocjenjen kao najprecizniji i najnepristrasniji prikaz odnosa između vlasti, muslimanskog stanovništva i hrišćanske većine. U kasnijem izdanju, Irby je dodala poglavlja o izuzetnim fazama osmanske represije, posebno o masakrima u Bugarskoj 1876. godine i o stanju u Bosni i Hercegovini, gdje je više od trećine stanovništva bilo prognano ili beskućno. Prema njenim svjedočenjima, sistematsko nasilje nije bilo rezultat slučajnosti, već deo osmišljene politike očuvanja osmanske dominacije. Pisala su one u svojoj knjizi: "Mi na zapadu, možemo da ne osjećamo da će se naših interesa ma na koji način mnogo ticati buduća sudbina spskoga naroda, ispala ona dobro ili zlo. Ali opet, kad pogledamo kolike se i kakve simpatije oblato pokazuju prema nekih drugim "gaženim narodima", onda teško da možemo odkazati naše poštovanje i naše dobre želje narodu jednom kojega su slobodan duh i jačina narodnoga života preživjeli pet stotina godina strahovite patnje i borbe". Miss Irby umire u septembru [[1911]]. godine kada prestaje i rad njenog Zavoda.<ref>{{Cite web |url=http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 |title=Arhivirana kopija |access-date=15. 12. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305130411/http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305130411/http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 }}</ref> Svojim testamentom ona je svoje veliko imanje u Sarajevu ostavila Prosveti i Dobrotvornoj Zadruzi Srpkinja, da i na ta način obaveže srpski narod svojom velikom ljubavi i dobročinstvom. ==Priznanja== Jedna ulica u centru [[Sarajevo|Sarajeva]] već decenijama nosi ime "Ulica Mis Irbina" kao znak zahvalnosti građana Sarajeva za njen dobrotvorni rad. Također i u [[Gradiška|Gradišci]] postoji ulica koja nosi ime Adeline Irbi. Banja Luka se takodje oduzila nazivom ulice u naselju Vrbanja. Jedna ulica u beogradskoj opštini Zvezdara također nosi njeno ime. Ova ulica je tokom komunističke vlasti nosila ime narodnog heroja Zage Malivuk, da bi joj 2004. godine bilo vraćeno staro ime - Ulica Mis Irbijeve.<ref>{{cite web|title=Stari i novi nazivi ulica|url=http://www.zvezdara.org.rs/o-zvezdari/stari-i-novi-nazivi-ulica.html?pismo=lat|work=Gradska opština Zvezdara|accessdate=5. 2. 2017|archive-url=|archive-date=19. 9. 2016|url-status=}}</ref> == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20160310181323/http://www.oxforddnb.com/index/49/101049020/ * [http://joshirby.com/2011/09/15/adeline-paulina-irby-dec-19-1831%E2%80%94sept-15-1911/ http://joshirby.com; adeline-paulina-irby]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.vodic.ba/1877_obiljezavanmje-stogodisnjice-smrti-adeline-pauline-irby?grad=sarajevo www.vodic.ba; obiljezavanje-stogodisnjice-smrti-adeline-pauline-irby]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * https://web.archive.org/web/20111130154258/http://tvsa.ba/ba/vijesti/mis_irbina_ulica * http://www.missirby.com/en/{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} [http://books.google.ba/books/about/Travels_in_the_Slavonic_provinces_of_Tur.html?id=08wGAAAAQAAJ&redir_esc=y http://books.google.ba; Travels_in_the_Slavonic_provinces_of_Tur.html] == Reference == {{reference}} [[Kategorija:Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1831.]] [[Kategorija:Umrli 1911.]] pvgg10l6zm1za4ecrn2zbpe9da2dgsb 3848840 3848807 2026-05-23T22:20:53Z BuhaM 81944 /* Priznanja */ 3848840 wikitext text/x-wiki '''Adeline Pauline Irby''', (poznatija kao Miss Irby) je bila spisateljica i značajan dobrotvor [[Sarajevo|Sarajeva]], [[Bosna i Hercegovina]]. ==Biografija== Adeline Pauline Irby je rođena [[1833]]. godine u [[Engleska|Engleskoj]]<ref>{{Cite web|url=http://www.velikabritanija.net/2013/02/24/miss-irby-i-miss-mackenzie-viktorijanske-dame-na-balkanu/|title=Viktorijanske dame u vrletima Balkana|last=Dervišefendić|first=Edin Volk|date=24. 2. 2013|website=VelikaBritanija.net|access-date=20. 3. 2017}}{{Mrtav link}}</ref> gdje se i školovala. Putujući [[Evropa|Evropom]] stiže i na prostor [[Balkan]]a koji je u to vrijeme još bio pod [[Osmanlijska imperija|osmanlijskom]] upravom. Miss Irby u Sarajevo dolazi 1866. godine i odmah po dolasku priprema osnivanje zavoda, jedne vanredno uređene škole za srpsku žensku sirotu djecu, zajedno sa prijateljicom mis Mjur Makenzi. U početku svog rada u [[Sarajevo|Sarajevu]], Miss Irby nailazi na velike neprilike od strane domaćih velikaša. U njene škole se u početku upisuju ženska djeca uglednijih porodica ali škola se kasnije sve više okreće najsiromašnijem stanovništvu [[Sarajevo|Sarajeva]]. Škola vremenom prerasta u [[Srednja učiteljska škola Sarajevo|Srednju učiteljsku školu]]. Miss Irbijeva vodila je taj zavod, čitavo vrijeme o svom trošku, posle smrti svoje prijateljice (1874.), sve do svoje smrti, samo sa jednim malim prekidom za vrijeme bosansko-hercegovačkog ustanka (1875-9.).<ref>{{Cite web|url=https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/bih/vcorovic-bih-kultura_l.htm|title=[Projekat Rastko] Vladimir Corovic: Bosna i Hercegovina|website=www.rastko.rs|access-date=29. 10. 2025}}</ref> Miss Irby je bila velika prijateljica sa prvom sarajevskom učiteljicom i spisateljicom [[Staka Skenderova|Stakom Skenderovom]] sa kojom zajednički ostvaruje projekte. Po povratku u [[London]] [[1866]]. godine sa prijateljicom Mjur Makenzi objavljuje knjigu "''Travels in the Slavonic provinces of Turkey-in-Europe''" (Putovanje po slavenskim zemljama Turske u Evropi). U svom putopisnom djelu britanske humanitarke Mackenzie i Irby pružile su izuzetno vrijedan prikaz svakodnevnog života hrišćanskih naroda u slovenskim provincijama evropske Turske. Njihova opservacija, nastala u mirnom periodu bez ratnih sukoba, osvetljava „normalno“ stanje pod osmanskom vlašću — bez strasti, predrasuda i izuzetnih okolnosti. Autorke su dokumentovale duboko ukorijenjenu nepravdu, nesigurnost i poniženje koje su trpili hrišćanski podanici (raja), čije dostojanstvo, imovina i porodice nisu bili zaštićeni zakonom, već prepušteni volji muslimanskih gospodara. Njihov rad je ocjenjen kao najprecizniji i najnepristrasniji prikaz odnosa između vlasti, muslimanskog stanovništva i hrišćanske većine. U kasnijem izdanju, Irby je dodala poglavlja o izuzetnim fazama osmanske represije, posebno o masakrima u Bugarskoj 1876. godine i o stanju u Bosni i Hercegovini, gdje je više od trećine stanovništva bilo prognano ili beskućno. Prema njenim svjedočenjima, sistematsko nasilje nije bilo rezultat slučajnosti, već deo osmišljene politike očuvanja osmanske dominacije. Pisala su one u svojoj knjizi: "Mi na zapadu, možemo da ne osjećamo da će se naših interesa ma na koji način mnogo ticati buduća sudbina spskoga naroda, ispala ona dobro ili zlo. Ali opet, kad pogledamo kolike se i kakve simpatije oblato pokazuju prema nekih drugim "gaženim narodima", onda teško da možemo odkazati naše poštovanje i naše dobre želje narodu jednom kojega su slobodan duh i jačina narodnoga života preživjeli pet stotina godina strahovite patnje i borbe". Miss Irby umire u septembru [[1911]]. godine kada prestaje i rad njenog Zavoda.<ref>{{Cite web |url=http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 |title=Arhivirana kopija |access-date=15. 12. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305130411/http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305130411/http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 }}</ref> Svojim testamentom ona je svoje veliko imanje u Sarajevu ostavila Prosveti i Dobrotvornoj Zadruzi Srpkinja, da i na ta način obaveže srpski narod svojom velikom ljubavi i dobročinstvom. Sahranjena je, prema sopstvenoj želji, na protestantskom groblju na Koševskom brdu. Grob je kasnije premješten i danas se nalazi na groblju Sveti arhangeli Georgije i Gavrilo.<ref>{{Cite web|title=U Sarajevu obilježena godišnjica smrti Miss Irby|url=https://www.mreza-mira.net/vijesti/clanci/u-sarajevu-obiljezena-godisnjica-smrti-miss-irby/|website=Udruženje mreža za izgradnju mira|date=2025-09-16|access-date=2026-05-23|language=bs-BA}}</ref> ==Priznanja== Jedna ulica u centru [[Sarajevo|Sarajeva]] već decenijama nosi ime "Ulica Mis Irbina" kao znak zahvalnosti građana Sarajeva za njen dobrotvorni rad. Također i u [[Gradiška|Gradišci]] postoji ulica koja nosi ime Adeline Irbi.<ref>{{Cite web|url=https://religioskop.ba/price/adelina-paulina-irbi-mis-irbi-dobrotvorka/|title=Adelina Paulina Irbi – Mis Irbi, dobrotvorka|website=RELIGIOSKOP|url-status=live|access-date=2026-05-23}}</ref> Banja Luka se takodje oduzila nazivom ulice u naselju Vrbanja.<ref>{{Cite web|url=https://azra.ba/teme/281871/adeline-paulina-irby-miss-irby-engleskinja-koja-je-zaduzila-sarajevo-bih-i-balkan/|title=Adeline Paulina Irby – Miss Irby: Engleskinja koja je zadužila Sarajevo, BiH i Balkan|last=P|first=I.|date=2022-07-17|website=Azra Magazin|language=bs-BA|access-date=2026-05-23}}</ref> Jedna ulica u beogradskoj opštini Zvezdara također nosi njeno ime. Ova ulica je tokom komunističke vlasti nosila ime narodnog heroja Zage Malivuk, da bi joj 2004. godine bilo vraćeno staro ime - Ulica Mis Irbijeve.<ref>{{cite web|title=Stari i novi nazivi ulica|url=http://www.zvezdara.org.rs/o-zvezdari/stari-i-novi-nazivi-ulica.html?pismo=lat|work=Gradska opština Zvezdara|accessdate=5. 2. 2017|archive-url=|archive-date=19. 9. 2016|url-status=}}</ref> == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20160310181323/http://www.oxforddnb.com/index/49/101049020/ * [http://joshirby.com/2011/09/15/adeline-paulina-irby-dec-19-1831%E2%80%94sept-15-1911/ http://joshirby.com; adeline-paulina-irby]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.vodic.ba/1877_obiljezavanmje-stogodisnjice-smrti-adeline-pauline-irby?grad=sarajevo www.vodic.ba; obiljezavanje-stogodisnjice-smrti-adeline-pauline-irby]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * https://web.archive.org/web/20111130154258/http://tvsa.ba/ba/vijesti/mis_irbina_ulica * http://www.missirby.com/en/{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} [http://books.google.ba/books/about/Travels_in_the_Slavonic_provinces_of_Tur.html?id=08wGAAAAQAAJ&redir_esc=y http://books.google.ba; Travels_in_the_Slavonic_provinces_of_Tur.html] == Reference == {{reference}} [[Kategorija:Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1831.]] [[Kategorija:Umrli 1911.]] cvgg1m6q7tzsptgbpdcpx12hujpo808 3848855 3848840 2026-05-24T01:17:34Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848855 wikitext text/x-wiki '''Adeline Pauline Irby''', (poznatija kao Miss Irby) je bila spisateljica i značajan dobrotvor [[Sarajevo|Sarajeva]], [[Bosna i Hercegovina]]. ==Biografija== Adeline Pauline Irby je rođena [[1833]]. godine u [[Engleska|Engleskoj]]<ref>{{Cite web|url=http://www.velikabritanija.net/2013/02/24/miss-irby-i-miss-mackenzie-viktorijanske-dame-na-balkanu/|title=Viktorijanske dame u vrletima Balkana|last=Dervišefendić|first=Edin Volk|date=24. 2. 2013|website=VelikaBritanija.net|access-date=20. 3. 2017}}{{Mrtav link}}</ref> gdje se i školovala. Putujući [[Evropa|Evropom]] stiže i na prostor [[Balkan]]a koji je u to vrijeme još bio pod [[Osmanlijska imperija|osmanlijskom]] upravom. Miss Irby u Sarajevo dolazi 1866. godine i odmah po dolasku priprema osnivanje zavoda, jedne vanredno uređene škole za srpsku žensku sirotu djecu, zajedno sa prijateljicom mis Mjur Makenzi. U početku svog rada u [[Sarajevo|Sarajevu]], Miss Irby nailazi na velike neprilike od strane domaćih velikaša. U njene škole se u početku upisuju ženska djeca uglednijih porodica ali škola se kasnije sve više okreće najsiromašnijem stanovništvu [[Sarajevo|Sarajeva]]. Škola vremenom prerasta u [[Srednja učiteljska škola Sarajevo|Srednju učiteljsku školu]]. Miss Irbijeva vodila je taj zavod, čitavo vrijeme o svom trošku, posle smrti svoje prijateljice (1874.), sve do svoje smrti, samo sa jednim malim prekidom za vrijeme bosansko-hercegovačkog ustanka (1875-9.).<ref>{{Cite web|url=https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/bih/vcorovic-bih-kultura_l.htm|title=[Projekat Rastko] Vladimir Corovic: Bosna i Hercegovina|website=www.rastko.rs|access-date=29. 10. 2025}}</ref> Miss Irby je bila velika prijateljica sa prvom sarajevskom učiteljicom i spisateljicom [[Staka Skenderova|Stakom Skenderovom]] sa kojom zajednički ostvaruje projekte. Po povratku u [[London]] [[1866]]. godine sa prijateljicom Mjur Makenzi objavljuje knjigu "''Travels in the Slavonic provinces of Turkey-in-Europe''" (Putovanje po slavenskim zemljama Turske u Evropi). U svom putopisnom djelu britanske humanitarke Mackenzie i Irby pružile su izuzetno vrijedan prikaz svakodnevnog života hrišćanskih naroda u slovenskim provincijama evropske Turske. Njihova opservacija, nastala u mirnom periodu bez ratnih sukoba, osvetljava „normalno“ stanje pod osmanskom vlašću — bez strasti, predrasuda i izuzetnih okolnosti. Autorke su dokumentovale duboko ukorijenjenu nepravdu, nesigurnost i poniženje koje su trpili hrišćanski podanici (raja), čije dostojanstvo, imovina i porodice nisu bili zaštićeni zakonom, već prepušteni volji muslimanskih gospodara. Njihov rad je ocjenjen kao najprecizniji i najnepristrasniji prikaz odnosa između vlasti, muslimanskog stanovništva i hrišćanske većine. U kasnijem izdanju, Irby je dodala poglavlja o izuzetnim fazama osmanske represije, posebno o masakrima u Bugarskoj 1876. godine i o stanju u Bosni i Hercegovini, gdje je više od trećine stanovništva bilo prognano ili beskućno. Prema njenim svjedočenjima, sistematsko nasilje nije bilo rezultat slučajnosti, već deo osmišljene politike očuvanja osmanske dominacije. Pisala su one u svojoj knjizi: "Mi na zapadu, možemo da ne osjećamo da će se naših interesa ma na koji način mnogo ticati buduća sudbina spskoga naroda, ispala ona dobro ili zlo. Ali opet, kad pogledamo kolike se i kakve simpatije oblato pokazuju prema nekih drugim "gaženim narodima", onda teško da možemo odkazati naše poštovanje i naše dobre želje narodu jednom kojega su slobodan duh i jačina narodnoga života preživjeli pet stotina godina strahovite patnje i borbe". Miss Irby umire u septembru [[1911]]. godine kada prestaje i rad njenog Zavoda.<ref>{{Cite web |url=http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 |title=Arhivirana kopija |access-date=15. 12. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305130411/http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305130411/http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 }}</ref> Svojim testamentom ona je svoje veliko imanje u Sarajevu ostavila Prosveti i Dobrotvornoj Zadruzi Srpkinja, da i na ta način obaveže srpski narod svojom velikom ljubavi i dobročinstvom. Sahranjena je, prema sopstvenoj želji, na protestantskom groblju na Koševskom brdu. Grob je kasnije premješten i danas se nalazi na groblju Sveti arhangeli Georgije i Gavrilo.<ref>{{Cite web|title=U Sarajevu obilježena godišnjica smrti Miss Irby|url=https://www.mreza-mira.net/vijesti/clanci/u-sarajevu-obiljezena-godisnjica-smrti-miss-irby/|website=Udruženje mreža za izgradnju mira|date=2025-09-16|access-date=2026-05-23|language=bs-BA}}</ref> ==Priznanja== Jedna ulica u centru [[Sarajevo|Sarajeva]] već decenijama nosi ime "Ulica Mis Irbina" kao znak zahvalnosti građana Sarajeva za njen dobrotvorni rad. Također i u [[Gradiška|Gradišci]] postoji ulica koja nosi ime Adeline Irbi.<ref>{{Cite web|url=https://religioskop.ba/price/adelina-paulina-irbi-mis-irbi-dobrotvorka/|title=Adelina Paulina Irbi – Mis Irbi, dobrotvorka|website=RELIGIOSKOP|url-status=live|access-date=2026-05-23}}</ref> Banja Luka se takodje oduzila nazivom ulice u naselju Vrbanja.<ref>{{Cite web|url=https://azra.ba/teme/281871/adeline-paulina-irby-miss-irby-engleskinja-koja-je-zaduzila-sarajevo-bih-i-balkan/|title=Adeline Paulina Irby – Miss Irby: Engleskinja koja je zadužila Sarajevo, BiH i Balkan|last=P|first=I.|date=2022-07-17|website=Azra Magazin|language=bs-BA|access-date=2026-05-23}}</ref> Jedna ulica u beogradskoj opštini Zvezdara također nosi njeno ime. Ova ulica je tokom komunističke vlasti nosila ime narodnog heroja Zage Malivuk, da bi joj 2004. godine bilo vraćeno staro ime - Ulica Mis Irbijeve.<ref>{{cite web|title=Stari i novi nazivi ulica|url=http://www.zvezdara.org.rs/o-zvezdari/stari-i-novi-nazivi-ulica.html?pismo=lat|work=Gradska opština Zvezdara|accessdate=5. 2. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919120937/http://www.zvezdara.org.rs/o-zvezdari/stari-i-novi-nazivi-ulica.html?pismo=lat|archive-date=19. 9. 2016|url-status=dead}}</ref> == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20160310181323/http://www.oxforddnb.com/index/49/101049020/ * [http://joshirby.com/2011/09/15/adeline-paulina-irby-dec-19-1831%E2%80%94sept-15-1911/ http://joshirby.com; adeline-paulina-irby]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.vodic.ba/1877_obiljezavanmje-stogodisnjice-smrti-adeline-pauline-irby?grad=sarajevo www.vodic.ba; obiljezavanje-stogodisnjice-smrti-adeline-pauline-irby]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * https://web.archive.org/web/20111130154258/http://tvsa.ba/ba/vijesti/mis_irbina_ulica * http://www.missirby.com/en/{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} [http://books.google.ba/books/about/Travels_in_the_Slavonic_provinces_of_Tur.html?id=08wGAAAAQAAJ&redir_esc=y http://books.google.ba; Travels_in_the_Slavonic_provinces_of_Tur.html] == Reference == {{reference}} [[Kategorija:Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1831.]] [[Kategorija:Umrli 1911.]] ooy7aoyv0rl9d2q1zqgjdn4ely3wk4i 0 140236 3848792 3744196 2026-05-23T13:45:24Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848792 wikitext text/x-wiki {{Siroče|23|02|2012}} '''Šuštavac''' ({{lat|Gangraena emphysematosa}}) je akutna, nekontagiozna [[zarazna bolest]] [[goveda]], [[ovca|ovaca]] i [[koza]] starosti 3 mjeseca do 2 godine. Bolest se karakteriše [[septikemija|septikemijom]], općom intoksikacijom organizma, degenerativno – nekrotičnim promjenama u mišićima ekstremiteta, pojavom [[edem]]a i nakupljanjem [[gas]]a u vezivnom, međumišićnom i potkožnom tkivu koja na pritisak šušte, zbog čega je oboljenje i dobilo ovaj naziv.<ref>http://www.veterina.info/index.php?option=com_content&view=article&id=147:utavac&catid=25:bolesti-prezivara&Itemid=46</ref> Uzročnik bolesti je štapićasta sporulirajuća bakterija ''[[Clostridium chauvoei]]'' čije spore mogu opstati u tlu nekoliko godina. Spore ove bakterije se nalaze u zemlji i pojava oboljenja je vezana za distriktna područja. Životinja se inficira preko hrane, najčešće na paši, kada bakterija kroz mukoznu membranu digestivnog trakta ulazi u organizam<ref name=cattletoday.info>{{Cite web |url=http://cattletoday.info/blackleg.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 2. 2011 |archive-date=20. 11. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120115613/http://cattletoday.info/blackleg.htm |url-status=dead }}</ref>, nakon čega putem krvi dospijeva u mišiće i druga tkiva<ref>{{Cite web |url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/50704.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=4. 2. 2011 |archive-date=19. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219120902/http://merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/50704.htm |url-status=dead }}</ref> Tretman protiv ove bolest ne postoji, jedino se kao preventiva može vršiti [[vakcinacija]]. Vakcina koja se koristi za prevenciju šuštavca može biti višestruka, tj. da vrši prevenciju i drugih klostridijalnih oboljenja: [[maligni edem]] (''Clostridium septicum'' i ''Clostridium sordelli''), [[infektivni nektorički hepatitis]] (''Clostridium novyi'') i [[enterotoksemija ovaca]] (''Clostridium perfringens'').<ref name=cattletoday.info/> == Također pogledajte == * [[Gasna gangrena]] == Reference == {{Reference}} {{Commonscat|Blackleg (disease)}} [[Kategorija:Bolesti goveda]] [[Kategorija:Bolesti ovaca i koza]] [[Kategorija:Gangrena]] tcetodx30y0lh8ne7zydgyf14xstr8r 0 140322 3848971 3835333 2026-05-24T10:27:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848971 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = lightgray | naziv = ''Archaea''<br>Arheje, prabakterije | slika = Halobacteria.jpg | slika_širina = 240px | slika_opis = ''[[Halobacteria]] sp.'' soj NRC-1, svaka ćelija je duga oko 5 μm | domena = '''Archaea''' | domena_autorstvo = [[Carl Woese|Woese]], [[Otto Kandler|Kandler]] i [[Mark Wheelis|Wheelis]], 1990. | razdioba_stepen = [[Koljeno (taksonomija)|Koljena]] | razdioba = [[Crenarchaeota]]<br> [[Euryarchaeota]]<br> [[Korarchaeota]]<br> [[Nanoarchaeota]]<br> [[Thaumarchaeota]] | sinonimi = ''Archaebacteria'' <small>Woese & Fox, 1977.</small> }} '''Archaea''' je naziv za domenu odnosno carstvo jednoćelijskih [[mikroorganizam]]a. Ovi mikrobi su [[prokarioti]], što znači da nemaju ćelijsko [[Jedro (biologija)|jedro]] niti neku ćelijsku organelu okruženu membranom unutar ćelije. Prvobitno su arheje klasificirane među [[bakterije]] pod nazivom ''archeabacteria'' (odnosno kao carstvo pod tim imenom), ali je u međuvremenu takva klasifikacija prevaziđena.<ref name="pace" /> Ćelije arheja imaju jedinstvene osobine koje ih odvajaju od druge dvije domene živih bića: bakterija i eukariota. Domen arheja se dalje dijeli na četiri priznata [[koljeno (taksonomija)|koljena]]. Njihova klasifikacije je veoma teška jer većina vrsta nije proučavana u laboratoriji te su otkrivene samo analizom njihovih nukleinskih kiselina u uzorcima iz njihovog prirodnog staništa. Arheje i bakterije su općenito slične po veličini i obliku, mada mali broj arheja ima veoma neobičan oblik kao što su spljoštene kvadratne ćelije vrste ''[[Haloquadratum walsbyi]]''.<ref name="dva" /> Ipak, i pored sličnosti u izgledu s bakterijama, arheje posjeduju [[gen]]e i nekoliko [[metabolizam|metaboloških]] puteva kojima su mnogo bliže [[eukarioti]]ma, kao što su naprimjer [[enzim]]i koji se nalaze u procesu [[Transkripcija (genetika)|transkripcije]] i [[Translacija (biologija)|translacije]]. U drugim aspektima, [[biohemija]] arheja je jedinstvena, kao što je njihovo oslanjanje na posebne lipide u ćelijskim membranama, povezane eterskim vezama sa [[glicerol]]om. Arheje koriste više izvora energije od eukariota, od organskih spojeva poput šećera do [[amonijak]]a, metalnih iona pa čak i gasovitog [[vodik]]a. Arheje kojima ne smeta [[natrij-hlorid|slano]] okruženje (''Haloarchaea'') koriste sunčevu svjetlost kao izvor energije a druge vrste arheja fiksiraju [[ugljik]]. Međutim, za razliku od biljaka i cijanobakterija, do danas nije otkrivena nijedna vrsta arheja koja vrši oba ova procesa. Arheje se razmnožavaju bespolno binarnim razdvajanjem, fragmentacijom ili pupanjem, a za razliku od bakterija i eukariota, nijedna vrsta ne formira spore. Prvobitno su arheje smatrane ekstremofilima, jer su pronađene u vrlo surovim okruženjima poput vrelih izvora, [[gejzir]]a i slanih jezera, ali od tada do danas mnoge od njih su pronađene u vrlo širokom rasponu staništa, uključujući zemljište, [[okean]]e, [[močvara|močvare]], ljudska crijeva pa čak i [[pupak]].<ref name="Dunn" /> Arheje su naročito brojne u okeanima, a arheje u [[plankton]]u bi mogle biti jedna od najbrojnijih grupa organizama na Zemlji. One su jedan od najvećih dijelova živog svijeta na planeti i imaju veliku ulogu u ciklusima ugljika i [[dušik]]a. Ne postoje jasni primjeri patogenih ili parazitskih arheja, ali su one često mutualisti i udruženi s drugim. Jedan od primjera je [[metan]]ogeni mikroorganizam koji živi u čovjeku i crijevima preživara, gdje oni potpomažu u varenju [[hrana|hrane]]. Metanogene arheje se koriste za proizvodnju biogasa i za pročišćavanje otpadnih voda, a enzimi iz ekstremofilnih arheja, koji mogu izdržati visoke temperature i organska otapala, koriste se u [[biotehnologija|biotehnologiji]]. == Klasifikacija == === Nova domena === Većim dijelom 20. vijeka, prokarioti su se smatrali jedinstvenom grupom organizama i klasificirali su se na osnovu njihove [[biohemija|biohemije]], [[morfologija|morfologije]] i [[metabolizam|metabolizma]]. Naprimjer, mikrobiolozi su pokušavali klasificirati mikroorganizme na osnovu struktura njihovih ćelijskih zidova, njihovih oblika i supstanci koje oni konzumiraju.<ref name="staley" /> Međutim, naučnici [[Linus Pauling]] i Emile Zuckerland<ref name="emile" /> su 1965. predložili novi pristup ovom problemu koristeći sekvence [[gen]]a u ovim organizmima da bi pronašli kako su različiti prokarioti u vezi jedni s drugim. Ovaj pristup, poznat pod nazivom [[filogenetika]], je i danas osnovni metod koji se koristi. [[Datoteka:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|thumb|desno|250px|Archaea su prvi put pronađene u ekstremnim okruženjima, kao što su vulkanski vrući izvori. Na slici je Veliki prizmatski izvor u [[Nacionalni park Yellowstone|Nacionalnom parku Yellowstone]].]] Arheje su prvi put klasificirane kao zasebna grupa prokariota 1977. godine kada su to učinili [[Carl Woese]] i [[George E. Fox]] napravivši [[filogenetsko stablo]] na osnovu sekvenci gena [[ribosom]]ske [[Ribonukleinska kiselina|RNK]].<ref name="woese" /> Ove dvije grupe su prvobitno dobile imena ''Archaebacteria'' i ''Eubacteria'' te su posmatrane kao zasebna taksonomska carstva ili podcarstva za koje su Woese i Fox smislili kovanicu ''pracarstva''. Woese se složio sa činjenicom da je ova grupa prokariota temeljito različita vrsta živih bića. Da bi naglasio tu razliku, on je kasnije predložio novu prirodnu sistematiku organizama od tri zasebne domene: eukariota, bakterija i arheja,<ref name="Woese" /> što je danas poznato kao "Woeseova revolucija". Riječ ''arheja'' potječe iz [[starogrčki jezik|starogrčkog]] {{Simboli jezika|gr|grčki}} ἀρχαῖα, što znači ''drevne stvari'',<ref name="merriam" /> jer su prvi predstavnici domene ''Archaea'' bili metanogeni organizmi te se pretpostavljalo da njihov metabolizam odslikava [[Razvoj Zemljine atmosfere|primitivnu atmosferu]] Zemlje i drevno porijeklo organizama. Dugo vremena, arheje su smatrane ekstremofilima koji postoje isključivo u ekstremnim staništima poput vrućih izvora i slanih jezera. Međutim, nakon što su proučavana nova staništa, otkriveni su novi organizmi. U arheje uvršteni su ekstremni halofilni<ref name=Magrum /> i hipertermofilni<ref name=Stetter /> mikrobi. Do kraja 20. vijeka, arheje su pronađene i u okruženjima koja se ne smatraju ekstremnim. Danas, one su poznate kao velika i raznolika grupa organizama koje su široko rasprostranjene u prirodi i da žive u gotovo svim okruženjima.<ref name=DeLong /> Ovo novo uvažavanje njihove važnosti i sveprisutnosti arheje proizašlo je iz korištenja PCR (lančane reakcije polimeraza) za otkrivanje prokariota iz uzoraka iz okruženja (poput vode i zemljišta) tako što su se multiplicirali njihovi ribosomski geni. Time je omogućeno otkrivanje i identifikacija organizama koji nisu kultivirani u laboratoriji.<ref name="critic" /><ref name="matura" /> === Današnja klasifikacija === [[Datoteka:Rio tinto river CarolStoker NASA Ames Research Center.jpg|thumb|200px|lijevo|''ARMAN'' je nova grupa arheja nedavno otkrivena u drenažnoj zakiseljenoj vodi iz rudnika.]] Klasifikacija arheja, i prokariota općenito, razvija se vrlo brzo i predstavlja donekle diskutabilnu oblast. Današnji sistemi klasifikacije imaju za cilj organiziranje arheja u grupe organizama koje dijele strukturne osobine i zajedničke pretke.<ref name=Gevers /> Te klasifikacije znatno se temelje na korištenju sekvence gena [[Ribonukleinska kiselina|ribosomskih RNK]] kojima se otkrivaju uzajamne veze između organizama (molekularna [[filogenija]]).<ref name=Robertson /> Neke od najbolje proučenih vrsta, koje je najlakše kultivirati, su članovi dva osnovna [[koljeno (taksonomija)|koljena]], ''[[Euryarchaeota]]'' i ''[[Crenarchaeota]]''. Druge grupe arheja su napravljene provizorno. Naprimjer, neobična vrsta ''[[Nanoarchaeum equitans]]'', otkrivena 2003. godine, svrstana je u zasebno koljeno, ''[[Nanoarchaeota]]''.<ref name="huberh" /> Predloženo je i kreiranje još jednog novog koljena, ''[[Korarchaeota]]''. Ono bi sadržavalo malu grupu neobičnih termofilnih vrsta koje dijele osobine sa glavnim koljenom, ali su znatno bliskije u srodstvu sa ''Crenarchaeota''.<ref name="barnssm" /><ref name="elkinsjg" /> Druge nedavno otkrivene vrste arheja su samo daleki ''rođaci'' bilo koje od ovih grupa, kao što su ''ARMAN'' (skr. od ''Archaeal Richmond Mine acidophilic nanoorganisms'', acidofilni arhejski organizmi iz rudnika Richmond), a otkriveni su 2006.<ref name="flanagan" /> te predstavljaju jedne od najmanjih poznatih organizama.<ref name="bakir" /> Kreiranje superkoljena ''Tack'' je također predloženo, a uključivalo bi ''[[Aigarchaeota]]'', ''[[Crenarchaeota]]'', ''[[Korarchaeota]]'' i ''[[Thaumarchaeota]]''.<ref name=Guy2011 /> Ovo superkoljeno bi možda moglo biti povezano sa precima ili prvobitnim eukariotima. Klasifikacija arheja u vrste je također diskutabilna. Pošto biologija definira [[vrsta (biologija)|vrste]] kao grupu povezanih organizama, kriteriji po kojima se mogu ukrštati vrste unutar porodice (odnosno organizmi koji mogu oplođavati jedni druge ali se [[reproduktivna izolacija|ne mogu ukrštati]] izvan te porodice), ne mogu se primijeniti na arheje jer se razmnožavaju bespolno.<ref name="queroz" /> Arheje pokazuju visoke nivoe horizontalnog transfera gena između loza. Neki istraživači su ukazivali da jedinke koje se mogu grupirati u populacije slične vrstama imaju veoma slične genome i rijetke transfere gena od i prema ćelijama sa slabije povezanim genomima, kao što je to slučaj kod roda ''[[Ferroplasma]]''.<ref name="eppley" /> U drugu ruku, studije na rodu ''[[Halorubrum]]'' pokazale su značajan genetski transfer od i prema slabije povezanim populacijama, što u velikoj mjeri ograničava primjenu tih kriterija.<ref name="papke" /> Drugi problem bi bio: kakve implikacije takvog određenja vrsta imaju praktično značenje.<ref name="kunin" /> Trenutno znanje o genetskoj raznolikosti je djelimično a ukupan broj vrsta arheja se ne može procijeniti s bilo kojom tačnošću.<ref name=Robertson /> Procjenjeni broj koljena arheja se kreće između 18 i 23, od kojih samo osam imaju predstavnike koji su se uspjele uzgojiti u kulturama i biti proučavane direktno. Mnoge od tih hipotetskih grupa su poznate iz samo jedne rRNK sekvence, što ukazuje da diverzitet među tim organizmima ostaje nepoznat.<ref name="hugenh" /> Domen bakterija također sadrži mnoge mikrobe koji se nikad nisu kultivirali sa sličnim implikacijama u pogledu njihove karakterizacije.<ref name="rappe" /> == Porijeklo i evolucija == Naučni dokazi ukazuju da je [[život]] na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] počeo prije oko 3,5&nbsp;milijardi godina.<ref name='AmSci' /><ref name="AT-20120904" /> Najraniji dokazi za život na Zemlji je [[grafit]] za koji se pretpostavlja da je biogenskog porijekla star 3,7 milijardi godina, nađen u [[sedimentne stijene|metasedimentnim stijenama]] na zapadnom [[Grenland]]u<ref name="NG-20131208" /> te fosili mikrobnih slojeva starih oko 3,48 milijarde godine, pronađenih u pješčarima u [[Zapadna Australija|Zapadnoj Australiji]].<ref name="AP-20131113" /><ref name="AST-20131108" /> Iako su [[fosili]] prokariotskih ćelija datirani u period od oko 3,5 miliona godina, većina tih prokariota nemaju određene morfološke osobine i oblike fosila te se ne mogu identificirati i uvrstiti među arheje.<ref name="erschopf" /> Umjesto toga, hemijski fosili jedinstvenih [[lipidi|lipida]] daju više podataka jer se takvi spojevi ne javljaju kod drugih organizama.<ref name="chappe" /> Neki izvori nagovještavaju da su ostaci arhejskih ili eukariotskih lipida prisutni u fosilima školjaka datiranih na oko 2,7 milijarde godina;<ref name="galogan" /> ali se na te podatke gleda sa određenom sumnjom.<ref name="rasmusen" /> Takvi lipidi su također otkriveni i u čak starijim stijenama na zapadnom Grenlandu. Među najstarijim takvim tragovima nalaze se i oni iz sloja Isua, koji uključuje neke od najstarijih sedimenata na Zemlji, formiranih prije 3,8 milijarde godina.<ref name="jurgen" /> Arhejska loza bi mogla biti jedna od najstarijih koje su postojale na Zemlji.<ref name=Wang /> Woese je smatrao da bakterije, arheje i eukariote predstavljaju odvojene linije potomaka koji su nastali veoma rano iz neke pradavne kolonije organizama.<ref name="gupta" /><ref name="Woese1" /> Jedna mogućnost<ref name= Woese1 /><ref name= Kandler /> je da se to desilo prije [[evolucija|evolucije]] ćelija, kada je nedostatak tipične ćelijske membrane omogućio neograničeni lateralni transfer gena, a da su zajednički preci sve tri domene nastali fiksiranjem specifičnih subsetova gena.<ref name= Woese1 /><ref name= Kandler/> Možda je moguće da je posljednji zajednički predak bakterija i arheja bio termofilni organizam, što povećava vjerovatnoću da su niže temperature ''ekstremno okruženje'' za arheje, a organizmi koji su živjeli u tim hladnijim okruženjima pojavili su se tek kasnije.<ref name="gribaldo" /> Pošto arheje i bakterije više nisu u srodstvu, kao ni sa eukariotima, pojam ''prokarioti'' se može samo "uslovno" koristiti u značenju ''oni koji nisu eukarioti'', što znatno ograničava njegovu korist.<ref name=PMID8177167 /> === Razlike od drugih domena === Archaea su razdvojene u treću domenu zbog svojih velikih razlika u strukturi [[ribosom]]ske [[RNK]]. Određena sekvencirana molekula RNK, poznata kao ''[[16S ribosomska RNK|16s rRNK]]'', prisutna je u svim organizmima i uvijek ima istu funkciju. Ta molekula se koristi u proizvodnji [[bjelančevine|bjelančevina]]. Pošto je proizvodnja proteina od osnovnog značaja za život, svi organizmi sa mutacijama na 16s RNK imaju vrlo male šanse za preživljavanje. Stoga se 16s rRNK ne mijenja u tolikoj mjeri kao druge RNK. Ako se u organizmu [[mutacija|mutira]] njena rRNK, taj organizam bi mogao imati nedostatak nekih od osnovnih bjelančevina i na kraju uginuti. Zbog toga je 16s rRNK toliko velika da može zadržati informacije karakteristične za organizam, ali i dovoljno malehna da se može sekvencijalno upravljati u prihvatljivom vremenskom periodu. Carl Woese, mikrobiolog koji je proučavao genetsko sekvenciranje organizama, razvio je 1977. novu metodu sekvenciranja koja uključuje razdvajanje RNK u fragmente koji se mogu sortirati i usporediti sa drugim fragmentima iz drugih organizama.<ref name="ReferenceA" /> Ako su sheme između različitih vrsta bile slične, utoliko su ti organizmi bili više srodni jedni drugima.<ref name="johnhow" /> Woese je koristio svoju novu metodu usporedbe rRNK u svrhu kategorizacije i određivanja različitih organizama. On je sekvencirao brojne različite vrste te je kod ispitivanja grupe metanogena našao da imaju značajno različite sheme od bilo kojih drugih poznatih prokariota ili eukariota.<ref name="ReferenceA"/> Ti metanogeni su bili mnogo sličniji jedni drugima nego drugim sekvenciranim organizmima, što je Woesea navelo da predloži sasvim novu domenu ''Archaea''.<ref name="ReferenceA"/> Jedan od zanimljivih rezultata njegovih eksperimenata je taj da su arheje više slične [[eukarioti]]ma nego [[prokarioti]]ma, iako su sličniji prokariotima u smislu strukture.<ref name="nature.com" /> Time se došlo do zaključka da domene ''Archaea'' i ''Eukarya'' imaju više nedavnih zajedničkih predaka nego što općenito imaju eukarioti i bakterije.<ref name="nature.com"/> Razvoj [[jedro (biologija)|jedra]] se desilo nakon evolutivnog razdvajanja između bakterija i tog zajedničkog pretka.<ref name="nature.com"/> Iako su arheje grubo gledano prokariotske, one su bliži srodnici eukariota, te stoga nisu svrstane ni u domenu eukariota ni u bakterije.<ref name=Woese /> == Reference == {{refspisak|3|refs= <ref name="pace">{{cite journal|author=Pace NR |title=Time for a change|journal=Nature |volume=441 |issue=7091 |page=289 |date=1. 5. 2006|pmid=16710401|doi=10.1038/441289a|bibcode = 2006Natur.441..289P}}</ref> <ref name="dva">{{cite journal|author=Stoeckenius W |title=Walsby's square bacterium: fine structure of an orthogonal procaryote |journal=J. Bacteriol. |volume=148 |issue=1 |pages=352–60 |date=1. 10. 1981|pmid=7287626 |url=http://jb.asm.org/content/148/1/352.long |pmc=216199 }}</ref> <ref name="Dunn">{{cite web|last=Dunn|first=Rob|title=After 2 Years Scientists Still Can't Solve Belly Button Mystery, Continue Navel-Gazing|url=http://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/2012/11/07/after-two-years-scientists-still-cant-solve-belly-button-mystery-continue-navel-gazing/|work=Guest Blog|publisher=Scientific American|access-date=16. 1. 2013}}</ref> <ref name="staley">{{cite journal |author=Staley JT |title=The bacterial species dilemma and the genomic-phylogenetic species concept |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |volume=361 |issue=1475 |pages=1899–909 |year=2006 |pmid=17062409 |url=http://journals.royalsociety.org/openurl.asp?genre=article&doi=10.1098/rstb.2006.1914 |doi=10.1098/rstb.2006.1914 |pmc=1857736 }}{{Mrtav link}}</ref> <ref name="emile">{{cite journal |author=Zuckerkandl E, Pauling L |title=Molecules as documents of evolutionary history |journal=J. Theor. Biol. |volume=8 |issue=2 |pages=357–66 |year=1965 |pmid=5876245 |doi=10.1016/0022-5193(65)90083-4}}</ref> <ref name="woese">{{cite journal|author=Woese C, Fox G |title=Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=74 |issue=11 |pages=5088–90 |year=1977 |pmid=270744 |pmc=432104 |doi=10.1073/pnas.74.11.5088|bibcode = 1977PNAS...74.5088W}}</ref> <ref name="Woese">{{cite journal |author=Woese CR, Kandler O, Wheelis ML |title=Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=87 |issue=12 |pages=4576–9 |year=1990 |pmid=2112744 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=2112744 |doi=10.1073/pnas.87.12.4576 |pmc=54159 |bibcode=1990PNAS...87.4576W}}</ref> <ref name="merriam">''Archaea''. (2008). u ''Merriam-Webster Online Dictionary''. Pristupljeno 1. jula 2008., na stranici http://www.merriam-webster.com/dictionary/archaea</ref> <ref name=Magrum>{{cite journal |author=Magrum LJ, Luehrsen KR, Woese CR |title=Are extreme halophiles actually "bacteria"? |journal=J Mol Evol. |volume=11|issue=1|pages=1–10 |year=1978|pmid=660662 |doi=10.1007/bf01768019}}</ref> <ref name=Stetter>{{cite journal |author=Stetter KO. |title=Hyperthermophiles in the history of life. |journal=Ciba Found Symp. |volume=202|pages=1–10 |year=1996|pmid=9243007}}</ref> <ref name=DeLong>{{ cite journal |author=DeLong EF |title=Everything in moderation: archaea as 'non-extremophiles' |journal=Current Opinion in Genetics & Development |volume=8 |issue=6 |pages=649–54 |year=1998 |pmid=9914204 |doi=10.1016/S0959-437X(98)80032-4}}</ref> <ref name="critic">{{cite journal |author=Theron J, Cloete TE |title=Molecular techniques for determining microbial diversity and community structure in natural environments |journal=Crit. Rev. Microbiol. |volume=26 |issue=1 |pages=37–57 |year=2000 |pmid=10782339 |doi=10.1080/10408410091154174}}</ref> <ref name="matura">{{cite journal |author=Schmidt TM |title=The maturing of microbial ecology |journal=Int. Microbiol. |volume=9 |issue=3 |pages=217–23 |year=2006 |pmid=17061212 |url=http://www.im.microbios.org/0903/0903217.pdf |format=PDF |access-date=13. 4. 2015 |archive-date=11. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911074811/http://www.im.microbios.org/0903/0903217.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=Gevers>{{cite journal |author=Gevers D, Dawyndt P, Vandamme P et.al. |title=Stepping stones towards a new prokaryotic taxonomy |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |volume=361 |issue=1475 |pages=1911–6 |year=2006 |pmid=17062410 |doi=10.1098/rstb.2006.1915 |url=http://journals.royalsociety.org/openurl.asp?genre=article&doi=10.1098/rstb.2006.1915 |pmc=1764938 }}{{Mrtav link}}</ref> <ref name=Robertson>{{cite journal |author=Robertson CE, Harris JK, Spear JR, Pace NR |title=Phylogenetic diversity and ecology of environmental Archaea |journal=Current Opinion in Microbiology |volume=8 |issue=6 |pages=638–42 |year=2005 |pmid=16236543 |doi=10.1016/j.mib.2005.10.003}}</ref> <ref name="huberh">{{cite journal |author=Huber H, Hohn MJ, Rachel R, Fuchs T, Wimmer VC, Stetter KO. |title=A new phylum of Archaea represented by a nanosized hyperthermophilic symbiont |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-05-02_417_6884/page/26 |journal=Nature |volume=417 |issue=6884 |pages=27–8 |year=2002 |pmid=11986665 |doi=10.1038/417063a|bibcode = 2002Natur.417...63H}}</ref> <ref name="barnssm">{{cite journal |author=Barns SM, Delwiche CF, Palmer JD, Pace NR |title=Perspectives on archaeal diversity, thermophily and monophyly from environmental rRNA sequences |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=93 |issue=17 |pages=9188–93 |year=1996 |pmid=8799176 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8799176 |doi=10.1073/pnas.93.17.9188 |pmc=38617|bibcode = 1996PNAS...93.9188B}}</ref> <ref name="elkinsjg">{{cite journal |author=Elkins JG, Podar M, Graham DE, et.al. |title=A korarchaeal genome reveals insights into the evolution of the Archaea |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=23 |pages=8102–7 |date=1. 6. 2008 |pmid=18535141 |doi=10.1073/pnas.0801980105 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18535141 |pmc=2430366 |bibcode=2008PNAS..105.8102E |access-date=13. 4. 2015 |archive-date=27. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527120925/https://www.pnas.org/content/105/23/8102.long |url-status=dead }}</ref> <ref name="flanagan">{{cite journal |author=Baker, B.J., Tyson, G.W., Webb, R.I., Flanagan, J., Hugenholtz, P. i Banfield, J.F. |title=Lineages of acidophilic Archaea revealed by community genomic analysis. Science |journal=Science |volume=314 |issue=6884 |pages=1933–1935 |year=2006 |doi=10.1126/science.1132690 |pmid=17185602|bibcode = 2006Sci...314.1933B}}</ref> <ref name="bakir">{{cite journal |author=Baker BJ, Comolli LR, Dick GJ et.al. |title=Enigmatic, ultrasmall, uncultivated Archaea |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=107 |issue=19 |pages=8806–11 |date=1. 5. 2010|pmid=20421484 |doi=10.1073/pnas.0914470107 |pmc=2889320|bibcode = 2010PNAS..107.8806B}}</ref> <ref name=Guy2011>{{cite journal |author=Guy L., Ettema TJ.|title=The archaeal 'TACK' superphylum and the origin of eukaryotes. |date=19. 12. 2011 |journal=Trends Microbiol. |volume=19 |pages=580–587 |doi=10.1016/j.tim.2011.09.002 |pmid=22018741 |issue=12}}</ref> <ref name="queroz">{{cite journal |author=de Queiroz K |title=Ernst Mayr and the modern concept of species |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=102 |issue=dodatak 1 |pages=6600–7 |year=2005 |pmid=15851674 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15851674 |doi=10.1073/pnas.0502030102 |pmc=1131873 |bibcode = 2005PNAS..102.6600D }}</ref> <ref name="eppley">{{cite journal |author=Eppley JM, Tyson GW, Getz WM, Banfield JF |title=Genetic exchange across a species boundary in the archaeal genus ferroplasma |journal=Genetics |volume=177 |issue=1 |pages=407–16 |year=2007 |pmid=17603112 |url=http://www.genetics.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17603112 |doi=10.1534/genetics.107.072892 |pmc=2013692}}</ref> <ref name="papke">{{cite journal |author=Papke RT, Zhaxybayeva O, Feil EJ, Sommerfeld K, Muise D, Doolittle WF |title=Searching for species in haloarchaea |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=104 |issue=35 |pages=14092–7 |year=2007 |pmid=17715057 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17715057 |doi =10.1073/pnas.0706358104 |pmc=1955782 |bibcode = 2007PNAS..10414092P}}</ref> <ref name="kunin">{{cite journal |author=Kunin V, Goldovsky L, Darzentas N, Ouzounis CA |title=The net of life: reconstructing the microbial phylogenetic network |journal=Genome Res. |volume=15 |issue=7 |pages=954–9 |year=2005 |pmid=15965028 |url=http://www.genome.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15965028 |doi=10.1101/gr.3666505 |pmc=1172039 |access-date=13. 4. 2015 |archive-date=16. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016200219/https://genome.cshlp.org/content/15/7/954.long |url-status=dead }}</ref> <ref name="hugenh">{{cite journal |author=Hugenholtz P |title=Exploring prokaryotic diversity in the genomic era |journal=Genome Biol. |volume=3 |issue=2 |pages=REVIEWS0003 |year=2002 |pmid=11864374 |url=http://genomebiology.com/1465-6906/3/REVIEWS0003 |doi=10.1186/gb-2002-3-2-reviews0003 |pmc=139013 |access-date=13. 4. 2015 |archive-date=15. 3. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200315111159/http://genomebiology.com/1465-6906/3/REVIEWS0003 |url-status=dead }}</ref> <ref name="rappe">{{cite journal |author=Rappé MS, Giovannoni SJ |title=The uncultured microbial majority |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2003_57/page/369 |journal=Annu. Rev. Microbiol. |volume=57 |pages=369–94 |year=2003 |pmid=14527284 |doi=10.1146/annurev.micro.57.030502.090759}}</ref> <ref name='AmSci'>{{cite journal |author=de Duve, Christian |title=The Beginnings of Life on Earth |url=http://www.americanscientist.org/issues/pub/the-beginnings-of-life-on-earth/1 |journal=American Scientist |date=1. 10. 1995 |access-date=15. 1. 2014 |archive-date=6. 6. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606074801/http://www.americanscientist.org/issues/pub/the-beginnings-of-life-on-earth/1 |url-status=dead }}</ref> <ref name="AT-20120904">{{cite web |author=Timmer, John|title=3.5 billion year old organic deposits show signs of life|url=http://arstechnica.com/science/2012/09/3-5-billion-year-old-organic-deposts-show-signs-of-life/ |date=4. 9. 2012 |work=Ars Technica |access-date=15. 1. 2014}}</ref> <ref name="NG-20131208">{{cite web |url =http://www.nature.com/ngeo/journal/vaop/ncurrent/full/ngeo2025.html|authors= Yoko Ohtomo, Takeshi Kakegawa, Akizumi Ishida, Toshiro Nagase, Minik T. Rosing| title =Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |publisher=Nature Geoscience|doi=10.1038/ngeo2025|date=8. 12. 2013|access-date=9. 12. 2013}}</ref> <ref name="AP-20131113">{{cite news|author=Borenstein, Seth|title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom|url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html|date=13. 11. 2013|work=AP News|access-date=15. 11. 2013|archive-date=29. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="AST-20131108">{{cite journal |author=Noffke, Nora; Christian, Daniel; Wacey, David; Hazen, Robert M.|title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia|url=http://online.liebertpub.com/doi/abs/10.1089/ast.2013.1030 |date=8. 11. 2013 |journal=Astrobiology |doi=10.1089/ast.2013.1030 |access-date=15. 11. 2013|bibcode=2013AsBio..13.1103N |pmid=24205812 |pmc=3870916 |volume=13 |issue=12 |pages=1103–24}}</ref> <ref name="erschopf">{{cite journal |author=Schopf J |title=Fossil evidence of Archaean life |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/g38537726r273422/fulltext.pdf |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |volume=361 |issue=1470 |pages=869–85 |year=2006 |pmid=16754604 |doi=10.1098/rstb.2006.1834 |format=PDF |pmc=1578735 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="chappe">{{cite journal |author=Chappe B, Albrecht P, Michaelis W |title=Polar Lipids of Archaebacteria in Sediments and Petroleums |journal=Science |volume=217 |issue=4554 |pages=65–66 |date=1. 7. 1982|pmid=17739984 |doi=10.1126/science.217.4554.65|bibcode = 1982Sci...217...65C}}</ref> <ref name="galogan">{{cite journal |author=Brocks JJ, Logan GA, Buick R, Summons RE |title=Archean molecular fossils and the early rise of eukaryotes |journal=Science |volume=285 |issue=5430 |pages=1033–6 |year=1999 |pmid=10446042 |doi=10.1126/science.285.5430.1033}}</ref> <ref name="rasmusen">{{cite journal |author=Rasmussen B, Fletcher IR, Brocks JJ, Kilburn MR |title=Reassessing the first appearance of eukaryotes and cyanobacteria |journal=Nature |volume=455 |issue=7216 |pages=1101–4 |date=1. 10. 2008|pmid=18948954 |doi=10.1038/nature07381|bibcode = 2008Natur.455.1101R}}</ref> <ref name="jurgen">{{cite journal |authors=Hahn, Jürgen; Pat Haug |year=1986 |title=Traces of Archaebacteria in ancient sediments |journal=System Applied Microbiology |volume=7 |issue=Archaebacteria '85 Proceedings |pages=178–83 |doi=10.1016/S0723-2020(86)80002-9}}</ref> <ref name=Wang>{{cite journal |author=Wang M, Yafremava LS, Caetano-Anollés D, Mittenthal JE, Caetano-Anollés G |title=Reductive evolution of architectural repertoires in proteomes and the birth of the tripartite world |journal=Genome Res. |volume=17 |issue=11 |pages=1572–85 |year=2007 |pmid=17908824 |doi=10.1101/gr.6454307 |pmc=2045140}}</ref> <ref name="gupta">{{cite journal |author=Woese CR, Gupta R |title=Are archaebacteria merely derived 'prokaryotes'? |journal=Nature |volume=289 |issue=5793 |pages=95–6 |year=1981 |pmid=6161309 |doi=10.1038/289095a0|bibcode = 1981Natur.289...95W}}</ref> <ref name="Woese1">{{cite journal |author=Woese C |title=The universal ancestor |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=12 |pages=6854–9 |year=1998 |pmid=9618502 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9618502 |doi=10.1073/pnas.95.12.6854 |pmc=22660|bibcode = 1998PNAS...95.6854W }}</ref> <ref name=Kandler>Kandler O.: ''The early diversification of life and the origin of the three domains: A proposal''. u: Wiegel J, Adams WW, ur. ''Thermophiles: The keys to molecular evolution and the origin of life?'', Athens: "Taylor and Francis", 1998: 19-31. {{doi|10.1110/ps.8.7.1564}}</ref> <ref name="gribaldo">{{cite journal |author=Gribaldo S, Brochier-Armanet C |title=The origin and evolution of Archaea: a state of the art |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |volume=361 |issue=1470 |pages=1007–22 |year=2006 |pmid=16754611 |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/q74671t476444mq5/ |doi=10.1098/rstb.2006.1841 |pmc=1578729 |date= |access-date=14. 4. 2015 |archive-url=https://archive.today/20120604090104/http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/q74671t476444mq5/ |archive-date=4. 6. 2012 |url-status=dead }}</ref> <ref name=PMID8177167>{{cite journal |author=Woese CR |title=There must be a prokaryote somewhere: microbiology's search for itself |journal=Microbiol. Rev. |volume=58 |issue=1 |pages=1–9 |date=1. 3. 1994|pmid=8177167 |pmc=372949 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8177167}}</ref> <ref name="ReferenceA">{{ cite journal|author=Woese C, Fox G |title=Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=74 |issue=11 |pages=5088–90 |year=1977 |pmid=270744 |pmc=432104 |doi=10.1073/pnas.74.11.5088|bibcode = 1977PNAS...74.5088W}}</ref> <ref name="johnhow">{{cite book|author=Howland, John L.|year=2000 |title=The Surprising Archaea: Discovering Another Domain of Life |url=https://archive.org/details/surprisingarchae0000howl|pages=[https://archive.org/details/surprisingarchae0000howl/page/25 25]–30 |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-511183-4}}</ref> <ref name="nature.com">{{cite journal|author=Cavicchioli, Ricardo|title=Archaea- timeline of the third domain|journal=Nature Reviews Microbiology|date=1. 1. 2011 |volume=9|issue=1|pages=51–61|url=http://www.nature.com/nrmicro/journal/v9/n1/full/nrmicro2482.html|access-date=5. 11. 2014|pmid=21132019|doi=10.1038/nrmicro2482}}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commons|Category:Archaea}} {{Wikivrste|Archaea}} *[http://www.b92.net/zivot/nauka.php?nav_id=342797 Život u ekstremima], autor: Luka Mihajlović {{Simboli jezika|sr|srpski}} *[https://web.archive.org/web/20160315010623/http://static.astronomija.co.rs/nauke/biologija/Ekstremofili/Ekstremofili.htm Ekstremofili], autorica: Danica Lukač, Novi Sad, 2005, {{Simboli jezika|sr|srpski}} {{Priroda}} {{Život na Zemlji}} [[Kategorija:Domene (biologija)]] [[Kategorija:Ekstremofili]] [[Kategorija:Archaea]] 3lvwlmz3i5r595q8d1ntzufkj2giy75 0 142840 3848909 3828416 2026-05-24T06:38:37Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848909 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Amber Tamblyn | slika = MMVA2007 Amber Tamblyn 3A2V0158.jpg | opis = | ime_pri_rođenju = Amber Rose Tamblyn | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1983|05|14}} | mjesto_rođenja = [[Santa Monica (Kalifornija)|Santa Monica]], [[Kalifornija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | zanimanje = [[Glumac|Glumica]], pjesnikinja | godine_aktivnosti = 1995–sada | veb-sajt = {{url|http://www.amtam.com}} }} '''Amber Rose Tamblyn''' [[SAD|američka]] je [[glumac|glumica]] i [[pjesnik]]inja. Prvi put je zapažena u sapunici ''[[General Hospital]]'', u kojoj je glumila Emily Quartermaine, nakon čega je imala naslovnu ulogu u seriji ''[[Joan od Arcadije]]''. Okušala se i na velikom ekranu, pojavivši se u [[film]]ovima ''[[Sestre po farmericama]]'' i ''Kletva 2''. U njene skorije uloge spada ona u filmu ''127 sati'' sa [[James Franco|Jamesom Francom]], a pridružila se i [[medicina|medicinskoj]] hit-[[televizijska serija|seriji]] ''[[Dr. House]]'', u kojoj glumi mladu stažisticu [[Martha Masters|Marthu Masters]]. == Rane godine == Amber je kćerka [[Russ Tamblyn|Russa Tamblyna]], glumca, [[ples]]ača i [[pjevanje|pjevača]], koji je glumio u poznatom filmu ''[[Priča sa zapadne strane (film)|Priča sa zapadne strane]]'' ([[1961]]), i Bonnie Murray, pjevačice, učiteljice i umjetnice.<ref>[http://www.filmreference.com/film/58/Amber-Tamblyn.html Biografija Amber Tamblyn], ''FilmReference.com''.</ref> Njen djed po ocu, Eddie Tamblyn, nastupao je u [[vodvilj]]ima. Pohađala je ''Santa Monica Alternative School House'', koja je, po njenim riječima, bila "vrlo neortodoksna, bez ocjena A, B, C, D, E". Kad je imala 10 godina, igrala je [[Pipi Duga Čarapa|Pipi Dugu Čarapu]] u školskoj predstavi; agentica njenog oca, Sharon Debord, prisustvovala je predstavi kao porodični prijatelj i na kraju uvjerila Amberinog oca da joj dopusti da ide na audicije. == Televizija == Njena prva TV-uloga bila je uloga Emily Bowen (kasnije Emily Quartermaine) u sapunici ''General Hospital'', koju je igrala 6 godina (od 1995. do [[2001]]). Glumila je i u pilot-epizodi nove verzije ''[[Zona sumraka|Zone sumraka]]'' [[2002]]. godine. Postala je poznata po ulozi Joan Girardi, tinejdžerke koju često posjećuje [[Bog]], u ''[[CBS]]''-ovoj seriji ''Joan od Arcadije'' ([[2003]]-[[2005]]). Amberin otac pojavio se nekoliko puta u seriji kao Bog u liku čovjeka koji šeta svog psa. Tamblyn se trebala vratiti na ''CBS'' [[2007]]. u seriji ''Babylon Fields'', apokaliptičnoj komičnoj drami o [[nemrtvi]]ma koji pokušavaju vratiti svoje živote.<ref>Nellie Andreeva, [http://www.reuters.com/article/2007/03/02/television-tamblyn-dc-idUSN0237199920070305 "''Babilon'' poziva Tamblyn"]{{Mrtav link}}, ''[[Reuters]]'', [[2. mart|2. 3.]] 2007.</ref> Međutim, ''CBS'' je isključio seriju iz jesenske programske sheme 2007. jer bi se takmičila s drugom ''CBS''-ovom serijom slične tematike, ''Moonlight''.<ref>Catherine Tymkiw, [http://newyorkbusiness.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070516/FREE/70516006 "''CBS'' isključuje pilot-projekat u New Yorku"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016155012/http://newyorkbusiness.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070516/FREE/70516006 |date=16. 10. 2007 }}, ''crainsnewyork.com'', [[16. mart|16. 3.]] 2007.</ref> Tamblyn je imala glavnu ulogu u seriji ''The Unusuals''. U ovoj seriji, koja je dobila dobre ocjene od kritike, glumila je detektivku Casey Shraeger iz Odjela za ubistva u [[New York|njujorškoj]] policiji.<ref>[http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/2008/12/18/2008-12-18_on_abc_this_upcoming_tv_season.html "Šta ćete moći gledati na ''ABC''-u u nadolazećoj TV-sezoni"], ''nydailynews.com'', [[18. decembar|18. 12.]] 2008.</ref> Međutim, serija je otkazana nakon samo jedne sezone. Imala je gostujuće uloge u serijama ''[[Buffy, ubica vampira]]'' (kao Janice Penshaw, najbolja prijateljica Dawn Summers), ''[[Boston Public]]'' i ''[[CSI: Miami]]'', a bila je i žrtva [[Ashton Kutcher|Ashtona Kutchera]] u emisiji ''[[Punk'd]]'' (namjestili su joj da izgubi tuđeg psa koji joj je bio povjeren na čuvanje). U 7. sezoni ''Dr. Housea'' Tamblyn tumači studenticu medicine Marthu M. Masters, koju [[Lisa Cuddy|Cuddy]] angažira da popuni prazno mjesto u timu dok se [[Remy Hadley|Trin'eska]] vrati s odsustva.<ref>Natalie Abrams, [http://www.tvguide.com/News/Amber-Tamblyn-Checks-1020575.aspx "Amber Tamblyn prijavljuje se u ''Dr. Housea''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616135431/http://www.tvguide.com/News/Amber-Tamblyn-Checks-1020575.aspx |date=16. 6. 2011 }}, ''TVGuide.com'', [[14. juli|14. 7.]] 2010.</ref> === Nagrade i nominacije === Uloga Joan Girardi donijela joj nominacije i za ''[[Zlatni globus]]'' i za [[Emmy nagrada|''Emmy'']] [[2004]]. godine. Nominirana je i za nagradu ''Saturn'' 2004. i 2005. za najbolju glumicu u TV-seriji, osvojivši je 2004. Bila je još nominirana i za ''Teen Choice Awards'', ''Golden Satellite Awards'' i ''Young Artist Award''. == Filmovi == Filmsku karijeru počela je glumeći male uloge u filmovima njenog oca ''Rebellious'' i ''Johnny Mysto: Boy Wizard''. Pojavila se i u ''Live Nude Girls'' (1995). Prvu veću ulogu imala je u filmu ''Sestre po farmerkama'' (2005) s Alexis Bledel, [[America Ferrera|Americom Ferrerom]] i Blakeom Livelyjem. Glumila je i u njegovom [[Sestre po farmerkama 2|nastavku]] iz [[2008]]. Njena karijera u [[horor]]ima počela je prvom scenom filma ''Krug'' (''The Ring'', [[2002]]). Također se pojavila i u ''Kletvi 2'', čija je radnja smještena u [[Japan]]. Film, u kojem glumi i [[Sarah Michelle Gellar]], pojavio se u kinima [[13. oktobar|13. 10.]] [[2006]]. i zasjeo je na 1. mjesto na [[Sjeverna Amerika|sjevernoameričkim]] blagajnama. U augustu te godine Tamblyn je osvojila ''Bronzanog leoparda'' na ''[[Međunarodni filmski festival u Locarnu|Međunarodnom filmskom festivalu]]'' u [[Locarno|Locarnu]] za naslovnu ulogu u filmu ''Stephanie Daley''. Film je osvojio nagradu i na [[Filmski festival Sundance|festivalu ''Sundance'']] 2006, a Tamblyn u njemu glumi 16-godišnjakinju koja ubije svoju bebu netom nakon što se porodila u kupatilu u jednom skijaškom centru. Nominirana je i za najbolju glumicu na ''Independent Spirit Awards''. Glumila je i u filmu ''Blackout'' iz 2007. godine. U januaru 2008. nastupila je u ''Hallmarkovom'' filmu ''The Russell Girl'', koji govori o ženi koja pati od bolesti i mentalne boli. [[2009]]. godine pojavila se u filmu ''Urnebesni praznici'', uz [[Amy Poehler]], [[Rachel Dratch]] i [[Parker Posey]].<ref>[https://archive.today/20120728234844/vancouver.24hrs.ca/Entertainment/2006/06/16/1635598-sun.html "Tamblyn se pridružuje zvijezdama ''SNL''-a"], ''Vancouver 24 Hours''.</ref> [[2010]]. godine glumila je u filmu ''Glavna ulica'' s [[Orlando Bloom|Orlandom Bloomom]], [[Colin Firth|Colinom Firthom]] i [[Patricia Clarkson|Patriciom Clarkson]], a radnja je smještena u [[Sjeverna Karolina|Sjevernu Karolinu]]. Iste godine imala je ulogu u ''127 sati'', sa Jamesom Francom. == [[Poezija]] == Tamblyn je dosad objavila 2 zbirke pjesama u vlastitoj nakladi: ''Of the Dawn'' i ''Plenty of Ships'', a učestvovala je i u javnim recitacijama poezije na više odredišta, naročito u [[Kalifornija|Kaliforniji]]. ''The Loneliest'', zbirka pjesama nadahnuta [[Thelonious Monk|Theloniusom Monkom]] i njegovom muzikom, objavljena je 2005. u svega 300 primjeraka i sadrži Tamblyninu [[haiku]] poeziju, koju prate kolaži Georgea Hermsa. Iste godine izdavačka kuća ''Simon & Schuster Children's Publishing'' objavila je knjigu pjesama koje je Amber pisala u rasponu od 7 godina pod naslovom ''Free Stallion''. U oktobru 2006. učestvovala je u više javnih recitacija poezije po Kaliforniji, a na nekoliko od njih nastupila je s pjesnikom Derrickom C. Brownom. 2008. godine uvrštena je u antologiju u izdanju Brownove kuće ''Write Bloody Publishing'' pod nazivom ''The Last American Valentine: Illustrated poems to seduce and destroy'' (''Posljednje američko Valentinovo: Ilustrirane pjesme za zavođenje i uništavanje''). Pojavila se u filmu "The Drums Inside Your Chest" snimljenom [[4. august|4. 8.]] 2007. u [[Los Angeles]]u na večeri poezije na kojoj je, osim nje, učestvovalo još 6 američkih pjesnika novije generacije. Premijera je održana [[26. april|26. 4.]] 2009. na filmskom festivalu u Newport Beachu.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=zsftqOmwHsY Foršpan za "The Drums Inside Your Chest"]</ref> Nova zbirka poezije, ''Bang Ditto'', izišla je u septembru 2009. u izdanju kuće ''Manic D Press''. Od oktobra iste godine počela je pisati [[blog]] za ''Poetry Foundation'' pod nazivom ''Harriet''.<ref>[http://www.poetryfoundation.org/harriet/author/atamblyn/ Postovi Amber Tamblyn na ''Harriet'', blogu ''Poetry Foundationa'']</ref> == Privatni život == Već je rečeno da je Amber kćerka glumca Russa Tamblyna, poznatog po filmovima ''Sedam nevjesta za sedmericu braće'' i ''Priča sa zapadne strane''. Njeni su kumovi glumac [[Dean Stockwell]], pokojni [[Dennis Hopper]] i muzičar [[Neil Young]]. Stric joj je Larry Tamblyn, koji je svirao [[klavijature]] u [[rock muzika|rock]]-grupi ''The Standells'' iz [[1960te|1960-ih]]. Amber je trenutno zaručena s komičarem i glumcem [[David Cross|Davidom Crossom]].<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/08/17/amber-tamblyn-david-cross-engaged_n_929462.html "David Cross i Amber Tamblyn zaručeni"], ''Huffington Post'', [[17. august|17. 8.]] 2011.</ref> == Filmografija == === Filmovi === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Godina !! Naslov !! Uloga !! Napomene |- |rowspan="2"| [[2002]]. || ''[[Krug (2002)|Krug]]'' || Katie Embry || |- | ''[[Deset minuta stariji: Truba]]'' || Kate || dio "Twelve Miles To Trona" , koji je [[režiser|režirao]] [[Wim Wenders]] |- | [[2005]]. || ''[[Sestre po farmerkama]]'' || Tibby Rollins || |- |rowspan="2"| [[2006]]. || ''[[Kletva 2]]'' || Aubrey Davis || |- | ''[[Stephanie Daley (film)|Stephanie Daley]]'' || Stephanie Daley || Preimenovan u "What She Knew" za američke televizije |- |rowspan="3"| [[2007]]. || ''[[Blackout (2007)|Blackout]]'' || Claudia || |- | ''[[Tinejdžerska priča (2007)|Tinejdžerska priča]]'' || Wendy || |- | ''[[Spiral (2007)|Spiral]]'' || Amber || |- |rowspan="2"| [[2008]]. || ''Sestre po farmerkama 2''|| Tibby Rollins|| |- | ''The Russell Girl''|| Sarah Russell || ''Hallmarkov'' film |- |rowspan="3"| [[2009]]. || ''[[Izvan svake sumnje (2009)|Izvan svake sumnje]]'' || Ella Crystal |- | ''[[Urnebesni praznici (2009)|Urnebesni praznici]]'' || Ashley || |- |''One Fast Move Or I'm Gone: Kerouac's Big Sur'' || glumi samu sebe || Intervjuirana o pisanju [[Jack Kerouac|Jacka Kerouaca]], naročito u knjizi ''[[Big Sur]]'' |- | rowspan="2"| [[2010]]. || ''[[Glavna ulica (2010)|Glavna ulica]]'' || Mary Saunders || |- | ''[[127 sati (2010)|127 sati]]'' || Megan || |} === TV-serije === {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Godina !! Naslov !! Uloga !! Napomene |- |[[1995]]–[[2001]]. || ''General Hospital'' || Emily Quartermaine #1 || Igrala ulogu od [[20. januar|20. 1.]] 1995. do [[11. juli|11. 7.]] 2001. Zamijenila ju je Natalia Livingston. |- |2001. || ''[[Buffy, ubica vampira]]'' || Janice Penshaw || Epizoda: "All the Way" (6x06) |- |2002. || ''[[Zona sumraka (2002 serija)|Zona sumraka]]'' || Jenna Winslow || epizoda: "Evergreen" (1x01) |- |2003–2005. || ''Joan od Arcadije'' || Joan Girardi || Glavna uloga. Serija otkazana nakon 2. sezone |- |2003. || ''[[Bez traga]]'' || Clare Metcalfe || Epizoda: "Clare de Lune" (1x16) |- |2007. || ''Babylon Fields'' ||Janine Wunch|| Serija otkazana prije emitiranja |- |[[2009]]. || ''The Unusuals'' ||det. Casey Shraeger|| Glavna uloga. Serija otkazana nakon 1. sezone |- |2009. || ''The Increasingly Poor Decisions of Todd Margaret'' ||djevojka|| Pilot-epizoda |- |2010–[[2011]]. || ''Dr. House'' || Martha M. Masters<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news/2010/07/14/amber-tamblyn-joins-princeton-plainsboro-team-on-house/20100714fox01/ "Amber Tamblyn pridružuje se timu u bolnici ''Princeton-Plainsboro'' u ''Dr. Houseu''"]</ref> || |} == Reference == {{reflist|2}} == Vanjski linkovi == * {{imdb_name|id=0848554|name=Amber Tamblyn}} * [http://books.simonandschuster.com/Free-Stallion/Amber-Tamblyn/9781442430877 Zbirka pjesama ''Free Stallion''] {{commonscat|Amber Tamblyn}} {{House}} {{DEFAULTSORT:Tamblyn, Amber}} [[Kategorija:Rođeni 1983.]] [[Kategorija:Američke glumice]] [[Kategorija:Američki pjesnici]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Santa Monica (Kalifornija)]] cjtfu7mubgu29ujvt1mlcx5giv427kr 10 146075 3848803 3847885 2026-05-23T16:17:01Z SklopaUzKlopu 180141 3848803 wikitext text/x-wiki {{navkutija | ime = Hidrografija Bosne i Hercegovine | naslov = [[Hidrografija Bosne i Hercegovine]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak rijeka u Bosni i Hercegovini|Rijeke]] | podaci1 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = [[Crno more|Crnomorski<br/>sliv]] | podaci1 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = 200+ km | podaci1 = * [[Bosna (rijeka)|Bosna]] **[[Mala Bosna (pritoka Bosne)|Mala]] * [[Drina]] * [[Sava]] * [[Una]] * [[Vrbas]] | grupa2 = 100–199 km | podaci2 = * [[Ćehotina]] * [[Glina (rijeka)|Glina]] * [[Korana]] * [[Lim (rijeka)|Lim]] * [[Piva (rijeka)|Piva]] * [[Sana]] * [[Spreča]] * [[Tara (rijeka)|Tara]] * [[Ukrina]] ** [[Mala Ukrina|Mala]] ** [[Velika Ukrina|Velika]] * [[Uvac (rijeka)|Uvac]] | grupa3 = 50–99 km | podaci3 = * [[Drinjača (rijeka)|Drinjača]] * [[Gomjenica (rijeka)|Gomjenica]] * [[Janja (rijeka)|Janja]] * [[Jadar (Drinjača)|Jadar]] * [[Krivaja]] * [[Prača (rijeka)|Prača]] * [[Tinja]] * [[Tolisa (rijeka)|Tolisa]] * [[Unac]] * [[Usora (rijeka)|Usora]] **[[Mala Usora|Mala]] **[[Velika Usora|Velika]] * [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]] | grupa4 = Do 50 km | podaci4 = * [[Babina rijeka]] * [[Bastašica]] * [[Bila (rijeka)|Bila]] * [[Bioštica]] * [[Bistrica (Drina)]] * [[Bistričak (pritoka Bosne)|Bistričak]] * [[Bistrička rijeka]] * [[Bistrička rika]] * [[Bliha]] * [[Bobovica (rijeka)|Bobovica]] * [[Bosanka (rijeka)|Bosanka]] * [[Brka (rijeka)|Brka]] * [[Bukovica (Trstionica)|Bukovica]] * [[Busija (rijeka)]] * [[Crkvenica]] * [[Crna rijeka (Ilomska)]] * [[Crna rijeka (Vrbanja)]] * [[Crna rijeka (Vrbas)]] * [[Crna rijeka (Željeznica)]] * [[Cvrcka]] * [[Čudnić]] * [[Ćorkovac]] * [[Dabar (rijeka)|Dabar]] * [[Demićka]] * [[Dobrinja (rijeka)|Dobrinja]] * [[Duboka]] * [[Duboštica (rijeka)|Duboštica]] * [[Fojnička rijeka]] * [[Glinica (rijeka)|Glinica]] * [[Gostović (rijeka)|Gostović]] * [[Grabovička rijeka]] * [[Gribaja]] * [[Ilomska]] * [[Jakotina (rijeka)|Jakotina]] * [[Jala (rijeka)|Jala]] * [[Janj]] * [[Japra]] * [[Jezerka]] * [[Kilavac]] * [[Klobučarica]] * [[Klokot (rijeka)|Klokot]] * [[Kobilja (rijeka)|Kobilja]] * [[Kolina]] * [[Kozica (Bila)]] * [[Kozica (Sana)]] * [[Kreševka]] * [[Krka (Una)|Krka]] * [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]] * [[Kruševica (rijeka)|Kruševica]] * [[Krušnica]] * [[Kočeva]] * [[Lašva (rijeka)|Lašva]] * [[Lepenica (Fojnička rijeka)|Lepenica]] * [[Mala Ilomska]] * [[Miljacka]] ** [[Mokranjska Miljacka|Mokranjska]] ** [[Paljanska Miljacka|Paljanska]] * [[Misoča (rijeka)|Misoča]] * [[Mlječanica]] * [[Orlja]] * [[Osanica (rijeka)|Osanica]] * [[Oskova (rijeka)|Oskova]] * [[Pliva]] * [[Pljačkovac]] * [[Ponor (Vrbas)|Ponor]] * [[Prusačka rijeka]] * [[Rakitnica (Prača)]] * [[Rekavica]] * [[Ribnica (pritoka Bosne)|Ribnica]] * [[Ribnik (rijeka)|Ribnik]] * [[Rudanka]] * [[Rzav]] ** [[Bijeli Rzav|Bijeli]] ** [[Crni Rzav|Crni]] * [[Sadika]] * [[Sanica (rijeka)|Sanica]] * [[Semešnica]] * [[Sokočnica]] * [[Sokoluša (Spreča)|Sokoluša]] * [[Stavnja]] * [[Stupčanica]] * [[Sutjeska (rijeka)|Sutjeska]] * [[Suturlija]] * [[Škopotnica]] * [[Tribija (Krivaja)|Tribija]] * [[Trstionica]] * [[Ugar]] * [[Ugrić]] * [[Uzvinska rijeka]] * [[Vojskova (rijeka)|Vojskova]] * [[Volarica]] * [[Zdena]] * [[Zgošća (rijeka)|Zgošća]] * [[Zujevina]] * [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] * [[Žepa (rijeka)|Žepa]] }} | grupa2 = [[Jadransko more|Jadranski<br/>sliv]] | podaci2 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = 200+ km | podaci1 = * [[Neretva]] | grupa2 = 50–99 km | podaci2 = * [[Trebižat]] * [[Zalomka]] * [[Trebišnjica]] | grupa3 = Do 50 km | podaci3 = * [[Baščica]] * [[Bistrica (Plovuča)]] * [[Bregava]] * [[Buna (rijeka)|Buna]] * [[Bunica (rijeka)|Bunica]] * [[Diva Grabovica]] * [[Doljanka]] * [[Drežanka]] * [[Gvozdnica]] * [[Konjička Ljuta]] * [[Krupa (Neretva)|Krupa]] * [[Lištica (rijeka)|Lištica]] * [[Ljuta (rijeka)|Ljuta]] * [[Mlade]] * [[Mostarska Bijela]] * [[Neretvica]] * [[Radobolja]] * [[Rakitnica (Neretva)]] * [[Rama (rijeka)|Rama]] * [[Studenčica (Trebižat)|Studenčica]] * [[Sturba]] * [[Šanica (rijeka)|Šanica]] * [[Šištica (rijeka)|Šištica]] * [[Šuica (rijeka)|Šuica]] * [[Tihaljina (rijeka)|Tihaljina]] * [[Trešanica]] * [[Ugrovača]] }} }} | grupa2 = [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini|Jezera]] | podaci2 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = Planinska<br/>(prirodna / lednička) | podaci1 = * [[Bijelo jezero (Treskavica)|Bijelo (Treskavica)]] * [[Bijelo jezero (Zelengora)|Bijelo (Zelengora)]] * [[Blatačko jezero|Blatačko]] * [[Blidinje jezero|Blidinje]] * [[Boračko jezero|Boračko]] * [[Busija (jezero)|Busija]] * [[Crno jezero (Grmuša)|Crno (Grmuša)]] * [[Crno jezero (Treskavica)|Crno (Treskavica)]] * [[Crno jezero (Zelengora)|Crno (Zelengora)]] * [[Crvenjak (jezero)|Crvenjak]] * [[Dobruško jezero|Dobruško]] * [[Donje Bare]] * [[Dragnić (jezero)|Dragnić]] * [[Gornje Bare]] * [[Gvozno jezero|Gvozno]] * [[Idovačko jezero|Idovačko]] * [[Jugovo jezero|Jugovo]] * [[Kladopoljsko jezero|Kladopoljsko]] * [[Kotlaničko jezero|Kotlaničko]] * [[Kukavičko jezero|Kukavičko]] * [[Orlovačko jezero|Orlovačko]] * [[Platno jezero|Platno]] * Plivska ** [[Malo Plivsko jezero|Malo]] ** [[Veliko Plivsko jezero|Veliko]] * [[Prokoško jezero|Prokoško]] * [[Rastičevsko jezero|Rastičevsko]] * [[Šatorsko jezero|Šatorsko]] * [[Štirinsko jezero|Štirinsko]] * [[Turjača]] * [[Uloško jezero|Uloško / Crvanjsko]] * [[Velež (jezero)|Velež]] * [[Veliko jezero (Treskavica)|Veliko (Treskavica)]] | grupa2 = Jezerca / bare<br/>(prirodne i vještačke) | podaci2 = * [[Alagovac]] * [[Balkana]] * [[Bara (jezero)|Bara]] * [[Bašigovačko jezero|Bašigovačko]] * [[Bistarac]] * [[Bistrik (močvara)|Bistrik]] * [[Breštica]] * [[Bukvensko jezero|Bukvensko]] * [[Busača]] * [[Bužimsko jezero|Bužimsko]] * [[Deransko jezero|Deransko]] * [[Drenova (jezero)|Drenova]] * [[Drijen Vrelo (jezero)|Drijen Vrelo]] * [[Gubinsko jezero|Gubinsko]] * [[Hazna (jezero)|Hazna]] * [[Humci (jezero)|Humci]] * [[Jelim (jezero)|Jelim]] * [[Jelovac (jezero)|Jelovac]] * [[Kalemovo jezero|Kalemovo]] * [[Krenica]] * [[Kvrkulja]] * [[Laminci (jezero)|Laminci]] * [[Malo jezero|Malo]] * [[Malo Plivsko jezero|Malo Plivsko]] * [[Mezgraja (jezero)|Mezgraja]] * [[Mijino jezero|Mijino]] * [[Nula (jezero)|Nula]] * [[Olićko jezero|Oličko]] * [[Opačićko jezero|Opačićko]] * [[Orah (jezero)|Orah]] * [[Orlovo jezero|Orlovo]] * [[Panonska jezera|Panonsko]] * [[Pasje jezero|Pasje]] * [[Paučko jezero|Paučko]] * [[Pelagićevo jezero|Pelagićevo]] * [[Pijavičko jezero|Pijavičko]] * [[Popovača (jezero)|Popovača]] * [[Prekajsko jezero|Prekajsko]] * [[Radovan (jezero)|Radovan]] * [[Ramičko jezero|Ramičko]] * [[Sjerkovača]] * [[Sniježnica (jezero)|Sniježnica]] * [[Starača]] * [[Suhodanj (jezero)|Suhodanj]] * [[Šićki brod (jezero)|Šićki brod]] * [[Škrka]] * [[Veliko Plivsko jezero|Veliko Plivsko]] * [[Vidara (jezero)|Vidara]] * [[Vihovići (jezero)|Vihovići]] * [[Vijenac (jezero)|Vijenac]] * [[Zanesovići (jezero)|Zanesovići]] * [[Ždrimačka jezera]] | grupa3 = [[Vještačko jezero|Vještačka]] | podaci3 = * [[Bilećko jezero|Bilećko]] * [[Bočac (jezero)|Bočac]] * [[Buško jezero|Buško]] * [[Goransko jezero|Goransko]] * [[Goričko jezero|Goričko]] * [[Grabovičko jezero|Grabovičko]] * [[Grahovčići (jezero)|Grahovčići]] * [[Grajseljići (jezero)|Grajseljići]] * [[Hrast (jezero)|Hrast]] * [[Jablaničko jezero|Jablaničko]] * [[Klinje]] * [[Lipsko jezero|Lipsko]] * [[Lug (jezera)|Lug]] * [[Mandek (jezero)|Mandek]] * [[Modrac]] * [[Mrkotić (jezero)|Mrkotić]] * [[Mostarsko jezero|Mostarsko]] * [[Nuga (jezero)|Nuga]] * [[Perućac (jezero)|Perućac]] * [[Ramsko jezero|Ramsko]] * [[Salakovačko jezero|Salakovačko]] * [[Svitavsko jezero|Svitavsko]] * [[Tribistovo jezero|Tribistovo]] * [[Višegradsko jezero|Višegradsko]] * [[Vrtliško jezero|Vrtliško]] * [[Zvorničko jezero|Zvorničko]] }} | grupa3 = [[Dolina|Doline]]<br/>i [[kanjon]]i | podaci3 = * [[Bioštica]] * [[Drežanka]] * [[Drina]] * [[Gornja Neretva]] * [[Kanjon Tare]] * [[Mostarska Bijela]] * [[Neretva]] * [[Piva (rijeka)|Piva]] * [[Rakitnica (Neretva)]] * [[Stupčanica]] * [[Nacionalni park Sutjeska|Sutjeska (park)]] * [[Sutjeska (rijeka)]] * [[Ugar]] * [[Una]] * [[Unac]] * [[Vrbas]] * [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] | grupa4 = [[Močvara|Močvare]] | podaci4 = * [[Bardača (jezero)|Bardača]] * [[Hutovo blato]] * [[Mostarsko blato]] * [[Savske močvare]] | grupa5 = [[Vodopad]]i | podaci5 = * [[Bliha (vodopad)|Bliha]] * [[Vodopadi Ilomske|Ilomska]] * [[Koćuša]] * [[Kravica (vodopad)|Kravica]] * [[Slapovi Kozice]] * [[Plivski vodopad|Plivski]] * [[Duboka|Skakavac (Duboka)]] * [[Vodopad Skakavac (Perućica)|Skakavac (Perućica)]] * [[Vodopad Skakavac (Sarajevo)|Skakavac (Sarajevo)]] * [[Šištica (vodopad)|Šištica]] * [[Štrbački buk]] |ispod = [[Spisak kraških vrela u Bosni i Hercegovini]] }}<noinclude> [[Kategorija:Hidrografija Bosne i Hercegovine|τ]] [[Kategorija:Šabloni za geografiju Bosne i Hercegovine|Hidrografija]] </noinclude> 35tsta4gffi1n8gud0je12n4g0vsu4t 3848805 3848803 2026-05-23T16:33:30Z SklopaUzKlopu 180141 3848805 wikitext text/x-wiki {{navkutija | ime = Hidrografija Bosne i Hercegovine | naslov = [[Hidrografija Bosne i Hercegovine]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak rijeka u Bosni i Hercegovini|Rijeke]] | podaci1 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = [[Crno more|Crnomorski<br/>sliv]] | podaci1 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = 200+ km | podaci1 = * [[Bosna (rijeka)|Bosna]] **[[Mala Bosna (pritoka Bosne)|Mala]] * [[Drina]] * [[Sava]] * [[Una]] * [[Vrbas]] | grupa2 = 100–199 km | podaci2 = * [[Ćehotina]] * [[Glina (rijeka)|Glina]] * [[Korana]] * [[Lim (rijeka)|Lim]] * [[Piva (rijeka)|Piva]] * [[Sana]] * [[Spreča]] * [[Tara (rijeka)|Tara]] * [[Ukrina]] ** [[Mala Ukrina|Mala]] ** [[Velika Ukrina|Velika]] * [[Uvac (rijeka)|Uvac]] | grupa3 = 50–99 km | podaci3 = * [[Drinjača (rijeka)|Drinjača]] * [[Gomjenica (rijeka)|Gomjenica]] * [[Janja (rijeka)|Janja]] * [[Jadar (Drinjača)|Jadar]] * [[Krivaja]] * [[Prača (rijeka)|Prača]] * [[Tinja]] * [[Tolisa (rijeka)|Tolisa]] * [[Unac]] * [[Usora (rijeka)|Usora]] **[[Mala Usora|Mala]] **[[Velika Usora|Velika]] * [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]] | grupa4 = Do 50 km | podaci4 = * [[Babina rijeka]] * [[Bastašica]] * [[Bila (rijeka)|Bila]] * [[Bioštica]] * [[Bistrica (Drina)]] * [[Bistričak (pritoka Bosne)|Bistričak]] * [[Bistrička rijeka]] * [[Bistrička rika]] * [[Bliha]] * [[Bobovica (rijeka)|Bobovica]] * [[Bosanka (rijeka)|Bosanka]] * [[Brka (rijeka)|Brka]] * [[Bukovica (Trstionica)|Bukovica]] * [[Crkvenica]] * [[Crna rijeka (Ilomska)]] * [[Crna rijeka (Vrbanja)]] * [[Crna rijeka (Vrbas)]] * [[Crna rijeka (Željeznica)]] * [[Cvrcka]] * [[Čudnić]] * [[Ćorkovac]] * [[Dabar (rijeka)|Dabar]] * [[Demićka]] * [[Dobrinja (rijeka)|Dobrinja]] * [[Duboka]] * [[Duboštica (rijeka)|Duboštica]] * [[Fojnička rijeka]] * [[Glinica (rijeka)|Glinica]] * [[Gostović (rijeka)|Gostović]] * [[Grabovička rijeka]] * [[Gribaja]] * [[Ilomska]] * [[Jakotina (rijeka)|Jakotina]] * [[Jala (rijeka)|Jala]] * [[Janj]] * [[Japra]] * [[Jezerka]] * [[Kilavac]] * [[Klobučarica]] * [[Klokot (rijeka)|Klokot]] * [[Kobilja (rijeka)|Kobilja]] * [[Kolina]] * [[Kozica (Bila)]] * [[Kozica (Sana)]] * [[Kreševka]] * [[Krka (Una)|Krka]] * [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]] * [[Kruševica (rijeka)|Kruševica]] * [[Krušnica]] * [[Kočeva]] * [[Lašva (rijeka)|Lašva]] * [[Lepenica (Fojnička rijeka)|Lepenica]] * [[Mala Ilomska]] * [[Miljacka]] ** [[Mokranjska Miljacka|Mokranjska]] ** [[Paljanska Miljacka|Paljanska]] * [[Misoča (rijeka)|Misoča]] * [[Mlječanica]] * [[Orlja]] * [[Osanica (rijeka)|Osanica]] * [[Oskova (rijeka)|Oskova]] * [[Pliva]] * [[Pljačkovac]] * [[Ponor (Vrbas)|Ponor]] * [[Prusačka rijeka]] * [[Rakitnica (Prača)]] * [[Rekavica]] * [[Ribnica (pritoka Bosne)|Ribnica]] * [[Ribnik (rijeka)|Ribnik]] * [[Rudanka]] * [[Rzav]] ** [[Bijeli Rzav|Bijeli]] ** [[Crni Rzav|Crni]] * [[Sadika]] * [[Sanica (rijeka)|Sanica]] * [[Semešnica]] * [[Sokočnica]] * [[Sokoluša (Spreča)|Sokoluša]] * [[Stavnja]] * [[Stupčanica]] * [[Sutjeska (rijeka)|Sutjeska]] * [[Suturlija]] * [[Škopotnica]] * [[Tribija (Krivaja)|Tribija]] * [[Trstionica]] * [[Ugar]] * [[Ugrić]] * [[Uzvinska rijeka]] * [[Vojskova (rijeka)|Vojskova]] * [[Volarica]] * [[Zdena]] * [[Zgošća (rijeka)|Zgošća]] * [[Zujevina]] * [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] * [[Žepa (rijeka)|Žepa]] }} | grupa2 = [[Jadransko more|Jadranski<br/>sliv]] | podaci2 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = 200+ km | podaci1 = * [[Neretva]] | grupa2 = 50–99 km | podaci2 = * [[Trebižat]] * [[Zalomka]] * [[Trebišnjica]] | grupa3 = Do 50 km | podaci3 = * [[Baščica]] * [[Bistrica (Plovuča)]] * [[Bregava]] * [[Buna (rijeka)|Buna]] * [[Bunica (rijeka)|Bunica]] * [[Diva Grabovica]] * [[Doljanka]] * [[Drežanka]] * [[Gvozdnica]] * [[Konjička Ljuta]] * [[Krupa (Neretva)|Krupa]] * [[Lištica (rijeka)|Lištica]] * [[Ljuta (rijeka)|Ljuta]] * [[Mlade]] * [[Mostarska Bijela]] * [[Neretvica]] * [[Radobolja]] * [[Rakitnica (Neretva)]] * [[Rama (rijeka)|Rama]] * [[Studenčica (Trebižat)|Studenčica]] * [[Sturba]] * [[Šanica (rijeka)|Šanica]] * [[Šištica (rijeka)|Šištica]] * [[Šuica (rijeka)|Šuica]] * [[Tihaljina (rijeka)|Tihaljina]] * [[Trešanica]] * [[Ugrovača]] }} }} | grupa2 = [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini|Jezera]] | podaci2 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = Planinska<br/>(prirodna / lednička) | podaci1 = * [[Bijelo jezero (Treskavica)|Bijelo (Treskavica)]] * [[Bijelo jezero (Zelengora)|Bijelo (Zelengora)]] * [[Blatačko jezero|Blatačko]] * [[Blidinje jezero|Blidinje]] * [[Boračko jezero|Boračko]] * [[Busija (jezero)|Busija]] * [[Crno jezero (Grmuša)|Crno (Grmuša)]] * [[Crno jezero (Treskavica)|Crno (Treskavica)]] * [[Crno jezero (Zelengora)|Crno (Zelengora)]] * [[Crvenjak (jezero)|Crvenjak]] * [[Dobruško jezero|Dobruško]] * [[Donje Bare]] * [[Dragnić (jezero)|Dragnić]] * [[Gornje Bare]] * [[Gvozno jezero|Gvozno]] * [[Idovačko jezero|Idovačko]] * [[Jugovo jezero|Jugovo]] * [[Kladopoljsko jezero|Kladopoljsko]] * [[Kotlaničko jezero|Kotlaničko]] * [[Kukavičko jezero|Kukavičko]] * [[Orlovačko jezero|Orlovačko]] * [[Platno jezero|Platno]] * Plivska ** [[Malo Plivsko jezero|Malo]] ** [[Veliko Plivsko jezero|Veliko]] * [[Prokoško jezero|Prokoško]] * [[Rastičevsko jezero|Rastičevsko]] * [[Šatorsko jezero|Šatorsko]] * [[Štirinsko jezero|Štirinsko]] * [[Turjača]] * [[Uloško jezero|Uloško / Crvanjsko]] * [[Velež (jezero)|Velež]] * [[Veliko jezero (Treskavica)|Veliko (Treskavica)]] | grupa2 = Jezerca / bare<br/>(prirodne i vještačke) | podaci2 = * [[Alagovac]] * [[Balkana]] * [[Bara (jezero)|Bara]] * [[Bašigovačko jezero|Bašigovačko]] * [[Bistarac]] * [[Bistrik (močvara)|Bistrik]] * [[Breštica]] * [[Bukvensko jezero|Bukvensko]] * [[Busača]] * [[Bužimsko jezero|Bužimsko]] * [[Deransko jezero|Deransko]] * [[Drenova (jezero)|Drenova]] * [[Drijen Vrelo (jezero)|Drijen Vrelo]] * [[Gubinsko jezero|Gubinsko]] * [[Hazna (jezero)|Hazna]] * [[Humci (jezero)|Humci]] * [[Jelim (jezero)|Jelim]] * [[Jelovac (jezero)|Jelovac]] * [[Kalemovo jezero|Kalemovo]] * [[Krenica]] * [[Kvrkulja]] * [[Laminci (jezero)|Laminci]] * [[Malo jezero|Malo]] * [[Malo Plivsko jezero|Malo Plivsko]] * [[Mezgraja (jezero)|Mezgraja]] * [[Mijino jezero|Mijino]] * [[Nula (jezero)|Nula]] * [[Olićko jezero|Oličko]] * [[Opačićko jezero|Opačićko]] * [[Orah (jezero)|Orah]] * [[Orlovo jezero|Orlovo]] * [[Panonska jezera|Panonsko]] * [[Pasje jezero|Pasje]] * [[Paučko jezero|Paučko]] * [[Pelagićevo jezero|Pelagićevo]] * [[Pijavičko jezero|Pijavičko]] * [[Popovača (jezero)|Popovača]] * [[Prekajsko jezero|Prekajsko]] * [[Radovan (jezero)|Radovan]] * [[Ramičko jezero|Ramičko]] * [[Sjerkovača]] * [[Sniježnica (jezero)|Sniježnica]] * [[Starača]] * [[Suhodanj (jezero)|Suhodanj]] * [[Šićki brod (jezero)|Šićki brod]] * [[Škrka]] * [[Veliko Plivsko jezero|Veliko Plivsko]] * [[Vidara (jezero)|Vidara]] * [[Vihovići (jezero)|Vihovići]] * [[Vijenac (jezero)|Vijenac]] * [[Zanesovići (jezero)|Zanesovići]] * [[Ždrimačka jezera]] | grupa3 = [[Vještačko jezero|Vještačka]] | podaci3 = * [[Bilećko jezero|Bilećko]] * [[Bočac (jezero)|Bočac]] * [[Buško jezero|Buško]] * [[Goransko jezero|Goransko]] * [[Goričko jezero|Goričko]] * [[Grabovičko jezero|Grabovičko]] * [[Grahovčići (jezero)|Grahovčići]] * [[Grajseljići (jezero)|Grajseljići]] * [[Hrast (jezero)|Hrast]] * [[Jablaničko jezero|Jablaničko]] * [[Klinje]] * [[Lipsko jezero|Lipsko]] * [[Lug (jezera)|Lug]] * [[Mandek (jezero)|Mandek]] * [[Modrac]] * [[Mrkotić (jezero)|Mrkotić]] * [[Mostarsko jezero|Mostarsko]] * [[Nuga (jezero)|Nuga]] * [[Perućac (jezero)|Perućac]] * [[Ramsko jezero|Ramsko]] * [[Salakovačko jezero|Salakovačko]] * [[Svitavsko jezero|Svitavsko]] * [[Tribistovo jezero|Tribistovo]] * [[Višegradsko jezero|Višegradsko]] * [[Vrtliško jezero|Vrtliško]] * [[Zvorničko jezero|Zvorničko]] }} | grupa3 = [[Dolina|Doline]]<br/>i [[kanjon]]i | podaci3 = * [[Bioštica]] * [[Drežanka]] * [[Drina]] * [[Gornja Neretva]] * [[Kanjon Tare]] * [[Mostarska Bijela]] * [[Neretva]] * [[Piva (rijeka)|Piva]] * [[Rakitnica (Neretva)]] * [[Stupčanica]] * [[Nacionalni park Sutjeska|Sutjeska (park)]] * [[Sutjeska (rijeka)]] * [[Ugar]] * [[Una]] * [[Unac]] * [[Vrbas]] * [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] | grupa4 = [[Močvara|Močvare]] | podaci4 = * [[Bardača (jezero)|Bardača]] * [[Hutovo blato]] * [[Mostarsko blato]] * [[Savske močvare]] | grupa5 = [[Vodopad]]i | podaci5 = * [[Bliha (vodopad)|Bliha]] * [[Vodopadi Ilomske|Ilomska]] * [[Koćuša]] * [[Kravica (vodopad)|Kravica]] * [[Slapovi Kozice]] * [[Plivski vodopad|Plivski]] * [[Duboka|Skakavac (Duboka)]] * [[Vodopad Skakavac (Perućica)|Skakavac (Perućica)]] * [[Vodopad Skakavac (Sarajevo)|Skakavac (Sarajevo)]] * [[Šištica (vodopad)|Šištica]] * [[Štrbački buk]] |ispod = [[Spisak kraških vrela u Bosni i Hercegovini]] }}<noinclude> [[Kategorija:Hidrografija Bosne i Hercegovine|τ]] [[Kategorija:Šabloni za geografiju Bosne i Hercegovine|Hidrografija]] </noinclude> cmrdhgkgeo6xsaonege94467sf7kjpo 3848826 3848805 2026-05-23T19:21:56Z SklopaUzKlopu 180141 3848826 wikitext text/x-wiki {{navkutija | ime = Hidrografija Bosne i Hercegovine | naslov = [[Hidrografija Bosne i Hercegovine]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak rijeka u Bosni i Hercegovini|Rijeke]] | podaci1 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = [[Crno more|Crnomorski<br/>sliv]] | podaci1 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = 200+ km | podaci1 = * [[Bosna (rijeka)|Bosna]] **[[Mala Bosna (pritoka Bosne)|Mala]] * [[Drina]] * [[Sava]] * [[Una]] * [[Vrbas]] | grupa2 = 100–199 km | podaci2 = * [[Ćehotina]] * [[Glina (rijeka)|Glina]] * [[Korana]] * [[Lim (rijeka)|Lim]] * [[Piva (rijeka)|Piva]] * [[Sana]] * [[Spreča]] * [[Tara (rijeka)|Tara]] * [[Ukrina]] ** [[Mala Ukrina|Mala]] ** [[Velika Ukrina|Velika]] * [[Uvac (rijeka)|Uvac]] | grupa3 = 50–99 km | podaci3 = * [[Drinjača (rijeka)|Drinjača]] * [[Gomjenica (rijeka)|Gomjenica]] * [[Janja (rijeka)|Janja]] * [[Jadar (Drinjača)|Jadar]] * [[Krivaja]] * [[Prača (rijeka)|Prača]] * [[Tinja]] * [[Tolisa (rijeka)|Tolisa]] * [[Unac]] * [[Usora (rijeka)|Usora]] **[[Mala Usora|Mala]] **[[Velika Usora|Velika]] * [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]] | grupa4 = Do 50 km | podaci4 = * [[Babina rijeka]] * [[Bastašica]] * [[Bila (rijeka)|Bila]] * [[Bioštica]] * [[Bistrica (Drina)]] * [[Bistričak (pritoka Bosne)|Bistričak]] * [[Bistrička rijeka]] * [[Bistrička rika]] * [[Bliha]] * [[Bobovica (rijeka)|Bobovica]] * [[Bosanka (rijeka)|Bosanka]] * [[Brka (rijeka)|Brka]] * [[Bukovica (Trstionica)|Bukovica]] * [[Crkvenica]] * [[Crna rijeka (Ilomska)]] * [[Crna rijeka (Vrbanja)]] * [[Crna rijeka (Vrbas)]] * [[Crna rijeka (Željeznica)]] * [[Cvrcka]] * [[Čudnić]] * [[Ćorkovac]] * [[Dabar (rijeka)|Dabar]] * [[Demićka]] * [[Dobrinja (rijeka)|Dobrinja]] * [[Duboka]] * [[Duboštica (rijeka)|Duboštica]] * [[Fojnička rijeka]] * [[Glinica (rijeka)|Glinica]] * [[Gostović (rijeka)|Gostović]] * [[Grabovička rijeka]] * [[Gribaja]] * [[Ilomska]] * [[Jakotina (rijeka)|Jakotina]] * [[Jala (rijeka)|Jala]] * [[Janj]] * [[Japra]] * [[Jezerka]] * [[Kilavac]] * [[Klobučarica]] * [[Klokot (rijeka)|Klokot]] * [[Kobilja (rijeka)|Kobilja]] * [[Kolina]] * [[Kozica (Bila)]] * [[Kozica (Sana)]] * [[Kreševka]] * [[Krka (Una)|Krka]] * [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]] * [[Kruševica (rijeka)|Kruševica]] * [[Krušnica]] * [[Kočeva]] * [[Lašva (rijeka)|Lašva]] * [[Lepenica (Fojnička rijeka)|Lepenica]] * [[Mala Ilomska]] * [[Miljacka]] ** [[Mokranjska Miljacka|Mokranjska]] ** [[Paljanska Miljacka|Paljanska]] * [[Misoča (rijeka)|Misoča]] * [[Mlječanica]] * [[Orlja]] * [[Osanica (rijeka)|Osanica]] * [[Oskova (rijeka)|Oskova]] * [[Pliva]] * [[Pljačkovac]] * [[Ponor (Vrbas)|Ponor]] * [[Prusačka rijeka]] * [[Rakitnica (Prača)]] * [[Rekavica]] * [[Ribnica (pritoka Bosne)|Ribnica]] * [[Ribnik (rijeka)|Ribnik]] * [[Rudanka]] * [[Rzav]] ** [[Bijeli Rzav|Bijeli]] ** [[Crni Rzav|Crni]] * [[Sadika]] * [[Sanica (rijeka)|Sanica]] * [[Semešnica]] * [[Sokočnica]] * [[Sokoluša (Spreča)|Sokoluša]] * [[Stavnja]] * [[Suhalj]] * [[Stupčanica]] * [[Sutjeska (rijeka)|Sutjeska]] * [[Suturlija]] * [[Škopotnica]] * [[Tribija (Krivaja)|Tribija]] * [[Trstionica]] * [[Ugar]] * [[Ugrić]] * [[Uzvinska rijeka]] * [[Vojskova (rijeka)|Vojskova]] * [[Volarica]] * [[Zdena]] * [[Zgošća (rijeka)|Zgošća]] * [[Zujevina]] * [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] * [[Žepa (rijeka)|Žepa]] }} | grupa2 = [[Jadransko more|Jadranski<br/>sliv]] | podaci2 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = 200+ km | podaci1 = * [[Neretva]] | grupa2 = 50–99 km | podaci2 = * [[Trebižat]] * [[Zalomka]] * [[Trebišnjica]] | grupa3 = Do 50 km | podaci3 = * [[Baščica]] * [[Bistrica (Plovuča)]] * [[Bregava]] * [[Buna (rijeka)|Buna]] * [[Bunica (rijeka)|Bunica]] * [[Diva Grabovica]] * [[Doljanka]] * [[Drežanka]] * [[Gvozdnica]] * [[Konjička Ljuta]] * [[Krupa (Neretva)|Krupa]] * [[Lištica (rijeka)|Lištica]] * [[Ljuta (rijeka)|Ljuta]] * [[Mlade]] * [[Mostarska Bijela]] * [[Neretvica]] * [[Radobolja]] * [[Rakitnica (Neretva)]] * [[Rama (rijeka)|Rama]] * [[Studenčica (Trebižat)|Studenčica]] * [[Sturba]] * [[Šanica (rijeka)|Šanica]] * [[Šištica (rijeka)|Šištica]] * [[Šuica (rijeka)|Šuica]] * [[Tihaljina (rijeka)|Tihaljina]] * [[Trešanica]] * [[Ugrovača]] }} }} | grupa2 = [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini|Jezera]] | podaci2 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = Planinska<br/>(prirodna / lednička) | podaci1 = * [[Bijelo jezero (Treskavica)|Bijelo (Treskavica)]] * [[Bijelo jezero (Zelengora)|Bijelo (Zelengora)]] * [[Blatačko jezero|Blatačko]] * [[Blidinje jezero|Blidinje]] * [[Boračko jezero|Boračko]] * [[Busija (jezero)|Busija]] * [[Crno jezero (Grmuša)|Crno (Grmuša)]] * [[Crno jezero (Treskavica)|Crno (Treskavica)]] * [[Crno jezero (Zelengora)|Crno (Zelengora)]] * [[Crvenjak (jezero)|Crvenjak]] * [[Dobruško jezero|Dobruško]] * [[Donje Bare]] * [[Dragnić (jezero)|Dragnić]] * [[Gornje Bare]] * [[Gvozno jezero|Gvozno]] * [[Idovačko jezero|Idovačko]] * [[Jugovo jezero|Jugovo]] * [[Kladopoljsko jezero|Kladopoljsko]] * [[Kotlaničko jezero|Kotlaničko]] * [[Kukavičko jezero|Kukavičko]] * [[Orlovačko jezero|Orlovačko]] * [[Platno jezero|Platno]] * Plivska ** [[Malo Plivsko jezero|Malo]] ** [[Veliko Plivsko jezero|Veliko]] * [[Prokoško jezero|Prokoško]] * [[Rastičevsko jezero|Rastičevsko]] * [[Šatorsko jezero|Šatorsko]] * [[Štirinsko jezero|Štirinsko]] * [[Turjača]] * [[Uloško jezero|Uloško / Crvanjsko]] * [[Velež (jezero)|Velež]] * [[Veliko jezero (Treskavica)|Veliko (Treskavica)]] | grupa2 = Jezerca / bare<br/>(prirodne i vještačke) | podaci2 = * [[Alagovac]] * [[Balkana]] * [[Bara (jezero)|Bara]] * [[Bašigovačko jezero|Bašigovačko]] * [[Bistarac]] * [[Bistrik (močvara)|Bistrik]] * [[Breštica]] * [[Bukvensko jezero|Bukvensko]] * [[Busača]] * [[Bužimsko jezero|Bužimsko]] * [[Deransko jezero|Deransko]] * [[Drenova (jezero)|Drenova]] * [[Drijen Vrelo (jezero)|Drijen Vrelo]] * [[Gubinsko jezero|Gubinsko]] * [[Hazna (jezero)|Hazna]] * [[Humci (jezero)|Humci]] * [[Jelim (jezero)|Jelim]] * [[Jelovac (jezero)|Jelovac]] * [[Kalemovo jezero|Kalemovo]] * [[Krenica]] * [[Kvrkulja]] * [[Laminci (jezero)|Laminci]] * [[Malo jezero|Malo]] * [[Malo Plivsko jezero|Malo Plivsko]] * [[Mezgraja (jezero)|Mezgraja]] * [[Mijino jezero|Mijino]] * [[Nula (jezero)|Nula]] * [[Olićko jezero|Oličko]] * [[Opačićko jezero|Opačićko]] * [[Orah (jezero)|Orah]] * [[Orlovo jezero|Orlovo]] * [[Panonska jezera|Panonsko]] * [[Pasje jezero|Pasje]] * [[Paučko jezero|Paučko]] * [[Pelagićevo jezero|Pelagićevo]] * [[Pijavičko jezero|Pijavičko]] * [[Popovača (jezero)|Popovača]] * [[Prekajsko jezero|Prekajsko]] * [[Radovan (jezero)|Radovan]] * [[Ramičko jezero|Ramičko]] * [[Sjerkovača]] * [[Sniježnica (jezero)|Sniježnica]] * [[Starača]] * [[Suhodanj (jezero)|Suhodanj]] * [[Šićki brod (jezero)|Šićki brod]] * [[Škrka]] * [[Veliko Plivsko jezero|Veliko Plivsko]] * [[Vidara (jezero)|Vidara]] * [[Vihovići (jezero)|Vihovići]] * [[Vijenac (jezero)|Vijenac]] * [[Zanesovići (jezero)|Zanesovići]] * [[Ždrimačka jezera]] | grupa3 = [[Vještačko jezero|Vještačka]] | podaci3 = * [[Bilećko jezero|Bilećko]] * [[Bočac (jezero)|Bočac]] * [[Buško jezero|Buško]] * [[Goransko jezero|Goransko]] * [[Goričko jezero|Goričko]] * [[Grabovičko jezero|Grabovičko]] * [[Grahovčići (jezero)|Grahovčići]] * [[Grajseljići (jezero)|Grajseljići]] * [[Hrast (jezero)|Hrast]] * [[Jablaničko jezero|Jablaničko]] * [[Klinje]] * [[Lipsko jezero|Lipsko]] * [[Lug (jezera)|Lug]] * [[Mandek (jezero)|Mandek]] * [[Modrac]] * [[Mrkotić (jezero)|Mrkotić]] * [[Mostarsko jezero|Mostarsko]] * [[Nuga (jezero)|Nuga]] * [[Perućac (jezero)|Perućac]] * [[Ramsko jezero|Ramsko]] * [[Salakovačko jezero|Salakovačko]] * [[Svitavsko jezero|Svitavsko]] * [[Tribistovo jezero|Tribistovo]] * [[Višegradsko jezero|Višegradsko]] * [[Vrtliško jezero|Vrtliško]] * [[Zvorničko jezero|Zvorničko]] }} | grupa3 = [[Dolina|Doline]]<br/>i [[kanjon]]i | podaci3 = * [[Bioštica]] * [[Drežanka]] * [[Drina]] * [[Gornja Neretva]] * [[Kanjon Tare]] * [[Mostarska Bijela]] * [[Neretva]] * [[Piva (rijeka)|Piva]] * [[Rakitnica (Neretva)]] * [[Stupčanica]] * [[Nacionalni park Sutjeska|Sutjeska (park)]] * [[Sutjeska (rijeka)]] * [[Ugar]] * [[Una]] * [[Unac]] * [[Vrbas]] * [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] | grupa4 = [[Močvara|Močvare]] | podaci4 = * [[Bardača (jezero)|Bardača]] * [[Hutovo blato]] * [[Mostarsko blato]] * [[Savske močvare]] | grupa5 = [[Vodopad]]i | podaci5 = * [[Bliha (vodopad)|Bliha]] * [[Vodopadi Ilomske|Ilomska]] * [[Koćuša]] * [[Kravica (vodopad)|Kravica]] * [[Slapovi Kozice]] * [[Plivski vodopad|Plivski]] * [[Duboka|Skakavac (Duboka)]] * [[Vodopad Skakavac (Perućica)|Skakavac (Perućica)]] * [[Vodopad Skakavac (Sarajevo)|Skakavac (Sarajevo)]] * [[Šištica (vodopad)|Šištica]] * [[Štrbački buk]] |ispod = [[Spisak kraških vrela u Bosni i Hercegovini]] }}<noinclude> [[Kategorija:Hidrografija Bosne i Hercegovine|τ]] [[Kategorija:Šabloni za geografiju Bosne i Hercegovine|Hidrografija]] </noinclude> dmrhpk92g1zwa29dbjwrreefz0r2muo 3848831 3848826 2026-05-23T20:37:28Z SklopaUzKlopu 180141 3848831 wikitext text/x-wiki {{navkutija | ime = Hidrografija Bosne i Hercegovine | naslov = [[Hidrografija Bosne i Hercegovine]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak rijeka u Bosni i Hercegovini|Rijeke]] | podaci1 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = [[Crno more|Crnomorski<br/>sliv]] | podaci1 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = 200+ km | podaci1 = * [[Bosna (rijeka)|Bosna]] **[[Mala Bosna (pritoka Bosne)|Mala]] * [[Drina]] * [[Sava]] * [[Una]] * [[Vrbas]] | grupa2 = 100–199 km | podaci2 = * [[Ćehotina]] * [[Glina (rijeka)|Glina]] * [[Korana]] * [[Lim (rijeka)|Lim]] * [[Piva (rijeka)|Piva]] * [[Sana]] * [[Spreča]] * [[Tara (rijeka)|Tara]] * [[Ukrina]] ** [[Mala Ukrina|Mala]] ** [[Velika Ukrina|Velika]] * [[Uvac (rijeka)|Uvac]] | grupa3 = 50–99 km | podaci3 = * [[Drinjača (rijeka)|Drinjača]] * [[Gomjenica (rijeka)|Gomjenica]] * [[Janja (rijeka)|Janja]] * [[Jadar (Drinjača)|Jadar]] * [[Krivaja]] * [[Prača (rijeka)|Prača]] * [[Tinja]] * [[Tolisa (rijeka)|Tolisa]] * [[Unac]] * [[Usora (rijeka)|Usora]] **[[Mala Usora|Mala]] **[[Velika Usora|Velika]] * [[Vrbanja (rijeka)|Vrbanja]] | grupa4 = Do 50 km | podaci4 = * [[Babina rijeka]] * [[Bastašica]] * [[Bila (rijeka)|Bila]] * [[Bioštica]] * [[Bistrica (Drina)]] * [[Bistričak (pritoka Bosne)|Bistričak]] * [[Bistrička rijeka]] * [[Bistrička rika]] * [[Bliha]] * [[Bobovica (rijeka)|Bobovica]] * [[Bosanka (rijeka)|Bosanka]] * [[Brka (rijeka)|Brka]] * [[Bukovica (Trstionica)|Bukovica]] * [[Crkvenica]] * [[Crna rijeka (Ilomska)]] * [[Crna rijeka (Vrbanja)]] * [[Crna rijeka (Vrbas)]] * [[Crna rijeka (Željeznica)]] * [[Cvrcka]] * [[Čudnić]] * [[Ćorkovac]] * [[Dabar (rijeka)|Dabar]] * [[Demićka]] * [[Dobrinja (rijeka)|Dobrinja]] * [[Duboka]] * [[Duboštica (rijeka)|Duboštica]] * [[Fojnička rijeka]] * [[Glinica (rijeka)|Glinica]] * [[Gostović (rijeka)|Gostović]] * [[Grabovička rijeka]] * [[Gribaja]] * [[Ilomska]] * [[Jakotina (rijeka)|Jakotina]] * [[Jala (rijeka)|Jala]] * [[Janj]] * [[Japra]] * [[Jezerka]] * [[Kilavac]] * [[Klobučarica]] * [[Klokot (rijeka)|Klokot]] * [[Kobilja (rijeka)|Kobilja]] * [[Kolina]] * [[Kozica (Bila)]] * [[Kozica (Sana)]] * [[Kreševka]] * [[Krka (Una)|Krka]] * [[Krupa (pritoka Vrbasa)|Krupa]] * [[Kruševica (rijeka)|Kruševica]] * [[Krušnica]] * [[Kočeva]] * [[Lašva (rijeka)|Lašva]] * [[Lepenica (Fojnička rijeka)|Lepenica]] * [[Mala Ilomska]] * [[Miljacka]] ** [[Mokranjska Miljacka|Mokranjska]] ** [[Paljanska Miljacka|Paljanska]] * [[Misoča (rijeka)|Misoča]] * [[Mlječanica]] * [[Orlja]] * [[Osanica (rijeka)|Osanica]] * [[Oskova (rijeka)|Oskova]] * [[Pliva]] * [[Pljačkovac]] * [[Ponor (Vrbas)|Ponor]] * [[Prusačka rijeka]] * [[Rakitnica (Prača)]] * [[Rekavica]] * [[Ribnica (pritoka Bosne)|Ribnica]] * [[Ribnik (rijeka)|Ribnik]] * [[Rudanka]] * [[Rzav]] ** [[Bijeli Rzav|Bijeli]] ** [[Crni Rzav|Crni]] * [[Sadika]] * [[Sanica (rijeka)|Sanica]] * [[Semešnica]] * [[Sokočnica]] * [[Sokoluša (Spreča)|Sokoluša]] * [[Stavnja]] * [[Stupčanica]] * [[Sutjeska (rijeka)|Sutjeska]] * [[Suturlija]] * [[Škopotnica]] * [[Tribija (Krivaja)|Tribija]] * [[Trstionica]] * [[Ugar]] * [[Ugrić]] * [[Uzvinska rijeka]] * [[Vojskova (rijeka)|Vojskova]] * [[Volarica]] * [[Zdena]] * [[Zgošća (rijeka)|Zgošća]] * [[Zujevina]] * [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] * [[Žepa (rijeka)|Žepa]] }} | grupa2 = [[Jadransko more|Jadranski<br/>sliv]] | podaci2 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = 200+ km | podaci1 = * [[Neretva]] | grupa2 = 50–99 km | podaci2 = * [[Trebižat]] * [[Zalomka]] * [[Trebišnjica]] | grupa3 = Do 50 km | podaci3 = * [[Baščica]] * [[Bistrica (Plovuča)]] * [[Bregava]] * [[Buna (rijeka)|Buna]] * [[Bunica (rijeka)|Bunica]] * [[Diva Grabovica]] * [[Doljanka]] * [[Drežanka]] * [[Gvozdnica]] * [[Konjička Ljuta]] * [[Krupa (Neretva)|Krupa]] * [[Lištica (rijeka)|Lištica]] * [[Ljuta (rijeka)|Ljuta]] * [[Mlade]] * [[Mostarska Bijela]] * [[Neretvica]] * [[Radobolja]] * [[Rakitnica (Neretva)]] * [[Rama (rijeka)|Rama]] * [[Studenčica (Trebižat)|Studenčica]] * [[Sturba]] * [[Suhalj]] * [[Šanica (rijeka)|Šanica]] * [[Šištica (rijeka)|Šištica]] * [[Šuica (rijeka)|Šuica]] * [[Tihaljina (rijeka)|Tihaljina]] * [[Trešanica]] * [[Ugrovača]] }} }} | grupa2 = [[Spisak jezera u Bosni i Hercegovini|Jezera]] | podaci2 = {{Navkutija|dijete | grupa1 = Planinska<br/>(prirodna / lednička) | podaci1 = * [[Bijelo jezero (Treskavica)|Bijelo (Treskavica)]] * [[Bijelo jezero (Zelengora)|Bijelo (Zelengora)]] * [[Blatačko jezero|Blatačko]] * [[Blidinje jezero|Blidinje]] * [[Boračko jezero|Boračko]] * [[Busija (jezero)|Busija]] * [[Crno jezero (Grmuša)|Crno (Grmuša)]] * [[Crno jezero (Treskavica)|Crno (Treskavica)]] * [[Crno jezero (Zelengora)|Crno (Zelengora)]] * [[Crvenjak (jezero)|Crvenjak]] * [[Dobruško jezero|Dobruško]] * [[Donje Bare]] * [[Dragnić (jezero)|Dragnić]] * [[Gornje Bare]] * [[Gvozno jezero|Gvozno]] * [[Idovačko jezero|Idovačko]] * [[Jugovo jezero|Jugovo]] * [[Kladopoljsko jezero|Kladopoljsko]] * [[Kotlaničko jezero|Kotlaničko]] * [[Kukavičko jezero|Kukavičko]] * [[Orlovačko jezero|Orlovačko]] * [[Platno jezero|Platno]] * Plivska ** [[Malo Plivsko jezero|Malo]] ** [[Veliko Plivsko jezero|Veliko]] * [[Prokoško jezero|Prokoško]] * [[Rastičevsko jezero|Rastičevsko]] * [[Šatorsko jezero|Šatorsko]] * [[Štirinsko jezero|Štirinsko]] * [[Turjača]] * [[Uloško jezero|Uloško / Crvanjsko]] * [[Velež (jezero)|Velež]] * [[Veliko jezero (Treskavica)|Veliko (Treskavica)]] | grupa2 = Jezerca / bare<br/>(prirodne i vještačke) | podaci2 = * [[Alagovac]] * [[Balkana]] * [[Bara (jezero)|Bara]] * [[Bašigovačko jezero|Bašigovačko]] * [[Bistarac]] * [[Bistrik (močvara)|Bistrik]] * [[Breštica]] * [[Bukvensko jezero|Bukvensko]] * [[Busača]] * [[Bužimsko jezero|Bužimsko]] * [[Deransko jezero|Deransko]] * [[Drenova (jezero)|Drenova]] * [[Drijen Vrelo (jezero)|Drijen Vrelo]] * [[Gubinsko jezero|Gubinsko]] * [[Hazna (jezero)|Hazna]] * [[Humci (jezero)|Humci]] * [[Jelim (jezero)|Jelim]] * [[Jelovac (jezero)|Jelovac]] * [[Kalemovo jezero|Kalemovo]] * [[Krenica]] * [[Kvrkulja]] * [[Laminci (jezero)|Laminci]] * [[Malo jezero|Malo]] * [[Malo Plivsko jezero|Malo Plivsko]] * [[Mezgraja (jezero)|Mezgraja]] * [[Mijino jezero|Mijino]] * [[Nula (jezero)|Nula]] * [[Olićko jezero|Oličko]] * [[Opačićko jezero|Opačićko]] * [[Orah (jezero)|Orah]] * [[Orlovo jezero|Orlovo]] * [[Panonska jezera|Panonsko]] * [[Pasje jezero|Pasje]] * [[Paučko jezero|Paučko]] * [[Pelagićevo jezero|Pelagićevo]] * [[Pijavičko jezero|Pijavičko]] * [[Popovača (jezero)|Popovača]] * [[Prekajsko jezero|Prekajsko]] * [[Radovan (jezero)|Radovan]] * [[Ramičko jezero|Ramičko]] * [[Sjerkovača]] * [[Sniježnica (jezero)|Sniježnica]] * [[Starača]] * [[Suhodanj (jezero)|Suhodanj]] * [[Šićki brod (jezero)|Šićki brod]] * [[Škrka]] * [[Veliko Plivsko jezero|Veliko Plivsko]] * [[Vidara (jezero)|Vidara]] * [[Vihovići (jezero)|Vihovići]] * [[Vijenac (jezero)|Vijenac]] * [[Zanesovići (jezero)|Zanesovići]] * [[Ždrimačka jezera]] | grupa3 = [[Vještačko jezero|Vještačka]] | podaci3 = * [[Bilećko jezero|Bilećko]] * [[Bočac (jezero)|Bočac]] * [[Buško jezero|Buško]] * [[Goransko jezero|Goransko]] * [[Goričko jezero|Goričko]] * [[Grabovičko jezero|Grabovičko]] * [[Grahovčići (jezero)|Grahovčići]] * [[Grajseljići (jezero)|Grajseljići]] * [[Hrast (jezero)|Hrast]] * [[Jablaničko jezero|Jablaničko]] * [[Klinje]] * [[Lipsko jezero|Lipsko]] * [[Lug (jezera)|Lug]] * [[Mandek (jezero)|Mandek]] * [[Modrac]] * [[Mrkotić (jezero)|Mrkotić]] * [[Mostarsko jezero|Mostarsko]] * [[Nuga (jezero)|Nuga]] * [[Perućac (jezero)|Perućac]] * [[Ramsko jezero|Ramsko]] * [[Salakovačko jezero|Salakovačko]] * [[Svitavsko jezero|Svitavsko]] * [[Tribistovo jezero|Tribistovo]] * [[Višegradsko jezero|Višegradsko]] * [[Vrtliško jezero|Vrtliško]] * [[Zvorničko jezero|Zvorničko]] }} | grupa3 = [[Dolina|Doline]]<br/>i [[kanjon]]i | podaci3 = * [[Bioštica]] * [[Drežanka]] * [[Drina]] * [[Gornja Neretva]] * [[Kanjon Tare]] * [[Mostarska Bijela]] * [[Neretva]] * [[Piva (rijeka)|Piva]] * [[Rakitnica (Neretva)]] * [[Stupčanica]] * [[Nacionalni park Sutjeska|Sutjeska (park)]] * [[Sutjeska (rijeka)]] * [[Ugar]] * [[Una]] * [[Unac]] * [[Vrbas]] * [[Željeznica (pritoka Bosne)|Željeznica]] | grupa4 = [[Močvara|Močvare]] | podaci4 = * [[Bardača (jezero)|Bardača]] * [[Hutovo blato]] * [[Mostarsko blato]] * [[Savske močvare]] | grupa5 = [[Vodopad]]i | podaci5 = * [[Bliha (vodopad)|Bliha]] * [[Vodopadi Ilomske|Ilomska]] * [[Koćuša]] * [[Kravica (vodopad)|Kravica]] * [[Slapovi Kozice]] * [[Plivski vodopad|Plivski]] * [[Duboka|Skakavac (Duboka)]] * [[Vodopad Skakavac (Perućica)|Skakavac (Perućica)]] * [[Vodopad Skakavac (Sarajevo)|Skakavac (Sarajevo)]] * [[Šištica (vodopad)|Šištica]] * [[Štrbački buk]] |ispod = [[Spisak kraških vrela u Bosni i Hercegovini]] }}<noinclude> [[Kategorija:Hidrografija Bosne i Hercegovine|τ]] [[Kategorija:Šabloni za geografiju Bosne i Hercegovine|Hidrografija]] </noinclude> i1rmz5xird1bf38t8gw34h2mfp3ywoa 10 150644 3848861 3842983 2026-05-24T03:27:02Z KWiki 9400 3848861 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Evropsko vijeće | naslov = [[Evropsko vijeće]] | podaciklasa = hlist | slika = [[Datoteka:Council of the EU and European Council.svg|70px]] | podaci1 = * {{nowrap|{{flagicon|EU}}}} '''[[António Costa]]''' ('''[[Predsjednik Evropskog vijeća|predsjednik]]''') * {{nowrap|{{flagicon|Austrija}} [[Christian Stocker|Stocker]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Belgija}} [[Bart De Wever|De Wever]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Bugarska}} [[Rumen Radev|Radev]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Češka}} [[Andrej Babiš|Babiš]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Danska}} [[Mette Frederiksen|Frederiksen]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Estonija}} [[Kristen Michal|Michal]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Finska}} [[Petteri Orpo|Orpo]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Francuska}} [[Emmanuel Macron|Macron]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Grčka}} [[Kyriakos Mitsotakis|Mitsotakis]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Hrvatska}} [[Andrej Plenković|Plenković]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Irska}} [[Micheál Martin|Martin]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Italija}} [[Giorgia Meloni|Meloni]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Kipar}} [[Nikos Christodoulides|Christodoulides]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Latvija}} [[Evika Siliņa|Siliņa]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Litvanija}} [[Gitanas Nausėda|Nausėda]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Luksemburg}} [[Luc Frieden|Frieden]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Mađarska}} [[Péter Magyar|Magyar]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Malta}} [[Robert Abela|Abela]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Nizozemska}} [[Mark Rutte|Rutte]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Njemačka}} [[Friedrich Merz|Merz]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Poljska}} [[Donald Tusk|Tusk]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Portugal}} [[Luís Montenegro|Montenegro]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Rumunija}} [[Nicușor Dan|Dan]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Slovačka}} [[Robert Fico|Fico]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Slovenija}} [[Janez Janša|Janša]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Španija}} [[Pedro Sánchez|Sánchez]]}} * {{nowrap|{{flagicon|Švedska}} [[Ulf Kristersson|Kristersson]]}} * {{nowrap|{{flagicon|EU}}}} [[Ursula von der Leyen]] ([[Predsjednik Evropske komisije|predsjednica]] [[Evropska komisija|Evropske komisije]]) * {{nowrap|{{flagicon|EU}}}} [[Kaja Kallas]] ([[Visoki predstavnik Evropske unije za vanjske poslove i sigurnost|visoka predstavnica]]) * {{nowrap|{{flagicon|EU}}}} [[Roberta Metsola]] ([[Predsjednica Evropskog parlamenta|predsjednica]] [[Evropski parlament|Evropskog parlamenta]]) }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni za Evropsku uniju]] [[Kategorija:Navigacijski šabloni]] </noinclude> qhymk4m21ttmqphu1dxhcccircm4m5z 0 167314 3848786 3767128 2026-05-23T12:15:36Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848786 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir | boja = lightgreen | naziv = Šećerna repa | slika = Zuckerrübe.jpg | slika_širina = 240px | slika_opis = Šećerna repa | regnum = [[biljke|Plantae]] | phylum = [[Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Caryophyllidae]] | ordo = [[Caryophyllales]] | familia = [[Chenopodiaceae]] | genus = ''[[Beta (rod)|Beta]]'' | species = '''''B. vulgaris''''' | subspecies = '''''B. v. vulgaris''''' | troimeno = ''Beta vulgaris'' subsp. ''vulgaris'' var. ''altissima'' }} '''Šećerna repa''' ([[latinski jezik|lat.]] ''Beta vulgaris'' subsp. ''vulgaris'' var. ''altissima'') [[industrijske biljke|industrijska]] je biljka iz potporodice ''Chenopodiaceae'' koja se uzgaja radi proizvodnje [[šećer]]a, zbog visoke koncentracije saharoze u njezinom zadebljanom korijenu.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.agroklub.com/sortna-lista/repa-krumpir/secerna-repa-35/sortna-lista/repa-krumpir/secerna-repa-35/|title=Šećerna repa|website=Agroklub.com|language=hr|access-date=24. 9. 2025}}</ref> [[Korijen (biljka)|Korijen]] je vretenast, sastoji se od glave (na njoj se oblikuju listovi), vrata, tijela i repa. Tijelo korijena najvažniji je dio korijena, on se vadi i prerađuje, jer u njemu ima najviše šećera (15 – 20 %). Debljine je 10 – 15&nbsp;cm, a dugačko 20 – 25&nbsp;cm i teško oko pola do 1&nbsp;kg. Plojka lista je srcolikog do ovalnog oblika, oblog ili zašiljenog vrha i neravne površine. Duljina plojke veća je od peteljke i iznosi 20 – 30&nbsp;cm. [[Internodij|Stabljika]] je uspravna, rebrasta, grana se i naraste do 2 m te iz pazuha listova oblikuje postrane grane prvoga reda, iz kojih se oblikuju grane drugog reda i tako dalje. U pazuhu listova grana zadnjeg reda oblikuju se [[Cvijet|cvjetovi]]. [[Oprašivanje]] obavljaju [[insekti]], pa je šećerna repa stranooplodna. Plod je srasli orašac.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.vrtlarica.com/secerna-repa/|title=Šećerna repa {{!}} VRTLARICA|date=30. 9. 2022|language=hr|access-date=24. 9. 2025}}</ref> [[Evropska unija]], [[Sjedinjene Američke Države]] i [[Rusija]] su najveći proizvođački šećerne repe, a [[Evropska unija]] i [[Ukrajina]] su veliki izvoznici. Iz šećerne repe se dobije 16% svjetske proizvodnje šećera. == Vanjski linkovi == * http://www.sucrose.com/lbeet.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321063949/http://www.sucrose.com/lbeet.html |date=21. 3. 2012 }} * https://web.archive.org/web/20100325150647/http://www.crystalgrowing.com/recipes/sugar/sugar.htm * http://www.csm.nl/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831062924/http://www.csm.nl/ |date=31. 8. 2009 }} == Reference == <references /> {{Commonscat|Sugar beets}} [[Kategorija:Caryophyllales]] [[Kategorija:Povrće]] [[Kategorija:Industrijske biljke]] [[Kategorija:Šećer]] s37wai3yvh46dj7cvp7gcnbuhtf3j55 0 177982 3848904 3667208 2026-05-24T05:52:39Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 8 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848904 wikitext text/x-wiki == Biografija == Alma Lazarevska je savremena bosanskohercegovačka spisateljica i publicistkinja. Rođena je 9. marta 1957. godine u Velesu, Makedonija.<ref>{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=35700|title=Hrvatska enciklopedija|date=2021|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|access-date=27. 1. 2023}}</ref> Osnovnu školu, gimnaziju i Filozofski fakultet (odsjek Komparativna književnost i teatrologija) završila je u Sarajevu. Živi u Sarajevu. Piše i objavljuje od 1981. godine. Piše narativnu prozu, eseje, kolumne. Knjigu eseja "Sarajevski pasijans" u izdanju sarajevskog ZID-a objavila 1994. godine, roman "U znaku ruže" objavljen je kod ovog izdavača 1996. godine. == Djela == Objavljene knjige: * [[Sarajevski pasijans]], eseji, Zid, Sarajevo, 1994. * [[U znaku Ruže]], roman, Bosanska knjiga, Sarajevo,1996. * [[Smrt u Muzeju moderne umjetnosti]], pripovjetke, Bosanska knjiga, Sarajevo, 1996. * [[Biljke su nešto drugo]], pripovjetke, Bybook, Sarajevo, 2002. Prevodi na strane jezike: * [[La Mort au Musée d'Art Moderne]], MEO, Bruxelles, 2002. * [[Im Zeichen der Rose, Drava Verlag]], Klagenfurt , 2002. * [[Sous le Signe de la Rose]], Bruxelles, MEO, 2009. * [[La Mort au Musée D'Art Moderne]], Bruxelles, MEO, 2009. Naslovi u zbirci ''Smrt u Muzeju moderne umjetnosti'': * [http://www.womenngo.org.rs/sajt/sajt/feministicka94/alma/a1.htm Defna Pehfogl prelazi most između tamo i ovamo] * [http://www.womenngo.org.rs/sajt/sajt/feministicka94/alma/a2.htm Pozdrav iz Opkoljenog grada] * [http://www.womenngo.org.rs/sajt/sajt/feministicka94/alma/a3.htm Tajna Kaspara Haisera] * [http://www.womenngo.org.rs/sajt/sajt/feministicka94/alma/a4.htm Žeđ na broj devet] * [http://www.womenngo.org.rs/sajt/sajt/feministicka94/alma/a5.htm Kako smo ubili mornara] * [http://www.womenngo.org.rs/sajt/sajt/feministicka94/alma/a6.htm Smrt u muzeju moderne umjetnosti] Autorski tekstovi objavljeni u ''Sarajevskim Sveskama'': * [http://www.sveske.ba/en/content/pismo-iz-1938-godine Pismo iz 1938] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827032132/http://sveske.ba/en/content/pismo-iz-1938-godine |date=27. 8. 2016 }} * [http://www.sveske.ba/en/content/blazen-neka-je-dan Blažen neka je dan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305222702/http://www.sveske.ba/en/content/blazen-neka-je-dan |date=5. 3. 2016 }} * [http://www.sveske.ba/en/content/mjesec-i-dusa Mjesec i duša] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306104631/http://www.sveske.ba/en/content/mjesec-i-dusa |date=6. 3. 2016 }} * [http://www.sveske.ba/en/content/o-crtezu-prije-svih-faza O crtežu prije svih faza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180411120806/http://sveske.ba/en/content/o-crtezu-prije-svih-faza |date=11. 4. 2018 }} * [http://www.sveske.ba/en/content/porijeklo-svile Porijeklo prije svile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160804091437/http://sveske.ba/en/content/porijeklo-svile |date=4. 8. 2016 }} * [http://www.sveske.ba/en/content/slijepa-vrata-ulice-lazne Slijepa vata, ulice lažne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160702043935/http://sveske.ba/en/content/slijepa-vrata-ulice-lazne |date=2. 7. 2016 }} * [http://www.sveske.ba/en/content/subota-lisce-nedzad Subota, lišće, Nedžad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806030910/http://www.sveske.ba/en/content/subota-lisce-nedzad |date=6. 8. 2013 }} == Nagrade == * Jugoslovenska novinarska nagrada ''Dušan Timotijević'' za 1986. godinu. * [[Nagrada Društva pisaca BiH]] za najbolju knjigu [[Smrt u Muzeju moderne umjetnosti]] 1996. godine. == Kritički osvrti na djela Alme Lazarevske == Posebno mjesto u novoj pripovjedačkoj Bosni pripada Almi Lazarevskoj i njenim zbirkama [[Smrt u Muzeju moderne umjetnosti]] i [[Biljke su nešto drugo]]. Lazarevska je razvila narativnu strategiju psihološko simboličkih detalja u kojima se bez patetične moralizatorske geste simbolički zrcali sav ratni užas. Alma Lazarevska ušla je u sami vrh bosanskohercegovačkog književnog kanona. Lazarevska u svojoj prozi gotovo prustovski preciznim jezikom pokazuje moć detalja kao formativnu osnovu priče. Njene knjige [[Smrt u Muzeju moderne umjetnosti]] i [[Biljke su nešto drugo]] spadaju u same vrhunce bosanskohercegovačke proze. Lazarevska piše u okviru modela poetsko psihološke priče veoma intelektualiziranu, meditativnu prozu su izvrsnim oživljavanjem čulnih utisaka i vanrednim refleskivnim sekvencama. [[U Smrti u Muzeju moderne umjetnosti]] tematski obrađuje rat, ali tako da namjesto panoramičnosti povijesne apokalipse daje kamernu sliku porodice i porodičnog ambijenta. Ta namjera da se opiše ratna svakodnevnica direktno je suprotstvaljena konstruiranju herojske kulturne paradigme i velike povijesne naracije, koja je na južnoslavenskom prostoru u pravilu ideološki postamentirana. Njene priče karakterizira vrhunska upotreba proznog jezika te vrsno organiziranje kompozcione ravni priče, ali i strategija opisivanja detalja ratne svakodnevnice koji postaju pravi mali egzsitencijalni simboli. Sklona litotičnom jeziku, Lazarevska u priči [[Smrt u Muzeju moderne umjetnosti]] - na podlozi pitanja kako bi ste željeli umrijeti iz ankete koju u opkoljenom Sarajevu provode službenici Muzeja moderne umjetnosti iz New Yorka, da bi odgovore pohranili u svoj muzej - ratno Sarajevo pretvara u simbolički topos savremene civilizacije ironično pokazujući da su iz nje iscurile sve antropološke vrijednosti. Lazarevska je u svojim pričama obnovila neke vrijednosti klasične, modernističke proze uz izvanvredan sinestezijski jezik, vizualizaciju i hromatizaciju rada ljudske svijesti i psihe, simbolizaciju priče, pa njena proza spada u same vrhunce ukupne bosanskohercegovačke književnosti. Lazarevska je u romanu [[U znaku ruže]] ostvarila novopovijesni kulturološki roman u kojem tematizira odnos između Alekse Š. i revolucionarke Roze Luksemburg, pri čemu se taj odnos zbiva untar sudara dva kulturna koda, emancipatorski romantičarskog što pokušava razoriti patrocentrične predstave tradicije a kojem pripada Aleksa Š. i utopijsko revolucionarnog u koji je potpoljena Roza Luksmeburg. Ta dva kulturna koda čine okvir za ljubavnu dramu, pri čemu se metaforički uspostavlja prostor ljudske egzistencije kao krah ideala. [[U Znaku ruže]] je stilski vješto ispisan roman, sa intelektualizacijom romanesknog diskursa, vještom psihologizacijom likova, odličnim razvijanjem koncpeta male priče unutar velike povijesti i prigušenom gotovo litotičnom egzistencijalnom dramom svojih junaka. Alma Lazarevska je jedna od rijetkih autorica koja je uvrštena u antologijske izbore izdavačke kuće Alef pod uredništvom Enesa Durakovića. Taj obimni projekat antologijskog vrednovanja, poduzet očigledno s dvostrukom namjerom očuvanja i učvršćivanja bošnjačkog identiteta, s jedne strane, i suprotstavljanja razarajućoj moći ratne mašinerije da uništi simbolička dobra kao temelj razvoja bosanskohercegovačkog društva, s druge strane, nesvjesno nam pokazuje kakva je druga strana medalje simboličkog nasilja: ono se ne provodi uvijek minobacačima, već, kako to u svojoj knjizi Vladavina muškaraca (2001.g.) pokazuje P. Bourdieu, preko znanja i uspostavlja povlađivanjem onih koji ga podnose. Preovlađujući kriteriji za konstrukciju bošnjačkog književnog korpusa i bosnaskohercegovačkog kanona su, dakako, definirani nacionalno, ali u prvom i književnice i kritičarke dobijaju nešto više mjesta, u skladu sa suplementarnim kriterijem kulturološkog pamćenja, dok u drugom čast da učestvuje u izboru ima samo jedna autorica, Gordana Muzaferija, priznata kao stručnjakinja za dramsku književnost (ono što je tu paradoksalno, činjenica je da je upravo to žanr koji, izgleda, bosanskohercegovačke spisateljice sistematski izbjegavaju), dok su među pjesnikinjama “izabrane” Dara Sekulić, Bisera Alikadić, Mubera Pašić, Jozefina Dautbegović i Ferida Duraković, a [[Antologija bosanskohercegovačke pripovijetke XX vijeka]] izdvaja samo jednu pripovjedačicu - Almu Lazarevsku. Ako je ovakvo stanje u bosanskohercegovačkoj književnosti realno, mada u svakom slučaju prouzrokovano (ne)svjesnom primjenom muških vrijednosti, onda nam se valja zapitati zašto je to tako i na koje načine se ta rodna diskriminacija i raspodjela moći reprodukuje? Ujedno, doista izdvojen položaj Lazarevske, daje nam za pravo da se dvostruko zamislimo nad Jergovićevom tvrdnjom: “Kada bi kod nas postojala književna scena i kad bi knjige još djelovale na druge pisce, [[Smrt u Muzeju moderne umjetnosti]] bosansku bi književnost učinile urednijom, mirnijom i preciznijom. I naravno - boljom.” == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * http://www.avaz.ba/vijesti/intervju/30139-knjizevnica-alma-lazarevska-mnogo-je-onih-koji-bi-se-o-sarajevo-htjeli-ocesati.html{{Mrtav link}} * http://www.klix.ba/vijesti/kultura/sarajevo-je-ispraznjena-rijec/080616060 * https://web.archive.org/web/20140711100649/http://tacno.net/kultura/alma-lazarevska-sarajevo-je-ispustilo-dostojanstvo/ * http://iwp.uiowa.edu/91st/vol7-num2/plants-are-something-else {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130105223328/http://iwp.uiowa.edu/91st/vol7-num2/plants-are-something-else |date=5. 1. 2013 }} * http://www.sveske.ba/bs/content/nova-pripovjedacka-bosna {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308151106/http://www.sveske.ba/bs/content/nova-pripovjedacka-bosna |date=8. 3. 2012 }} * http://www.sveske.ba/bs/content/krvavi-lom-drustva-i-poeticki-prevrati-romana{{Mrtav link}} * https://web.archive.org/web/20120502173751/http://www.openbook.ba/forum/nirman_moranjak.htm * Alma Lazarevska, ''Smrt u Muzeju moderne umjetnosti'', Bosanska knjiga, Sarajevo, 1996. * Enver Kazaz, ''Krvavi lom društva i poetički prevrati romana'', Sarajevske Sveske br. 13. * Enver Kazaz, ''Nova pripovjedačka Bosna'', Sarajevske Sveske br. 14. * Nirman Moranjak- Bamburać, ''Topos granice i granični fenomeni u književnosti BiH (lekcije o granici)'', na: https://web.archive.org/web/20120502173751/http://www.openbook.ba/forum/nirman_moranjak.htm [[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]] [[Kategorija:Biografije, Veles]] [[Kategorija:Rođeni 1957.]] [[Kategorija:Dobitnici Nagrade Društva pisaca Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Živi ljudi]] gi05mrieg888zi0fay90y1b2o5rq1ev 0 264716 3848833 3652773 2026-05-23T21:09:41Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848833 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojna jedinica | ime = 303. viteška brdska brigada | slika = | veličina_slike = | opis_slike = | aktivan = formirana 18. maja 1992. | država = [[Republika Bosna i Hercegovina]] | grana = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Kopnena vojska Armije Republike Bosne i Hercegovine]] | vrsta = pješadija | dio = [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Trećeg korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine]] | glavno_sjedište = [[Zenica]] | nadimak = ''Prva zenička'' | moto = "Oslobodi svaki pedalj zemlje ponosne". | boje = | oprema = | bitke = | web_stranica = | komandir1_oznaka = | komandir1 = [[Muhamed Begagić]] | komandir2_oznaka = | komandir2 = [[Rešad Čalkić]] | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''303. viteška brdska brigada''' je vojna jedinica koja je tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] djelovala u sastavu [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Trećeg korpusu Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. == Historija == Prva borbena dejstva jedinica iz kojih će nastati ''Prva zenička'' vođena su početkom maja u rejonu Smetova s ciljem neutralisanja srpskih paravojnih formacija, pri čemu je zarobljena i izvjesna količina materijalno-tehničkih sredstava. <ref name= "Bosnae">{{Cite web|url= https://bosnae.info/index.php/ratni-put-303-zenicke-brigade-arbih-cuvari-kapije-srednje-bosne-2|title= ''Ratni put 303. zeničke brigade ARBiH – čuvari kapije srednje Bosne''|work= bosnae.info|access-date= 25. 3. 2024|archive-date= 26. 3. 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240326004617/https://bosnae.info/index.php/ratni-put-303-zenicke-brigade-arbih-cuvari-kapije-srednje-bosne-2|url-status= dead}}</ref> Naredbom Republičkog štaba [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|TO RBiH]] 18. maja 1992. godine formirana je ''Prva zenička brigada'', nakon tuzlanske brigade druga manevarska jedinica ranga brigade u državi. Novoformirana brigada se sastojala od dva bataljona sa prištabskim jedinicama. Ubrzo nakon osnivanja u sastav brigade ulazi ''[[Željezarski bataljon]]'' osnovan 13. maja 1992. godine kojeg su u potpunosti sačinjavali radnici dobrovoljci, treći bataljon i vod [[Hrvatske odbrambene snage|HOS]]-a. Tokom jula 1992. godine brigadi se pridružuju jedinice [[Patriotska liga|Patriotske lige]], Oklopni bataljon, jedinica ''Zmaj od Bosne'', Sedmi muslimanski bataljon, jedinica PVO, te sve jedinice HOS-a Zenice.<ref>{{Cite web|url= https://magazinplus.eu/18-05-1992-formirana-303-viteska-brdska-brigada-zenica/|title= ''18.05.1992. – Formirana 303. viteška brdska brigada Zenica''|work= magazinplus.eu|access-date= 25. 3. 2024}}</ref> Već u tom periodu brigada je imala 2.324 pripadnika i prepoznatljiv karakter sredine iz koje je i nastala. Prvo borbeno dejstvo brigade dešava se početkom juna kada se jugoistočno od Zenica vrši obezbjeđenje desne obale Bosne. Tom prilikom se neutrališu paravojne formacije koje su naoružane od JNA koja je tada još uvijek bila stacionirna u Kasarni Zenica. U tim sukobima poginuo je i prvi pripadnik brigade. U narednom periodu dijelovi brigade učestvuju i visočko-ilijaškom ratištu a potom i na sarajevskom ratištu tokom neuspješne deblokade Sarajeva. Preformacijom postojećih jedinica Oružanih snaga RBiH Prva zenička se transformiše u brdsku brigadu pri čemu joj se pridodaje još jedan bataljon (koji postaje šesti brdski bataljon) dok se iz brigade izdvaja oklopni bataljon. Formiranjem trećeg armijskog korpusa, u skladu na unifikacijom naziva vojnih jedinica, brigada mijenja naziv u 303. brdska brigada. Naziv će zadržati do kraja rata s tim će se usljed zapaženih rezultata brigadi u dva navrata dodavati prefiksi ''Slavna'' a potom i ''Viteška'' te je kraj rata dočekala kao 303. viteška brdska brigada. Kroz brigadu je u ratnom periodu prošlo više od 8.000 boraca.<ref name= "Bosnae"/> == Počasna odlikovanja == Tokom rata, 303. brdskoj brigadi zahvaljujući borbenim uspjesima na ratištima širom BiH dodijeljen je prvo naziv ''Slavna''<ref name="RTV Zenica">{{Cite web|url=http://www.rtvze.ba/|title=RTV Zenica|language=en-US|access-date=5. 3. 2022}}</ref> da bi joj u novembru 1994. godine, zbog hrabrosti i odlučnosti boraca, među kojima je bilo i 75 žena dodijeljen najviši počasni naziv ''Viteška''<ref name="RTV Zenica"/> te je kraj rata dočekala kao 303. viteška brdska brigada. Za ratne zasluge, pored počasnih naziva „slavna“ i „viteška“, 303. viteška brdska brigada dobila je i kolektivno ratno priznanje ''[[Zlatni ljiljan]]'',<ref>{{Cite web |url=http://www.zenicablog.com/zenica/vijesti/item/20413-%C5%BEeljezarski-bataljon-i-303vite%C5%A1ka.html |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 9. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916172757/http://zenicablog.com/zenica/vijesti/item/20413-%C5%BEeljezarski-bataljon-i-303vite%C5%A1ka.html |archive-date=16. 9. 2013 |url-status=dead }}</ref> koje je u [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armiji Republike Bosne i Hercegovine]] dobila još samo [[17. viteška krajiška brdska brigada|17. krajiška brigada]] koja je također do osnivanja [[Sedmi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Sedmog korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine]] bila u sastavu Trećeg korpusa. 23 pripadnika ove viteške brigade su dobitnici ratnog priznanja ''Zlatni ljiljan''. U spomen na ovu brigadu u [[Zenica|Zenici]] jedna od ulica nosi naziv ''Prve zeničke brigade''. == Reference == {{refspisak}} {{Armija Republike Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Viteške brigade Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Zenica]] jd7t1bni1t3432ou0ciza99xhmf2n51 0 352430 3848842 3711687 2026-05-23T22:35:58Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848842 wikitext text/x-wiki {{Dobar članak}} {{Infokutija filmska nagrada | naslov = 86. dodjela "Oscara" | slika = 86th Academy Awards poster.jpg | veličina_slike = | opis_slike = Komičarka [[Ellen DeGeneres]], voditeljka ceremonije | datum = 2. mart 2014. | mjesto = [[Dolby Theatre]], [[Hollywood]], [[Los Angeles]], [[California]] | voditelj = [[Ellen DeGeneres]] | producent = [[Neil Meron]]<br>[[Craig Zadan]] | režiser = [[Hamish Hamilton]] | organizator = | najbolji_film = ''[[12 Years a Slave (film)|12 Years a Slave]]'' | najbolja_režija = | najbolja_režija_film = | najbolji_glumac = | najbolji_glumac_film = | najbolja_glumica = | najbolja_glumica_film = | gold_award = | hall_of_fame = | najviše_nagrada = [[Gravitacija (film)|Gravitacija]] (7) | najviše_nominacija = [[Američka prevara]] i [[Gravitacija (film)|Gravitacija]] (10) | kanal = | mreža = [[American Broadcasting Company|ABC]] | trajanje = 3 sata, 34 min. | ocjene = 43. 74 miliona<br />24.7% | prijašnji = [[85. dodjela "Oscara"|85.]] | sljedeći = [[87. dodjela "Oscara"|87.]] }} '''86. dodjela nagrade Oscara''', koju je organizirala američka [[Akademija filmskih umjetnosti i nauka]] (AMPAS), odala je počast glumcima, tehničkim dostignućima i filmovima za 2013. godinu i održana je [[2. mart]]a [[2014.]] u pozorištu ''Dolby Theatre'' u [[Hollywood]]u, [[Los Angeles]]u. Svečanost je zakazana sedmicu dana kasnije nego što je uobičajeno kako bi se izbjeglo emitiranje za vrijeme [[Zimske olimpijske igre 2014.|Zimskih olimpijskih igara 2014.]]<ref>{{cite web|url=http://www.chicagotribune.com/entertainment/sns-rt-film-oscars2014l2n0ch1d5-20130325,0,4480470.story|title=2014 Oscars show moves to. 3. to avoid Winter Olympics clash|work=archive.is|access-date=3. 12. 2015|archive-date=10. 4. 2013|archive-url=https://archive.today/20130410171359/www.chicagotribune.com/entertainment/sns-rt-film-oscars2014l2n0ch1d5-20130325,0,4480470.story|url-status=bot: unknown}}</ref> Tokom svečanosti, ''Akademija filmskih umjetnosti i nauka'' uručila je nagrade za 24 kategorije. Ceremoniju je prenosila američka tv-stanica ABC, u produkciji Neila Merona i Craiga Zadana i režiji Hamisha Hamiltona. Komičarka [[Ellen DeGeneres]] bila je domaćin ceremonije po drugi put, nakon što je bila domaćin [[79. dodjela "Oscara"|79. svečanosti]] [[2007]].<ref name="jonweisman">{{cite web|url=http://variety.com/2013/film/news/ellen-degeneres-to-host-oscars-1200566939/|title=Ellen DeGeneres Hosting Oscars 2014 — Second Time As Academy Awards Host - Variety|author=Jon Weisman|work=Variety|access-date=3. 12. 2015}}</ref><ref name="denverpost.com">{{cite web|url=http://blogs.denverpost.com/stagescreen/2013/08/02/ellen-degeneres-to-host-academy-awards/7457/|title=Ellen Degeneres to host Academy Awards|work=Stage, Screen & In Between|access-date=3. 12. 2015|archive-date=1. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201211015/http://blogs.denverpost.com/stagescreen/2013/08/02/ellen-degeneres-to-host-academy-awards/7457/|url-status=dead|archive-date=1. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201211015/http://blogs.denverpost.com/stagescreen/2013/08/02/ellen-degeneres-to-host-academy-awards/7457/}}</ref> Sa 43.740.000 gledalaca ovo je bila najgledanija svečanost dodjele Oscara od 2000. godine.<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/03/04/oscars-ratings-revised-up-to-most-watched-oscars-since-2000-and-best-in-adults-18-49-since-2010/|title=Oscars Ratings Revised Up to Most-Watched Oscars since 2000 and Best in Adults 18-49 since 2010|work=TV By The Numbers by zap2it.com|access-date=3. 12. 2015|archive-date=6. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306023033/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/03/04/oscars-ratings-revised-up-to-most-watched-oscars-since-2000-and-best-in-adults-18-49-since-2010/|url-status=dead|archive-date=6. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306023033/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/03/04/oscars-ratings-revised-up-to-most-watched-oscars-since-2000-and-best-in-adults-18-49-since-2010/}}</ref> Film ''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]'' osvojio je najviše nagrada (7), uključujući i onu za [[Oscar za najboljeg režisera|najbolju režiju]] za [[Alfonso Cuarón|Alfonsa Cuaróna]]. Film ''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]'' osvojio je 3 nagrade, uključujući i onu za [[Oscar za najbolji film|najbolji film]] i [[Oscar za najbolju sporednu žensku ulogu|najbolju sporednu glumicu]] za [[Lupita Nyong'o|Lupitu Nyong'o]]. ''[[Poslovni klub Dallas]]'' također je osvojio 3 nagrade, postavši tako peti film u historiji dodjele ''Oscara'' koji je osvojio nagradu za [[Oscar za najbolju glavnu mušku ulogu|najbolju glavnu]] i [[Oscar za najbolju sporednu mušku ulogu|sporednu]] mušku ulogu, za [[Matthew McConaughey|Matthewa McConaugheyja]] i [[Jared Leto|Jareda Leta]] respektivno. Ostali dobitnici su ''[[Sniježno kraljevstvo (2013)|Sniježno kraljevstvo]]'' i ''[[Veliki Gatsby (2013)|Veliki Gatsby]]'', sa po 2 nagrade. [[Cate Blanchett]] osvojila je nagradu za [[Oscar za najbolju glavnu žensku ulogu|najbolju glumicu]] za film ''[[Tužna Jasmine]]''. Ostali filmovi koji su osvojili samo po 1 nagradu bili su: ''[[Velika ljepota]]'', ''[[Helij (film)|Helij]]'', ''[[Ona (film)|Ona]]'', ''[[Dama pod brojem 6: muzika je spasila moj život]]'', ''[[Gospodin Hublot]]'' i ''20 Feet from Stardom''. Cuarón i Catherine Martin bili su jedini koji su osvojili više nagrada (po 2).<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/10667839/Oscars-2014-live.html|title=Oscars 2014: live - Telegraph|date=3. 3. 2014|work=Telegraph.co.uk|access-date=3. 12. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/film/2014/mar/02/oscars-2014-live-ceremony-red-carpet|title=Oscars 2014 live: the ceremony|author=Xan Brooks|work=the Guardian|access-date=3. 12. 2015}}</ref> == Pobjednici i nominirani == Nominacije za 86. dodjelu nagrada Akademije objavljene su 16. januara 2014. u ''[[Samuel Goldwyn Theater]]u'' na [[Beverly Hills]]u, od strane [[Cheryl Boone Isaacs]], predsjednice Akademije, i glumca [[Chris Hemsworth|Chrisa Hemswortha]].<ref>{{cite web|url=http://www.nj.com/entertainment/index.ssf/2014/01/2014_oscars_american_hustle_gravity_lead_nominations.html|title=2014 Oscars: Jersey-set 'American Hustle,' outer-space 'Gravity' lead nominations|work=NJ.com|access-date=3. 12. 2015|archive-date=19. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140119082758/http://www.nj.com/entertainment/index.ssf/2014/01/2014_oscars_american_hustle_gravity_lead_nominations.html|url-status=dead|archive-date=19. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140119082758/http://www.nj.com/entertainment/index.ssf/2014/01/2014_oscars_american_hustle_gravity_lead_nominations.html}}</ref> Filmovi ''[[Američka prevara]]'' i ''Gravitacija'' imali su najviše nominacija (po 10).<ref>{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/envelope/moviesnow/la-et-mn-oscar-nominations-2014-main,0,500124.story#axzz2qbUhXpodVIM|title=2014 Oscar nominations: 'American Hustle' shuffles David O. Russell to front of the pack again|author=Los Angeles Times|date=16. 1. 2014|work=latimes.com|access-date=3. 12. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/film/2014/jan/16/oscar-nominations-2014-12-years-a-slave-gravity|title=Oscar nominations 2014: Gravity and Hustle edge out Slave|author=Catherine Shoard|work=the Guardian|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Drugu godinu zaredom film koji je osvojio najviše ''Oscara'' nije pobijedio u kategoriji za najbolji film (prije ceremonije iz 2012. ovo se posljednji put desilo na 77. dodjeli). Po 23. put Akademija je odlučila razdvojiti nagrade za najbolji film i najbolju režiju, pa su nagrade otišle za film ''12 godina ropstva'' i režiseru ''Gravitacije'' Alfonsu Cuarónu.<ref>{{cite web|url=http://www.goldderby.com/news/5804/oscars-best-picture-12-years-a-slave-best-director-gravity-film-news-13579086.html|title=Oscars split Best Picture and Best Director for 23rd time in 86 years|work=goldderby.com|access-date=3. 12. 2015|archive-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023657/http://www.goldderby.com/news/5804/oscars-best-picture-12-years-a-slave-best-director-gravity-film-news-13579086.html|url-status=dead|archive-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023657/http://www.goldderby.com/news/5804/oscars-best-picture-12-years-a-slave-best-director-gravity-film-news-13579086.html}}</ref> Kandidatkinja za najbolju glumicu Meryl Streep oborila je vlastiti rekord po broju nominacija koje je ikad mogao dobiti glumac ili glumica s ukupno 18 nominacija. Sa njenom nominacijom za film ''Američka prevara'' [[Jennifer Lawrence]] postala je najmlađa glumica s 3 nominacije (23 godine), rekord koji je dosad držala zvijezda filma ''[[Gospođa Miniver]]'' [[Teresa Wright]]. Film ''Američka prevara'' postao je 42. film u historiji koji je dobio 5 glavnih nominacija i 15. s nominacijama u sve 4 glumačke kategorije, što je prethodno ostvario [[režiser]] [[David O. Russell]] sa svojim filmom iz 2012. ''[[U dobru i u zlu]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.ndtv.com/sites/oscar2014/story.aspx?id=488878|title=NDTV.com|work=www.ndtv.com|access-date=3. 12. 2015|archive-date=2. 3. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233715/http://www.ndtv.com/sites/oscar2014/story.aspx?id=488878|url-status=dead|archive-date=2. 3. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302233715/http://www.ndtv.com/sites/oscar2014/story.aspx?id=488878}}</ref> Međutim, ''Američka prevara'' pridružila se filmovima ''[[Čovjek zvan Hrabrost (2010)|Čovjek zvan Hrabrost]]'' i ''[[Bande New Yorka (2002)|Bande New Yorka]]'' na 3. mjestu sa 10 nominacija bez ijedne pobjede. Filmovi ''[[Životna prekretnica (1977)|Životna prekretnica]]'' i ''[[Boja purpura'']] i dalje vode na toj listi sa po 11 nominacija.<ref>{{cite web|url=http://entertainment.time.com/2014/03/03/oscars-shutout-american-hustle-wolf-of-wall-street/|title=Oscars Shutout: American Hustle and The Wolf of Wall Street Didn't Win - TIME.com|work=TIME.com|access-date=3. 12. 2015|archive-date=6. 3. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306020725/http://entertainment.time.com/2014/03/03/oscars-shutout-american-hustle-wolf-of-wall-street/|url-status=dead}}</ref> U glumačkoj konkurenciji pobjede Matthewa McConaugheya i Jareda Leta u kategorijama za najboljeg glumca i najboljeg sporednog glumca omogućili su da film ''Poslovni klub Dallas'' bude peti film koji je osvojio obje nagrade za glumu u muškoj kategoriji, [[Cate Blanchett]] postala je šesta glumica koja je osvojila ''Oscara'' i za najbolju glavnu i za najbolju sporednu glumicu, a [[Lupita Nyong'o]] postala je deveta koja je osvojila ''Oscara'' za najbolju sporednu glumicu na samom početku filmske karijere.<ref>{{cite web|url=http://www.tvguide.com/News/2014-Oscar-Winners-1078426.aspx|title=12 Years a Slave, Gravity Top Oscars|author=Joyce Eng|date=3. 3. 2014|work=TVGuide.com|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Pobjednici su navedeni prvi i istaknuti su podebljanim slovima.<ref>{{cite web|url=http://www.variety.com/2014/film/news/2014-academy-awards-winners-oscar-winner-list-1201123978/|title=2014 Academy Awards Winners — FULL LIST: 86th Oscars Winner List - Variety|author=Variety Staff|work=Variety|access-date=3. 12. 2015}}</ref> [[Slika:Alfonso Cuaron by Gage Skidmore.jpg|mini|upright|[[Alfonso Cuarón]], najbolji režiser]] [[Slika:Matthew McConaughey - Goldene Kamera 2014 - Berlin.jpg|mini|upright|[[Matthew McConaughey]], najbolji glavni glumac]] [[Slika:Cate Blanchett 2011.jpg|mini|upright|[[Cate Blanchett]], najbolja glavna glumica]] [[Slika:Flickr - nicogenin - 66ème Festival de Venise (Mostra) - Jared Leto (14).jpg|mini|upright|[[Jared Leto]], najbolji sporedni glumac]] [[Slika:Lupita NyongoTIFF2013 (cropped).jpg|mini|upright|[[Lupita Nyong'o]], najbolja sporedna glumica]] [[Slika:Spike Jonze Her Premiere NYFF 2013 (cropped).jpg|mini|upright|[[Spike Jonze]], najbolji pisac originalnog scenarija]] [[Slika:Paolo Sorrentino 2008 cropped.jpg|mini|upright|[[Paolo Sorrentino]], najbolji strani film]] [[Slika:Catherine Martin (Australian designer).jpg|right|thumb|150px|[[Catherine Martin (dizajner)|Catherine Martin]], Dobitnica Oscara za najbolju kostimografiju]] {| class=wikitable |- ! style="background:#EEDD82; width:50%" | [[Oscar za najbolji film|Najbolji film]] ! style="background:#EEDD82; width:50%" | [[Oscar za najboljeg režisera|Najbolji režiser]] |- | valign="top" | *'''''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]''&nbsp;– [[Brad Pitt]], [[Dede Gardner]], [[Jeremy Kleiner]], [[Steve McQueen (režiser)|Steve McQueen]] i [[Anthony Katagas]]''' **''[[Američka prevara]]''&nbsp;– [[Charles Roven]], [[Richard Suckle]], [[Megan Ellison]] i [[Jonathan Gordon]] **''[[Kapetan Phillips]]''&nbsp;– [[Scott Rudin]], [[Dana Brunetti]] i [[Michael De Luca]] **''[[Poslovni klub Dallas]]''&nbsp;– [[Robbie Brenner]] i [[Rachel Winter]] **''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]''&nbsp;– [[Alfonso Cuarón]] i [[David Heyman]] **''[[Ona (film)|Ona]]''&nbsp;– Megan Ellison, [[Spike Jonze]] i [[Vincent Landay]] **''[[Nebraska (film)|Nebraska]]''&nbsp;– [[Albert Berger (producent)|Albert Berger]] i [[Ron Yerxa]] **''[[Philomena (film)|Philomena]]''&nbsp;– [[Gabrielle Tana]], [[Steve Coogan]] i [[Tracey Seaward]] **''[[Vuk sa Wall Streeta]]''&nbsp;– [[Martin Scorsese]], [[Leonardo DiCaprio]], [[Joey McFarland]] i [[Emma Tillinger Koskoff]] | valign="top" | *'''[[Alfonso Cuarón]]&nbsp;– ''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]''''' **[[David O. Russell]]&nbsp;– ''[[Američka prevara]]'' **[[Alexander Payne]]&nbsp;– ''[[Nebraska (film)|Nebraska]]'' **[[Steve McQueen (režiser)|Steve McQueen]]&nbsp;– ''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]'' **[[Martin Scorsese]]&nbsp;– ''[[Vuk s Wall Streeta]]'' |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju glavnu mušku ulogu|Najbolji glavni glumac]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju glavnu žensku ulogu|Najbolja glavna glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Matthew McConaughey]]&nbsp;– ''[[Poslovni klub Dallas]]'' kao Ron Woodroof''' **[[Christian Bale]]&nbsp;– ''[[Američka prevara]]'' kao Irving Rosenfeld **[[Bruce Dern]]&nbsp;– ''[[Nebraska (film)|Nebraska]]'' kao Woody Grant **[[Leonardo DiCaprio]]&nbsp;– ''[[Vuk sa Wall Streeta]]'' kao [[Jordan Belfort]] **[[Chiwetel Ejiofor]]&nbsp;– ''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]'' kao [[Solomon Northup]] | valign="top" | *'''[[Cate Blanchett]]&nbsp;– ''[[Tužna Jasmine]]'' kao Jeanette "Jasmine" Francis''' **[[Amy Adams]]&nbsp;– ''[[Američka prevara]]'' kao Sydney Prosser **[[Sandra Bullock]]&nbsp;– ''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]'' kao dr. Ryan Stone **[[Judi Dench]]&nbsp;– ''[[Philomena (film)|Philomena]]'' kao Philomena Lee **[[Meryl Streep]]&nbsp;– ''[[August: Osage County]]'' kao Violet Weston |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju sporednu mušku ulogu|Najbolji sporedni glumac]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju sporednu žensku ulogu|Najbolja sporedna glumica]] |- | valign="top" | *'''[[Jared Leto]]&nbsp;– ''[[Poslovni klub Dallas]]'' kao Rayon''' **[[Barkhad Abdi]]&nbsp;– ''[[Kapetan Phillips]]'' kao [[Abduwali Muse]] **[[Bradley Cooper]]&nbsp;– ''[[Američka prevara]]'' kao agent Richard "Richie" DiMaso **[[Michael Fassbender]]&nbsp;– ''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]'' kao Edwin Epps **[[Jonah Hill]]&nbsp;– ''[[Vuk sa Wall Streeta]]'' kao [[Danny Porush|Donnie Azoff]] | valign="top" | *'''[[Lupita Nyong'o]]&nbsp;– ''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]'' kao Patsey''' **[[Sally Hawkins]]&nbsp;– ''[[Tužna Jasmine]]'' kao Ginger **[[Jennifer Lawrence]]&nbsp;– ''[[Američka prevara]]'' kao Rosalyn Rosenfeld **[[Julia Roberts]]&nbsp;– ''[[August: Osage County]]'' kao Barbara Weston-Fordham **[[June Squibb]]&nbsp;– ''[[Nebraska (film)|Nebraska]]'' kao Kate Grant |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolji originalni scenarij|Najbolji originalni scenarij]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolji adaptirani scenarij|Najbolji adaptirani scenarij]] |- | valign="top" | *'''''[[Ona (film)|Ona]]''&nbsp;– [[Spike Jonze]]''' **''[[Američka prevara]]''&nbsp;– [[Eric Warren Singer]] i [[David O. Russell]] **''[[Tužna Jasmine]]''&nbsp;– [[Woody Allen]] **''[[Poslovni klub Dallas]]''&nbsp;– [[Craig Borten]] i [[Melisa Wallack]] **''[[Nebraska (film)|Nebraska]]''&nbsp;– [[Bob Nelson (scenarist)|Bob Nelson]] | valign="top" | *'''''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]''&nbsp;– [[John Ridley]]''' **''[[Prije ponoći (film)|Prije ponoći]]''&nbsp;– [[Richard Linklater]], [[Julie Delpy]] i [[Ethan Hawke]] **''[[Kapetan Phillips]]''&nbsp;– [[Billy Ray (scenarist)|Billy Ray]] **''[[Philomena (film)|Philomena]]''&nbsp;– [[Steve Coogan]] i [[Jeff Pope]] **''[[Vuk sa Wall Streeta]]''&nbsp;– [[Terence Winter]] |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolji animirani film|Najbolji animirani film]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolji strani film|Najbolji strani film]] |- | valign="top" | *'''''[[Snježno kraljevstvo|Sniježno kraljevstvo]]''&nbsp;– [[Chris Buck]], [[Jennifer Lee]] i [[Peter Del Vecho]]''' **''[[Croods]]''&nbsp;– [[Kirk DeMicco]], [[Chris Sanders (režiser)|Chris Sanders]], i [[Kristine Belson]] **''[[Gru na super tajnom zadatku]]''&nbsp;– [[Pierre Coffin]], [[Chris Renaud (animator)|Chris Renaud]], i [[Chris Meledandri]] **''[[Ernest i Celestine]]''&nbsp;– [[Benjamin Renner]] i [[Didier Brunner]] **''[[Vjetar se diže]]''&nbsp;– [[Hayao Miyazaki]] i [[Toshio Suzuki (producent)|Toshio Suzuki]] | valign="top" | *'''''[[Velika ljepota]]''&nbsp;– [[Paolo Sorrentino]]''' **''The Broken Circle Breakdown'' ([[Spisak belgijskih kandidata za Oscar za najbolji strani film|Belgija]]) na [[holandski jezik|holandskom]]&nbsp;– [[Felix Van Groeningen]] **''The Hunt (2012 film)''&nbsp;– [[Thomas Vinterberg]] **''The Missing Picture''&nbsp;– [[Rithy Panh]] **''Omar (film)''&nbsp;– [[Hany Abu-Assad]] |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolji dokumentarni film|Najbolji dokumentarni film]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolji kratki dokumentarni film|Najbolji kratki dokumentarni film]] |- | valign="top" | *'''''20 Feet from Stardom''&nbsp;– [[Morgan Neville]], [[Gil Friesen]], i [[Caitrin Rogers]]''' **''The Act of Killing''&nbsp;– [[Joshua Oppenheimer]] i [[Signe Byrge Sørensen]] **''Cutie and the Boxer''&nbsp;– [[Zachary Heinzerling]] i [[Lydia Dean Pilcher]] **''Dirty Wars''&nbsp;– [[Richard Rowley]] i [[Jeremy Scahill]] **''The Square (2013 film)''&nbsp;– [[Jehane Noujaim]] i [[Karim Amer]] | valign="top" | *'''''[[Dama pod brojem 6: Muzika je spasila moj život]]''&nbsp;– [[Malcolm Clarke]] i [[Nicholas Reed]]''' **''CaveDigger''&nbsp;– [[Jeffrey Karoff]] **''Facing Fear''&nbsp;– [[Jason Cohen]] **''Karama Has No Walls''&nbsp;– [[Sara Ishaq]] **''Prison Terminal: The Last Days of Private Jack Hall''&nbsp;– [[Edgar Barens]] |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolji kratki akcijski film|Najbolji kratki akcijski film]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolji kratki animirani film|Najbolji kratki animirani film]] |- | valign="top" | *'''''[[Helij (film)|Helij]]''&nbsp;– [[Anders Walter]] i [[Kim Magnusson]]''' **''Aquél no era yo'' (''That Wasn't Me (film)'')&nbsp;– [[Esteban Crespo]] **''Avant que de tout perdre'' (''Just Before Losing Everything'')&nbsp;– [[Xavier Legrand]] i [[Alexandre Gavras]] **''Pitääkö mun kaikki hoitaa?'' (''Do I Have to Take Care of Everything?'')&nbsp;– [[Selma Vilhunen]] i [[Kirsikka Saari]] **''The Voorman Problem''&nbsp;– [[Mark Gill]] i [[Baldwin Li]] | valign="top" | *'''''[[Gospodin Hublot]]''&nbsp;– [[Laurent Witz]] i [[Alexandre Espigares]]''''' **''Feral (2012 film)''&nbsp;– [[Daniel Sousa]] i [[Dan Golden]] **''Get a Horse!''&nbsp;– [[Lauren MacMullan]] i [[Dorothy McKim]] **''Short Peace''&nbsp;– [[Shuhei Morita]] **''Room on the Broom''&nbsp;– [[Max Lang]] i [[Jan Lachauer]] |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju originalnu muziku|Najbolja originalna muzika]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju originalnu pjesmu|Najbolja originalna pjesma]] |- | valign="top" | *'''''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]''&nbsp;– [[Steven Price]]''' **''[[Kradljivac knjiga]]''&nbsp;– [[John Williams]] **''[[Ona (film)|Ona]]''&nbsp;– [[William Butler]] i [[Owen Pallett]] **''[[Philomena (film)|Philomena]]''&nbsp;– [[Alexandre Desplat]] **''[[Spašavajući g. Banksa]]''&nbsp;– [[Thomas Newman]] | valign="top" | *'''"[[Let It Go (Disney)|Let It Go]]" iz ''Sniježnog kraljevstva''&nbsp;– [[Kristen Anderson-Lopez]] i [[Robert Lopez]]''' **"[[Happy (Pharrell Williams)|Happy]]" iz ''Despicable Me 2''&nbsp;– [[Pharrell Williams]] **"[[The Moon Song]]" iz ''[[Ona (film)|Ona]]''&nbsp;– [[Karen O]]rzolek and [[Spike Jonze]] **"[[Ordinary Love (pjesma U2)|Ordinary Love]]" iz ''Mandela: Long Walk to Freedom''&nbsp;– [[U2]] |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolje zvučne efekte|Najbolji zvučni efekti]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolji zvuk|Najbolji zvuk]] |- | valign="top" | * '''''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]''&nbsp;– [[Glenn Freemantle]]''' ** ''[[Sve je izbugljeno (film|Sve je izgubljeno]]''&nbsp;– [[Steve Boeddeker]] i [[Richard Hymns]] ** ''[[Kapetan Phillips]]''&nbsp;– [[Oliver Tarney]] ** ''The Hobbit: The Desolation of Smaug''&nbsp;– [[Brent Burge]] i [[Chris Ward]] ** ''Lone Survivor''&nbsp;– [[Wylie Stateman]] | valign="top" | * '''''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]''&nbsp;– [[Skip Lievsay]], [[Niv Adiri]], [[Christopher Benstead]], i [[Chris Munro]]''' ** ''[[Kapetan Phillips]]''&nbsp;– [[Chris Burdon]], [[Mark Taylor]], [[Mike Prestwood Smith]], i [[Chris Munro]] ** ''The Hobbit: The Desolation of Smaug''&nbsp;– [[Christopher Boyes]], [[Michael Hedges]], [[Michael Semanick]], i [[Tony Johnson]] ** ''Inside Llewyn Davis''&nbsp;– [[Skip Lievsay]], [[Greg Orloff]], i [[Peter F. Kurland]] ** ''Lone Survivor''&nbsp;– [[Andy Koyama]], [[Beau Borders]], and [[David Brownlow]] |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju scenografiju|Najbolja scenografija]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju fotografiju|Najbolja fotografija]] |- | valign="top" | * '''''[[Veliki Gatsby (2013)|Veliki Gatsby]]''&nbsp;– [[Catherine Martin]] (scenografija); [[Beverley Dunn]] (dekoracija seta)''' ** ''[[Američka prevara]]''&nbsp;– [[Judy Becker]] (scenografija); [[Heather Loeffler]] (dekoracija seta) ** ''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]''&nbsp;– [[Andy Nicholson]] (scenografija); [[Rosie Goodwin]] i [[Joanne Woollard]] (dekoracija seta)'' ** ''[[Ona (film)|Ona]]''&nbsp;– [[K. K. Barrett]] (scenografija); [[Gene Serdena]] (dekoracija seta) ** ''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]''&nbsp;– [[Adam Stockhausen]] (scenografija); [[Alice Baker]] (dekoracija seta) | valign="top" | * '''''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]''&nbsp;– [[Emmanuel Lubezki]]''' ** ''The Grandmaster (film)|The Grandmaster''&nbsp;– [[Philippe Le Sourd]] ** ''Inside Llewyn Davis''&nbsp;– [[Bruno Delbonnel]] ** ''[[Nebraska (film)|Nebraska]]''&nbsp;– [[Phedon Papamichael]] ** ''Prisoners (2013 film)''&nbsp;– [[Roger Deakins]] |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju šminku|Najbolja šminka]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju kostimografiju|Najbolja kostimografija]] |- | valign="top" | * '''''[[Poslovni klub Dallas]]''&nbsp;– [[Adruitha Lee]] i [[Robin Mathews]]''' ** ''Jackass Presents: Bad Grandpa''&nbsp;– [[Stephen Prouty]] ** ''The Lone Ranger (2013 film)''&nbsp;– [[Joel Harlow]] i [[Gloria Pasqua-Casny]] | valign="top" | * '''''[[Veliki Gatsby (2013)|Veliki Gatsby]]''&nbsp;– [[Catherine Martin]]''' ** ''[[Američka prevara]]''&nbsp;– [[Michael Wilkinson]] ** ''The Grandmaster (film)''&nbsp;– [[William Chang|William Chang Suk Ping]] ** ''The Invisible Woman (2013 film)''&nbsp;– [[Michael O'Connor (kostimograf)|Michael O'Connor]] ** ''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]''&nbsp;– [[Patricia Norris]] |- ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolju montažu|Najbolja montaža]] ! style="background:#EEDD82" | [[Oscar za najbolje vizualne efekte|Najbolji vizualni efekti]] |- | valign="top" | * '''''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]''&nbsp;– [[Alfonso Cuarón]] i [[Mark Sanger]]''' ** ''[[Američka prevara]]''&nbsp;– [[Jay Cassidy]], [[Crispin Struthers]] i [[Alan Baumgarten]] ** ''[[Kapetan Phillips]]''&nbsp;– [[Christopher Rouse]] ** ''[[Poslovni klub Dallas]]''&nbsp;– [[Jean-Marc Vallée|John Mac McMurphy]] i [[Martin Pensa]] ** ''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]''&nbsp;– [[Joe Walker]] | valign="top" | * '''''[[Gravittacija (film)|Gravitacija]]''&nbsp;– [[Tim Webber]], [[Chris Lawrence]], [[Dave Shirk]] i [[Neil Corbould]]''' ** ''The Hobbit: The Desolation of Smaug''&nbsp;– [[Joe Letteri]], [[Eric Saindon]], [[David Clayton]] i [[Eric Reynolds]] ** ''Iron Man 3''&nbsp;– [[Christopher Townsend]], [[Guy Williams]], [[Erik Nash]] i [[Dan Sudick]] ** ''The Lone Ranger (2013 film)''&nbsp;– [[Tim Alexander]], [[Gary Brozenich]], [[Edson Williams]] i [[John Frazier]] ** ''Star Trek Into Darkness''&nbsp;– [[Roger Guyett]], [[Patrick Tubach]], [[Ben Grossmann]] i [[Burt Dalton]] |} == Počasne nagrade Akademije == Akademija je održala svoju 5. po redu godišnju ceremoniju nagrada ''Governors Awards'' 16. novembra 2013. na kojoj su predstavljene tri Počasne nagrade i Jean Hersholt nagrada za humanitarni rad.<ref>{{cite web|url=http://www.deadline.com/2013/09/governors-awards-2013-winners-academy-oscars|title=Academy Unveils 2013 Governors Awards: Honorees Angelina Jolie, Angela Lansbury, Steve Martin, Piero Tosi|author=The Deadline Team|work=Deadline|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Dobitnici Počasne nagrade: * [[Angela Lansbury]] * [[Steve Martin]] * [[Piero Tosi]] Dobitnica [[Humanitarna nagrada "Jean Hersholt"|nagrade za humanitarni rad]]: * [[Angelina Jolie]] == Filmovi s najviše nagrada == {| class="wikitable" rowspan=2 style="text-align: center;" border="2" cellpadding="4" background: #f6e39c; |- ! scope="col" width="55" | Nagrade ! scope="col" align="center" | Film |- | <center>7 | ''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]'' |- |rowspan=2 style="text-align:center" | 3 | ''[[Poslovni klub Dallas]]'' |- | ''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]'' |- |rowspan=2 style="text-align:center" | 2 | ''[[Sniježno kraljevstvo (2013)|Sniježno kraljevstvo]]'' |- | ''[[Veliki Gatsby (2013)|Veliki Gatsby]]'' |} == Glumci i članovi filmskih ekipa s najviše nagrada == {| class="wikitable sortable" rowspan=2 style="text-align: center;" border="2" cellpadding="4" background: #f6e39c; |- ! scope="col" width="55" | Nagrade ! scope="col" align="center" | Ime ! scope="col" align="center" | Kategorije |- | rowspan=2 style="text-align:center" | 2 | [[Alfonso Cuarón]] | [[Oscar za najboljeg režisera|Najbolja režija]], [[Oscar za najbolju montažu|najbolja montaža]] (''Gravitacija'') |- | [[Catherine Martin]] | [[Oscar za najbolju scenografiju|Najbolja scenografija]], [[Oscar za najbolju kostimografiju|najbolja kostimografija]] (''Veliki Gatsby'') |} == Filmovi s najviše nominacija == Sljedećih 19 filmova imali su najviše nominacija: {| class="wikitable sortable" rowspan=2 style="text-align: center;" border="2" cellpadding="4" background: #f6e39c; |- ! scope="col" width="55" | Nominacije ! scope="col" align="center" | Film |- | rowspan=2 style="text-align:center" | 10 | ''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]'' |- | ''[[Američka prevara]]'' |- | <center>9 | ''[[12 godina ropstva (film)|12 godina ropstva]]'' |- |rowspan=3 style="text-align:center" |6 |''[[Kapetan Phillips]]'' |- |''[[Poslovni klub Dallas]]'' |- |''[[Nebraska (film)|Nebraska]]'' |- |rowspan=2 style="text-align:center" |5 |''[[Ona (film)|Ona]]'' |- |''[[Vuk sa Wall Streeta]]'' |- | <center>4 |''[[Philomena (film)|Philomena]]'' |- |rowspan=2 style="text-align:center" |3 |''[[Tužna Jasmine]]'' |- |''The Hobbit: The Desolation of Smaug'' |- |rowspan=8 style="text-align:center" |2 |''August: Osage County'' |- |''Despicable Me 2'' |- |''[[Sniježno kraljevstvo (2013)|Sniježno kraljevstvo]]'' |- |''The Grandmaster (film)'' |- |''[[Veliki Gatsby (2013)|Veliki Gatsby]]'' |- |''Inside Llewyn Davis'' |- |''The Lone Ranger (2013)'' |- |''Lone Survivor (film)'' |- |} == Glumci i članovi filmskih ekipa s najviše nominacija == Sljedećih 11 pojedinaca imali su najviše nominacija: {| class="wikitable sortable" rowspan=2 style="text-align: center;" border="2" cellpadding="4" background: #f6e39c; |- ! scope="col" width="55" | Nominacije ! scope="col" align="center" | Ime ! scope="col" align="center" | Kategorije |- | rowspan=2 style="text-align:center" | 3 | [[Alfonso Cuarón]] | [[Oscar za najboljeg režisera|Najbolja režija]], [[Oscar za najbolji film|najbolji film]], [[Oscar za najbolju montažu|najbolja montaža]] (''Gravitacija'') |- | [[Spike Jonze]] | Najbolji film, [[Oscar za najbolji originalni scenarij|najbolji originalni scenarij]], [[Oscar za najbolju originalnu pjesmu|najbolja originalna pjesma]] (''Ona'') |- |rowspan=9 style="text-align:center" |2 | [[Steve Coogan]] | Najbolji film, [[Oscar za najbolji adaptirani scenarij|adaptirani scenarij]] (''Philomena'') |- | [[Leonardo DiCaprio]] | Najbolji film, [[Oscar za najbolju glavnu mušku ulogu|najbolji glavni glumac]] (''Vuk sa Wall Streeta'') |- | [[Megan Ellison]] | Najbolji film (''Američka prevara'' i ''Ona'') |- | [[Skip Lievsay]] | [[Oscar za najbolji zvuk|Najbolji zvuk]] (''Gravitacija'' i ''Inside Llewyn Davis'') |- | [[Catherine Martin]] | [[Oscar za najbolju scenografiju|Najbolja scenografija]], [[Oscar za najbolju kostimografiju|najbolja kostimografija]] (''Veliki Gatsby'') |- | [[Steve McQueen (režiser)|Steve McQueen]] | Najbolji film, najbolja režija (''12 godina ropstva'') |- | [[Chris Munro]] | Najbolji zvuk (''Kapetan Phillips'' i ''Gravitacija'') |- | [[David O. Russell]] | Najbolja režija, najbolji originalni scenarij (''Američka prevara'') |- | [[Martin Scorsese]] | Najbolji film, najbolja režija (''Vuk sa Wall Streeta'') |} == Uručioci nagrada i izvođači == Sljedeći pojedinci bili su odabrani da uruče nagrade:<ref>{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/envelope/moviesnow/la-et-mn-oscars-2014-daniel-day-lewis-to-present-20140217,0,2960296.story#axzz2tnum7biz|title=Oscars 2014: Daniel Day-Lewis, Jennifer Lawrence to present|author=Los Angeles Times|date=17. 2. 2014|work=latimes.com|access-date=3. 12. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2014/20140224.html|title=Latest Academy News|work=Oscars.org - Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=3. 12. 2015}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Uručilac !! Uručena nagrada |- | {{sortname|Cedering|Fox|nolink=1}} || Najavljivač 86. dodjele Oscara |- | {{sortname|Anne|Hathaway}} || Uručilac nagrade [[Oscar za najbolju sporednu mušku ulogu|Oscara za najbolju sporednu mušku ulogu]] |- | {{sortname|Jim|Carrey}} || Predstavljanje scena animiranih junaka |- | {{sortname|Kerry|Washington}} || Najava izvođenja pjesme kandidata za [[Oscar za najbolju originalnu pjesmu|najbolju originalnu pjesmu]] "[[Happy (pjesma Pharrella Williamsa)|Happy]]" |- | {{sortname|Naomi|Watts}}<br />[[Samuel L. Jackson]] || Uručioci nagrade [[Oscar za najbolji kostim|Oscara za najbolji kostim]] i [[Oscar za najbolju šminku|šminku]] |- | {{sortname|Harrison|Ford}} || Najavljivač filmova ''[[Američka prevara]]'', ''[[Poslovni klub Dallas]]'' i ''[[Vuk sa Wall Streeta]]'' kao kandidate za najbolji film |- | {{sortname|Kim|Novak}}<br />[[Matthew McConaughey]] || Uručioci nagrada Oscara za [[Oscar za najbolji kratki animirani film|najbolji kratki animirani film]] i [[Oscar za najbolji animirani film|Oscara za najbolji animirani film]] |- | {{sortname|Channing|Tatum}} || |- | {{sortname|Emma|Watson}}<br/>[[Joseph Gordon-Levitt]]|| Uručioci nagrade [[Oscar za najbolje vizualne efekte|Oscara za najbolje vizualne efekte]] |- | {{sortname|Kate|Hudson}}<br/> [[Jason Sudekis]]|| Uručioci nagrade Oscara za kratki akcijski film i [[Oscar za najbolji kratki dokumentarni film|Oscara za najbolji kratki dokumentarni film]] |- | {{sortname|Tyler|Perry}} || Najavljivač filmova ''[[Nebraska (film)|Nebraska]]'', ''[[Ona (2013)|Ona]]'' i ''[[Gravitacija (film)|Gravitacija]]'' kao kandidate za najbolji film |- | {{sortname|Bradley|Cooper}} || Uručilac nagrade [[Oscar za najbolji dokumentarni film|Oscara za najbolji dokumentarni film]] |- | {{sortname|Ewan|McGregor}}<br/> [[Viola Davis]]|| Uručioci nagrade [[Oscar za najbolji strani film|Oscara za najbolji strani film]] |- | {{sortname|Chris|Hemsworth}}<br />[[Charlize Theron]] || Uručioci nagrada [[Oscar za najbolji zvuk|Oscara za najbolji zvuk]] i [[Oscar za najbolje zvučne efekte|zvučne efekte]] |- | {{sortname|Christoph|Waltz}} || Uručilac nagrade [[Oscar za najbolju sporednu žensku ulogu|Oscara za najbolju sporednu glumicu]] |- | [[Cheryl Boone Isaacs]] (predsjednik AMPAS-a)|| Najavljivač specijalnih nagrada |- | {{sortname|Amy|Adams}}<br />[[Bill Murray]] || Uručioci nagrada [[Oscar za najbolju fotografiju|Oscara za najbolju fotografiju]] |- | {{sortname|Anna|Kendrick}}<br />[[Gabourey Sidibe]] || Uručioci nagrade [[Oscar za najbolju montažu|Oscara za najbolju montažu]] |- | [[Brad Pitt]] || Najavljivač izvedbe pjesme kandidata za [[Oscar za najbolju originalnu pjesmu|najbolju originalnu pjesmu]] "[[Ordinary Love]]" |- | {{sortname|Goldie|Hawn}} || Najavljivač filmova ''[[Philomena]]'', ''[[Kapetan Phillips]]'' i ''[[12 godina ropstva]]'' kao kandidate za najbolji film |- | {{sortname|Jennifer|Garner}}<br />[[Benedict Cumberbatch]] || Uručioci nagrade [[Oscar za najbolju scenografiju|Oscara za najbolju scenografiju]] |- | {{sortname|Kevin|Spacey}} || Najavljivač snimaka sa dodjele nagrada počasnih Oscara i nagrade Jean Hersholt za humanitarni rad |- | {{sortname|Glenn|Close}} || Najavljivač sjećanja na preminule filmske radnike |- |- | {{sortname|John|Travolta}} || Najavljivač izvedbe pjesme kandidata za [[Oscar za najbolju originalnu pjesmu|najbolju originalnu pjesmu]] "[[Let It Go (Disneyjeva pjesma)|Let It Go]]" |- | {{sortname|Jamie|Foxx}}<br />[[Jessica Biel]]|| Uručioci nagrada [[Oscar za najbolju originalnu muziku|Oscara za najbolju originalnu muziku]] i [[Oscar za najbolju originalnu pjesmu|pjesmu]] |- | {{sortname|Robert|DeNiro}}<br />[[Penélope Cruz]] || Uručioci nagrade [[Oscar za najbolji adaptirani scenarij|Oscara za najbolji adaptirani scenarij]] i [[Oscar za najbolji originalni scenarij|najbolji originalni scenarij]] |- | {{sortname|Sidney|Poitier}} <br/> [[Angelina Jolie]] || Uručioci nagrade [[Oscar za najboljeg režisera|Oscara za najboljeg režisera]] |- | {{sortname|Daniel|Day-Lewis}} || Uručilac nagrade [[Oscar za najbolju glavnu žensku ulogu|Oscara za najbolju glumicu]] |- | {{sortname|Jennifer|Lawrence}}|| Uručilac nagrade [[Oscar za najbolju glavnu mušku ulogu|Oscara za najboljeg glumca]] |- | {{sortname|Will|Smith}} || Uručilac nagrade Oscara za [[Oscar za najbolji film|najbolji film]] |} [[Kristen Bell]] i [[Michael B. Jordan]] bili su domaćini svečanosti dodjele ''Oscara'' za tehnička dostignuća i nagrade "Gordon E. Sawyer" održane 15. februara.<ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2014/20140130.html|title=Latest Academy News|work=Oscars.org - Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Cedering Fox još je jednom bila najavljivač ceremonije. Prošli put je to bila za 85. dodjelu nagrada.<ref>{{cite web|url=http://www.thewrap.com/cedering-fox-serve-voice-oscar/|title=Oscars: Cedering Fox To Serve as Voice of Academy Awards (Exclusive)|author=Steve Pond|date=28. 2. 2014|work=TheWrap|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Chris Evans se pojavio kao završni najavljivač segmenta o tri heroja. Andrew Garfield bio je na prvobitnom spisku umjesto Evansa. Nije poznato pod kojim je okolnostima Evans zamijenio Garfielda. == Izvođači == Sljedeći pojedinci su bili izabrani da izvedu muzičke tačke: {| class="wikitable sortable" |- ! Ime izvođača!! Izvedba |- | {{sortname|Pharrell|Williams}} || "[[Happy (pjesma Pharrella Williamsa)|Happy]]" iz filma ''Despicable Me 2''<ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2014/20140204.html|title=Latest Academy News|work=Oscars.org - Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=3. 12. 2015}}</ref> |- | {{sortname|Karen|O}} s [[Ezra Koenig|Ezrom Koenigom]] || "[[The Moon Song]]" iz filma ''[[Ona (film)|Ona]]''<ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/karen-o-to-perform-at-the-oscars/|title=Karen O to perform at the Oscars|date=13. 2. 2014|work=cbsnews.com|access-date=3. 12. 2015}}</ref> |- | [[U2]] || "[[Ordinary Love (pjesma U2-a)|Ordinary Love]]" iz filma ''[[Mandela: Dugi put do slobode]]''<ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/news/u2-to-perform-ordinary-love-at-the-oscars/|title=U2 to perform "Ordinary Love" at the Oscars|date=12. 2. 2014|work=cbsnews.com|access-date=3. 12. 2015}}</ref> |- | {{sortname|Bette|Midler}} || "[[Wind Beneath My Wings]]" iz filma [[Plaže (film)|''Plaže'']]<ref>{{cite web|url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2014/20140219.html|title=Latest Academy News|work=Oscars.org - Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=3. 12. 2015}}</ref> |- | {{sortname|Idina|Menzel}}|| "[[Let It Go (Disney)|Let It Go]]" iz filma ''[[Sniježno kraljevstvo (2013 film)|Sniježno kraljevstvo]]''<ref>{{cite web|url=http://www.thewrap.com/oscars-idina-menzel-performing-let-go-frozen/|title=Oscars: Idina Menzel Performing 'Let it Go' From 'Frozen'|author=Brent Lang|date=11. 2. 2014|work=TheWrap|access-date=3. 12. 2015}}</ref> |- | [[Pink (pjevačica)|Pink]] || "[[Over the Rainbow]]" iz filma ''[[Čarobnjak iz Oza (1939)|Čarobnjak iz Oza]]''<ref>{{cite web|url=http://oscar.go.com/blogs/oscar-blogs-general/140220-pink-to-appear-on-the-oscars|title=Pink To Appear On The Oscars|work=Oscar.com|access-date=3. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312191347/https://oscar.go.com/blogs/oscar-blogs-general/140220-pink-to-appear-on-the-oscars|archive-date=12. 3. 2015|url-status=dead|archive-date=12. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312191347/https://oscar.go.com/blogs/oscar-blogs-general/140220-pink-to-appear-on-the-oscars}}</ref> |} == Sjećanje na preminule filmske djelatnike == [[Glenn Close]] predstavila je ovaj segment uz muziku iz filma ''Somewhere in Time'' kompozitora [[John Barry|Johna Barryja]] <ref>{{cite web|url=http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2014/03/oscars-2014-bette-midler-lends-a-mighty-in-memoriam-assist.html|title=Oscars 2014: Bette Midler lends a mighty &apos;In Memoriam&apos; assist|work=Zap2It|access-date=3. 12. 2015|archive-date=6. 3. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306030111/http://blog.zap2it.com/frominsidethebox/2014/03/oscars-2014-bette-midler-lends-a-mighty-in-memoriam-assist.html|url-status=dead}}</ref> a na samom kraju sjećanja pjevačica [[Bette Midler]] je otpjevala svoju pjesmu "[[Wind Beneath My Wings]]", iz filma [[Plaže (film)|Plaže]].<ref>{{cite web|url=http://www.deadline.com/2014/03/oscars-midnight-rider-sarah-jones-in-memoriam-tribute/|title=OSCARS In Memoriam Tribute Includes Midnight Rider’s Sarah Jones - Deadline|author=Jen Yamato|work=Deadline|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Spisak sjećanja uključuje sljedeće preminule filmske djelatnike: {{col-begin|width=100}} {{col-break}} * [[James Gandolfini]] * [[Karen Black]] * [[Tom Laughlin]] * [[Ruth Prawer Jhabvala]] * [[Carmen Zapata]] * [[Hal Needham]] * [[Richard Shepherd (producent)|Richard Shepherd]] * [[Stuart Freeborn]] {{col-break}} * [[Gerry Hambling]] * [[Jim Kelly (borac)|Jim Kelly]] * [[Stephenie McMillan]] * [[Les Blank]] * [[Eileen Brennan]] * [[Paul Walker]] * [[Fay Kanin]] * [[Charles L. Campbell]] {{col-break}} * [[Deanna Durbin]] * [[Frédéric Back]] * [[A. C. Lyles]] * [[Elmore Leonard]] * [[Annette Funicello]] * [[Petro Vlahos]] * [[Eduardo Coutinho]] * [[Saul Zaentz]] {{col-break}} * [[Riz Ortolani]] * [[Peter O'Toole]] * [[Ray Harryhausen]] * [[Brian Ackland-Snow]] * [[Richard Griffiths]] * [[Sid Caesar]] * [[Roger Ebert]] * [[Shirley Temple]] {{col-break}} * [[Joan Fontaine]] * [[Run Run Shaw]] * [[Juanita Moore]] * [[Michael D. Moore|Mickey Moore]] * [[Stefan Kudelski]] * [[Harold Ramis]] * [[Eleanor Parker]] * [[Ray Dolby]] {{col-break}} * [[Julie Harris]] * [[Maximilian Schell]] * [[Richard Matheson]] * [[Gilbert Taylor]] * [[Tom Sherak]] * [[Esther Williams]] * [[Philip Seymour Hoffman]] {{col-end}} Ubrzo nakon što je Midler završila pjevanje, asistent kamere Sarah Jones, koja je umrla prije više od sedmice dana prije ceremonije je bila kratko spomenuta prije pauze za reklame.<ref>{{cite web|url=http://variety.com/2014/film/news/oscars-mention-midnight-rider-victim-sarah-jones-during-in-memorium-segment-1201124286/|title=Oscars Mention ‘Midnight Rider’ Victim Sarah Jones During ‘In Memoriam’ Segment|author=Dave McNary|work=Variety|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Postojala je također i internet verzija ovog sjećanja koja je uključila i druge poznate osobe koji su umrli, a nisu bili spomenuti u televizijskoj verziji. Isto je prethodno učinjeno i na [[85. dodjela "Oscara"|85. dodjeli Oscara]].<ref>{{cite web|url=http://oscar.go.com/photos/2014-oscars-in-memoriam|title=In Memoriam - photos - 86th Academy Awards|work=Oscar.com|access-date=3. 12. 2015}}</ref> == Informacije o ceremoniji == TV-voditeljica Ellen DeGeneres bila je domaćin ceremonije po drugi put, nakon što je također bila domaćin 79. svečanosti 2007.<ref name="jonweisman"/><ref name="denverpost.com"/> DeGeneres je tokom ceremonije koristila improvizacije; u jednom trenutku naručila pice i dovela je zbunjenog dostavljača na pozornicu da joj pomogne podijeliti kriške publici.<ref>{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/envelope/moviesnow/la-et-mn-oscars-2014-edgar-martirosyan-pizza-ellen-degeneres-20140303,0,7404428.story#ixzz2uxbxeggh/|title=Oscars 2014: Pizza guy Ellen DeGeneres welcomed: 'I was shocked'|author=Los Angeles Times|date=3. 3. 2014|work=latimes.com|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Također je pozirala za improviziranu fotografiju s Meryl Streep, Jaredom Letom, Bradom Pittom i nekoliko drugih gostiju, koju je objavila na ''[[Twitter]]u'' i pozvala svoje ljubitelje da ocijene sliku. Ovo je rezultiralo povećanom aktivnošću na ovoj društvenoj mreži i postavljen je rekord posjećenosti, tako da je ''Twitter'' bio privremeno nedostupan.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/news/2014-03-02/degeneres-s-oscars-selfie-crashes-twitter-with-record-retweets|title=Bloomberg Business|work=Bloomberg.com|access-date=3. 12. 2015}}</ref> == Zarade u kinima == U vrijeme objavljivanja nominacija 16. januara 2014. ukupna bruto zarada 9 filmova nominiranih za najbolji film na američkim i kanadskim blagajnama iznosila je 645 miliona [[Američki dolar|dolara]], s prosjekom od 72 miliona dolara po filmu.<ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/oscar/chart/?view=&yr=2013&p=.htm|title=2013 Academy Awards Nominations and Winner for Best Picture|work=boxofficemojo.com|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Samo jedan od ukupno 9 nominiranih za najbolji film bio je među prvih 10 po broju prodanih karata kad je Akademija objavila nominacije.<ref name="boxofficemojooscars">{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/yearly/chart/?asof=2014-01-15&view=releasedate&view2=domestic&yr=2013&sort=gross&order=DESC&p=.htm|title=2013 Yearly Box Office Results - Box Office Mojo|work=boxofficemojo.com|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Film '' Gravitacija'' bio je najbolji po zaradi od svih filmova nominiranih za najbolji film. ''Kapetan Phillips'' bio je drugi sa 105,5 miliona dolara, zatim slijede ''Američka prevara'' (105,4), ''Vuk sa Wall Streeta'' (80,7), ''12 godina ropstva'' (39), ''Philomena'' (22,3), ''Poslovni klub Dallas'' (16,8), ''Ona'' (9,9) i'' Nebraska'' (8,5).<ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/box-office-numbers-oscar-best-picture-nominees-21556897|title=Entertainment News, Celebrity and Pop Culture - ABC News|author=ABC News|work=ABC News|access-date=3. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118073700/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/box-office-numbers-oscar-best-picture-nominees-21556897|archive-date=18. 1. 2014|url-status=dead|archive-date=18. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118073700/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/box-office-numbers-oscar-best-picture-nominees-21556897}}</ref> Od ukupno 50 filmova s najvećom zaradom tokom 2013, 47 nominacija dobilo je 14 filmova sa spiska. Samo su ''Sniježno kraljevstvo'' (3. mjesto), ''Despicable Me 2'' (4. mjesto),'' Gravitacija'' (7. mjesto),'' The Croods'' (14. mjesto),'' Kapetan Phillips'' (29. mjesto), '' Američka prevara'' (30. mjesto) i ''Vuk sa Wall Streeta'' (42. mjesto) bili nominirani ili za najbolji film, najbolji animirani ili za režiju, glumu, ili nagrade za scenarij.<ref name="boxofficemojooscars"/> Ostali sa spiska 50 s najvećom zaradom i koji su bili nominirani jesu: ''Iron Man 3'' (2. mjesto),'' The Hobbit: The Desolation of Smaug'' (8. mjesto), ''Star Trek: Into Darkness'' (11. mjesto), ''Jackass Presents: Bad Grandpa'' (31. mjesto),'' The Lone Ranger'' (38. mjesto), i '' Spašavanje g. Banksa'' (49. mjesto).<ref name="boxofficemojooscars"/><ref>{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/oscar/chart/?view=allmovies&yr=2013&sort=rank&order=ASC&p=.htm|title=2013 Academy Awards Nominees and Wins by Movie|work=boxofficemojo.com|access-date=3. 12. 2015|archive-date=13. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113112611/http://www.boxofficemojo.com/oscar/chart/?view=allmovies&yr=2013&sort=rank&order=ASC&p=.htm|url-status=dead|archive-date=13. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151113112611/http://www.boxofficemojo.com/oscar/chart/?view=allmovies&yr=2013&sort=rank&order=ASC&p=.htm}}</ref> == Polemika oko izbora za najbolju pjesmu == Akademija je ukinula nominaciju za najbolju originalnu pjesmu za ''[[Alone Yet Not Alone]]'' nakon što je utvrđeno da je kompozitor [[Bruce Broughton]] prekršio promotivna pravila Akademije. Broughton, bivši guverner Akademije i član muzičkog odjela Izvršnog odbora, poslao je [[e-mail]] ostalim članovima muzičkog odjela i obavijestio ih o svom glasanju.<ref name="Scott Feinberg">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/race/academy-disqualifies-oscar-nominated-song-675480|title=Academy Disqualifies Oscar-Nominated Song 'Alone Yet Not Alone'|author=Scott Feinberg|date=29. 1. 2014|work=The Hollywood Reporter|access-date=3. 12. 2015}}</ref> == Protesti == Već drugu godinu zaredom kreatori vizualnih efekata zakazuju proteste ispred dvorane na [[Hollywood Boulevard]]u. Oni protestiraju protiv subvencija koje se koriste u stranim zemljama kako bi se posao preselio daleko od [[Kalifornija|Kalifornije]].<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/film/2014/jan/21/oscars-2014-vfx-protest-visual-effects-subsidies|title=Oscars 2014: new VFX protest planned|author=Andrew Pulver|work=the Guardian|access-date=3. 12. 2015}}</ref> Sindikat United Service Workers West također je planirao proteste ispred dvorane, kako bi skrenuli pažnju na Akademijino korištenje službenika osiguranja ceremonije koji nisu članovi sindikata.<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/oscars-security-officers-protest-dolby-684175|title=Oscars: Security Officers to Protest Outside of Dolby Theater Friday|author=Aaron Couch|date=27. 2. 2014|work=The Hollywood Reporter|access-date=3. 12. 2015}}</ref> == Reference == {{reflist|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|2014 Academy Awards}} * [http://www.oscar.com/ Službena stranica nagrada Akademije] * [http://www.oscars.org/ Službena stranica AMPAS-a] * [http://www.imdb.com/title/tt2796782/?ref_=nv_sr_1 86. dodjela Oscara na imdb.com] {{Oscar}} [[Kategorija:2014. u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Ceremonije dodjele Oscara]] [[Kategorija:Filmske nagrade u 2013.]] 497itf90894vih19b4301h43n0xw6na 0 358057 3848899 3844769 2026-05-24T05:29:32Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg|Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Krd|Krd]]; razlog: [[:c:COM:VRT|No permission]] since 16 May 2026. 3848899 wikitext text/x-wiki {{Infokutija Eurovizija |ime = Pjesma Eurovizije 2015 |ime izvornik = Eurovision Song Contest 2015 |slika = Logo Eurovision Song Contest 2015.png |slika_opis = |datum = 19. maj 2015. (1. polufinale)<br> 21. maj 2015. (2. polufinale)<br> 23. maj 2015. (finale) |voditelji = [[Mirjam Weichselbraun]]<br> [[Alice Tumler]]<br> [[Arabella Kiesbauer]]<br> [[Conchita Wurst]] (Green Room) |dirigent = |režiser = |domaćin = Österreichischer Rundfunk<br/>([[ORF]]) |lokacija = [[Bečka gradska dvorana]],<br />[[Beč]], [[Austrija]]<ref name="hostcity">{{cite web|last=Russell|first=Peter|title=Eurovision 2015: Preliminary dates and speculation|url=http://esctoday.com/83557/eurovision-2015-preliminary-dates-speculation/|website=esctoday.com|publisher=ESCToday|access-date=11. 5. 2014|date=11. 5. 2014}}</ref> |pobjednik = {{ZID|Švedska}}<br /> "[[Heroes (pjesma Månsa Zelmerlöwa)|Heroes]]" |ples = |sudionice = 40 |debi = {{ZID|Australija}} |povratak = {{ZID|Češka}}<br />{{ZID|Kipar}}<br />{{ZID|Srbija}} |povlačenje = {{ZID|Ukrajina}} |Bez bodova = {{ZID|Austrija}}<br />{{ZID|Njemačka}} |show = |uvod = 1. polufinale: Pjesma "[[Rise Like a Phoenix]]", koju je izvela [[Conchita Wurst]] sa simfonijskim orkestrom [[ORF]]-a, kojim je dirigirao Peter Pejtsik }} '''Eurovizija 2015''' je 60-to takmičenje za pjesmu [[Eurovizija|Eurovizije]] održano u [[Beč]]u, [[Austrija|Austriji]], poslije pobjede [[Conchita Wurst|Conchite Wurst]] na [[Eurosong 2014.|Euroviziji 2014.]] sa pjesmom "[[Rise Like a Phoenix]]". Prvo polufinale je održano 19. maja, drugo 21. maja, dok je finale održano 23. maja. Voditelji su bili [[Mirjam Weichselbraun]], [[Alice Tumler]] i [[Arabella Kiesbauer]] dok je Conchita Wurst bila voditeljica green rooma. U takmičenju je sudjelovalo 40 država. [[Australija]] je bila jedini debitant na ovom Eurosongu te su se takmičili kao gosti. [[Kipar]], [[Češka]] i [[Srbija]] su se vratile na takmičenje nakon odsustva prethodne godine. [[Ukrajina]] je odustala od učestvovanja zbog finansijskih i političkih problema. [[Švedska]] je pobijedila sa pjesmom "[[Heroes (pjesma Månsa Zelmerlöwa)|Heroes]]" koju izvodi [[Måns Zelmerlöw]], te je time postala prva država u 21. vijeku da pobijedi na Eurosongu dva puta. Prva tri mjesta su osvojila preko 280 poena po prvi put u historiji. [[Rusija|Ruska]] pjesma "[[A Million Voices (pjesma)|A Million Voices]]" je postala prva pjesma na Eurosongu sa preko 300 poena a da nije pobijedila. [[Italija]]nska pjesma "[[Grande amore]]" je postala prva pjesma na takmičenju da se plasira u prvih 3 bez stihova na [[Engleski jezik|engleskom jeziku]] nakon istoimenog uspjeha na [[Eurosong 2012.|Eurosongu 2012]]. godine. [[Austrija]] i [[Njemačka]] su postale prve dvije države bez poena od [[Eurosong 2003.|Eurosonga 2003.]] godine. Austrija je također prvi domaćin da završi sa nula poena. == Mjesto održavanja == [[Datoteka:ESC_2015_Map.svg|mini|300px| {{legenda|#22B14C|Države koje su učestvovale u finalu takmičenja}} {{legenda|#D40000|Države koje se nisu kvalificirale u finale}} {{legenda|#FFC20E|Države koje su se takmičile u prošlosti, ali nisu i 2015}}]] ''Za više informacija o domaćinu, pogledati: [[Austrija]]'' Austrijski javni televizijski servis [[ORF]] je 6. augusta 2014. godine objavio da je izabrao [[Beč]] za grada domaćina Eurosonga 2015. godine. Natjecanje će se održati u [[Bečka gradska dvorana|Bečkoj gradskoj dvorani]] (odnosno ''Wiener Stadthalle''), koja može primiti 16.000 osoba.<ref>{{cite web|last=Siim|first=Jarmo|title=Get to know the Eurovision 2015 arena|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=get_to_know_the_eurovision_2015_arena|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|access-date=21. 5. 2015|date=6. 8. 2014}}</ref> === Faza nadmetanja === Nakon što je [[Austrija]] pobijedila na [[Eurosong 2014.|Euroviziji 2014.]] godine, delegacija je objavila da će se natjecanje iduće godine najvjerovatnije održati u glavnom gradu [[Beč]]u ili u [[Salzburg (grad)|Salzburgu]].<ref name="hostcity">{{cite web|last=Russell|first=Peter|title=Eurovision 2015: Preliminary dates and speculation|url=http://esctoday.com/83557/eurovision-2015-preliminary-dates-speculation/|website=esctoday.com|publisher=ESCToday|access-date=21. 5. 2015|date=11. 5. 2014}}</ref> Kasnije se prijavilo nekoliko gradova i saveznih pokrajina koji su bili zainteresovani za ugošćavanje natjecanja: [[Klagenfurt am Wörthersee|Klagenfurt]], [[Innsbruck]], [[Donja Austrija]], [[Graz]], [[Gornja Austrija]], [[Gradišće]] i [[Vorarlberg]]. [[Salzburg (grad)|Salzburg]] je odustao od svog nadmetanja nakon što nije uspio osigurati novac za finansiranje dvorane i raznih drugih promocija.<ref name="possiblebids">{{cite web|url=http://eurovoix.com/2014/05/12/austria-competition-to-host-begins/|title=Austria: Competition To Host Begins|website=eurovoix.com|publisher=ORF|last=Granger|first=Anthony|date=12. 5. 2014|access-date=21. 5. 2015}}</ref> Beč je imao dvije dvorane u fazi nadmetanja: [[Bečka gradska dvorana|Bečku gradsku dvoranu]] (''Wiener Stadthalle'') koji je domaćin profesionalnog teniskog turnira [[ATP Beč]], te su u njemu također održavaju razni koncerti i događaji i sajamski centar Messe Wien. Bečka gradska dvorana može primiti 16.000, dok Messe Wien može primiti 30.000 osoba. U vidu dvorana za održavanje, razmatrale su se i [[Gradska dvorana Graza]] (''Stadthalle Graz'') kao i [[Schwarzl Freizeit Zentrum]]. Obe dvorane se nalaze u [[Graz]]u. [[Stadion "Wörthersee"]] je također razmatran za dvoranu održavanja sa kapacitetom od 30.000 osoba, te se nalazi u [[Klagenfurt am Wörthersee|Klagenfurtu]]. Nažalost, da se natjecanje održalo tamo, morao bi se sagratiti krov. Innsbruck se priključio nadmetanju sa svojom Olimpijskom dvoranom ([[Njemački jezik|njem]]. ''Olympiahalle'') koja se koristila kao domaćinska dvorana za održavanje [[Zimske olimpijske igre 1964.|IX zimskih olimpijskih igara]] kao i [[Zimske olimpijske igre 1976.|XII zimskih olimpijskih igara]]. Grad [[Linz]] se priključio nadmetanju sa svojom [[Brucknerhaus]] dvoranom, međutim, ispostavilo se da je dvorana premala za održavanje ovog događaja. [[Wels]] je također izrazio želju za bude domaćin natjecanja, pošto je blizu Linza.<ref name="Wels bid">{{cite web|last=Hutter|first=Andreas|title=Wels ist bereit für den Song Contest|url=http://www.volksblatt.at/kulturmedien/wels_ist_bereit_fuer_den_song_contest_28052014/|website=volksblatt.at|publisher=Neues Volksblatt|date=28. 5. 2014|access-date=21. 5. 2015|archive-url=https://archive.today/20140529100136/http://www.volksblatt.at/kulturmedien/wels_ist_bereit_fuer_den_song_contest_28052014/|archive-date=29. 5. 2014|url-status=dead}}</ref> Posljednji gradovi koji su izrazili želju da budu domaćini su bili [[Oberwart]] sa svojom Eksibicijskom halom i [[Vorarlberg]] sa svojom dvoranom [[Vorarlberger Landestheater]]. Televizijski domaćin [[ORF]] i [[EBU]] su, 29. maja 2014. godine, objavili određene zahtjeve kao i druge detalje za izbor dvorane.<ref name="requirements">{{cite web|last=Xifaras|first=Billy|title=ORF releases new dates and venue requirements|url=http://wiwibloggs.com/2014/05/29/eurovision-dates-orf-venue/51683/|website=wiwibloggs.com|publisher=Wiwibloggs|access-date=21. 5. 2015|date=29. 5. 2014|archive-date=7. 7. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707171212/http://wiwibloggs.com/2014/05/29/eurovision-dates-orf-venue/51683/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Wöber|first1=S|last2=Zechner|first2=S|title=Anforderungsprofil an die Austragungsstätte des Eurovision Song Contest 2015|url=http://kundendienst.orf.at/aktuelles/anforderungsprofl_austragungsstaette.pdf|website=kundendienst.orf.at|publisher=ORF|date=29. 5. 2014|access-date=21. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531162001/http://kundendienst.orf.at/aktuelles/anforderungsprofl_austragungsstaette.pdf|archive-date=31. 5. 2014|url-status=dead}}</ref> [[ORF]] je zatražio da se zainteresovane dvorane, odnosno gradovi u kojima se iste sadrže, prijave do 13. juna [[2014]]. godine.<ref>{{cite web|last1=Szerencsi|first1=M|last2=Weißmann|first2=R|title=Betrifft: European Song Contest 2015|url=http://kundendienst.orf.at/aktuelles/Brief_Anforderungen_ESC.pdf|website=kundendienst.orf.at|publisher=ORF|date=29. 5. 2014|access-date=21. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531232746/http://kundendienst.orf.at/aktuelles/Brief_Anforderungen_ESC.pdf|archive-date=31. 5. 2014|url-status=dead}}</ref> Objavili su da dvorane moraju biti slobodne u vremenskom periodu od 6 do 7 sedmica prije početka, kao i sedmicu dana nakon završetka natjecanja. Izabrana dvorana morati imati krov sa klimom, kapacitetom od najmanje 10.000 osoba, te joj visina plafona mora biti bar 15 [[metar]]a. Zvuk i svjetla moraju biti izolirani. Green room se treba nalazi u dvorani ili blizu nje sa minimalnim kapacitetom od 300 osoba. Također se mora nalazi još jedna dodatna soba od 6.000 [[Kvadratni metar|m²]] u kojoj će se moći smjestiti 2 ugostiteljska štanda, soba za gledanje, šminkernica, garderoba i oko 50 kabina za komentatore. Odvojeni prostori površine od 4,000 m² se moraju napraviti i biti otvoreni od 11. do 24. maja 2015. godine kako bi se u njih mogao smjestiti centar za novinare, te mora imati kapacitet od najmanje 1.500 osoba, odnosno novinara.<ref name="requirements"/> Nakon što je rok za prijavu istekao, [[ORF]] je objavio da je 12 dvorana zainteresovano da budu domaćini Eurosonga [[2015]]. godine.<ref name="host city bids">{{cite web|title=ESC’15: 12 Venues In The Running To Host|url=http://eurovoix.com/2014/06/15/esc15-12-venues-in-the-running-to-host/|website=eurovoix.com|publisher=ORF|date=15. 6. 2014|access-date=21. 5. 2015|last=Granger|first=Anthony}}</ref> [[ORF]] je, 21. juna 2014. godine, objavio da je spisak dvorana domaćina smanjen na 3 grada - [[Beč]], [[Innsbruck]] i [[Graz]].<ref name=FinalBidding>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Eurovision 2015: Vienna, Innsbruck or Graz?|url=http://esctoday.com/85068/eurovision-2015-vienna-innsbruck-graz/|website=esctoday.com|publisher=ORF|access-date=21. 5. 2015|date=21. 6. 2014}}</ref><ref name=CandidateCities>{{cite web|last1=Siim|first1=Jarmo|title=Eurovision 2015: We go to Vienna, Graz or Innsbruck|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_2015_we_go_to_vienna_graz_or_innsbruck|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=21. 5. 2015|date=21. 6. 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurovision-austria.com/wien-graz-oder-innsbruck/|title=Wien, Graz oder Innsbruck!|date=22. 6. 2014|access-date=21. 5. 2015|last1=Heinrich|first1=Bernd|last2=Piebel|first2=Johannes Peter|trans-title=Vienna, Graz or Innsbruck|website=eurovision-austria.com|publisher=Eurovision-Austria|archive-date=6. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006080339/http://www.eurovision-austria.com/wien-graz-oder-innsbruck/|url-status=dead}}</ref> Natjecanje se trebalo održati 12, 14 i 16. maja 2015. godine, međutim, kako bi omogućili dovoljno vremena za pripremu gradova domaćina, datumi su pomjereni na 19, 21 i 23. maj 2015. godine.<ref>{{cite web|last=Siim|first=Jarmo|title=It’s official: Eurovision 2015 Final on May 23|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_official_eurovision_2015_final_on_may_23|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=21. 5. 2015|date=23. 6. 2014}}</ref> {{location map+ |Austrija |float=right |width=300|caption=Mjesta kandidatskih gradova. Izabrani grad je označen crvenom tačkom. Narandžasti gradovi su bili u užem izboru u završnoj fazi nadmetanja. |places= <small>{{location map~ |Austrija |lat=47.066667 |long=15.433333 |label=[[Graz]]|mark=Orange pog.svg|marksize=7}}</small> <small>{{location map~ |Austrija |lat=47.266667 |long=11.383333 |label=[[Innsbruck]]|mark=Orange pog.svg|marksize=7}}</small> <small>{{location map~ |Austrija |lat=46.616667 |long=14.3 |label=[[Klagenfurt]]|position=left|mark=Blue pog.svg|marksize=7}}</small> <small>{{location map~ |Austrija |lat=48.1575 |long=14.026667 |label=[[Wels]]|position=left|mark=Blue pog.svg|marksize=7}}</small> <u>'''{{location map~ |Austrija |lat=48.2 |long=16.366667 |label=[[Beč]]|mark=Red pog.svg|marksize=7}}'''</u> <small>{{location map~ |Austrija |lat=47.287778 |long=16.203056 |label=[[Oberwart]]|mark=Blue pog.svg|marksize=7}}</small> }} [[Datoteka:Gay trafficlights Vienna Karlsplatz.jpg|mini|desno|Semafori u Beču za vrijeme takmičenja. Na slici je prikazan par [[Lezbijke|lezbijki]] kako se drže za ruke.]] {| class="sortable wikitable" |- ! Grad<ref name="host city bids"/> ! Dvorana<ref name="host city bids"/> ! Bilješke<ref name="host city bids"/> |- ! colspan="3" | Gradovi kandidati<ref name=FinalBidding/><ref name=CandidateCities/><ref name=CandidateVenues>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Eurovision 2015: Wiener Stadthalle- Vienna’s only bid in the running|url=http://esctoday.com/85814/eurovision-2015-wiener-stadthalle-viennas-bid-running/|website=esctoday.com|publisher=ORF|access-date=21. 5. 2015|date=25. 6. 2014}}</ref> |- | [[Graz]] | [[Gradska dvorana Graza]] | Bio je domaćin [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|Evropskog prvenstva u rukometu 2010. godine]]. |- | [[Innsbruck]] | [[Olimpijska dvorana Innsbrucka]] | Bio je domaćin događajima [[Umjetničko klizanje na Zimskim olimpijskim igrama 1964.|umjetničkog klizanja]] i [[Hokej na ledu na Zimskim olimpijskim igrama 1964.|hokeja na ledu]] na [[Olimpijske igre|Olimpijskim igrama]] [[Zimske olimpijske igre 1964.|1964]]. i [[Zimske olimpijske igre 1976.|1976]]. godine. |- | '''[[Beč]]''' | '''[[Bečka gradska dvorana]], Dvorana D''' | Domaćin je teniskog turnira [[ATP Beč]] kao i mnogih drugih događaja tokom godine. |- ! colspan="3" | Neuspješna nadmetanja<ref name=FinalBidding/><ref name=CandidateCities/> |- | [[Klagenfurt]] | [[Stadion "Wörthersee"]] | Bio je domaćin nekim utakmicama tokom [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2008.|Evropskog prventsva u nogometu 2008. godine]]. |- | [[Oberwart]] | [[Messezentrum]] | |- | rowspan="6"| [[Beč]] | [[Dvorac Schönbrunn]] | |- | [[Međunarodni aerodrom Beč|Aerodrom Beč, Parking C]]<ref name="ViennaIntAirport">{{cite web|title=Unternehmer will Song Contest veranstalten|url=http://kurier.at/chronik/wien/unternehmer-will-song-contest-veranstalten/70.246.538/|website=kurier.at|publisher=Kurier|date=13. 6. 2014|access-date=21. 5. 2015|last=Silber|first=Christoph}}</ref> | |- | [[Heldenplatz]] | |- | Nova koncertna dvorana u Neu Marxu<ref name="ViennaIntAirport"/> | |- | [[Dvorana Marx]] | |- | [[Trabrennbahn Krieau]] | |- | [[Wels]] | [[Messehalle (Wels)|Messehalle]] | |- |} === Semafori u Beču === [[Beč]] je uveo nove, privremene semafore na kojima su bili naslikani istospolni parovi kako se drže za ruke ili grle. Uvedeni su kao dio događaja koji su prethodili temi ovogodišnjeg Eurosonga koja je promocija tolerancije i uopćene uključivosti više osoba.<ref>{{cite web|url=http://www.newstalk.com/Vienna-gives-the-green-light-to-gay-couples-at-traffic-crossings|title=Vienna gives the green light to gay couples at traffic crossings|author=James Dempsey|publisher=Newstalk|date=13. 5. 2015|access-date=21. 5. 2015}}</ref> {{raščistiti}} == Učesnici == Ovo je spisak država i njihovih uspjeha na polufinalima i na finalu Eurosonga. === Prvo polufinale === 16 država je učestvovalo u prvom polufinalu. [[Australija]],<ref name="bbc-australia">{{cite web|title=Eurovision Song Contest: Australia to compete in 2015|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-31380742|publisher=[[BBC News]]|access-date=24. 5. 2015|date=11. 2. 2015}}</ref> [[Austrija]], [[Francuska]] i [[Španija]] su glasali u ovom polufinalu.<ref name="Semifinalallocationdraw">{{cite web|last=M.Escudero|first=Victor|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=DJP_allocation_draw_results_whos_in_which_semi-final|title=Allocation Draw results: Who's in which Semi-Final?|website=eurovision.tv|access-date=24. 5. 2015}}</ref> 10 pjesama se kvalificiralo u finale, te se njihov plasman može sortirati od 1-10 i pjesme koje su prošle u finale su obojene narandžastom bojom u donjoj tabeli. {| class="sortable wikitable" style="width:100%" |- ! style="width:5%;" | #<ref name="RunningOrder">{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Eurovision 2015: Semi-final Running Order revealed|url=http://esctoday.com/98947/eurovision-2015-semifinal-running-order-revealed/|website=esctoday.com|publisher=ESCToday|access-date=21. 5. 2015|date=23. 3. 2015}}</ref> ! style="width:18%" | Država<ref name="ESC 2015 SF1">{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2015 First semi-final|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2073|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|access-date=6. 3. 2015}}</ref> ! style="width:11%" | Jezik ! style="width:22%" | Izvođač<ref name="ESC 2015 SF1" /> ! style="width:25%" | Pjesma<ref name="ESC 2015 SF1" /> ! style="width:25%" | Prijevod ! style="width:5%;" | Plasman ! style="width:5%;" | Bodovi |- |01 | {{ZID|Moldavija}} | [[Engleski jezik|engleski]] | [[Eduard Romanyuta]] | "[[I Want Your Love (pjesma Eduarda Romanyuta)|I Want Your Love]]" | Želim tvoju ljubav |11 |41 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 02 | {{ZID|Armenija}} | engleski | [[Genealogy (grupa)|Genealogy]] | "[[Face the Shadow]]" | Suoči se sa sjenkom |7 |77 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 03 | {{ZID|Belgija}} | engleski | [[Loïc Nottet]] | "[[Rhythm Inside]]" | Unutrašnji ritam |2 |149 |- |04 | {{ZID|Holandija}} | engleski | [[Trijntje Oosterhuis]] | "[[Walk Along]]" | Prošetajmo zajedno |14 |33 |- |05 | {{ZID|Finska}} | [[Finski jezik|finski]] | [[Pertti Kurikan Nimipäivät]] | "[[Aina mun pitää]]" | Uvijek moram |16 |13 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" |06 | {{ZID|Grčka}} | engleski | [[Maria Elena Kyriakou]] | "[[One Last Breath (pjesma Marije Elene Kyriakou)|One Last Breath]]" | Posljedni uzdah |6 |81 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" |07 | {{ZID|Estonija}} | engleski | [[Elina Born]] i [[Stig Rästa]] | "[[Goodbye to Yesterday (pjesma Eline Born i Stiga Räste)|Goodbye to Yesterday]]" | Zbogom jučerašnji dane |3 |105 |- |08 | {{ZID|Makedonija}} | engleski | [[Daniel Kajmakoski]] | "[[Autumn Leaves (pjesma Daniela Kajmakovskog)|Autumn Leaves]]" | Jesensko lišće |15 |28 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 09 | {{ZID|Srbija}} | engleski |[[Bojana Stamenov]] | "[[Beauty Never Lies]]" | Ljepota nikad ne laže |9 |63 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" |10 | {{ZID|Mađarska}} | engleski | [[Boggie]] | "[[Wars for Nothing]]" | Ratovi nizašto |8 |67 |- |11 | {{ZID|Bjelorusija}} | engleski | [[Uzari]] i [[Maimuna]] | "[[Time (pjesma Uzari i Maimuna)|Time]]" | Vrijeme |12 |39 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" |12 | {{ZID|Rusija}} | engleski | [[Polina Gagarina]] | "[[A Million Voices (pjesma)|A Million Voices]]" | Milion glasova |1 |182 |- |13 | {{ZID|Danska}} |engleski | [[Anti Social Media]] | "[[The Way You Are (pjesma Anti Social Medie)|The Way You Are]]" | Takva kakva si |13 |33 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 14 | {{ZID|Albanija}} | engleski | [[Elhaida Dani]] | "[[I'm Alive (pjesma Elhaide Dani)|I'm Alive]]" | Živa sam |10 |62 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" |15 | {{ZID|Rumunija}} | [[Rumunski jezik|rumunski]], engleski | [[Voltaj]] | "[[De la capăt|De la capăt (All over Again)]]" | Ispočetka |5 |89 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" |16 | {{ZID|Gruzija}} | engleski |[[Nina Sublatti]] |"[[Warrior (pjesma Nine Sublatti)|Warrior]]" | Ratnik |4 |98 |- |} === Drugo polufinale === 17 država je učestvovalo u drugom polufinalu. [[Australija]],<ref name="bbc-australia"/> [[Njemačka]], [[Italija]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] su glasali u ovom polufinalu.<ref name="Semifinalallocationdraw"/> 10 pjesama se kvalificiralo u finale, te se njihov plasman može sortirati od 1-10 i pjesme koje su prošle u finale su obojene narandžastom bojom u donjoj tabeli. {| class="sortable wikitable" style="width:100%" |- ! style="width:5%;" | #<ref name="RunningOrder" /> ! style="width:18%" | Država<ref name="ESC 2015 SF2">{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2015 Second semi-final|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2063|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|access-date=6. 3. 2015}}</ref> ! style="width:11%" | Jezik ! style="width:22%" | Izvođač<ref name="ESC 2015 SF2" /> ! style="width:25%" | Pjesma<ref name="ESC 2015 SF2" /> ! style="width:25%" | Prijevod ! style="width:5%;" | Plasman ! style="width:5%;" | Bodovi |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 01 | {{ZID|Litvanija}} | engleski |[[Monika Linkytė]] i [[Vaidas Baumila]] | "[[This Time (Eurosong pjesma Litvanije)|This Time]]" | Ovog puta |7 |67 |- | 02 | {{ZID|Irska}} | engleski | [[Molly Sterling]] | "[[Playing with Numbers]]" | Igra s brojevima |12 |35 |- | 03 | {{ZID|San Marino}} | engleski | [[Michele Perniola]] i [[Anita Simoncini]] | "[[Chain of Lights]]" | Lanac svjetala |16 |11 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 04 | {{ZID|Crna Gora}} | [[Crnogorski jezik|crnogorski]] | [[Knez (pjevač)|Knez]] | "[[Adio (pjesma)|Adio]]" | Zbogom |9 |57 |- | 05 | {{ZID|Malta}} | engleski | [[Amber Bondin|Amber]] | "[[Warrior (pjesma Amber Bondin)|Warrior]]" | Ratnica |11 |43 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 06 | {{ZID|Norveška}} | engleski | [[Kjetil Mørland|Mørland]] i [[Debrah Scarlett]] | "[[A Monster Like Me]]" | Čudovište poput mene |4 |123 |- | 07 | {{ZID|Portugal}} | [[Portugalski jezik|portugalski]] | [[Leonor Andrade]] | "[[Há um mar que nos separa]]" | Razdvaja nas more |14 |19 |- | 08 | {{ZID|Češka}} | engleski | [[Marta Jandová]] i [[Václav Noid Bárta]] | "[[Hope Never Dies]]" | Nada nikada ne umire |13 |33 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 09 | {{ZID|Izrael}} | engleski |[[Nadav Guedj]] | "[[Golden Boy (pjesma Nadava Guedja)|Golden Boy]]" | Zlatni dečko |3 |151 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 10 | {{ZID|Latvija}} |engleski | [[Aminata Savadogo|Aminata]] | "[[Love Injected]]" | Ubrizgati ljubav |2 |155 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 11 | {{ZID|Azerbejdžan}} | engleski | [[Elnur Hüseynov]] | "[[Hour of the Wolf (pjesma)|Hour of the Wolf]]" | Vučji sat |10 |53 |- | 12 | {{ZID|Island}} | engleski | [[María Ólafsdóttir|María Ólafs]] | "[[Unbroken (pjesma Maríe Ólafsdóttir)|Unbroken]]" | Neslomljiva |15 |14 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 13 | {{ZID|Švedska}} |engleski |[[Måns Zelmerlöw]] |"[[Heroes (pjesma Månsa Zelmerlöwa)|Heroes]]" | Heroji |1 |217 |- | 14 | {{ZID|Švicarska}} | engleski | [[Mélanie René]] | "[[Time to Shine]]" | Vrijeme za sjaj |17 |4 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 15 | {{ZID|Kipar}} | engleski | [[Giannis Karagiannis|John Karayiannis]] | "[[One Thing I Should Have Done]]" | Jedno što sam trebao učiniti |6 |87 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 16 | {{ZID|Slovenija}} | engleski | [[Maraaya]] | "[[Here for You (pjesma Maraaye)|Here for You]]" | Ovdje za tebe |5 |92 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 17 | {{ZID|Poljska}} | engleski | [[Monika Kuszyńska]] | "[[In the Name of Love (pjesma Monike Kuszyńske)|In the Name of Love]]" | U ime ljubavi |8 |57 |- |} === Finalisti === {| class="sortable wikitable" style="width:100%" |- ! style="width:5%;" | #<ref name="RunningOrderGrandFinal">{{cite web|title=Running order for Grand Final revealed!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=running_order_for_grand_final_revealed|publisher=European Broadcasting Union|access-date=22. 5. 2015}}</ref> ! style="width:18%" | Država<ref name="ESC 2015 Final">{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2015 Grand final|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2083|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|access-date=22. 5. 2015}}</ref> ! style="width:11%" | Jezik ! style="width:22%" | Izvođač<ref name="ESC 2015 Final"/> ! style="width:25%" | Pjesma<ref name="ESC 2015 Final"/> ! style="width:25%" | Prijevod ! style="width:5%;" | Plasman ! style="width:5%;" | Bodovi |- | 01 | {{ZID|Slovenija}} | engleski | [[Maraaya]] | "[[Here for You (pjesma Maraaye)|Here for You]]" | Ovdje za tebe |14 |39 |- | 02 | {{ZID|Francuska}} | [[Francuski jezik|francuski]] | [[Lisa Angell]] | "[[N'oubliez pas]]" | Ne zaboravi |25 |4 |- | 03 | {{ZID|Izrael}} | engleski |[[Nadav Guedj]] | "[[Golden Boy (pjesma Nadava Guedja)|Golden Boy]]" | Zlatni dečko |9 |97 |- | 04 | {{ZID|Estonija}} | engleski | [[Elina Born]] i [[Stig Rästa]] | "[[Goodbye to Yesterday (pjesma Eline Born i Stiga Räste)|Goodbye to Yesterday]]" | Zbogom jučerašnji dane |7 |106 |- | 05 | {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | engleski | [[Electro Velvet]] | "[[Still in Love with You]]" | Još te volim |24 |5 |- | 06 | {{ZID|Armenija}} | engleski | [[Genealogy (grupa)|Genealogy]] | "[[Face the Shadow]]" | Suoči se sa sjenkom |16 |34 |- | 07 | {{ZID|Litvanija}} | engleski | [[Monika Linkytė]] i [[Vaidas Baumila]] | "[[This Time (Eurosong pjesma Litvanije)|This Time]]" | Ovog puta |18 |30 |- | 08 | {{ZID|Srbija}} | engleski | [[Bojana Stamenov]] | "[[Beauty Never Lies]]" | Ljepota nikad ne laže |10 |53 |- | 09 | {{ZID|Norveška}} | engleski | [[Kjetil Mørland|Mørland]] i [[Debrah Scarlett]] | "[[A Monster Like Me]]" | Čudovište poput mene |8 |102 |-style="font-weight: bold; background: gold;" | 10 | {{ZID|Švedska}} | engleski | [[Måns Zelmerlöw]] |"[[Heroes (pjesma Månsa Zelmerlöwa)|Heroes]]" | Heroji |1 |365 |- | 11 | {{ZID|Kipar}} | engleski | [[Giannis Karagiannis|John Karayiannis]] | "[[One Thing I Should Have Done]]" | Jedno što sam trebao učiniti |22 |11 |- | 12 | {{ZID|Australija}} | engleski | [[Guy Sebastian]] | "[[Tonight Again]]" | Ponovo večeras |5 |196 |- | 13 | {{ZID|Belgija}} | engleski | [[Loïc Nottet]] | "[[Rhythm Inside]]" | Unutrašnji ritam |4 |217 |- | 14 | {{ZID|Austrija}} | engleski | [[The Makemakes]] | "[[I Am Yours (pjesma)|I Am Yours]]" | Tvoj sam |27 |0 |- | 15 | {{ZID|Grčka}} | engleski | [[Maria Elena Kyriakou]] | "[[One Last Breath (pjesma Marije Elene Kyriakou)|One Last Breath]]" | Posljedni uzdah |19 |23 |- | 16 | {{ZID|Crna Gora}} | [[Crnogorski jezik|crnogorski]] | [[Knez (pjevač)|Knez]] | "[[Adio (pjesma)|Adio]]" | Zbogom |13 |44 |- | 17 | {{ZID|Njemačka}} | engleski | [[Ann Sophie]] | "[[Black Smoke]]" | Crni dim |26 |0 |- | 18 | {{ZID|Poljska}} | engleski | [[Monika Kuszyńska]] | "[[In the Name of Love (pjesma Monike Kuszyńske)|In the Name of Love]]" | U ime ljubavi |23 |10 |- | 19 | {{ZID|Latvija}} |engleski | [[Aminata Savadogo|Aminata]] | "[[Love Injected]]" | Ubrizgati ljubav |6 |186 |- | 20 | {{ZID|Rumunija}} | [[Rumunski jezik|rumunski]], engleski | [[Voltaj]] | "[[De la capăt|De la capăt (All over Again)]]" | Ispočetka |15 |35 |- | 21 | {{ZID|Španija}} | [[Španski jezik|španski]] | [[Edurne]] | "[[Amanecer (pjesma)|Amanecer]]" | Svitanje |21 |15 |- | 22 | {{ZID|Mađarska}} | engleski | [[Boggie]] | "[[Wars for Nothing]]" | Ratovi nizašto |20 |19 |- | 23 | {{ZID|Gruzija}} | engleski |[[Nina Sublatti]] |"[[Warrior (pjesma Nine Sublatti)|Warrior]]" | Ratnik |11 |51 |- | 24 | {{ZID|Azerbejdžan}} | engleski | [[Elnur Hüseynov]] | "[[Hour of the Wolf (pjesma)|Hour of the Wolf]]" | Vučji sat |12 |49 |-style="font-weight:bold; background:silver;" | 25 | {{ZID|Rusija}} | engleski | [[Polina Gagarina]] | "[[A Million Voices (pjesma)|A Million Voices]]" | Milion glasova |2 |303 |- | 26 | {{ZID|Albanija}} | engleski | [[Elhaida Dani]] | "[[I'm Alive (pjesma Elhaide Dani)|I'm Alive]]" | Živa sam |17 |34 |-style="font-weight:bold; background: #CD7F32;" | 27 | {{ZID|Italija}} | [[Italijanski jezik|italijanski]] | [[Il Volo]] | "[[Grande amore]]" | Velika ljubav |3 |292 |} ==Tabele== ===Prvo polufinale=== {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="float:right; margin:10px" |- ! colspan=5|Prvo polufinale<br/>podijeljeni rezultati<br/>publike i žirija<ref name="Split vote results">http://www.eurovision.tv/page/results</ref> |- " ! Plasman ! Teleglasanje<ref>uključujući rezultate žirija iz Gruzije</ref> ! Bodovi ! Žiri ! Bodovi |- | 1 | {{ZID|Rusija}} | 145 | {{ZID|Rusija}} | 159 |- | 2 | {{ZID|Estonija}} | 129 | {{ZID|Belgija}} | 139 |- | 3 | {{ZID|Belgija}} | 112 | {{ZID|Gruzija}} | 90 |- | 4 | {{ZID|Gruzija}} | 96 | {{ZID|Grčka}} | 89 |- | 5 | {{ZID|Rumunija}} | 93 | {{ZID|Holandija}} | 70 |- | 6 | {{ZID|Armenija}} | 80 | {{ZID|Mađarska}} | 68 |- | 7 | {{ZID|Srbija}} | 78 | {{ZID|Bjelorusija}} | 65 |- | 8 | {{ZID|Albanija}} | 66 | {{ZID|Rumunija}} | 64 |- | 9 | {{ZID|Grčka}} | 59 | {{ZID|Albanija}} | 61 |- | 10 | {{ZID|Finska}} | 51 | {{ZID|Estonija}} | 60 |- | 11 | {{ZID|Moldavija}} | 48 | {{ZID|Armenija}} | 54 |- | 12 | {{ZID|Mađarska}} | 45 | {{ZID|Danska}} | 51 |- | 13 | {{ZID|Bjelorusija}} | 32 | {{ZID|Moldavija}} | 46 |- | 14 | {{ZID|Danska}} | 23 | {{ZID|Srbija}} | 43 |- | 15 | {{ZID|Holandija}} | 23 | {{ZID|Makedonija}} | 42 |- | 16 | {{ZID|Makedonija}} | 22 | {{ZID|Finska}} | 1 |- |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- ! colspan="2" rowspan="2" | ! colspan="21" | Rezultati glasanja<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2073#Scoreboard|title=Eurovision Song Contest 2015 - Semi-final 1 Scoreboard|publisher=European Broadcasting Union|website=eurovision.tv|author=eurovision.tv|date=24. 5. 2015|access-date=24. 5. 2015}}</ref> |- ! {{H:title|Ukupno bodova|Uk.}} ! {{ZD|Albanija}} ! {{ZD|Armenija}} ! {{ZD|Australija}} ! {{ZD|Austrija}} ! {{ZD|Bjelorusija}} ! {{ZD|Belgija}} ! {{ZD|Danska}} ! {{ZD|Estonija}} ! {{ZD|Makedonija}} ! {{ZD|Finska}} ! {{ZD|Francuska}} ! {{ZD|Gruzija}} ! {{ZD|Grčka}} ! {{ZD|Mađarska}} ! {{ZD|Moldavija}} ! {{ZD|Rumunija}} ! {{ZD|Rusija}} ! {{ZD|Srbija}} ! {{ZD|Španija}} ! {{ZD|Holandija}} |- ! rowspan="16" | | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Moldavija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 41 | 2||6||-||-||5||-||-||-||5||-||-||10||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||8||-||5||-||- |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Armenija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 77 | 5||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||7||'''12'''||-||-||7||-||5||8||7||-||4||1||'''12'''||-||4||5 |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Belgija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 149 | 6||1||8||6||6|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||'''12'''||10||6||'''12'''||'''12'''||5||6||10||5||7||8||7||10||'''12''' |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Holandija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 33 | 1||-||-||-||-||6||7||5||1||3||2||2||-||-||-||3||-||-||3|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Finska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 13 | -||-||-||-||1||-||2||4||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||2||-||-||-||4||-||- |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Grčka''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 81 | '''12'''||8||6||4||3||3||-||1||4||2||3||4|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||3||3||6||5||6||2||6 |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Estonija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 105 | -||4||5||10||8||5||8|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||2||8||4||3||4||8||2||2||10||2||'''12'''||8 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Makedonija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 28 | 10||-||3||-||-||-||-||2|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||-||1||-||-||'''12'''||-||- |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Srbija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 63 | -||5||'''12'''||7||4||-||1||-||'''12'''||4||1||-||2||4||-||-||4|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||7 |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Mađarska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 67 | 3||-||2||5||-||4||4||'''12'''||-||7||6||-||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||10||2||8||-||4 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Bjelorusija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 39 | -||7||-||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||3||-||-||-||-||'''12'''||3||-||8||-||6||-||-||- |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Rusija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 182 | 7||10||10||'''12'''||'''12'''||8||10||8||8||10||10||7||'''12'''||'''12'''||7||'''12'''|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||10||7||10 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Danska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 33 | -||2||4||1||-||1|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||7||-||1||-||-||1||7||-||5||-||-||1||3 |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Albanija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 62 | style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||3||-||10||-||-||10||-||7||6||10||1||6||-||3||-||6||- |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Rumunija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 89 | 8||3||1||8||2||7||6||3||-||6||8||1||5||5||'''12'''|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||1||3||8||2 |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Gruzija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 98 | 4||'''12'''||7||2||10||2||5||6||3||5||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||8||6||10||4||7||1||5||1 |} ==== 12 bodova ==== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je svaka država dala drugoj u prvom polufinalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Takmičar !! Država dala 12 bodova |- | 5 | {{ZID|Rusija}} || {{ZID|Austrija}}, {{ZID|Bjelorusija}}, {{ZID|Grčka}}, {{ZID|Mađarska}}, {{ZID|Rumunija}} |- | 4 | {{ZID|Belgija}} || {{ZID|Danska}}, {{ZID|Finska}}, {{ZID|Francuska}}, {{ZID|Holandija}} |- |rowspan="2" | 2 | {{ZID|Armenija}} || {{ZID|Belgija}}, {{ZID|Rusija}} |- | {{ZID|Srbija}} || {{ZID|Australija}}, {{ZID|Makedonija}} |- | rowspan="7" | 1 | {{ZID|Bjelorusija}} || {{ZID|Gruzija}} |- | {{ZID|Estonija}} || {{ZID|Španija}} |- | {{ZID|Gruzija}} || {{ZID|Armenija}} |- | {{ZID|Grčka}} || {{ZID|Albanija}} |- | {{ZID|Mađarska}} || {{ZID|Estonija}} |- | {{ZID|Makedonija}} || {{ZID|Srbija}} |- | {{ZID|Rumunija}} || {{ZID|Moldavija}} |- |} ===Drugo polufinale=== {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="float:right; margin:10px" |- ! colspan=5|Drugo polufinale<br/>podijeljeni rezultati<br/>publike i žirija<ref name="Split vote results"/> |- " ! Plasman ! Teleglasanje<ref>uključujući rezultate žirija iz Azerbejžana, Crne Core i San Marina</ref> ! Bodovi ! Žiri ! Bodovi |- | 1 | {{ZID|Švedska}} | 195 | {{ZID|Švedska}} | 208 |- | 2 | {{ZID|Izrael}} | 157 | {{ZID|Latvija}} | 155 |- | 3 | {{ZID|Latvija}} | 116 | {{ZID|Norveška}} | 144 |- | 4 | {{ZID|Poljska}} | 114 | {{ZID|Izrael}} | 114 |- | 5 | {{ZID|Norveška}} | 104 | {{ZID|Malta}} | 84 |- | 6 | {{ZID|Litvanija}} | 98 | {{ZID|Slovenija}} | 84 |- | 7 | {{ZID|Slovenija}} | 95 | {{ZID|Irska}} | 84 |- | 8 | {{ZID|Kipar}} | 80 | {{ZID|Kipar}} | 76 |- | 9 | {{ZID|Crna Gora}} | 58 | {{ZID|Azerbejdžan}} | 67 |- | 10 | {{ZID|Češka}} | 51 | {{ZID|Litvanija}} | 52 |- | 11 | {{ZID|Azerbejdžan}} | 37 | {{ZID|Crna Gora}} | 47 |- | 12 | {{ZID|Malta}} | 32 | {{ZID|Češka}} | 34 |- | 13 | {{ZID|Portugal}} | 24 | {{ZID|Portugal}} | 23 |- | 14 | {{ZID|Island}} | 21 | {{ZID|Švicarska}} | 15 |- | 15 | {{ZID|San Marino}} | 16 | {{ZID|Island}} | 15 |- | 16 | {{ZID|Irska}} | 14 | {{ZID|Poljska}} | 10 |- | 17 | {{ZID|Švicarska}} | 6 | {{ZID|San Marino}} | 6 |- |} {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- ! colspan="2" rowspan="2" | ! colspan="22" | Rezultati glasanja<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2063#Scoreboard|title=Eurovision Song Contest 2015 - Semi-final 2 Scoreboard|publisher=European Broadcasting Union|website=eurovision.tv|author=eurovision.tv|date=24. 5. 2015|access-date=24. 5. 2015}}</ref> |- ! {{H:title|Ukupno bodova|Uk.}} ! {{ZD|Australija}} ! {{ZD|Azerbejdžan}} ! {{ZD|Kipar}} ! {{ZD|Češka}} ! {{ZD|Njemačka}} ! {{ZD|Island}} ! {{ZD|Irska}} ! {{ZD|Izrael}} ! {{ZD|Italija}} ! {{ZD|Latvija}} ! {{ZD|Litvanija}} ! {{ZD|Malta}} ! {{ZD|Crna Gora}} ! {{ZD|Norveška}} ! {{ZD|Poljska}} ! {{ZD|Portugal}} ! {{ZD|San Marino}} ! {{ZD|Slovenija}} ! {{ZD|Švedska}} ! {{ZD|Švicarska}} ! {{ZD|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- style="background:#ffdead;" ! rowspan="17" | | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Litvanija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 67 | 4||7||7||1||-||4||7||4||-||10|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||4||-||10||-||-||3||-||-||3||3 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Irska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 35 | -||2||1||5||2||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||4||2||-||2||-||-||-||5||1||3||-||8 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | San Marino | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 11 | -||-||-||-||-||-||-||-||6||-||-||-||5||-||-||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||- |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Crna Gora''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 57 | -||10||2||6||-||-||-||7||4||2||-||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||3||-||5||-||10||7||1||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Malta | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 43 | 3||-||-||4||-||-||3||10||1||-||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||10||-||-||-||7||-||-||-||5 |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Norveška''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 123 | 8||-||6||7||7||10||4||1||2||7||8||5||6|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||6||8||8||6||'''12'''||10||2 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Portugal | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 19 | -||3||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||4||-||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||4||-||6||1 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Češka | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 33 | -||-||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||4||-||1||8||-||1||-||1||1||-||8||1||4||3||1||-||- |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Izrael''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 151 | 7||8||10||2||8||8||8|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||'''12'''||3||4||10||3||8||10||10||6||5||10||7||'''12''' |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Latvija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 155 | 10||6||8||8||10||7||'''12'''||2||8|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||'''12'''||7||-||7||7||7||10||8||8||8||10 |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Azerbejdžan''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 53 | 2|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||5||10||-||2||-||3||-||-||6||8||7||-||3||3||-||-||4||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Island | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 14 | -||5||-||-||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||2||-||-||-||1||-||-||2||2||-||-||-||2||-||- |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Švedska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 217 | '''12'''||4||'''12'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''||10||'''12'''||10||'''12'''||10||'''12'''||8||'''12'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||'''12'''||7 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Švicarska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 4 | -||1||-||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||1||1||-||-||-||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||- |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Kipar''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 87 | 6||-|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||5||5||6||5||7||6||3||2||-||6||4||6||2||7||6||5||6 |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Slovenija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 92 | 5||'''12'''||3||3||6||6||-||6||3||8||7||3||'''12'''||4||5||4||1|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||4||- |- style="background:#ffdead;" | style="text-align:left; background:#ffdead;" | '''Poljska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" | 57 | 1||-||4||-||3||3||5||-||5||5||5||6||-||5|| style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||2||-||2||5||2||4 |} ==== 12 bodova ==== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je svaka država dala drugoj u drugom polufinalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Takmičar !! Država dala 12 bodova |- | 14 | {{ZID|Švedska}} || {{ZID|Australija}}, {{ZID|Kipar}}, {{ZID|Češka}}, {{ZID|Njemačka}}, {{ZID|Island}}, {{ZID|Izrael}}, {{ZID|Latvija}}, {{ZID|Malta}}, {{ZID|Norveška}}, {{ZID|Poljska}}, {{ZID|Portugal}}, {{ZID|San Marino}}, {{ZID|Slovenija}}, {{ZID|Švicarska}} |- |rowspan="3" | 2 | {{ZID|Izrael}} || {{ZID|Italija}}, {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- | {{ZID|Latvija}} || {{ZID|Irska}}, {{ZID|Litvanija}} |- | {{ZID|Slovenija}} || {{ZID|Azerbejdžan}}, {{ZID|Crna Gora}} |- | 1 | {{ZID|Norveška}} || {{ZID|Švedska}} |- |} ===Finale=== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" |- ! colspan="2" rowspan="2" | ! colspan="41" | Rezultati glasanja<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2083#Scoreboard|title=Eurovision Song Contest 2015 - Semi-final 1 Scoreboard|publisher=European Broadcasting Union|website=eurovision.tv|author=eurovision.tv|date=24. 5. 2015|access-date=24. 5. 2015}}</ref> |- ! {{H:title|Ukupno bodova|Uk.}} ! {{ZD|Albanija}} ! {{ZD|Armenija}} ! {{ZD|Australija}} ! {{ZD|Austrija}} ! {{ZD|Azerbejdžan}} ! {{ZD|Bjelorusija}} ! {{ZD|Belgija}} ! {{ZD|Kipar}} ! {{ZD|Češka}} ! {{ZD|Danska}} ! {{ZD|Estonija}} ! {{ZD|Makedonija}} ! {{ZD|Finska}} ! {{ZD|Francuska}} ! {{ZD|Gruzija}} ! {{ZD|Njemačka}} ! {{ZD|Grčka}} ! {{ZD|Mađarska}} ! {{ZD|Island}} ! {{ZD|Irska}} ! {{ZD|Izrael}} ! {{ZD|Italija}} ! {{ZD|Latvija}} ! {{ZD|Litvanija}} ! {{ZD|Malta}} ! {{ZD|Moldavija}} ! {{ZD|Crna Gora}} ! {{ZD|Norveška}} ! {{ZD|Poljska}} ! {{ZD|Portugal}} ! {{ZD|Rumunija}} ! {{ZD|Rusija}} ! {{ZD|San Marino}} ! {{ZD|Srbija}} ! {{ZD|Slovenija}} ! {{ZD|Španija}} ! {{ZD|Švedska}} ! {{ZD|Švicarska}} ! {{ZD|Holandija}} ! {{ZD|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- ! rowspan="27" | | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Slovenija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 39 | -||-||-||-||3||-||-||-||-||-||-||8||1||-||-||-||-||-||2||-||6||-||3||4||-||-||4||1||1||-||-||-||-||5||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||1||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Francuska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 4 | -||3||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||-||-||-||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Izrael | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 97 | 5||-||2||2||7||2||-||6||-||-||-||-||3||-||1||5||-||-||5||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||8||1||-||5||-||3||4||4||7||1||-||2||6||-||1||4||3||5||5 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Estonija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 106 | 4||-||3||6||4||7||2||2||-||6||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||2||10||-||2||2||-||7||1||-||3||2||6||8||3||-||1||3||2||1||-||7||-||2||-||3||3||-||4||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Ujedinjeno Kraljevstvo | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 5 | -||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||-||-||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||3||-||-||-||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Armenija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 34 | -||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||4||3||-||2||-||-||3||-||3||'''12'''||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||6||-||-||-||-||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Litvanija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 30 | -||-||-||-||-||-||-||-||-||1||2||-||-||-||3||-||-||-||-||7||-||-||7||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||6||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Srbija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 53 | 2||-||5||3||-||-||-||-||3||-||-||10||-||-||-||-||-||-||-||-||2||3||-||-||-||-||'''12'''||-||-||-||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||6||-||-||5||1||1 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Norveška | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 102 | -||-||4||4||-||-||-||-||-||3||4||-||4||-||-||4||-||4||10||4||-||5||2||5||2||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||3||6||6||-||6||-||4||2||7||10||3||- |- style="background:gold;" | style="text-align:left;" | '''Švedska''' | style="text-align:right;" | '''365''' | 7||7||'''12'''||7||6||10||'''12'''||10||10||'''12'''||10||5||'''12'''||8||7||10||4||10||'''12'''||10||10||'''12'''||'''12'''||10||10||8||5||'''12'''||'''12'''||8||8||8||7||8||'''12'''||8||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||'''12'''||10||'''12''' |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Kipar | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 11 | -||-||-||-||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||-||-||-||-||10||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||1||-||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Australija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 196 | 3||1||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||'''12'''||-||6||4||4||-||8||5||-||5||2||-||7||5||8||8||5||7||6||5||3||6||4||-||10||8||-||2||4||8||3||2||7||'''12'''||8||8||10 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Belgija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 217 | 1||4||6||5||-||8||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||7||6||7||7||1||7||'''12'''||6||8||7||'''12'''||4||2||4||7||4||7||-||6||-||7||5||5||7||10||5||4||3||6||10||2||'''12'''||3 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Austrija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 0 | -||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Grčka | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 23 | 10||5||-||-||-||-||-||8||-||-||-||-||-||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Crna Gora | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 44 | 6||8||-||-||2||-||-||-||-||-||-||4||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||-||-||'''12'''||10||-||2||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Njemačka | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 0 | -||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Poljska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 10 | -||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4||-||-||-||-||-||3||-||1||-||-||-||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||2 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Latvija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 186 | -||2||7||1||5||5||7||3||5||4||6||-||6||7||4||6||3||5||7||'''12'''||-||4||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||'''12'''||4||2||-||8||10||2||5||2||'''12'''||1||7||4||5||4||2||7 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Rumunija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 35 | -||-||-||-||-||-||5||1||-||2||-||-||-||-||-||-||-||1||-||-||5||-||-||-||-||'''12'''||-||-||-||4||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||5||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Španija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 15 | -||-||-||-||1||-||-||-||-||-||-||-||-||5||-||-||-||-||-||-||1||-||-||-||-||1||2||-||-||3||-||1||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||1||1||1 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Mađarska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 19 | -||-||-||-||-||-||-||-||1||-||8||-||-||1||-||1||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||4||-||4||-||-||-||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Gruzija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 51 | -||10||1||-||10||3||1||-||4||-||1||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||2||3||-||-||-||-||-||6||-||5||-||-||-||-||-||5||-||-||-||-||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Azerbejdžan | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 49 | -||-||-||-||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||'''12'''||-||-||-||-||-||10||-||-||-||-||-||-||-||-||2||8||3||8||-||-||-||3||3||-||-||-||-||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Rusija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 303 | 8||'''12'''||10||8||'''12'''||'''12'''||10||5||8||10||'''12'''||6||8||10||5||'''12'''||8||6||3||8||8||10||10||-||7||10||7||2||6||10||10||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||10||5||10||6||7||6||6 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Albanija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 34 |style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||-||-||-||-||-||6||-||-||-||-||'''12'''||-||-||-||-||6||-||-||-||-||-||-||-||-||-||10||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||-||- |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" | Italija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" | 292 |'''12'''||6||8||10||8||1||8||'''12'''||7||5||3||7||2||6||8||3||'''12'''||2||6||6||'''12'''||style="text-align:left; background:#AAAAAA;" | ||8||1||'''12'''||7||6||5||7||'''12'''||'''12'''||'''12'''||10||7||8||'''12'''||8||6||7||8 |- |} ==== 12 bodova ==== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je svaka država dala drugoj u finalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Takmičar !! Država dala 12 bodova |- | 12 | {{ZID|Švedska}} || {{ZID|Australija}}, {{ZID|Belgija}}, {{ZID|Danska}}, {{ZID|Finska}}, {{ZID|Island}}, {{ZID|Italija}}, {{ZID|Latvija}}, {{ZID|Norveška}}, {{ZID|Poljska}}, {{ZID|Slovenija}}, {{ZID|Švicarska}}, {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} |- | 9 | {{ZID|Italija}} || {{ZID|Albanija}}, {{ZID|Kipar}}, {{ZID|Grčka}}, {{ZID|Izrael}}, {{ZID|Malta}}, {{ZID|Portugal}}, {{ZID|Rumunija}}, {{ZID|Rusija}}, {{ZID|Španija}} |- | 5 | {{ZID|Rusija}} || {{ZID|Armenija}}, {{ZID|Azerbejdžan}}, {{ZID|Bjelorusija}}, {{ZID|Estonija}}, {{ZID|Njemačka}} |- |rowspan="2" | 3 | {{ZID|Belgija}} || {{ZID|Francuska}}, {{ZID|Mađarska}}, {{ZID|Holandija}} |- | {{ZID|Latvija}} || {{ZID|Irska}}, {{ZID|Litvanija}}, {{ZID|San Marino}} |- | 2 | {{ZID|Australija}} || {{ZID|Austrija}}, {{ZID|Švedska}} |- |rowspan="6" | 1 | {{ZID|Albanija}} || {{ZID|Makedonija}} |- | {{ZID|Armenija}} || {{ZID|Gruzija}} |- | {{ZID|Azerbejdžan}} || {{ZID|Češka}} |- | {{ZID|Crna Gora}} || {{ZID|Srbija}} |- | {{ZID|Rumunija}} || {{ZID|Moldavija}} |- | {{ZID|Srbija}} || {{ZID|Crna Gora}} |- |} == Ostale zemlje == Da se država može takmičiti na Euroviziji, treba biti punopravni član [[EBU]]-a .<ref name=Eligibility>{{cite web|title=Which countries?|url=http://www.eurovision.tv/page/about/which-countries-can-take-part#Which_countries?|work=Frequently Asked Questions|publisher=EBU|access-date=22. 5. 2014}}</ref> EBU je pozvao svih 56 članova da se takmiče.<ref name=Eligibility/> Dosad je 24 države potvrdilo takmičenje. Dok ostali aktivni članovi EBU-a trebaju da donesu odluke, ovo je trenutna lista država koje su donijele odluke i šta su odlučile. ===Aktivne članice EBU-a=== ====Potvrda treba biti najavljena==== 1 države koje su se takmičile u Danskoj, a još trebaju da donesu odluku su: *{{ZID|San Marino}}<ref>{{Cite web |url=http://www.smtvsanmarino.sm/costume/2014/09/16/san-marino-rtv-eurovision-song-contest-2015 |title=Arhivirana kopija |access-date=17. 9. 2014 |archive-date=17. 9. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917203614/http://www.smtvsanmarino.sm/costume/2014/09/16/san-marino-rtv-eurovision-song-contest-2015 |url-status=dead }}</ref> ===Definitivno se ne takmiče=== *{{ZID|Andora}}<ref name="Andorra">{{cite web|first=Sanjay|last=Jiandani|title=Andorra: RTVA will not return to Eurovision in 2015|url=http://esctoday.com/84971/andorra-rtva-will-return-eurovision-2015/|publisher=ESCToday|website=esctoday.com|access-date=17. 6. 2014|date=17. 6. 2014}}</ref> *{{ZID|Bosna i Hercegovina}}<ref>{{cite web|author=Oslobođenje|title=BiH ipak neće učestvovati na Eurosongu 2015. godine|url=http://www.oslobodjenje.ba/opusteno/muzika/definitivno-bih-nece-ucestvovati-na-eurosongu-2015-godine|publisher=Oslobođenje|access-date=27. 4. 2015|date=17. 11. 2014}}</ref> *{{ZID|Bugarska}}<ref>{{cite web|first=Sanjay|last=Jiandani|title=Bulgaria: BNT will not participate in Eurovision 2015|url=http://esctoday.com/87934/bulgaria-bnt-will-participate-vienna/|publisher=ESCToday|website=esctoday.com|access-date=10. 10. 2014|date=10. 10. 2014}}</ref> *{{ZID|Hrvatska}}<ref>{{cite web|first=Sanjay|last=Jiandani|title=Croatia: HRT will not participate Eurovision 2015|url=http://esctoday.com/86890/croatia-hrt-eurovision-2015/|publisher=ESCToday|website=esctoday.com|access-date=26. 9. 2014|date=26. 9. 2014}}</ref> *{{ZID|Češka}}<ref>{{cite web|first=Sanjay|last=Jiandani|title=Czech Republic: CT will not return in Eurovison 2015|url=http://esctoday.com/85913/czech-republic-ct-will-return-eurovison-2015/|work=ESCToday|access-date=29. 7. 2014|date=29. 7. 2014}}</ref> * {{ZID|Liban}}<ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Télé Liben will not participate in Eurovision 2015|url=http://esctoday.com/86618/lebanon-tele-liban/|website=esctoday.com|publisher=ESCToday|access-date=15. 9. 2014|date=15. 9. 2014}}</ref> * {{ZID|Lihtenštajn}} <ref>{{cite web|last=Jiandani|first=Sanjay|title=Liechtentestein: 1 FL TV will not debut in Eurovision 2015|url=http://esctoday.com/85870/liechtentestein-1-fl-tv-will-debut-eurovision-2015/|date=28. 7. 2014 |publisher=ESCToday.com|access-date=28. 7. 2014}}</ref> * {{ZID|Luksemburg}}<ref>{{cite web|first=Sanjay|last=Jiandani|title=Luxembourg: RTL will not return to Eurovision in 2015|url=http://esctoday.com/85926/luxembourg-rtl-will-return-eurovision-2015/|work=ESCToday|access-date=30. 7. 2014|date=30. 7. 2014}}</ref> * {{ZID|Monako}}<ref>{{cite web|title=Monaco: TMC will not be returning in Eurovision 2015|url=http://esctoday.com/85056/monaco-tmc-will-return-eurovision-2015/|access-date=20. 6. 2014|last=Jiandani|first=Sanjay|date=20. 6. 2014|publisher=ESCToday|website=esctoday.com}}</ref> * {{ZID|Slovačka}}<ref>{{cite web|url=http://ogaeslovakia.blogspot.sk/2014/08/slovakia-will-not-participate-in.html|title=Slovakia will not participate in Eurovision 2015|website=ogaeslovakia.blogspot.sk|publisher=OGAE Slovakia|date=13. 8. 2014|access-date=13. 8. 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Jiandani|first=Sanjay|url=http://esctoday.com/86385/slovakia/|title=Slovakia: RTVS will not return to Eurovision in 2015|website=esctoday.com|publisher=EscToday|date=26. 8. 2014|access-date=26. 8. 2014}}</ref> * {{ZID|Turska}}<ref>{{cite web|url=http://eurovisionireland.net/2014/08/25/exclusive-trt-confirm-to-eurovision-ireland-that-turkey-will-not-attend-eurovision-2015/|title=EXCLUSIVE : TRT confirm to Eurovision Ireland that Turkey will not attend Eurovision 2015|work=Eurovision Ireland|last=Mulhall|first=Garrett|date=25. 8. 2014|access-date=25. 8. 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esctoday.com/86392/turkey-trt-plans-return-eurovision-2015/|title=Turkey: TRT has no plans to return to Eurovision in 2015|work=ESCToday|last=Jiandani|first=Sanjay|date=26. 8. 2014|access-date=27. 8. 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://esctoday.com/86670/turkey-trt-confirms-return-eurovision-2015/|title=Turkey: TRT confirms no return to Eurovision in 2015|work=ESCToday|last=Jiandani|first=Sanjay|date=5. 9. 2014|access-date=5. 9. 2014}}</ref> * {{ZID|Ukrajina}}<ref>{{cite web|title=Ukraine : NTU will not participate in Eurovision 2015|url=http://esctoday.com/86848/ukraine-ntu-will-not-participate-in-eurovision-2015/}}</ref> == Službeni album == {{Infokutija album | | naziv = Eurovision Song Contest: Vienna 2015 | vrsta =Kompilacijski album | izvođač_gen = [[Eurovision Song Contest]]a | slika = ESC 2015 album cover.jpg | pozadina = #8FBC8F | objavljen = 20. april 2015. | žanr = [[Pop muzika|Pop]] | trajanje =58:43 (CD 1)<br />61:50 (CD 2) | izdavač =[[Universal Music Group|Universal]] | prethodni_album = [[Eurosong 2014.#Službeni album|''Eurovision Song Contest: Copenhagen 2014'']]<br />(2014) | ovaj_album = '''''Eurovision Song Contest: Vienna 2015'''''<br />(2015) | sljedeći_album = [[Eurosong 2016#Službeni album|''TBA'']]<br />(2016) }} '''''Eurovision Song Contest: Vienna 2015''''' je službeni kompilacijski album Eurosonga 2015. godine koga je sastavio [[European Broadcasting Union]] i objavio [[Universal Music Group]] 20. aprila 2015. godine. Album sadržava svih 40 pjesama koje su se pojavile na Eurosongu 2015. godine, te sadrži i pjesme polufinalista koji se nisu kvalificirali u finale.<ref>{{cite web|last1=Siim|first1=Jarmo|title=Eurovision 2015 album to be released on…|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_2015_album_to_be_released_on|website=eurovision.tv|publisher=European Broadcasting Union|access-date=20. 5. 2015|date=20. 3. 2015}}</ref> ==== CD 1 ==== # "[[I'm Alive (pjesma Elhaide Dani)|I'm Alive]]" <small>([[Albanija na Pjesmi Eurovizije|Albanija]])</small> – [[Elhaida Dani]] – 3:00 # "[[Face The Shadow]]" <small>([[Armenija na Pjesmi Eurovizije|Armenija]])</small> – [[Genealogy (grupa)|Genealogy]] – 3:02 # "[[I Am Yours (pjesma)|I Am Yours]]" <small>([[Austrija na Pjesmi Eurovizije|Austrija]])</small> – [[The Makemakes]] – 3:00 # "[[Tonight Again]]" <small>([[Australija na Pjesmi Eurovizije|Australija]])</small> – [[Guy Sebastian]] – 3:02 # "[[Hour of the Wolf (pjesma)|Hour of the Wolf]]" <small>([[Azerbejdžan na Pjesmi Eurovizije|Azerbejdžan]])</small> – [[Elnur Hüseynov]] – 2:59 # "[[Rhythm Inside]]" <small>([[Belgija na Pjesmi Eurovizije|Belgija]])</small> – [[Loïc Nottet]] – 2:53 # "[[Time (pjesma Uzari i Maimuna)|Time]]" <small>([[Bjelorusija na Pjesmi Eurovizije|Bjelorusija]])</small> – [[Uzari]] i [[Maimuna]] – 2:53 # "[[Time to Shine]]" <small>([[Švicarska na Pjesmi Eurovizije|Švicarska]])</small> – [[Mélanie René]] – 3:02 # "[[One Thing I Should Have Done]]" <small>([[Kipar na Pjesmi Eurovizije|Kipar]])</small> – [[John Karayiannis]] – 3:03 # "[[Hope Never Dies]]" <small>([[Češka na Pjesmi Eurovizije|Češka]])</small> – [[Marta Jandová]] i [[Václav Noid Bárta]] – 3:04 # "[[Black Smoke]]" <small>([[Njemačka na Pjesmi Eurovizije|Njemačka]])</small> – [[Ann Sophie]] – 3:12 # "[[The Way You Are (pjesma Anti Social Medie)|The Way You Are]]" <small>([[Danska na Pjesmi Eurovizije|Danska]])</small> – [[Anti Social Media]] – 3:05 # "[[Goodbye to Yesterday (pjesma Eline Born i Stiga Räste)|Goodbye to Yesterday]]" <small>([[Estonija na Pjesmi Eurovizije|Estonija]])</small> – [[Elina Born]] i [[Stig Rästa]] – 3:00 # "[[Amanecer (pjesma)|Amanecer]]" <small>([[Španija na Pjesmi Eurovizije|Španija]])</small> – [[Edurne]] – 3:04 # "[[Aina mun pitää]]" <small>([[Finska na Pjesmi Eurovizije|Finska]])</small> – [[Pertti Kurikan Nimipäivät]] – 1:27 # "[[N'oubliez pas]]" <small>([[Francuska na Pjesmi Eurovizije|Francuska]])</small> – [[Lisa Angell]] – 3:00 # "[[Still in Love with You]]" <small>([[Ujedinjeno Kraljevstvo na Pjesmi Eurovizije|Ujedinjeno Kraljevstvo]])</small> – [[Electro Velvet]] – 2:53 # "[[Warrior (pjesma Nine Sublatti)|Warrior]]" <small>([[Gruzija na Pjesmi Eurovizije|Gruzija]])</small> – [[Nina Sublatti]] – 3:01 # "[[One Last Breath (pjesma Marije Elene Kyriakou)|One Last Breath]]" <small>([[Grčka na Pjesmi Eurovizije|Grčka]])</small> – [[Maria Elena Kyriakou]] – 2:56 # "[[Wars for Nothing]]" <small>([[Mađarska na Pjesmi Eurovizije|Mađarska]])</small> – [[Boggie]] – 2:57 ==== CD 2 ==== # "[[Playing With Numbers]]" <small>([[Irska na Pjesmi Eurovizije|Irska]])</small> – [[Molly Sterling]] – 3:05 # "[[Golden Boy (pjesma Nadava Guedja)|Golden Boy]]" <small>([[Izrael na Pjesmi Eurovizije|Izrael]])</small> – [[Nadav Guedj]] – 3:00 # "[[Unbroken (pjesma Maríe Ólafsdóttir)|Unbroken]]" <small>([[Island na Pjesmi Eurovizije|Island]])</small> – [[María Ólafsdóttir|María Ólafs]] – 3:04 # "[[Grande amore]]" <small>([[Italija na Pjesmi Eurovizije|Italija]])</small> – [[Il Volo]] – 3:01 # "[[This Time (Eurosong pjesma Litvanije)|This Time]]" <small>([[Litvanija na Pjesmi Eurovizije|Litvanija]])</small> – [[Monika Linkytė]] i [[Vaidas Baumila]] – 3:10 # "[[Love Injected]]" <small>([[Latvija na Pjesmi Eurovizije|Latvija]])</small> – [[Aminata Savadogo|Aminata]] – 3:00 # "[[I Want Your Love (pjesma Eduarda Romanyuta)|I Want Your Love]]" <small>([[Moldavija na Pjesmi Eurovizije|Moldavija]])</small> – [[Eduard Romanyuta]] – 2:59 # "[[Adio (pjesma)|Adio]]" <small>([[Crna Gora na Pjesmi Eurovizije|Crna Gora]])</small> – [[Knez (pjevač)|Knez]] – 3:02 # "[[Autumn Leaves (pjesma Daniela Kajmakovskog)|Autumn Leaves]]" <small>([[Makedonija na Pjesmi Eurovizije|Makedonija]])</small> – [[Daniel Kajmakoski]] – 3:02 # "[[Warrior (pjesma Amber Bondin)|Warrior]]" <small>([[Malta na Pjesmi Eurovizije|Malta]])</small> – [[Amber Bondin|Amber]] – 2:59 # "[[Walk Along]]" <small>([[Holandija na Pjesmi Eurovizije|Holandija]])</small> – [[Trijntje Oosterhuis]] – 3:03 # "[[A Monster Like Me]]" <small>([[Norveška na Pjesmi Eurovizije|Norveška]])</small> – [[Kjetil Mørland|Mørland]] i [[Debrah Scarlett]] – 3:04 # "[[In the Name of Love (pjesma Monike Kuszyńske)|In the Name of Love]]" <small>([[Poljska na Pjesmi Eurovizije|Poljska]])</small> – [[Monika Kuszyńska]] – 2:56 # "[[Há um mar que nos separa]]" <small>([[Portugal na Pjesmi Eurovizije|Portugal]])</small> – [[Leonor Andrade]] – 3:00 # "[[De la capăt|De la capăt (All over Again)]]" <small>([[Rumunija na Pjesmi Eurovizije|Rumunija]])</small> – [[Voltaj]] – 3:00 # "[[Beauty Never Lies]]" <small>([[Srbija na Pjesmi Eurovizije|Srbija]])</small> – [[Bojana Stamenov]] – 2:55 # "[[A Million Voices (pjesma)|A Million Voices]]" <small>([[Rusija na Pjesmi Eurovizije|Rusija]])</small> – [[Polina Gagarina]] – 3:07 # "[[Heroes (pjesma Månsa Zelmerlöwa)|Heroes]]" <small>([[Švedska na Pjesmi Eurovizije|Švedska]])</small> – [[Måns Zelmerlöw]] – 3:11 # "[[Here for You (pjesma Maraaye)|Here for You]]" <small>([[Slovenija na Pjesmi Eurovizije|Slovenija]])</small> – [[Maraaya]] – 2:58 # "[[Chain of Lights]]" <small>([[San Marino na Pjesmi Eurovizije|San Marino]])</small> – [[Michele Perniola]] i [[Anita Simoncini]] – 3:01 ==== Hit liste i certifikacija ==== {| class="wikitable sortable" |- !Hit lista (2015) !Najbolji<br />plasman |- |UK Albumi ([[Official Charts Company|OCC]])<ref>[http://www.officialcharts.com/artist/_/Various%20Artists/ "Various Artists | Artist | Official Charts"]. UK Albums Chart.</ref> |17 |- |} == Reference == {{refspisak|3}} == Vanjski linkovi == * [http://www.eurovision.tv/page/timeline Zvanična stranica] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong 2015.|*]] [[Kategorija:2015. u Austriji]] [[Kategorija:2015. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Austriji]] 1g28ym6dke6cbh5o5nc2yihmu4pwgn8 0 365496 3848858 3802322 2026-05-24T02:18:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848858 wikitext text/x-wiki {{Infokutija valuta |ime_valute = Afgani |izvorno_ime = افغانۍ (Paštu)<br>افغانی (Dari) |slika_1 = |opis_1 = |slika_2 = |opis_2 = |iso_kod = AFN |korisnik_država = {{ZD|AFG}} [[Afganistan]] |stopa_inflacije =2,3% (procjena 2019) |izvor_datum_inf = ''[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/#economy]'', 2019. |najmanja_jedinica = 1 pul |oznaka = KM |kovanice = 1, 2, 5, Afs |novčanice = 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 500, i 1000 Afs |oznaka = Afs |nacionalna_banka = Centralna banka Afganistana |web_banka = centralbank.gov.af |štamparija = |web_tiskara = |kovnica = |web_kovnica = }} '''Afgani''' ([[perzijski jezik|perzijski]]: افغانۍ) je nacionalna [[valuta]] [[Afganistan]]a. Međunarodna skraćenica za afgani je AFN. Afgani je uveden 1923,<ref name=":0">{{cite web|url=https://subhekabul.com/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87/%D8%A2%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D8%B1%D8%B2%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF/|title=آیس‌کریم فروشی با آرزوهای بزرگ در روزی از این‌ روزها، وقتی از خانه می‌برآیم، پیش از آن ‌که نگاهم به کراچی آیس‌کریم ‌فروش بیفتد، صدای اعلان آن به گوشم می‌رسد. می‌بینم که کراچی آیس‌کریم با همان رنگِ سرخش در انتهای کوچه‌ی خانه‌ی ما قرار دارد. چند قدمی برمی‌دارم و به آن نزدیک می‌شوم. آیس‌کریم ‌فروش‌ها معمولا و تا آن‌جایی که من دیده‌ام، نوجوانان بوده‌اند. این آیس‌کریم‌ فروش نیز، نوجوانی است سیزده ساله که مسیح نام دارد|website=Subhekabul.com|access-date=3. 2. 2022|lang=Persian|archive-date=28. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328093410/https://subhekabul.com/%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87/%D8%A2%DB%8C%D8%B3%E2%80%8C%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%A2%D8%B1%D8%B2%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF/|url-status=dead}}</ref> kao zamijena dotadašnje [[rupi]]je.<ref name="bayani">{{cite web|url=https://bayanifoundation.com/HistoryLiterature/BankNotessAmanullahKhan.html|title=بانکنوت های زمان امان الله خان|lang=perzijski}}</ref> Dijeli se na 100 pula. Od 1936. kurs afganija je vezan za [[Indijska rupija|indijsku rupiju]] u omjeru 4 afganija za 1 rupiju. Od 1940. i sljedećih 50 godina kurs se vezivao uz [[američki dolar]], a od 1992. kurs slobodno fluktuira. Novi afgani, koji je trenutno u opticaju predstavljen je 2002. U gotovinskom platnom prometu nalaze se kovanice od 1, 2 i 5 afganija i novčanice od 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 i 1000 afganija. Kovanice pula nisu iskovane. Valuta je štampana u Poljskoj,<ref>{{cite news |url=https://www.ariananews.af/afghanistans-central-bank-gets-shipment-of-new-banknotes/ |title=Afghanistan's central bank gets shipment of new banknotes |work=Ariana News |date=10. 11. 2022 |access-date=24. 3. 2023}}</ref> a Centralna banka Afganistana izdaje afgani i upravljam njom.<ref name="TOLO-181758">{{cite news |url=https://tolonews.com/afghanistan-181758 |title=New Banknotes Distributed to Commercial Banks |work=TOLOnews |date=25. 1. 2023 |access-date=24. 3. 2023}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.ariananews.af/dab-confirms-the-newly-printed-afghani-banknotes-are-still-not-in-circulation/ |title=DAB confirms the newly printed Afghani banknotes are still not in circulation |work=Ariana News |date=20. 12. 2022 |access-date=24. 3. 2023}}</ref> Avgani je uveden 1923, ali ga neki još uvijek neformalno nazivaju rupija u razgovorima i transakcijama,<ref name=":0" /> što je naslijeđe njegove prethodne valute afganistanske rupije. Njen devizni kurs je oko 70 afganistana za 1 američki dolar (od novembra 2023.).<ref name="Afghani reverses to 7-year old value against US dollar">{{cite news |url=https://pajhwok.com/2023/11/12/afghani-reverses-to-7-year-old-value-against-us-dollar/ |title=Afghani reverses to 7-year old value against US dollar |work=Pajhwok Afghan News |date=12. 11. 2023 |access-date=13. 11. 2023}}</ref><ref name="Business"/><ref name="Today’s Currency Rate"/> == Valutni kurs== Kurs Afgani u odnosu na američki dolar od 1950. prikazan je u sljedećoj tabeli: {|class="wikitable" !colspan="3"|Afghani exchange rate (LCU in USD)<ref>Sources: Fry, Maxwell (1976); and "World Development Indicators" database of the World Bank</ref> |- !Date!!Kurs na slobodnom tržištu!!Zvanični kurs |- |1950||39.0|| |- |1960||40.8||17.7 |- |1970||84.8||39.9 |- |1980|| ||39.2 |- |2003||49.0||49.0 |- |2010||45.2||45.2 |- |2015||68<ref name="Afghani reverses to 7-year old value against US dollar"/>||68<ref name="Afghani reverses to 7-year old value against US dollar"/> |- |2019||75<ref name="Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month">{{cite news|url=https://tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|title=Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month|work=TOLOnews|date=18. 4. 2019|access-date=18. 4. 2019}}</ref>||75<ref name="Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month"/> |- |2023||70<ref name="Afghani reverses to 7-year old value against US dollar"/><ref name="Business">{{cite news |url=https://tolonews.com/business |title=Business |work=TOLOnews |access-date=13. 11. 2023}}</ref><ref name="Today’s Currency Rate">{{cite news |url=https://www.ariananews.af/?s=Today%E2%80%99s+Currency+Rate |title=Today's Currency Rate |work=Ariana News |access-date=13. 11. 2023}}</ref>||70<ref name="Afghani reverses to 7-year old value against US dollar"/><ref name="Business"/><ref name="Today’s Currency Rate"/> |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20140923082243/http://www.centralbank.gov.af/ Centralna Banka Afganistana] {{Valutni kurs|AFN}} {{Azijske valute}} [[Kategorija:Azijske valute]] [[Kategorija:Afganistan]] [[Kategorija:Valute u optjecaju]] [[Kategorija:Valute uvedene u 1923.]] rtgp4ds2tfe04t7gqfxmlm6jfsah4qh 0 368756 3848994 3737529 2026-05-24T11:10:49Z Mhare 481 3848994 wikitext text/x-wiki {{mson|Jaruga}} * [[Jaruga (reljef)]], nagnuti oblik reljefa relativno strmih (poprečnog presjeka) strana '''[[Bosna i Hercegovina]]''': * [[Jaruga (Bosansko Grahovo)]], naselje u općini [[Bosansko Grahovo]] * [[Jaruga (rijeka)]], rijeka kod [[Livno|Livna]] '''[[Hrvatska]]''': * [[Banova Jaruga]], naselje grada [[Kutina|Kutine]], [[Sisačko-moslavačka županija]] {{višeznačnica}} nttmhk9p9i5cfgcvyahozana7rlp9fd 3848995 3848994 2026-05-24T11:11:07Z Mhare 481 3848995 wikitext text/x-wiki {{mson|Jaruga}} * [[Jaruga (reljef)]], nagnuti oblik reljefa relativno strmih (poprečnog presjeka) strana '''[[Bosna i Hercegovina]]''': * [[Jaruga (Bosansko Grahovo)]], naselje u općini [[Bosansko Grahovo]] * [[Jaruga (rijeka)]], rijeka kod [[Glamoč|Glamoča]] '''[[Hrvatska]]''': * [[Banova Jaruga]], naselje grada [[Kutina|Kutine]], [[Sisačko-moslavačka županija]] {{višeznačnica}} n2zh4sh7ham137q2kebufdsk6j5kwe0 0 368783 3848920 3826271 2026-05-24T07:30:04Z KWiki 9400 3848920 wikitext text/x-wiki {{mson|Slatina}} * Slatina, vrsta zemljišta '''[[Bosna i Hercegovina]]''': * [[Slatina (Čajniče)]], naselje u općini [[Čajniče]] * [[Slatina (Donji Vakuf)]], naselje u općini [[Donji Vakuf]] * [[Slatina (Foča, Republika Srpska)]], naselje u općini [[Foča (Republika Srpska)]] * [[Slatina (Jablanica)]], naselje u općini [[Jablanica]] * [[Slatina (Laktaši)]], naselje u općini [[Laktaši]] * [[Slatina (Novo Goražde)]], naselje u općini [[Novo Goražde]] * [[Slatina (Oštra Luka)]], naselje u općini [[Oštra Luka]] * [[Slatina (Sanski Most)]], naselje u općini [[Sanski Most]] * [[Slatina (Srebrenica)]], naselje u općini [[Srebrenica]] * [[Slatina (Teslić)]], naselje u općini [[Teslić]] * [[Srednja Slatina]], naselje u općini [[Šamac]] '''[[Crna Gora]]''': * [[Slatina (Andrijevica)]], naselje u općini [[Andrijevica]] * [[Slatina (Danilovgrad)]], naselje u općini [[Danilovgrad]] * [[Slatina (Mojkovac)]], bivše naselje u općini [[Mojkovac]] * [[Slatina (Pljevlja)]], naselje u općini [[Pljevlja]] * [[Slatina (Šavnik)]], naselje u općini [[Šavnik]] '''[[Hrvatska]]''': * [[Slatina (Hrvatska)]], grad u [[Virovitičko-podravska županija|Virovitičko-podravskoj županiji]] * [[Slatina (Preseka)]], naselje u općini [[Preseka (Hrvatska)|Preseka]], [[Zagrebačka županija]] * [[Slatina Pokupska]], naselje grada [[Glina (Hrvatska)|Gline]], [[Sisačko-moslavačka županija]] * [[Slatina Svedruška]], naselje u općini [[Petrovsko]], [[Krapinsko-zagorska županija]] * [[Kutinska Slatina]], naselje grada [[Kutina|Kutine]], [[Sisačko-moslavačka županija]] * [[Moslavačka Slatina]], naselje grada [[Popovača|Popovače]], [[Sisačko-moslavačka županija]] * [[Petrova Slatina]], naselje u općini [[Šodolovci]], [[Osječko-baranjska županija]] * [[Stubička Slatina]], naselje grada [[Oroslavje|Oroslavja]], [[Krapinsko-zagorska županija]] '''[[Sjeverna Makedonija]]''': * [[Slatina (Makedonski Brod)]], naselje u općini [[Makedonski Brod]], [[Jugozapadna oblast (Makedonija)|Jugozapadna oblast]] '''[[Slovačka]]''': * [[Slatina (Hron)]], [[pritoka]] [[Hron]]a '''[[Slovenija]]''': * [[Slatina (Cirkulane)]], naselje u općini [[Cirkulane]], regija [[Podravska statistička regija|Podravska]] * [[Slatina (Kungota)]], naselje u općini [[Kungota]], regija [[Podravska statistička regija|Podravska]] * [[Slatina (Šmartno ob Paki)]], naselje u općini [[Šmartno ob Paki]], regija [[Savinjska statistička regija|Savinjska]] * [[Slatina pri Dobjem]], naselje u općini [[Dobje (Slovenija)|Dobje]], regija [[Savinjska statistička regija|Savinjska]] * [[Slatina pri Ponikvi]], naselje u općini [[Šentjur]], regija [[Savinjska statistička regija|Savinjska]] * [[Slatina v Rožni dolini]], naselje u gradskoj općini [[Celje]], regija [[Savinjska statistička regija|Savinjska]] * [[Rogaška Slatina]], naselje i općina u regiji [[Savinjska statistička regija|Savinjskoj]] '''[[Srbija]]''': * [[Slatina (Bor)]], naselje grada [[Bor (grad)|Bora]], [[Borski okrug]] * [[Slatina (Čačak)]], naselje grada [[Čačak|Čačka]], [[Moravički okrug]] * [[Slatina (Jagodina)]], naselje grada [[Jagodina|Jagodine]], [[Pomoravski okrug]] * [[Slatina (Kačanik)]], naselje u općini [[Kačanik]], [[Kosovski okrug]] * [[Slatina (Knjaževac)]], naselje u općini [[Knjaževac]], [[Zaječarski okrug]] * [[Slatina (Kruševac)]], naselje grada [[Kruševac|Kruševca]], [[Rasinski okrug]] * [[Slatina (Leposavić)]], naselje u općini [[Leposavić]], [[Kosovskomitrovički okrug]] * [[Slatina (Leskovac)]], naselje grada [[Leskovac|Leskovca]], [[Jablanički okrug]] * [[Slatina (Loznica)]], naselje grada [[Loznica|Loznice]], [[Mačvanski okrug]] * [[Slatina (Negotin)]], naselje u općini [[Negotin]], [[Borski okrug]] * [[Slatina (Novi Pazar)]], naselje grada [[Novi Pazar|Novog Pazara]], [[Raški okrug]] * [[Slatina (Podujevo)]], naselje u općini [[Podujevo]], [[Kosovski okrug]] * [[Slatina (Prijepolje)]], naselje u općini [[Prijepolje]], [[Zlatiborski okrug]] * [[Slatina (Sopot)]], naselje u prigradskoj općini [[Sopot (Srbija)|Sopot]], grad [[Beograd]] * [[Slatina (Šabac)]], naselje grada [[Šabac|Šapca]], [[Mačvanski okrug]] * [[Slatina (Ub)]], naselje u općini [[Ub]], [[Kolubarski okrug]] * [[Slatina (Vučitrn)]], naselje u općini [[Vučitrn]], [[Kosovskomitrovički okrug]] * [[Mala Slatina]], naselje u općini [[Kosovo Polje]], [[Kosovski okrug]] * [[Velika Slatina]], naselje u općini [[Kosovo Polje]], [[Kosovski okrug]] ==Također pogledajte== * [[Donja Slatina]] * [[Gornja Slatina]] {{višeznačnica}} cisameyi60iud81ds588g297rx43mur 3848921 3848920 2026-05-24T07:31:08Z KWiki 9400 3848921 wikitext text/x-wiki {{mson|Slatina}} * Slatina, vrsta zemljišta '''[[Bosna i Hercegovina]]''': * [[Slatina (Čajniče)]], naselje u općini [[Čajniče]] * [[Slatina (Donji Vakuf)]], naselje u općini [[Donji Vakuf]] * [[Slatina (Foča, Republika Srpska)]], naselje u općini [[Foča (Republika Srpska)]] * [[Slatina (Jablanica)]], naselje u općini [[Jablanica]] * [[Slatina (Laktaši)]], naselje u općini [[Laktaši]] * [[Slatina (Novo Goražde)]], naselje u općini [[Novo Goražde]] * [[Slatina (Oštra Luka)]], naselje u općini [[Oštra Luka]] * [[Slatina (Sanski Most)]], naselje u općini [[Sanski Most]] * [[Slatina (Srebrenica)]], naselje u općini [[Srebrenica]] * [[Slatina (Teslić)]], naselje u općini [[Teslić]] * [[Srednja Slatina]], naselje u općini [[Šamac]] '''[[Crna Gora]]''': * [[Slatina (Andrijevica)]], naselje u općini [[Andrijevica]] * [[Slatina (Danilovgrad)]], naselje u općini [[Danilovgrad]] * [[Slatina (Mojkovac)]], bivše naselje u općini [[Mojkovac]] * [[Slatina (Pljevlja)]], naselje u općini [[Pljevlja]] * [[Slatina (Šavnik)]], naselje u općini [[Šavnik]] '''[[Hrvatska]]''': * [[Slatina (Hrvatska)]], grad u [[Virovitičko-podravska županija|Virovitičko-podravskoj županiji]] * [[Slatina (Preseka)]], naselje u općini [[Preseka (Hrvatska)|Preseka]], [[Zagrebačka županija]] * [[Slatina Pokupska]], naselje grada [[Glina (Hrvatska)|Gline]], [[Sisačko-moslavačka županija]] * [[Slatina Svedruška]], naselje u općini [[Petrovsko]], [[Krapinsko-zagorska županija]] * [[Kutinska Slatina]], naselje grada [[Kutina|Kutine]], [[Sisačko-moslavačka županija]] * [[Moslavačka Slatina]], naselje grada [[Popovača|Popovače]], [[Sisačko-moslavačka županija]] * [[Petrova Slatina]], naselje u općini [[Šodolovci]], [[Osječko-baranjska županija]] * [[Stubička Slatina]], naselje grada [[Oroslavje|Oroslavja]], [[Krapinsko-zagorska županija]] '''[[Sjeverna Makedonija]]''': * [[Slatina (Makedonski Brod)]], naselje u općini [[Makedonski Brod]], [[Jugozapadna oblast (Makedonija)|Jugozapadna oblast]] '''[[Slovačka]]''': * [[Slatina (Hron)]], [[pritoka]] [[Hron (rijeka)|Hrona]] '''[[Slovenija]]''': * [[Slatina (Cirkulane)]], naselje u općini [[Cirkulane]], regija [[Podravska statistička regija|Podravska]] * [[Slatina (Kungota)]], naselje u općini [[Kungota]], regija [[Podravska statistička regija|Podravska]] * [[Slatina (Šmartno ob Paki)]], naselje u općini [[Šmartno ob Paki]], regija [[Savinjska statistička regija|Savinjska]] * [[Slatina pri Dobjem]], naselje u općini [[Dobje (Slovenija)|Dobje]], regija [[Savinjska statistička regija|Savinjska]] * [[Slatina pri Ponikvi]], naselje u općini [[Šentjur]], regija [[Savinjska statistička regija|Savinjska]] * [[Slatina v Rožni dolini]], naselje u gradskoj općini [[Celje]], regija [[Savinjska statistička regija|Savinjska]] * [[Rogaška Slatina]], naselje i općina u regiji [[Savinjska statistička regija|Savinjskoj]] '''[[Srbija]]''': * [[Slatina (Bor)]], naselje grada [[Bor (grad)|Bora]], [[Borski okrug]] * [[Slatina (Čačak)]], naselje grada [[Čačak|Čačka]], [[Moravički okrug]] * [[Slatina (Jagodina)]], naselje grada [[Jagodina|Jagodine]], [[Pomoravski okrug]] * [[Slatina (Kačanik)]], naselje u općini [[Kačanik]], [[Kosovski okrug]] * [[Slatina (Knjaževac)]], naselje u općini [[Knjaževac]], [[Zaječarski okrug]] * [[Slatina (Kruševac)]], naselje grada [[Kruševac|Kruševca]], [[Rasinski okrug]] * [[Slatina (Leposavić)]], naselje u općini [[Leposavić]], [[Kosovskomitrovički okrug]] * [[Slatina (Leskovac)]], naselje grada [[Leskovac|Leskovca]], [[Jablanički okrug]] * [[Slatina (Loznica)]], naselje grada [[Loznica|Loznice]], [[Mačvanski okrug]] * [[Slatina (Negotin)]], naselje u općini [[Negotin]], [[Borski okrug]] * [[Slatina (Novi Pazar)]], naselje grada [[Novi Pazar|Novog Pazara]], [[Raški okrug]] * [[Slatina (Podujevo)]], naselje u općini [[Podujevo]], [[Kosovski okrug]] * [[Slatina (Prijepolje)]], naselje u općini [[Prijepolje]], [[Zlatiborski okrug]] * [[Slatina (Sopot)]], naselje u prigradskoj općini [[Sopot (Srbija)|Sopot]], grad [[Beograd]] * [[Slatina (Šabac)]], naselje grada [[Šabac|Šapca]], [[Mačvanski okrug]] * [[Slatina (Ub)]], naselje u općini [[Ub]], [[Kolubarski okrug]] * [[Slatina (Vučitrn)]], naselje u općini [[Vučitrn]], [[Kosovskomitrovički okrug]] * [[Mala Slatina]], naselje u općini [[Kosovo Polje]], [[Kosovski okrug]] * [[Velika Slatina]], naselje u općini [[Kosovo Polje]], [[Kosovski okrug]] ==Također pogledajte== * [[Donja Slatina]] * [[Gornja Slatina]] {{višeznačnica}} 8piq0x6kwznumydgjc0of4sbnlul62r 0 380952 3848790 3524274 2026-05-23T13:43:23Z Makenzis 98619 3848790 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #771f35 | Ime kluba = '''Trabzonspor''' | Puno ime = Trabzonspor A.Ş. | Grb = Trabzonspor (grb).png | Nadimak = ''Karadeniz Fırtınası'' | Osnovan = [[2. august]] [[1967.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|TUR}} [[Trabzon]] | Boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|maroon}} | Federacija = [[Nogometni savez Turske|TFF]] | Konfederacija = [[UEFA]] | Liga = [[Süper Lig]] | Stadion = [[Stadion Şenol Güneş|Şenol Güneş]]<ref>{{cite web |url=http://stadiumdb.com/stadiums/tur/senol_gunes_stadyumu |title=Şenol Güneş Spor Kompleksi Medical Park Arena |work=stadiumdb.com |access-date=2. 3. 2017}}</ref> | Kapacitet = 41.461 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Muharrem Usta | Trener = {{ZD|HRV}} [[Nenad Bjelica]] | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 3. | Prethodna sezona = 2025/26. | Webstranica = [http://www.trabzonspor.org.tr/ trabzonspor.org.tr] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _trabzonspor1415h | uzorak_t1 = _trabzonspor1415h | uzorak_dr1 = _trabzonspor1415h | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = | tijelo1 = | desna ruka1 = | šorc1 = 771f35 | čarape1 = 771f35 | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = _trabzonspor1415a | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = ffffff | tijelo2 = ffffff | desna ruka2 = ffffff | šorc2 = ffffff | čarape2 = ffffff | uzorak_lr3 = _trabzonspor1415t | uzorak_t3 = _trabzonspor1415t | uzorak_dr3 = _trabzonspor1415t | uzorak_š3 = | uzorak_č3 = | lijeva ruka3 = | tijelo3 = | desna ruka3 = | šorc3 = 4390d4 | čarape3 = 4390d4 }} '''Trabzonspor A.Ş.''' je profesionalni nogometni klub iz [[Trabzon]]a, [[Turska]]. Takmiči se u [[Süper Lig]]i, prvom rangu turskog nogometa. Klub je osnovan 2. augusta 1967. godine. Domaće prvenstvo je osvajao 6 puta, dok je nacionalni kup osvajao 8 puta. Također, u osam navrata je osvajao turski superkup. Prvu utakmicu u evropskim takmičenjima je odigrao u sezoni 1976-77. protiv [[Íþróttabandalag Akraness|Akranessa]]. Nadimak kluba je ''Karadeniz Fırtınası''. Tradicionalne boje su plava i bordo. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion Hüseyin Avni Aker|Hüseyin Avni Aker]]. == Uspjesi == *'''[[Süper Lig]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (7):''' 1975-76, 1976–77, 1978-79, 1979-80, 1980-81, 1983-84, 2021-22 *'''[[Turski kup u nogometu|Nacionalni kup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (8):''' 1977, 1978, 1984, 1992, 1995, 2003, 2004, 2010 *'''[[Superkup Turske|Superkup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (8):''' 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1995, 2010 == Trenutni sastav == Ažurirano: 2. mart 2017.<ref>{{cite web |url=http://www.trabzonspor.org.tr/tr/takimlar?t=futbol-a-takimi |title=Futbol A Takımı |publisher=Trabzonspor |access-date=2. 3. 2017 |archive-date=23. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223185848/http://www.trabzonspor.org.tr/tr/takimlar?t=futbol-a-takimi |url-status=dead }}</ref> {{Nogometna ekipa početak|sakrijnapomenu=1}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 1|nac=TUR|poz=GK|ime=[[Onur Kıvrak]] {{kapiten}}}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 2|nac=TUR|poz=DF|ime=[[Zeki Yavru]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 3|nac=ARG|poz=DF|ime=[[Emmanuel Más]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 4|nac=SLK|poz=DF|ime=[[Ján Ďurica]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 5|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Okay Yokuşlu]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 6|nac=ALŽ|poz=DF|ime=[[Carl Medjani]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br= 8|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Mehmet Ekici]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=10|nac=TUR|poz=FW|ime=[[Muhammet Demir]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=11|nac=KOL|poz=MF|ime=[[Fabián Castillo]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=14|nac=SEN|poz=FW|ime=[[Dame N'Doye]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=TUR|poz=DF|ime=[[Uğur Demirok]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=17|nac=NIG|poz=MF|ime=[[Ogenyi Onazi]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=19|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Abdülkadir Ömür]]}} {{Nogometna ekipa sredina}} {{Nogometna ekipa igrač|br=20|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Olcay Şahan]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=21|nac=SLK|poz=MF|ime=[[Matúš Bero]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=23|nac=KOS|poz=GK|ime=[[Esteban Alvarado]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=25|nac=TUR|poz=DF|ime=[[Mustafa Akbaş]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=28|nac=KOL|poz=FW|ime=[[Hugo Rodallega]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=30|nac=TUR|poz=GK|ime=Furkan Taş}} {{Nogometna ekipa igrač|br=32|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Yusuf Erdoğan]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=35|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Aytaç Kara]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=47|nac=POR||poz=DF|ime=[[João Pereira (Portuguese nogometaš)|João Pereira]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=88|nac=ARG|poz=DF|ime=[[Luis Ibáñez]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=90|nac=AZE|poz=FW|ime=[[Ramil Sheydayev]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=96|nac=TUR|poz=GK|ime=[[Uğurcan Çakır]]}} {{Nogometna ekipa igrač|br=97|nac=TUR|poz=MF|ime=[[Yusuf Yazıcı (nogometaš)|Yusuf Yazıcı]]}} {{Nogometna ekipa kraj}} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat}} * {{službeni website|http://www.trabzonspor.org.tr}} * [http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=2599 Trabzonspor] na Soccerbase.com * [http://www.transfermarkt.com/trabzonspor/startseite/verein/449/saison_id/2014 Trabzonspor] na Transfermarkt.com * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52731/profile/index.html Trabzonspor] na zvaničnoj stranici UEFA-e {{Süper Lig}} [[Kategorija:Trabzonspor|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Turskoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1967.]] 3tjke4io9yeajtdxa3vt0a98zvedhgt 3848791 3848790 2026-05-23T13:43:39Z Makenzis 98619 /* Trenutni sastav */ Ažurirano: 2. mart 2017 3848791 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fudbalski klub | Boja1 = #FFFFFF | Boja2 = #771f35 | Ime kluba = '''Trabzonspor''' | Puno ime = Trabzonspor A.Ş. | Grb = Trabzonspor (grb).png | Nadimak = ''Karadeniz Fırtınası'' | Osnovan = [[2. august]] [[1967.]] | Raspušten = | Lokacija = {{ZD|TUR}} [[Trabzon]] | Boje = {{colorbox|blue}} {{colorbox|maroon}} | Federacija = [[Nogometni savez Turske|TFF]] | Konfederacija = [[UEFA]] | Liga = [[Süper Lig]] | Stadion = [[Stadion Şenol Güneş|Şenol Güneş]]<ref>{{cite web |url=http://stadiumdb.com/stadiums/tur/senol_gunes_stadyumu |title=Şenol Güneş Spor Kompleksi Medical Park Arena |work=stadiumdb.com |access-date=2. 3. 2017}}</ref> | Kapacitet = 41.461 | Vlasnik kluba = | Predsjednik kluba = Muharrem Usta | Trener = {{ZD|HRV}} [[Nenad Bjelica]] | Uspjesi = | Evropski kupovi = | Adresa = | Plasman u prethodnoj sezoni = 3. | Prethodna sezona = 2025/26. | Webstranica = [http://www.trabzonspor.org.tr/ trabzonspor.org.tr] | Trenutna sezona = | uzorak_lr1 = _trabzonspor1415h | uzorak_t1 = _trabzonspor1415h | uzorak_dr1 = _trabzonspor1415h | uzorak_š1 = | uzorak_č1 = | lijeva ruka1 = | tijelo1 = | desna ruka1 = | šorc1 = 771f35 | čarape1 = 771f35 | uzorak_lr2 = | uzorak_t2 = _trabzonspor1415a | uzorak_dr2 = | uzorak_š2 = | uzorak_č2 = | lijeva ruka2 = ffffff | tijelo2 = ffffff | desna ruka2 = ffffff | šorc2 = ffffff | čarape2 = ffffff | uzorak_lr3 = _trabzonspor1415t | uzorak_t3 = _trabzonspor1415t | uzorak_dr3 = _trabzonspor1415t | uzorak_š3 = | uzorak_č3 = | lijeva ruka3 = | tijelo3 = | desna ruka3 = | šorc3 = 4390d4 | čarape3 = 4390d4 }} '''Trabzonspor A.Ş.''' je profesionalni nogometni klub iz [[Trabzon]]a, [[Turska]]. Takmiči se u [[Süper Lig]]i, prvom rangu turskog nogometa. Klub je osnovan 2. augusta 1967. godine. Domaće prvenstvo je osvajao 6 puta, dok je nacionalni kup osvajao 8 puta. Također, u osam navrata je osvajao turski superkup. Prvu utakmicu u evropskim takmičenjima je odigrao u sezoni 1976-77. protiv [[Íþróttabandalag Akraness|Akranessa]]. Nadimak kluba je ''Karadeniz Fırtınası''. Tradicionalne boje su plava i bordo. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion Hüseyin Avni Aker|Hüseyin Avni Aker]]. == Uspjesi == *'''[[Süper Lig]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (7):''' 1975-76, 1976–77, 1978-79, 1979-80, 1980-81, 1983-84, 2021-22 *'''[[Turski kup u nogometu|Nacionalni kup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (8):''' 1977, 1978, 1984, 1992, 1995, 2003, 2004, 2010 *'''[[Superkup Turske|Superkup]]:''' **'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (8):''' 1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1995, 2010 == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{commonscat}} * {{službeni website|http://www.trabzonspor.org.tr}} * [http://www.soccerbase.com/teams/team.sd?team_id=2599 Trabzonspor] na Soccerbase.com * [http://www.transfermarkt.com/trabzonspor/startseite/verein/449/saison_id/2014 Trabzonspor] na Transfermarkt.com * [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=52731/profile/index.html Trabzonspor] na zvaničnoj stranici UEFA-e {{Süper Lig}} [[Kategorija:Trabzonspor|*]] [[Kategorija:Nogometni klubovi u Turskoj]] [[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1967.]] 3vi6nac4z18vuvajcm0ut767pgk26gu 0 384716 3848821 3764233 2026-05-23T18:47:23Z Genetičar 181151 /* Galerija */ 3848821 wikitext text/x-wiki {{Taksokvir |boja= lightgreen | naziv= Divlji mak<br>''Papaver rhoeas'' | slika =Papaver_rhoeas_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-101.jpg | image_width = 300px | regnum = [[Biljke|Plantae]] | divisio = [[Skrivenosjemenjača|Magnoliophyta]] | classis = [[Dikotiledone|Magnoliopsida]] | unranked_classis = [[Eudicotiledone]] | ordo = '''[[Ranunculales]]''' | familia = ''Papaveraceae'' | genus = ''Papaver'' | species = '''''P. rhoeas''''' | dvoimeno = ''Papaver rhoeas'' | dvoimeno_autorstvo = [[Carl Linné|L.]] | životna forma= T ([[Terofita]]) | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} [[Datoteka:Albrecht Meyer19.jpg|mini|Ilustracija biljke na plitkom [[tlo|tlu]] (''Albrecht Meyer'')]] [[Datoteka:Poster papaver 3a.jpg|thumb|Tri stadija cvijetanja običnog maka: pupoljak, cvijet, i kapsula]] [[Datoteka:Claude Monet 037.jpg|mini|[[Claude Monet]] – ''Makovi'' ([[1873]].): veliki [[impresionizam|impresionista]] očito je bio impresioniran naslikanim krajolikom.]] '''Divlji mak''' (obični mak), poljski mak ili žitni mak, a i crveni mak ili '''bulka''' i '''turčinak''', turčin cvijet, pa glavobolj, boliglava, purpelica i pucalica – sve su to uže ili šire poznati nazivi za [[biljka|biljku]] pod naučnim imenom ''Papaver rhoeas''.<ref>Mišić Lj., Lakušić R. (1990): Livadske biljke. Svjetlost, Sarajevo.</ref> To je [[Vrsta (biologija)|vrsta]] zeljaste cvjetnice iz porodice makovi (lat. ''Papaveraceae''). Poznat je kao poljoprivredni [[korov]], posebno u žitnim poljima, a nakon [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] i kao simbol mrtvih vojnika. Prije pojave [[herbicid]]a, ovog maka je ponekad bio toliko u izobilju na [[poljoprivreda|poljoprivrednim]] poljima da se moglo zaključiti da je ova biljka tu ustvari usjev. Međutim, jedina vrsta porodice ''Papaveraceae'' koja se uzgaja kao ratarska kultura u velikom obimu je ''Papaver somniferum'', opijumski mak. ==Opis== ''Papaver rhoeas'' je varijabilna jednogodšnja uspravna [[biljka]] koja proizvodi dugovječne sjemenke u čahutrama. Na Sjevernoj hemisferi niče i cvjeta u proljeće, a dozrijevaju u jesen. Stabljika je visoka oko 20 do 90&nbsp;cm.<ref>Blamey M., Fitter R., Fitter A. (2003): Wild flowers of Britain and Ireland: The complete guide to the British and Irish flora. A & C Black, London, {{ISBN|978-1408179505}}</ref><ref>Stace C. A. (2010): New flora of the British isles. Cambridge University Press, Cambridge, UK, {{ISBN|9780521707725}}.</ref> ===Izgled i list=== Crveni mak je listopadna, jednogodišnja ili (rijetko) dvogodišnja zeljasta biljka, koja naraste od 20 do 90 centimetara. U mrežastoj strukturi nalaze se povezane cijevi sa mliječnim sokom. Malo razgranata stabljika je relativno tanka i dlakava. Uspravna je, slabo razgranata i dlakave.<ref>Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (2004): Biologija 1. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-10-686-8}}.</ref> Grubo, čekinjasto lišće je kopljasto i izduženo, dugo do oko 15 centimetara, jednostavno dvostruko izdijeljeno s grubo urezanim i oštro nazubljenim sekcijama. [[List]]ovi su sivozeleni i pokriveni stršećim sivim dlačicama. Zavisno od prirode tla, [[korijen (biljka)|korijen]] može biti i veoma dug i razgranat. ===Cvijet, plodovi i sjemenke=== Pupoljci se nalaze se na dugim drškama i obično su prema tlu usmjereni. U krunici imaju četiri, tanke i nježne latice. Cvjetovi su krupni (prečnika do oko 5 do 10&nbsp;cm), upadljivi, svijetlocrveni do tamnocrveni, rijetko bijeli. Nalaze se na dugim drškama Period cvjetanja je od maja do jula. Cvjetovi su na stabljici usamljeni, vršni. Dvospolni su i radijalne simetrije, sa četverostrukim cvijetnim omotačem. Pri otvaranju cvijeta, dva dlakava poklopca pupoljka otpadnu. Latice su zajedno uvezane u korijenu i to nepravilno. Promjera su od 5 do 10&nbsp;cm u relativno velikioj krunici i mogu se znatno razlikovati po veličini. Četiri svijetlocrvene do purpurne, rijetko bijele ili ljubičaste latice na dnu imaju crnu mrlju, koja je često uokvirena bijelom linijom. Vrlo su tanke i krhke i pomalo liče na tanjušni cigaretpapir, po čemu se lako identificiraju. Cvijet ima oko 164 prašnika. Kratki konusni disk tučka ima oko 10 (5-18) radijalnih zraka. Latice su obično duge 10–22&nbsp;mm, do dva puta duže od širine, a na bazi zaobljene. Kapsula ploda sadrži nekoliko stotina do hiljada sjemenki; nepotpuna je, sa lažnim pregradama među kojima su tamne bubrežaste sjemenke. == Ekologija== Poljski mak je zeljasta biljka s polurozetom, mezomorfna [[terofit]]a. Zavisno od dubine [[tlo|tla]], njegov razgranati [[korijen (biljka)|korijen]] doseže dubinu i do 1 metar. U [[Evropa|Evropi]] ga ima širom kontinenta, uključujući i [[BiH|Bosnu i Hercegovinu]], gdje obično raste u obrađenim poljima, osobito sa [[pšenica|strnim žitaricama]], po komunikacijskim nasipima, suhim livadama i kamenjarima, a i u šikarama [[Mediteran|(sub)mediteranske]] oblasti. Bilke cvjetaju samo dva do tri dana. Cvjetovi su [[samooplodnja|samooplodni]]. U [[nektar]]u su diskoidno-bubrežasta [[polen]]ova zrnca. Crvenu boju latica (od [[antocijan]]a) slijepi za crveni dio spektra vjerojatno vide kao plavo ljubičastu, ali na UV svjetlu, [[pčela|pčele]] je primjećuju zbog njihove jake percepcije UV zraka. Crna mrlja u korijenu latica je posljedica superpozicijom plave i crvene boje . Cvijet proizvodi 2,5 miliona zeleno-crnih [[polen]]ovih zrna; ovaj neuobičajeno veliki broj je nadmašio samo [[božur]]. Širenje polena se odvija po dnevnoj ritmici. Većinom je obilato oko 10 sati ujutro. U prugastom rascjepu tučka je [[jajna ćelija]], sa prostorom za pristup raznih [[insekt|insekata]]. Moguće je čak i [[oprašivanje]] pomoću vjetra. ==Porijeklo== Porijeko bulke nije pouzdano poznato. Kao i za mnoge ostale biljke kao područja porijekla se navode [[Evropa]] ([[Amerika]]nci) i Južna Evropa (sjeverni [[Evropljani]]). Ipak, njegov nativni zavičaj uključuje Zapadnu [[Azija|Aziju]], [[Afrika|Sjevernu Afriku]] i Evropu.<ref>http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/papaver-rhoeas-common-poppy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304074822/http://www.kew.org/science-conservation/plants-fungi/papaver-rhoeas-common-poppy |date=4 Mart 2016 }} Royal Botanic Gardens, Kew</ref>. Poznato je da se javlja sa agrikulturom [[Stari svijet|Staroga svijeta]] od ranih vremena, kada je bio simbol za plodnost [[tlo|zemljišta]]. Poznat je i sterilni hibrid ''Papaver dubium'' x ''P. hungaricum'', koji je intermedijaran po svim karakterima ''P. rhoeas''. ==Upotreba== Neke sorte turčinka se uzgajajaju za dekoraciju okućnica i bašti. ''P. rhoeas'' sadrži [[alkaloid]] roeadin, koji je blagi sedativ. U narodnoj medicini, crveni mak se upotrebljava za liječenje smetnji u [[pluća|disajnim organima]], [[želudac|želucu]] ili za smirenje duševnih [[bolest|bolesnika]]. [[Čaj]]evi i slični pripravci, a nekad i [[sirup]] se spravljaju za ublažavanje kašlja, osobito jačeg kod male djece. Upotrebljvaju se i za liječenje upale grla i [[pluća]], [[astma|astme]] i [[bronhitis]]a. U [[kulinarstvo|kulinarstvu]], sjemenke se upotrebljavaju jao aromatični dodatak raznim kolačima i pecivima. Latice se koriste za prirodno bojenje [[alkohol]]nih i bezalkoholnih pića i napitaka. ==Galerija== <gallery> Datoteka:Amapolas en Valdemoro (Comunidad de Madrid) 01.jpg|Polje crvenih makova Datoteka:Poppy-closeup.jpg|Makov cvijet Makovi n.jpg|Makovi u [[Šiprage|Šipragama]] Datoteka:CornPoppies.JPG|Makovi na proplanku Datoteka:Polish Poppies.JPG|Krajolik s divljim makovima Datoteka:Mohnblume 1.jpg|Cvijetbi pupoljak Datoteka:Mohnblume 2.jpg|Otvaranje pupa Datoteka:Coquelicot fleur.jpg|Cvijet Datoteka:Papaver rhoeas flor detalle.jpg|Tučak i prašnici Datoteka:CapsellesCoquelicots.jpg|Biljka sa zrelim kapsulama Datoteka:Graines de coquelicots.JPG|Raspukla zrela kapsula i sitne sjemenke </gallery> ==Reference== {{reference}} ==Također pogledajte== *[[Biljka]] *[[Opijum]] *[[Alkaloid]] ==Vanjski linkovi== {{Commons|Papaver rhoeas|Klatschmohn (''Papaver rhoeas'')}} * [http://www.heilkraeuter.de/lexikon/klatschmohn.htm Eintrag auf dem privaten Portal ''Heilkräuter-Seiten''.] * Robert W. Kiger, David F. Murray: ''Papaver.'': [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200009166 - textgleich online wie gedrucktes Werk], In: Flora of North America Editorial Committee (Hrsg.): ''Flora of North America North of Mexico.'' Volume 3: ''Magnoliidae and Hamamelidae'', Oxford University Press, New York und Oxford, 1997, {{ISBN|0-19-511246-6}}. * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/papavera/papav/paparhov.jpg Verbreitung auf der Nordhalbkugel bei ''Den virtuella floran''.] * [http://www.heilpflanzenkatalog.net/heilpflanzen/heilpflanzen-europa/204-klatschmohn.html Artikel über die Verwendung in der Volksheilkunde auf dem privaten Portal ''Heilpflanzenkatalog''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150708134330/http://www.heilpflanzenkatalog.net/heilpflanzen/heilpflanzen-europa/204-klatschmohn.html |date=8. 7. 2015 }} * [http://www.maltawildplants.com/PAPV/Papaver_rhoeas.php Malta Wild Plants - ''Papaver rhoeas''] [[Kategorija:Flora Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Ranunculales]] [[Kategorija:Korovi]] [[Kategorija:Baštenske biljke]] scjp4ifb5o4sp3xyavy3unkom2icn0z 0 387006 3848928 3845091 2026-05-24T08:38:40Z Srđan 73336 3848928 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2016. | slika = Služeni logo Eurosonga 2016.jpg | veličina_slike = 300px | slika_alt = | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 10. maj 2016. | drugo_polufinale = 12. maj 2016. | drugi_pokušaj = | finale = 14. maj 2016. | mjesto_održavanja = [[Ericsson Globe]], [[Stockholm]], [[Švedska]] | voditelji = {{unbulleted list|[[Petra Mede]]|[[Måns Zelmerlöw]]}} | dirigent = | režiser = [[Sven Stojanović]] | izvršni_nadzornik = [[Jon Ola Sand]] | izvršni_producent = {{unbulleted list|Johan Bernhagen|Martin Österdahl}} | emiter = [[Sveriges Television]] (SVT) | uvodni_čin = {{unbulleted list |'''1. polufinale:''' "[[Heroes (Måns Zelmerlöw)|Heroes]]", pjesma [[Måns Zelmerlöw|Månsa Zelmerlöwa]] |'''2. polufinale:''' "That's Eurovision"<ref name="SF2 Opening Number">{{cite web|last1 = Bayley|first1 = Matheson|title = That's Eurovision – Music by Matheson Bayley, Lyric by Matheson Bayley, Edward af Sillén and Daniel Réhn|url = http://www.mathesonbayley.com/thats_eurovision.php|access-date = 13. 5. 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160514120338/http://www.mathesonbayley.com/thats_eurovision.php|archive-date=14. 5. 2016|url-status = dead}}</ref> (tj. "Story of ESC"/"Story of Eurovision"), izveli Petre Mede i Månsa Zelmerlöwa |'''Finale''': "Parade of Flags": počast švedskom modnom dizajnu i dance-muzici}} | međučin = {{unbulleted list |'''1. polufinale:''' "The Grey People", koreografirao [[Fredrik Rydman]] |'''2. polufinale:''' "Man vs Machine", koreografirao Fredrik Rydman |'''Finale:''' "[[Rock Your Body]]" i "[[Can't Stop the Feeling!]]", pjesme [[Justin Timberlake|Justina Timberlakea]] |"Love Love Peace Peace", parodija pobjednikā Eurosonga |"Lynda Woodruff", skeč [[Sarah Dawn Finer]] |"[[Fire in the Rain]]" i "Heroes", pjesme Månsa Zelmerlöwa}} | reprizni_čin = | slogan = ''Come Together'' ({{bs|Zbližimo se}}) | broj_učesnika = 42. zemlje | debitiranje = | povratak = {{unbulleted list|{{Esc|Bosna i Hercegovina}}|{{Esc|Bugarska}}|{{Esc|Hrvatska}}|{{Esc|Ukrajina}}}} | odustajanje = {{unbulleted list|{{Esc|Portugal}}|{{Esc|Rumunija}}}} | karta = ESC 2016 Map.svg | veličina_karte = 300px | zeleno = Države učesnice | crveno = Države koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Države koje su ranije učestvovale, a nisu 2016. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje po dva niza bodova (1–8, 10 i 12 bodova) svojim omiljenim pjesmama: jedan niz bodova dodjeljuje profesionalni žiri, a drugi publika. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{unbulleted list|{{Esc|Ukrajina}}<br /> "[[1944 (pjesma)|1944]]"}} | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2015.|2015]] | ovo_takmičenje = 2016 | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2017.|2017]] }} '''Eurosong 2016.''' bio je 61. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je u [[Ericsson Globe]]u u [[Stockholm]]u ([[Švedska]]) zahvaljujući pobjedi [[Måns Zelmerlöw|Månsa Zelmerlöwa]] na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015.]] u [[Beč]]u ([[Austrija]]) s pjesmom "[[Heroes (Måns Zelmerlöw)|Heroes]]". Ovo je bio treći put da se takmičenje održalo u Stockholmu; takmičenja [[Eurosong 1975.|1975]]. i [[Eurosong 2000.|2000]]. održana su u ovom gradu, s tim da je takmičenje 2000. također održano u Globeu. Polufinalne večeri održane su 10. i 12. maja, dok je finalna večer održana 14. maja. Voditelji sve tri večeri bili su Måns Zelmerlöw i [[Petra Mede]]. Pobijedila je [[Ukrajina|ukrajinska]] predstavnica [[Jamala]] s pjesmom "[[1944 (pjesma)|1944]]". Ovo je druga pobjeda Ukrajine nakon [[Ruslana|Ruslaninog]] uspjeha na [[Eurosong 2004.|Eurosongu 2004]]. Ovo je bilo prvo takmičenje od uvođenja profesionalnog žirija 2009. na kojem je sveukupnim pobjednikom proglašena pjesma koja nije pobijedila ni po glasovima žirija ni po glasovima publike; plasirala se na 2. mjesto po rezultatima oba glasanja. Glasove žirija osvojila je australska predstavnica [[Dami Im]] s pjesmom "[[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]]", dok je glasove publike osvojio ruski predstavnik [[Sergej Lazarev]] s pjesmom "[[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]]". Ovo je prva pobjednička pjesma koja sadrži stihove na [[Krimskotatarski jezik|krimskotatarskom]]. Na takmičenju su učestvovale 42 zemlje. Nakon odsustva s nedavnih takmičenja, vratile su se [[Bosna i Hercegovina]], [[Bugarska]], [[Hrvatska]] i [[Ukrajina]], dok se vratila i Australija koja je bila poseban gost na Eurosongu 2015. [[Portugal]] se povukao s takmičenja jer im nacionalni emiter nije dovoljno promovirao muzički sadržaj, dok se [[Rumunija]] morala povući s takmičenja zbog duga [[Evropska radiodifuzijska unija|Evropskoj radiodifuzijskoj uniji]] (EBU-u). Ovo je bio prvi put od 1975. da se značajno promijeni sistem glasanja i to na sljedeći način: prvo su predstavljeni rezultati samo nacionalnog žirija svake države (s tim da se umjesto čitanja 8, 10 i 12 bodova, čitalo samo 12 bodova), a nakon toga su, obrnutim redoslijedom, predstavljeni rezultati publike iz svih zemalja učesnica. U finalu se plasiralo 26 zemalja, koje je po prvi put uživo prikazano u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u. [[Češka]] se plasirala u finale takmičenja nakon pet neuspješnih pokušaja, dok se Bosna i Hercegovina i [[Grčka]] po prvi put nisu plasirale u finale. Australija se u finalu plasirala na 2. mjesto i time poboljšala svoj plasman u odnosu na [[Eurosong 2015.|prošlogodišnje takmičenje]] na kojem se ujedno i prvi put pojavila, dok se [[Bugarska]] plasirala na 4. mjesto i time poboljšala svoj plasman otkad se počela takmičiti, 2005. [[Justin Timberlake]] je izveo pjesme "[[Rock Your Body]]" i "[[Can't Stop the Feeling!]]" tokom čina u pauzi finala takmičenja. Takmičenje je pratilo 204 miliona gledalaca širom svijeta, čime je oboren rekord prošlogodišnjeg takmičenja za 5 miliona gledalaca. == Mjesto održavanja == {{detalji|tema=zemlji domaćinu|Švedska}} [[Datoteka:Globen September 2014 02.jpg|mini|lijevo|250px|Ericsson Globe u Stockholmu (Švedska), mjesto održavanja Eurosonga 2016.]] === Arena === Nakon pobjede [[Måns Zelmerlöw|Månsa Zelmerlöwa]] na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015.]] u [[Beč]]u s pjesmom "[[Heroes (Måns Zelmerlöw)|Heroes]]", takmičenje je održano u [[Ericsson Globe]]u u [[Stockholm]]u. Arena može ugostiti 16.000 osoba. Ovo je bio drugi put da se u njoj održava takmičenje; prvi put je bila domaćin [[Eurosong 2000.|Eurosonga 2000]].<ref name="eurovision.tv">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=stockholm_to_host_2016_eurovision_song_contest|title=Stockholm to host 2016 Eurovision Song Contest|work=Eurovision.tv|access-date=8. 7. 2015}}</ref> === Faza nadmetanja === {{location map+ |Švedska |float=right |width=150 |caption=Prikazano je šest gradova koji se se konkurirali; plavom bojom označen je izabrani grad domaćin.|places= <small>{{location map~ |Švedska |lat=59.329444 |long=18.068611 |label=<big>'''[[Stockholm]]'''</big>|mark=Blue pog.svg}}</small> <small>{{location map~|Švedska |lat=57.7 |long=11.966667 |label=[[Göteborg]]|mark=Red pog.svg}}</small> <small>{{location map~|Švedska |lat=58.4158 |long=15.6253 |label=[[Linköping]]|mark=Red pog.svg}}</small> <small>{{location map~|Švedska |lat=60.616667 |long=16.783333 |label=[[Sandviken]] i [[Gävle]]|mark=Red pog.svg}}</small> <small>{{location map~|Švedska |lat=63.290833 |long=18.715556 |label=[[Örnsköldsvik]]|mark=Red pog.svg}}</small> <small>{{location map~ |Švedska |lat=55.583333 |long=13.033333 |label=[[Malmö]]|mark=Red pog.svg}}</small> }} Dana 24. maja, odmah nakon švedske pobjede na Eurosongu 2015, [[Sveriges Television]] (SVT) najavio je da im je [[Tele2 Arena]] u Stockholmu prvi izbor za mjesto održavanja Eurosonga 2016. Međutim, pozvani su drugi gradovi i arene, te su svi oni koji su htjeli predati aplikacijsku ponudu SVT-u mogli to učiniti u roku od 3 sedmice. Dana 1. juna, SVT je objavio sljedeće zahtjeve koje zainteresovane dvorane i gradovi moraju ispoštovati kako bi bili domaćin takmičenja:<ref name="Bidding Cities">{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Malmö to host Eurovision again?|url=http://esctoday.com/104452/eurovision-2015-malmo-to-host-eurovision-again/|website=esctoday,com|publisher=ESCToday|access-date=1. 6. 2015|date=1. 6. 2015}}</ref> * SVT mora imati pristup mjestu održavanja najmanje 4–6 sedmica prije takmičenja kako bi pripremili binu, osvjetljenje i ostale tehničke detalje. * Centar za medije specifične veličine mora biti obezbijeđen. * Specifičan broj hotela i hotelskih soba mora biti u neposrednoj blizini mjesta održavanja. * Grad domaćin mora biti blizu većeg aerodroma. Očekivalo se da će SVT sredinom ljeta objaviti gdje će se takmičenje održati,<ref name="expressen.se_29May" /><ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Preparations in full swing in Sweden|url=http://www.esctoday.com/104336/eurovision-2016-preparations-in-full-swing-in-sweden/|publisher=esctoday.com|access-date=29. 5. 2015|date=26. 5. 2015}}</ref> što je i uradio 8. jula izabravši Ericsson Globe.<ref name="LocationChosen">{{cite web|last=Granger|first=Anthony|url=http://eurovoix.com/2015/07/08/esc16-stockholm-to-host-eurovision-2016/|title=ESC’16: Stockholm To Host Eurovision 2016|publisher=eurovoix.com|access-date=8. 7. 2015|date=8. 7. 2015}}</ref> '''Legenda''' {{colorbox|#ccccff|{{dvostruki bodež}}&nbsp;}} Izabrano mjesto održavanja {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" |- ! Grad<ref name="Bidding Cities"/> ! Arena ! Kapacitet ! Napomene |- | rowspan=2|[[Göteborg]] | [[Scandinavium]] | 14.000 | Domaćin [[Eurosong 1985.|Eurosonga 1985]]. |- | [[Ullevi]] | 75.000 | Prijedlog je zavisio od toga hoće li izgradnja krova za stadion biti odobrena. Ideja je kasnije propala zbog prekomjernih troškova.<ref name="UlleviWithdrawal">{{cite web|url=http://www.gp.se/kulturnoje/1.2744807-inget-eurovision-pa-ullevi|title=Inget Eurovision på Ullevi|website=Göteborgs-Posten|access-date=13. 6. 2015|date=12. 6. 2015|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614032337/http://www.gp.se/kulturnoje/1.2744807-inget-eurovision-pa-ullevi|archive-date=14. 6. 2015|url-status=dead}}</ref> |- | [[Linköping]] | [[Saab Arena]] | 11.500 | – |- | [[Malmö]]<ref name="MalmöWithdrawal">{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/06/11/esc16-malmo-withdraws-its-bid-to-host/|title=ESC’16: Malmö Withdraws Its Bid To Host|publisher=eurovoix.com|access-date=11. 6. 2015|date=11. 6. 2015}}</ref> | [[Malmö Arena]] | 15.500 | Domaćin [[Eurosong 2013.|Eurosonga 2013]]. Povukao je kandidaturu 11. juna 2015. navodeći da arena neće biti dostupna prije samog takmičenja tokom nekoliko sedmica namijenjenih za probu.<ref name="MalmöWithdrawal"/> |- | [[Örnsköldsvik]]<ref>{{cite web|title=Örnsköldsvik enters the race with Fjällräven Center|url=http://esctoday.com/104692/eurovision-2016-ornskoldsvik-enters-the-race-with-fjallraven-center/|access-date=12. 6. 2015}}</ref> | [[Fjällräven Center]] | 9.800 | – |- |[[Sandviken]] i [[Gävle]]<ref>{{cite web|title = Eurovision Eurovision 2016: Sandviken enters the host city race with Göransson Arena!|url = http://esctoday.com/104533/eurovision-2016-sandviken-enters-the-host-city-race-with-goransson-arena/|access-date = 2. 6. 2015}}</ref> |[[Göransson Arena]] |10.000 | Da je izabrana ova opcija, Sandviken bi bio domaćin polufinala i finala koja bi se održala u Göransson Areni, dok bi se u Gävleu održali satelitski događaji poput manjih koncerata i drugih programa.<ref>{{cite web|title = ESC '16: Gävle & Sandviken Submit Joint Bid|url = http://eurovoix.com/2015/06/09/esc16-gavle-sandviken-submit-joint-bid/|access-date = 9. 6. 2015}}</ref> |- |rowspan=5|'''[[Stockholm]]'''<ref name="StockholmBid">{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/06/12/eurovision-2016-host-city-stockholm-globen-area/97994/|title=Eurovision 2016 Host City: Stockholm applies with Globen Area, not Friends Arena|publisher=wiwibloggs.com|access-date=12. 6. 2015|date=12. 6. 2015|last=Xifaras|first=Billy}}</ref> | [[Annexet]] | 4.000 | – |- style="background:#ccf;" | '''[[Ericsson Globe]]''' {{dvostruki bodež}} | 16.000 | Domaćin [[Eurosong 2000.|Eurosonga 2000]]. i finala [[Melodifestivalen]]a od [[Melodifestivalen 2002.|2002]]. do [[Melodifestivalen 2012.|2012]]. |- | [[Friends Arena]] | 65.000 | Domaćin finala Melodifestivalena od [[Melodifestivalen 2013.|2013]]. Friends Arena je najveći nogometni stadion i arena zatvorenog tipa u Švedskoj i ostalim [[Nordijska regija|nordijskim zemljama]]. Međutim, na kraju se ispostavilo da stadion nije bio dio stokholmske ponude.<ref name="StockholmBid" /><ref name="NoBigArena">{{cite web|url=http://www.dn.se/kultur-noje/melodifestivalen/friends-och-tele2-ute-ur-eurovision-leken/|title=Friends och Tele2 ute ur Eurovision-leken|work=Dagens Nyheter|access-date=5. 7. 2015|date=2. 6. 2015|language=sv|trans-title=Friends and Tele2 out of the Eurovision-game}}</ref> |- |[[Hovet]] |9.000 |– |- | [[Tele2 Arena]] | 45.000 | Dana 24. maja 2015. SVT je objavio da mi je prvi izbor za mjesto održavanja bila Tele2 Arena.<ref name=expressen.se_29May>{{cite web|last1=Selåker|first1=Johannes|last2=Olausson|first2=Mathilda|title=Här är arenan där SVT vill anordna Eurovision|url=http://www.expressen.se/noje/har-ar-arenan-dar-svt-vill-anordna-eurovision/|work=Expressen|access-date=29. 5. 2015|language=sv|trans-title=Ovo je arena u kojoj SVT želi organizirati Eurosongu|date=24. 5. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.escdaily.com/eurovision-2016-what-do-we-know-so-far/|title=Eurovision 2016: What do we know so far?|publisher=escdaily.com|access-date=26. 6. 2015|date=26. 5. 2015|archive-date=15. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015064934/http://www.escdaily.com/eurovision-2016-what-do-we-know-so-far/|url-status=dead}}</ref> Međutim, arenu nije bilo moguće koristiti zbog SVT-ovih zahtjeva da arena bude dostupna najmanje 4–6 sedmica prije samog takmičenja, što bi utjecalo na domaćinske utakmice švedskog nogometnog tima [[Hammarby Fotboll]].<ref name="NoBigArena" /> Dana 14. marta 2016. EBU je objavio da će Tele2 Arena biti domaćin događaja ''Eurovision The Party'' i da će rezultati švedskog žirija biti objavljeni uživo s ovog događaja.<ref name=":2">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=stockholms_tele2_arena_to_host_eurovision_the_party|title=Stockholm's Tele2 Arena to host Eurovision The Party|website=Eurovision.tv|language=en|access-date=15. 3. 2016}}</ref> |} == Format == Preliminarne datume održavanja takmičenja objavili su šefovi delegacije 16. marta 2015. u [[Beč]]u. Odlučeno je da će se polufinala održati 10. i 12. maja, a finale 14. maja 2016.<ref>{{cite web|last1=Corner|first1=Natalie|title=When is Eurovision 2016? Date, location, entry details|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/eurovision-2016-date-location-entry-5751430|work=Daily Mirror|access-date=24. 5. 2015|date=24. 5. 2015}}</ref> Bilo je moguće da se datumi promijene zavisno od [[SVT]]-a,<ref>{{cite web|last1=Brey|first1=Marco|title=Heads of Delegations meet in Vienna|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=follow_live_heads_of_delegations_meet_in_vienna|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=16. 3. 2015|date=16. 3. 2015}}</ref> ali su kasnije potvrđeni kad je objavljeno da je [[Stockholm]] odabran za grada domaćina.<ref name="LocationChosen"/> Godine 2014, [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) i [[Azijskopacifička difuzijska unija]] (ABU) vodili su razgovore oko gostovanja izvođača s televizijskog takmičenja u pjevaju kojeg organizira ABU. Dana 16. jula 2015. EBU je potvrdio da razmatra o prijedlogu o kojem se raspravljalo na generalnoj skupštini ABU-a prethodne godine.<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=EBU to look at possibility of Asian guest star|url=http://eurovoix.com/2015/07/16/eurovision-ebu-to-look-at-possibility-of-asian-guest-star/|publisher=eurovoix.com|access-date=8. 8. 2015|date=16. 7. 2015}}</ref> Dana 9. septembra 2015. SVT je predložio da se vrijeme početka takmičenja pomjeri sa 21:00 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] na 20:00 CEST tvrdeći da bi se ovim promoviralo gledanje takmičenja s porodicom, pogotovo u [[Istočna Evropa|istočnoj Evropi]] gdje takmičenje zna trajati do kasnih noćnih sati.<ref name="dnse-budget">{{cite news|title = SVT kapar Eurovisionbudget|url = http://www.dn.se/kultur-noje/melodifestivalen/svt-kapar-eurovisionbudget/|access-date = 19. 9. 2015|work = Dagens Nyheter|language = sv|trans-title=SVT smanjila budžet Eurosonga}}</ref> Međutim, EBU je 28. oktobra objavio službena pravila takmičenja u kojima je navedeno da se vrijeme početka neće promijeniti.<ref>{{cite web|url = http://www.eurovision.tv/upload/press-downloads/2016/2015-10-28_2016_ESC_rules_PUBLIC_EN.pdf|title = Public Rules of the 61st Eurovision Song Contest|date = 28. 10. 2015|access-date = 21. 1. 2016|website = |publisher = EBU|last = |first = }}</ref> Dana 23. septembra, EBU je objavio da će prikazati produžene klipove sa proba svih šest numera koje su se automatski kvalificirale u finale ("[[Velika petorka]]" i [[Švedska]]) umjesto da koriste klipove iz službenih videozapisa kao što je to ranije rađeno.<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=big_five_and_host_country_more_prominently_in_the_semi-finals|title='Big Five' and host country more prominently in the Semi-Finals|work=Eurovision.tv|access-date=23. 9. 2015}}</ref> Dana 26. oktobra, SVT i EBU objavili su ključne osobe zadužene za takmičenje. Izvršni producenti bili su [[Johan Bernhagen]] i [[Martin Österdahl]], dok je šef produkcije bio [[Tobias Åberg]]. Tri emisije uživo [[Režiser|režirao]] je [[Sven Stojanović]], a producent takmičenja bio je [[Christer Björkman]], koji je ujedno šef švedske delegacije.<ref name="Core Team">{{cite web|last1 = Escudero|first1 = Victor M|title = Meet the core team for 2016|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=meet_the_core_team_for_2016|website = eurovision.tv|publisher = EBU|access-date = 18. 11. 2015|date = 26. 10. 2015}}</ref> === Novi sistem glasanja === Dana 18. februara 2016. EBU je objavio da će glasanje po prvi put dobiti značajne promjene nakon [[Eurosong 1975.|Eurosonga 1975]]. Prema novom sistemu, koji se temelji na sistemu glasanja [[Melodifestivalen]]a, svaka zemlja dodjeljivat će po dva skupa od 1 do 8, 10 i 12 bodova; jedan skup sastojat će se od glasova profesionalnih žirija, a drugi od glasova publike. Nakon što publika dā svoje glasove, prikazat će se glasovi profesionalnih žirija. Umjesto da se na ekranu prikažu bodovi od 1 do 7, ove godine prikazat će se od 1 do 8 i "velikih" 10 bodova, te će nacionalni glasnogovornik objaviti jedino državu koja je dobila 12 bodova. Nakon što se prikažu svi glasovi profesionalnih žirija, glasovi publike iz svih zemalja učesnica spojit će se tako da će svaka pjesma dobiti dodatan broj bodova proporcionalan udjelu glasova publike. Bodovi će se brzo dodati onim zemljama koje se plasiraju između 11. i 26. mjesta prema glasovima publike, tako da će se voditelji zadržati samo na rezultatima zemalja koje su se plasirale među prvih 10. Novi sistem glasanja koristio se u objema polufinalnim večerima s tim da su se, kao i ranije, rezultati pročitali nasumično.<ref name="voting changes">{{cite web|last=Jordan|first=Paul|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=biggest_change_to_eurovision_song_contest_voting_since_1975|title=Biggest change to Eurovision Song Contest voting since 1975|publisher=eurovision.tv|access-date=18. 2. 2016|date=18. 2. 2016}}</ref><ref name=":0">{{cite web|url=http://www.eurovision.de/news/ESC-Finale-Barbara-Schoeneberger-ist-Spokesperson,schoeneberger768.html|title=Barbara Schöneberger verliest ESC-Punkte|last=Norddeutscher Rundfunk|date=7. 4. 2016|website=eurovision.de|language=de|access-date=7. 4. 2016|quote=Die Punkte für die Länder, die in der Zuschauer-Wertung die Plätze 11 bis 26 belegen, werden auf der Tafel eingeblendet. Die Top Ten des Publikums-Votings werden von den ESC-Moderatoren - in diesem Jahr Måns Zelmerlöw und Petra Mede - verkündet.|trans-title=ESC: Barbara Schöneberger je glasnogovornica}}</ref> Budući da novi sistem glasanja daje jednaku vrijednost glasovima žirija i publike, ne mogu se koristiti rezultati nacionalnih žirija i publike u slučaju da dođe do pogrešnih rezultata. Ako zemlja ne može dostaviti važeće rezultate glasova žirija i publike, zamijenit će se izračunavanjem rezultata žirija i publike prethodno izabrane grupe zemalja koje je referentna grupa takmičenja odobrila. Kritiku novog sistema glasanja uputio je direktor [[Radiotelevizija San Marina|sanmarinske radiotelevizije]], Carlo Romeo, rekavši da novi sistem umanjuje prikaz sanmarinskih i drugih glasova [[mikrodržava]] jer San Marino jedino koristi glasove žirija. EBU-u je uputio kritiku jer ih nisu kontaktirali prije donošenja odluke o novom sistemu glasanja.<ref>{{cite web|url=http://www.smtvsanmarino.sm/programmi/speciali/eurovision-2016/news|title=ESC 2016: Press Release: Serhat & San Marino go Disco in Stockholm!|website=SMTV San Marino|access-date=27. 2. 2016|date=27. 2. 2016}}</ref><ref name="San Marino voting controversy">{{cite web|last1=Gallagher|first1=Robin|title=San Marino: SMRTV claims new voting system is "unacceptable"|url=http://wiwibloggs.com/2016/02/23/san-marino-rtv-claims-new-voting-system-is-unacceptable/127735/|website=Wiwibloggs|publisher=Wiwibloggs.com|access-date=27. 2. 2016}}</ref> === Drugi događaji === Dana 14. marta 2016. EBU je objavio da će [[Tele2 Arena]] u Stockholmu biti domaćin događaja ''Eurovision The Party'' koji je održan u isto vrijeme kad i finale takmičenja, tj. 14. maja.<ref name=":2" /> Ovo je omogućilo obožavateljima takmičenja da finale prate na velikom ekranu, vide sadržaj iz bekstejdža poput ekskluzivnih intervijua. Vodila ga je [[Sanna Nielsen]]. [[Gina Dirawi]] objavila je rezultate švedskog žirija s ovog događaja. Održani su tulumi prije i poslije takmičenja na kojima su se pojavili prethodni pobjednici takmičenja poput [[Carola|Carole]] i [[Loreen]].<ref name="expressen.se">{{cite web|url=http://www.expressen.se/kvallsposten/sanna-nielsen-leder-mellon--vid-sidan-av/|title=Sanna Nielsen leder Mellon – vid sidan av|work=Expressen|access-date=14. 3. 2016}}</ref><ref name="expressen.se1">{{cite web|url=http://www.expressen.se/noje/melodifestivalen/sanna-nielsens-nya-jobb-under-eurovision/|title=Sanna Nielsens nya jobb under Eurovision|work=Expressen|access-date=14. 3. 2016|date=14. 3. 2016|language=sv|trans-title=Novi posao Sanne Nielsen na Eurosongu}}</ref> Izvršni producent takmičenja, [[Johan Bernhagen]], izjavio je da ovaj događaj nadopunjava slične koje se održavaju u Eurovision Villageu i EuroClubu i da se nada da će ''Eurovision The Party'' postati godišnja manifestacija u gradu domaćinu takmičenja.<ref name=":2" /> === Voditelji === [[Datoteka:ESC2016 Hosts 01 (crop).jpg|mini|Voditelji Eurosonga 2016. bili su [[Måns Zelmerlöw]] i [[Petra Mede]].]] Nakon pobjede na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]], [[Måns Zelmerlöw]] izrazio je želju da vodi naredni Eurosong.<ref>{{cite web|last1=Lindqvist|first1=Anton|title=Måns Zelmerlöw öppnar för att leda Eurovision Song Contest 2016|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/mans-zelmerlow-oppnar-for-att-leda-eurovision-song-contest-2016|website=svt.se|publisher=Sveriges Television|access-date=24. 5. 2015|language=sv|trans-title=Mans Zelmerlöw izrazio želju da vodi Eurosong 2016.|date=24. 5. 2015|archive-date=29. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629000541/http://www.svt.se/melodifestivalen/mans-zelmerlow-oppnar-for-att-leda-eurovision-song-contest-2016|url-status=dead}}</ref> Ranije je vodio [[Melodifestivalen 2010.|Melodifestivalen 2010]].<ref>{{cite web|last1=Linndqvist|first1=Anton|title=Måns Zelmerlöw – Heroes|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/artister/2015/mans-zelmerlow-heroes|website=svt.se|publisher=Sveriges Television|access-date=25. 5. 2015|language=sv|date=21. 11. 2014|archive-date=9. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509143639/http://www.svt.se/melodifestivalen/artister/2015/mans-zelmerlow-heroes|url-status=dead}}</ref> i SVT-ovu emisiju ''[[Allsång på Skansen]]''.<ref>{{cite web|last1=Lindqvist|first1=Anton|title=Följ med på Allsångshistoria|url=http://www.svt.se/allsang/folj-med-pa-allsangshistoria|website=svt.se|publisher=Sveriges Television|access-date=25. 5. 2015|language=sv|trans-title=Slijedite historiju pjesmama|date=17. 6. 2013|archive-date=5. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705102434/http://www.svt.se/allsang/folj-med-pa-allsangshistoria|url-status=dead}}</ref> [[Christer Björkman]] je 25. maja za švedske novine ''[[Expressen]]'' izjavio da su potencijalni kandidati za voditelje Gina Dirawi, [[Petra Mede]] i Sanna Nielsen.<ref>{{cite web|last1=Selåker|first1=Johannes|last2=Färsjö|first2=Therese|title=Måns öppnar för nytt jobb efter ESC-succén|url=http://www.expressen.se/noje/mans-oppnar-for-nytt-jobb-efter-esc-succen/|work=Expressen|access-date=25. 5. 2015|language=sv|trans-title=Måns otvoren za novi posao nakon uspjeha na ESC-u|date=24. 5. 2015}}</ref> Dana 1. juna, novine su objavile da SVT razmatra da [[Dolph Lundgren]] vodi emisiju sa Zelmerlöwom.<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/06/02/eurovision-2016-dolph-lundgren-host-mans-zelmerlow/97275/|title=Eurovision 2016: Dolph Lundgren to host alongside Måns Zelmerlöw|author=William Lee Adams|work=Eurovision 2015 Predictions, Polls, Odds, Rankings – wiwibloggs|access-date=2. 6. 2015}}</ref> Dana 19. augusta, ''Expressen'' je izvijestio da su Mede i Zelmerlöw bili prvi izbor za voditelje takmičenja.<ref>{{cite web|url=http://www.expressen.se/noje/svt-vill-att-mede-och-zelmerlow-leder-esc/|title=SVT vill att Mede och Zelmerlöw leder ESC|work=Expressen|access-date=26. 8. 2015}}</ref> Na konferenciji za novinare 14. decembra, SVT je potvrdio da će voditelji takmičenja biti Måns Zelmerlöw i Petra Mede.<ref>{{cite web|title = Petra Mede and Måns Zelmerlöw to host in Stockholm!|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=petra_mede_and_mans_zelmerloew_to_host_in_stockholm|website = Eurovision.tv|access-date = 14. 12. 2015}}</ref> Voditelji konferencije za novinare bili su [[Jovan Radomir]] i [[Catarina Rolfsdotter-Jansson]]. Dana 8. maja 2016. duo je također komentirao na događaju crvenog tepiha ispred [[Kraljevska palača u Stockholmu|Kraljevske palače u Stockholmu]], neposredno prije službenog koktela dobrodošlice u [[Gradska vijećnica Stockholma|Gradskoj vijećnici Stockholma]].<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/jovan-radomir-och-catarina-rolfsdotter-jansson-modererar-presskonferenserna-for-eurovision-song-contest-2016|title=Få mer av Eurovision – se presskonferenserna live|trans-title=Dobijte još Eurovizije – gledajte konferenciju za novinare uživo|last=Albinsson|first=Mathilde|date=2. 5. 2016|work=Sveriges Television|language=sv|access-date=8. 5. 2016|archive-date=9. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509034751/http://www.svt.se/melodifestivalen/jovan-radomir-och-catarina-rolfsdotter-jansson-modererar-presskonferenserna-for-eurovision-song-contest-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/19/details-opening-ceremony-revealed/|title=Details of opening ceremony revealed|last=Davies|first=Megan|date=19. 4. 2016|work=Eurovoix|access-date=8. 5. 2016}}</ref> === Žrijeb za polufinale === Žrijeb za polufinale održan je 25. januara 2016. u Gradskoj vijećnici Stockholma, a vodili su ga [[Alexandra Pascalidou]] i Jovan Radomir.<ref>{{cite web|title = Semi-Final Allocation Draw on Monday, pots revealed|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=semi-final_allocation_draw_on_monday_pots_revealed|website = Eurovision.tv|access-date = 21. 1. 2016}}</ref> Prvi dio žrijeba odlučio je u kojem će polufinalu "Velika petorka" i Švedska moći glasati. U drugom dijelu žrijeba, odlučeno je u kojoj će polovini svaka zemlja učestvovati, s tim da će producenti kasnije odrediti tačan redoslijed takmičenja. EBU je prvobitno najavio da će se tačan redoslijed takmičenja znati 5. aprila;<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/04/01/ebu-confirms-semi-final-running-order-will-revealed-tuesday/136512/|title=EBU confirms semi-final running order to be revealed on Tuesday|last=Gallagher|first=Robyn|website=wiwibloggs.com|publisher=Wiwibloggs|access-date=1. 4. 2016|date=1. 4. 2016}}</ref> međutim, datum je odgođen na 8. april zbog nepoznatog razloga.<ref>{{cite web|last1=Van Eersel|first1=Dennis|title=Eurovision 2016 running order revealed this Friday|url=http://www.escdaily.com/eurovision-2016-running-order-revealed-next-tuesday/|publisher=ESCDaily|access-date=5. 4. 2016|date=4. 4. 2016|archive-date=1. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401142536/http://www.escdaily.com/eurovision-2016-running-order-revealed-next-tuesday/|url-status=dead}}</ref> U prvom polufinalu učestvovalo je 18 zemalja, dok je prvobitno planirano da njih 19 učestvuje u drugom; međutim, 22. aprila ovaj broj je smanjen na 18 zemalja jer se [[Rumunija]] morala povući s takmičenja. U finalu će učestvovati 26 zemalja, odnosno 20 zemalja koje su se plasirale u polufinalima, "Velika petorka" i Švedska. Polufinalisti su bili podijeljeni u 6 šešira koje je EBU objavio 21. januara, formiranih na osnovu historijata razmjene bodova koje je izračunao [[Digame]], službeni partner takmičenja. Izvlačenje iz različitih šešira smanjuje šanse da će doći do "komšijskog glasanja" i povećava neizvjesnost u polufinalima. EBU je odobrio zahtjeve švedskog i njemačkog emitera koji su zatražili da Švedska nastupa i glasa u prvom, a [[Njemačka]] u drugom polufinalu.<ref>{{cite web|last1=Van Eersel|first1=Dennis|title=Eurovision 2016: Semi-finals Allocation Draw on 25th of January|url=http://www.escdaily.com/eurovision-2016/|publisher=ESCDaily.com|access-date=2. 1. 2016|date=23. 12. 2015|archive-date=25. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225063105/http://www.escdaily.com/eurovision-2016/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{cite web|title = Allocation Draw: The results!|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=allocation_draw_the_results|website = Eurovision.tv|access-date = 25. 1. 2016}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Šešir broj 1 ! Šešir broj 2 ! Šešir broj 3 ! Šešir broj 4 ! Šešir broj 5 ! Šešir broj 6 |- | valign="top"| * {{Esc|Albanija}} * {{Esc|Bosna i Hercegovina}} * {{Esc|Hrvatska}} * {{Esc|Makedonija}} * {{Esc|Crna Gora}} * {{Esc|Srbija}} * {{Esc|Slovenija}} | valign="top"| * {{Esc|Danska}} * {{Esc|Estonija}} * {{Esc|Finska}} * {{Esc|Island}} * {{Esc|Latvija}} * {{Esc|Norveška}} | valign="top"| * {{Esc|Armenija}} * {{Esc|Azerbejdžan}} * {{Esc|Bjelorusija}} * {{Esc|Gruzija}} * {{Esc|Rusija}} * {{Esc|Ukrajina}} | valign="top"| * {{Esc|Australija}} * {{Esc|Belgija}} * {{Esc|Bugarska}} * {{Esc|Kipar}} * {{Esc|Grčka}} * {{Esc|Nizozemska}} | valign="top"| * {{Esc|Češka}} * {{Esc|Irska}} * {{Esc|Litvanija}} * {{Esc|Malta}} * {{Esc|Poljska}} * {{Esc|San Marino}} | valign="top"| * {{Esc|Austrija}} * {{Esc|Mađarska}} * {{Esc|Izrael}}{{ref|a|1}} * {{Esc|Moldavija}} * {{Esc|Rumunija}}{{ref|b|2}} * {{Esc|Švicarska}} |} === Činovi === [[Datoteka:Justin Timberlake Cannes 2013.jpg|mini|150px|Justin Timberlake izveo je pjesmu "[[Can't Stop the Feeling!]]"]] Dana 1. maja 2016. objavljeno je da će čin otvaranja prvog polufinala biti Zelmerlöwa izvedba pjesme "[[Heroes (Måns Zelmerlöw)|Heroes]]",<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/05/01/eurovision-2016-sneak-peak-first-rehearsals-inside-globen-arena/139865/|title=Eurovision 2016: Sneak peek of first rehearsals inside Globen Arena|publisher=Wiwibloggs|website=wiwibloggs.com|date=1. 5. 2016|last=Kavaler|first=Ron}}</ref> dok će čin otvaranja drugog polufinala biti komični mjuzikl [[Matheson Bayley|Mathesona Bayleyja]] pod nazivom "That's Eurovision" (doslovno "To je Eurovizija") u izvedbi Zelmerlöwa i Petre Mede. Slično početnim ceremonijama počev od [[Eurosong 2013.|Eurosonga 2013]], potvrđeno je da će čin otvaranja finala također biti parada [[zastava]] finalista. Tematika čina bila je počast švedskom [[Modni dizajn|modnom dizajnu]] i [[Dance-muzika|dance-muzici]]. Učesnici su predstavljeni tako što su zastave finalista projektirane na modele koji su hodali po [[Modna pista|modnoj pisti]] obučeni u 26 haljina koje je dizajnirala [[Bea Szenfeld]].<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/flaggparad-eurovision-song-contest-2016-fashion-bea-szenfeld-svensk-housemusik-avicii|title=Så blir öppningsnumret i finalen av Eurovision 2016 – en hyllning till svensk design och dansmusik|work=svt.se|access-date=14. 5. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004043/http://www.svt.se/melodifestivalen/flaggparad-eurovision-song-contest-2016-fashion-bea-szenfeld-svensk-housemusik-avicii|url-status=dead}}</ref> Činovi u pauzi oba polufinala bili su skečevi u koreografiji [[Fredrik Rydman|Fredrika Rydmana]]: "The Grey People" (doslovno "Sivi ljudi") u prvom polufinalu i "Man Meets Machine" (doslovno "Čovjek upoznaje mašinu"). Dana 9. maja, EBU je objavio da će jedan od činova u pauzi biti svjetska premijera nastupa uživo pjesama "[[Can't Stop the Feeling]]" i "[[Rock Your Body]]" [[Justin Timberlake|Justina Timberlakea]].<ref>{{cite web|last1=Jordan|first1=Paul|title=Justin Timberlake makes world premiere live performance in the Eurovision Song Contest!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=justin_timberlake_makes_world_premiere_live_performance_in_the_eurovision_song_contest|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=9. 5. 2016|date=9. 5. 2016}}</ref> Bio je prva "globalna megazvijezda" da nastupa u jednom od činova u pauzi.<ref>{{cite web|author=Alice Vincent |url=http://www.telegraph.co.uk/tv/2016/05/14/why-is-justin-timberlake-at-eurovision-and-what-will-he-perform/ |title=Justin Timberlake was too slick and soulless at Eurovision - review |publisher=Telegraph.co.uk |date=15. 5. 2016 |access-date=15. 5. 2016}}</ref> Također je izveden i skeč pod nazivom "Love Love Peace Peace" (doslovno "Ljubav ljubav mir mir") koji je zapravo mješavina prethodnih pjesama s Eurosonga u kojem su se pojavili [[Charlotte Perrelli]], [[Lordi]] i [[Alexander Rybak]], pobjednici [[Eurosong 1999.|Eurosonga 1999]], [[Eurosong 2006.|2006]] i [[Eurosong 2009.|2009]].<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/bombastiskt-humornummer-driver-med-eurovision-i-eurovision|title=Rybak, tanter och hamsterhjul – bombastiskt humornummer driver med Eurovision|work=svt.se|access-date=14. 5. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004039/http://www.svt.se/melodifestivalen/bombastiskt-humornummer-driver-med-eurovision-i-eurovision|url-status=dead}}</ref> Bio je i skeč s [[Lynda Woodruff|Lyndom Woodruff]], koju je glumila [[Sarah Dawn Finer]], a Zelmerlöw je izveo pjesme "Heroes" i "[[Fire in the Rain]]" s njegovog najnovijeg albuma ''[[Perfectly Damaged]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/sa-blir-finalen-i-eurovision-song-contest-2016-minut-for-minut|title=Så blir finalen i Eurovision Song Contest 2016 – minut för minut|work=svt.se|access-date=14. 5. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004045/http://www.svt.se/melodifestivalen/sa-blir-finalen-i-eurovision-song-contest-2016-minut-for-minut|url-status=dead}}</ref> Timerlakeova izvedba nije bila prikazana na [[Logo TV]]-u u [[SAD]]-u. Izvršni nadzornik takmičenja, [[Jon Ola Sand]], objasnio je u interviju za britanske novine ''[[The Guardian]]'', da nastup nisu mogli prikazati zbog problema s autorskim pravima, te je umjesto izvedbe prikazan skeč "The Grey People" s prve polufinalne večeri.<ref>{{cite web|url=http://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/may/12/how-eurovision-finally-cracked-america-justin-timberlake|title=How Eurovision finally cracked America|last=Qvist|first=Bella|date=15. 5. 2015|website=The Guardian|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date=16. 5. 2016}}</ref> == Zemlje učesnice == [[Datoteka:ESC 2016 Semi-Finals.svg|mini|{{legend|#D40000|Učestvovale u prvom polufinalu}} {{legend|#FFAAAA|Automatski se kvalificirale u finale, ali su mogle glasati u prvom polufinalu}} {{legend|#000080|Učestvovale u drugom polufinalu}} {{legend|#99CCFF|Automatski se kvalificirale u finale, ali su mogle glasati u drugom polufinalu}}]] Zainteresovani učesnici mogli su se prijaviti do 15. septembra 2015, a iz takmičenja su se mogli povući do 10. oktobra 2015. bez da snose bilo kakve finansijske sankcije.<ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Stockholm 2016: How many countries will join us in Stockholm?|url=http://esctoday.com/105590/eurovision-2016-how-many-countries-will-join-us-in-stockholm/|publisher=esctoday.com|access-date=11. 9. 2015|date=10. 9. 2015}}</ref> EBU je prvobitno objavio da će 43 zemlje učestvovati na takmičenju, što je bio identičan broj učesnika kao [[Eurosong 2008.|2008]]. i [[Eurosong 2011.|2011]].<ref name=Participants>{{cite web|first=Paul|last=Jordan|title=43 countries represented in Stockholm!|url=https://www.eurovision.tv/page/news?id=176263|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=26. 11. 2015|date=26. 11. 2015}}</ref> Međutim, [[Rumunija]] se morala povući s takmičenja 22. aprila 2016, što je smanjilo broj učesnika na 42.<ref name="romanian_disqualification" /> Na ovogodišnje takmičenje vratile su se [[Bosna i Hercegovina]] (nakon trogodišnjeg odsustva), [[Bugarska]] i [[Hrvatska]] (nakon dvogodišnjeg odsustva) i [[Ukrajina]] (nakon jednogodišnjeg odsustva). Nakon gostovanja na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]], [[Australija]] je ponovo pozvana da učestvuje u ovogodišnjem takmičenju jer je njihov nacionalni emiter, SBS, pridruženi član [[Evropska radiodifuzijska unija|Evropske radiodifuzijske unije]]. Međutim, za razliku od prethodne godine kad se automatski kvalificirala u finale i imala pravo glasanja tokom sve tri večeri, ove godine nastupala je u drugom polufinalu i imala pravo glasanja tokom te i finalne večeri. Portugal se povukao s takmičenja navodeći da im se nacionalni emiter nije dovoljno potrudio promovirati muzičke medije i da im je proces odabira predstavnika za Eurosong loše urađen.<ref name="Portugal">{{cite web|last1=Kiernan|first1=Emma|title=Portuguese websites call for changes to Portugal's 2016 Eurovision selection|url=http://escreporter.com/portuguese-websites-call-changes-2016-eurovision-selection/|publisher=escreporter.com|access-date=19. 7. 2015|date=9. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150721191505/http://escreporter.com/portuguese-websites-call-changes-2016-eurovision-selection/|archive-date=21. 7. 2015|url-status=dead}}</ref> Rumunija se morala povući s takmičenja 22. aprila 2016. zbog dugova u iznosu od 16 miliona [[Švicarski franak|švicarskih franaka]].<ref name="romanian_disqualification">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=tvr_romania_no_longer_entitled_to_take_part_in_eurovision_2016|title=TVR (Romania) no longer entitled to take part in Eurovision 2016|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=22. 4. 2016|date=22. 4. 2016}}</ref> === Izvođači koji su učestvovali ranije === Sedam izvođača vratilo se na takmičenje. [[Deen]] je ranije predstavljao Bosnu i Hercegovinu na [[Eurosong 2004.|Eurosongu 2004]]. s pjesmom "[[In The Disco]]" koja mu je donijela 9. mjesto u finalu.<ref>{{cite web |last1=Fuster |first1=Luis |title=Eurovision 2016: Deen and Dalal will sing for Bosnia & Herzegovina |url=https://wiwibloggs.com/2015/11/25/deen-and-dalal-to-represent-bosnia-herzegovina-at-euroivison-2016/108522/ |website=wiwibloggs |access-date=7. 6. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607162149/http://wiwibloggs.com/2015/11/25/deen-and-dalal-to-represent-bosnia-herzegovina-at-euroivison-2016/108522/ |archive-date=7. 6. 2021 |date=25. 11. 2015 |url-status=live}}</ref> [[Kaliopi]] je ranije predstavljala [[Makedonija|Makedoniju]] na [[Eurosong 2012.|Eurosongu 2012]]. s pjesmom "[[Crno i belo]]" koja joj je donijela 13. mjesto u finalu. Također je trebala predstavljati Makedoniju na [[Eurosong 1996.|Eurosongu 1996]]. s pjesmom "[[Samo ti]]", ali nije prošla kvalifikacijsku rundu.<ref name="Macedonia">{{cite web|last1 = Jordan|first1 = Paul|title = Kaliopi returns for FYR Macedonia!|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=kaliopi_returns_for_fyr_macedonia|website = eurovision.tv|access-date = 24. 11. 2015}}</ref> [[Poli Genova]] je predstavljala Bugarsku na Eurosongu 2011. s pjesmom "[[Na inat]]" koja joj je donijela 12. mjesto u drugom polufinalu.<ref name="Bulgaria">{{cite web|last1 = Brey|first1 = Marco|title = Bulgaria: Poli Genova returns to Eurovision|url = http://www.eurovision.tv/page/news?id=190113|website = eurovision.tv|publisher = EBU|access-date = 19. 2. 2016|date = 19. 2. 2016}}</ref> [[Bojan Jovović]], član grupe [[Highway]], ranije je predstavljao [[Srbija i Crna Gora|Srbiju i Crnu Goru]] kao član grupe [[No Name]] na [[Eurosong 2005.|Eurosongu 2005]]. s pjesmom "[[Zauvijek moja]]" koja im je donijela 7. mjesto u finalu.<ref>{{cite web|title = Montenegro: No Name member Bojan Jovovic joins Highway|url = http://wiwibloggs.com/2015/12/18/montenegro-no-name-member-highway/111425/|website = Eurovision 2016 Predictions, Polls, Odds, Rankings {{!}} wiwibloggs|access-date = 21. 1. 2016|last = Mario}}</ref> [[Ira Losco]] je ranije predstavljala [[Malta|Maltu]] na [[Eurosong 2002.|Eurosongu 2002]]. s pjesmom "[[7th Wonder]]" koja joj je donijela 2. mjesto u finalu.<ref>{{cite web|title=Ira Losco wins the 2016 Malta Eurovision Song Contest|url=http://www.tvm.com.mt/mt/eurovision/news/ira-losco-wins-the-2016-malta-eurovision-song-contest/|website=tvm.com.mt|publisher=TVM|access-date=23. 1. 2016|date=23. 1. 2016|archive-date=8. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108043024/https://www.tvm.com.mt/mt/eurovision/news/ira-losco-wins-the-2016-malta-eurovision-song-contest/|url-status=dead}}</ref> [[Donny Montell]] je predstavljao Litvaniju na Eurosongu 2012. s pjesmom "[[Love Is Blind (Donny Montell)|Love Is Blind]]" koja mu je donijela 14. mjesto.<ref name="Lithuania">{{cite web|last=Leon|first=Jakov|title=It's Donny Montell for Lithuania!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=its_donny_montell_for_lithuania|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=12. 3. 2016|date=12. 3. 2016}}</ref> [[Greta Salóme]] i [[Jónsi]] predstavljali su [[Island]] na Eurosongu 2012. s pjesmom "[[Never Forget (Greta Salóme i Jónsi)|Never Forget]]" koja im je donijela 20. mjesto u finalu.<ref name="Iceland">{{cite web|last=Escudero|first=Victor|title=Greta Salome to represent Iceland!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=greta_salome_to_represent_iceland|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=20. 2. 2016|date=20. 2. 2016}}</ref> == Rezultati == === Prvo polufinale === U prvom polufinalu nastupalo je 18 država. Glasati su također mogle Francuska, Španija i Švedska.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> Istaknute su države koje su se kvalificirale u finale.<ref>{{cite web|last1=Roxburgh|first1=Gordon|title=We have our first ten finalists|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=50we_have_our_first_ten_finalists|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=10. 5. 2016|date=10. 5. 2016}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! #<ref name=semis_draw>{{cite web|last1=Jordan|first1=Paul|title=Running order of the Semi-Finals revealed|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=running_order_of_the_semi-finals_revealed|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=8. 4. 2016|date=8. 4. 2016}}</ref> ! Država<ref name=Semi1>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 First Semi-Final|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2123|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=28. 1. 2016}}</ref> ! Jezik ! Izvođač<ref name=Semi1 /> ! Pjesma<ref name=Semi1 /> ! Prijevod ! Plasman<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 - First Semi-Final|url=http://www.eurovision.tv/page/stockholm-2016/semi-final-1|website=Eurovision|access-date=14. 5. 2016}}</ref> ! Bodovi |- | 1. | {{Esc|Finska}} | [[engleski jezik|engleski]] | [[Sandhja]] | "[[Sing It Away]]" | Samo pjevaj |15. |51 |- | 2. | {{Esc|Grčka}} | engleski, [[grčki jezik|grčki]]{{Ref|c|3}} | [[Argo (grupa)|Argo]] | "[[Utopian Land]]" | Zemlja utopije |16. |44 |- | 3. | {{Esc|Moldavija}} | engleski | [[Lidia Isac]] | "[[Falling Stars (pjesma)|Falling Stars]]" | Zvijezde padalice |17. |33 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 4. | {{Esc|Mađarska}} | engleski | [[Freddie (pjevač)|Freddie]] | "[[Pioneer (pjesma)|Pioneer]]" | Pionir |4. |197 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 5. | {{Esc|Hrvatska}} | engleski | [[Nina Kraljić]] | "[[Lighthouse (Nina Kraljić)|Lighthouse]]" | Svjetionik |10. |133 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 6. | {{Esc|Nizozemska}} | engleski | [[Douwe Bob]] | "[[Slow Down (Douwe Bob)|Slow Down]]" | Uspori |5. |197 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 7. | {{Esc|Armenija}} | engleski | [[Iveta Mukučjan]] | "[[LoveWave]]" | Ljubavni talas |2. |243 |- | 8. | {{Esc|San Marino}} | engleski | [[Serhat (pjevač)|Serhat]] | "[[I Didn't Know]]" | Nisam znao |12. |68 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 9. | {{Esc|Rusija}} | engleski | [[Sergej Lazarev]] | "[[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]]" | Ti si jedina |1. |342 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 10. | {{Esc|Češka}} | engleski | [[Gabriela Gunčíková]] | "[[I Stand (pjesma)|I Stand]]" | Stojim |9. |161 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 11. | {{Esc|Kipar}} | engleski | [[Minus One (grupa)|Minus One]] | "[[Alter Ego (Minus One)|Alter Ego]]" | Alter ego |8. |164 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 12. | {{Esc|Austrija}} | [[francuski jezik|francuski]] | [[Zoë (austrijska pjevačica)|Zoë]] | "[[Loin d'ici]]" | Daleko odavde |7. |170 |- | 13. | {{Esc|Estonija}} | engleski | [[Jüri Pootsmann]] | "[[Play (Jüri Pootsmann)|Play]]" | Pusti |18. |24 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 14 | {{Esc|Azerbejdžan}} | engleski | [[Samra Rahimli|Samra]] | "[[Miracle (Samra Rahimli)|Miracle]]" | Čudo |6. |185 |- | 15. | {{Esc|Crna Gora}} | engleski | [[Highway]] | "[[The Real Thing (Highway)|The Real Thing]]" | Prava stvar |13. |60 |- | 16. | {{Esc|Island}} | engleski | [[Greta Salóme Stefánsdóttir|Greta Salóme]] | "[[Hear Them Calling]]" | Čuj ih kako dozivaju |14. |51 |- | 17. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | [[bosanski jezik|bosanski]] | [[Dalal Midhat-Talakić|Dalal]] i [[Deen]] ft. [[Ana Rucner]] i [[Jasmin Fazlić Jala|Jala]] | "[[Ljubav je]]" |– |11. |104 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 18. | {{Esc|Malta}} | engleski | [[Ira Losco]] | "[[Walk on Water (Ira Losco)|Walk on Water]]" | Hodati po vodi |3. |209 |} === Drugo polufinale === U drugom polufinalu nastupalo je 18 država. Glasati su također mogle Njemačka, Italija i Ujedinjeno Kraljevstvo.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=ESC'16: Big 5 & Sweden Will Perform in the Semi Finals|url=http://eurovoix.com/2015/09/23/esc16-big-5-sweden-will-perform-in-the-semi-finals/|publisher=eurovoix.com|access-date=23. 9. 2015|date=23. 9. 2015}}</ref> Planirano je da u drugom polufinalu nastupa i Rumunija, ali se morala povući zbog dugova tako da su sve države koje su trebale nastupati 13. pa nadalje pomjerene za jedno mjesto.<ref name="romanian_disqualification" /> Istaknute su države koje su se kvalificirale u finale.<ref>{{cite web|last1=Roxburgh|first1=Gordon|title=10 more finalists through to the Grand Final|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=10_more_finalists_through_to_the_grand_final|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=12. 5. 2016|date=12. 5. 2016}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- ! #<ref name=semis_draw /> ! Država<ref name=Semi2>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 Second Semi-Final|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2133|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=28. 1. 2016}}</ref> ! Jezik ! Izvođač<ref name=Semi2 /> ! Pjesma<ref name=Semi2 /> ! Prijevod ! Plasman<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 - Second Semi-Final|url=http://www.eurovision.tv/page/stockholm-2016/semi-final-2|website=Eurovision|access-date=14. 5. 2016}}</ref> ! Bodovi |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 1. | {{Esc|Latvija}} | engleski | [[Justs Sirmais|Justs]] | "[[Heartbeat (Justs)|Heartbeat]]" | Otkucaj srca |8. |132 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 2. | {{Esc|Poljska}} | engleski | [[Michał Szpak]] | "[[Color of Your Life]]" | Boja tvog života |6. |151 |- | 3. | {{Esc|Švicarska}} | engleski | [[Rykka]] | "[[The Last of Our Kind]]" | Posljednji naše vrste |18. |28 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 4. | {{Esc|Izrael}} | engleski | [[Hovi Star]] | "[[Made of Stars]]" | Stvoreni od zvijezda |7. |147 |- | 5. | {{Esc|Bjelorusija}} | engleski | [[Aleksandar Ivanov (pjevač)|Ivan]] | "[[Help You Fly]]" | Pomoći ću ti letjeti |12. |84 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 6. | {{Esc|Srbija}} | engleski | [[Sanja Vučić|Sanja Vučić ZAA]] | "[[Goodbye (Shelter)]]" | Doviđenja (Sklonište) |10. |105 |- | 7. | {{Esc|Irska}} | engleski | [[Nicky Byrne]] | "[[Sunlight (pjesma Nickyja Byrnea)|Sunlight]]" | Sunčev zrak |15. |46 |- | 8. | {{nowrap|{{Esc|Makedonija}}}} | [[makedonski jezik|makedonski]] | [[Kaliopi]] | "[[Dona (pjesma)|Dona]]" (Дона) |– |11. |88 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 9. | {{Esc|Litvanija}} | engleski | [[Donny Montell]] | "[[I've Been Waiting for This Night]]" | Čekao sam ovu noć |4. |222 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 10. | {{Esc|Australija}} | engleski | [[Dami Im]] | "[[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]]" | Zvuk tišine |1. |330 |- | 11. | {{Esc|Slovenija}} | engleski | [[ManuElla]] | "[[Blue and Red]]" | Plavo i crveno |14. |57 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 12. | {{Esc|Bugarska}} | engleski, [[bugarski jezik|bugarski]] | [[Poli Genova]] | "[[If Love Was a Crime]]" | Da je ljubav zločin |5. |220 |- | 13. | {{Esc|Danska}} | engleski | [[Lighthouse X]] | "[[Soldiers of Love (Lighthouse X)|Soldiers of Love]]" | Vojnici ljubavi |17. |34 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 14. | {{Esc|Ukrajina}} | engleski, [[krimskotatarski jezik|krimskotatarski]] | [[Jamala]] | "[[1944 (pjesma)|1944]]" |– |2. |287 |- | 15. | {{Esc|Norveška}} | engleski | [[Agnete Johnsen|Agnete]] | "[[Icebreaker (pjesma)|Icebreaker]]" | Ledolomac |13. |63 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 16. | {{Esc|Gruzija}} | engleski | [[Nika Kočarov & Young Georgian Lolitas]] | "[[Midnight Gold]]" | Ponoćno zlato |9. |123 |- | 17. | {{Esc|Albanija}} | engleski | [[Eneda Tarifa]] | "[[Fairytale (Eneda Tarifa)|Fairytale]]" | Bajka |16. |45 |- style="font-weight: bold; background: navajowhite;" | 18. | {{Esc|Belgija}} | engleski | [[Laura Tesoro]] | "[[What's the Pressure]]" | Čemu pritisak |3. |274 |} === Finale === Redoslijed finala predstavljen je nakon što je završena konferencija za novinare drugog polufinala.<ref>{{cite web|title=Running order for Grand Final revealed|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=113running_order_for_grand_final_revealed|website=Eurovision.tv|access-date=13. 5. 2016}}</ref> Pobjednik je istaknut zlatnom bojom. {| class="sortable wikitable" |- ! # ! Država<ref name=grandfinal /> ! Jezik ! Izvođač<ref name=grandfinal>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 Grand Final|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2113|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=2. 2. 2016}}</ref> ! Pjesma<ref name=grandfinal /> ! Prijevod ! Plasman ! Bodovi |- | 1. | {{Esc|Belgija}} | engleski | [[Laura Tesoro]] | "[[What's the Pressure]]" | Čemu pritisak | 10. | 181 |- | 2. | {{Esc|Češka}} | engleski | [[Gabriela Gunčíková]] | "[[I Stand (pjesma)|I Stand]]" | Stojim | 25. | 41 |- | 3. | {{Esc|Nizozemska}} | engleski | [[Douwe Bob]] | "[[Slow Down (Douwe Bob)|Slow Down]]" | Uspori | 11. | 153 |- | 4. | {{nowrap|{{Esc|Azerbejdžan}}}} | engleski | [[Samra Rahimli|Samra]] | "[[Miracle (Samra Rahimli)|Miracle]]" | Čudo | 17. | 117 |- | 5. | {{Esc|Mađarska}} | engleski | [[Freddie (pjevač)|Freddie]] | "[[Pioneer (pjesma)|Pioneer]]" | Pionir | 19. | 108 |- | 6. | {{Esc|Italija}} | [[italijanski jezik|italijanski]], engleski | [[Francesca Michielin]] | "[[Nessun grado di separazione|No Degree of Separation]]" | {{nowrap|Nijedan stepen razdvajanja}} | 16. | 124 |- | 7. | {{Esc|Izrael}} | engleski | [[Hovi Star]] | "[[Made of Stars]]" | Stvoreni od zvijezda | 14. | 135 |- | 8. | {{Esc|Bugarska}} | engleski, bugarski | [[Poli Genova]] | "[[If Love Was a Crime]]" | Da je ljubav zločin | 4. | 307 |- | 9. | {{Esc|Švedska}} | engleski | [[Frans Jeppsson Wall|Frans]] | "[[If I Were Sorry]]" | Da mi je žao | 5. | 261 |- | 10. | {{Esc|Njemačka}} | engleski | [[Jamie-Lee Kriewitz|Jamie-Lee]] | "[[Ghost (Jamie-Lee Kriewitz)|Ghost]]" | Duh | 26. | 11 |- | 11. | {{Esc|Francuska}} | francuski, engleski | [[Amir Haddad|Amir]] | "[[J'ai cherché]]" | Tražio sam | 6. | 257 |- | 12. | {{Esc|Poljska}} | engleski | [[Michał Szpak]] | "[[Color of Your Life]]" | Boja tvog života | 8. | 229 |- | 13. | {{Esc|Australija}} | engleski | [[Dami Im]] | "[[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]]" | Zvuk tišine | 2. | 511 |- | 14. | {{Esc|Kipar}} | engleski | [[Minus One (grupa)|Minus One]] | "[[Alter Ego (Minus One)|Alter Ego]]" | Alter ego | 21. | 96 |- | 15. | {{Esc|Srbija}} | engleski | [[Sanja Vučić|Sanja Vučić ZAA]] | "[[Goodbye (Shelter)]]" | Doviđenja (Sklonište) | 18. | 115 |- | 16. | {{Esc|Litvanija}} | engleski | [[Donny Montell]] | {{nowrap|"[[I've Been Waiting for This Night]]"}} | Čekao sam ovu noć | 9. | 200 |- | 17. | {{Esc|Hrvatska}} | engleski | [[Nina Kraljić]] | "[[Lighthouse (Nina Kraljić)|Lighthouse]]" | Svjetionik | 23. | 73 |- | 18. | {{Esc|Rusija}} | engleski | [[Sergej Lazarev]] | "[[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]]" | Ti si jedina | 3. | 491 |- | 19. | {{Esc|Španija}} | engleski | [[Barei (pjevačica)|Barei]] | "[[Say Yay!]]" | Kaži da! | 22. | 77 |- | 20. | {{Esc|Latvija}} | engleski | [[Justs Sirmais|Justs]] | "[[Heartbeat (Justs)|Heartbeat]]" | Otkucaj srca | 15. | 132 |- style="font-weight: bold; background: gold;" | 21. | {{Esc|Ukrajina}} | engleski, krimskotatarski | [[Jamala]] | "[[1944 (pjesma)|1944]]" |– | 1. | 534 |- | 22. | {{Esc|Malta}} | engleski | [[Ira Losco]] | "[[Walk on Water (Ira Losco)|Walk on Water]]" | Hodati po vodi | 12. | 153 |- | 23. | {{Esc|Gruzija}} | engleski | [[Nika Kočarov & Young Georgian Lolitas]] | "[[Midnight Gold]]" | Ponoćno zlato | 20. | 104 |- | 24. | {{Esc|Austrija}} | [[francuski jezik|francuski]] | [[Zoë (austrijska pjevačica)|Zoë]] | "[[Loin d'ici]]" | Daleko odavde | 13. | 151 |- | 25. | {{Esc|UK|link=Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu}} | engleski | [[Joe i Jake|Joe & Jake]] | "[[You're Not Alone (Joe i Jake)|You're Not Alone]]" | Nisam sama | 24. | 62 |- | 26. | {{Esc|Armenija}} | engleski | [[Iveta Mukučjan]] | "[[LoveWave]]" | Ljubavni talas | 7. | 249 |} == Bodovna lista == Podebljane su države koje su dodijelile svih 24 boda (po 12 bodova profesionalnog žirija i publike). === Prvo polufinale === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="float:right; margin:10px" |- ! colspan=5|Zasebni glasovi<br />publike i žirija u 1. PF<ref>{{cite web|title=2016 First Semi-Final Scoreboard|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2123#Scoreboard|website=Eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=15. 5. 2016}}</ref> |- " ! # ! Publika ! Bodovi ! Žiri ! Bodovi |- | 1. | {{Esc|Rusija}} | 194 | {{Esc|Malta}} | 155 |- | 2. | {{Esc|Austrija}} | 133 | {{Esc|Rusija}} | 148 |- | 3. | {{Esc|Mađarska}} | 119 | {{Esc|Armenija}} | 127 |- | 4. | {{Esc|Armenija}} | 116 | {{Esc|Češka}} | 120 |- | 5. | {{Esc|Nizozemska}} | 95 | {{Esc|Nizozemska}} | 102 |- | 6. | {{Esc|Kipar}} | 93 | {{Esc|Azerbejdžan}} | 92 |- | 7. | {{Esc|Azerbejdžan}} | 93 | {{Esc|Hrvatska}} | 80 |- | 8. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | 78 | {{Esc|Mađarska}} | 78 |- | 9. | {{Esc|Malta}} | 54 | {{Esc|Kipar}} | 71 |- | 10. | {{Esc|Hrvatska}} | 53 | {{Esc|Crna Gora}} | 46 |- | 11. | {{Esc|San Marino}} | 49 | {{Esc|Austrija}} | 37 |- | 12. | {{Esc|Češka}} | 41 | {{Esc|Finska}} | 35 |- | 13. | {{Esc|Island}} | 24 | {{Esc|Island}} | 27 |- | 14. | {{Esc|Grčka}} | 22 | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | 26 |- | 15. | {{Esc|Finska}} | 16 | {{Esc|Moldavija}} | 24 |- | 16. | {{Esc|Estonija}} | 15 | {{Esc|Grčka}} | 22 |- | 17. | {{Esc|Crna Gora}} | 14 | {{Esc|San Marino}} | 19 |- | 18. | {{Esc|Moldavija}} | 9 | {{Esc|Estonija}} | 9 |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; font-size:80%;" |- | colspan="2" rowspan="2" style="text-align:left; background:#F2F2F2"| {{legenda|#FFFFFF|Glasovi žirija|boja_linije=#AAAAAA}}{{legenda|#A4D1EF|Glasovi publike|boja_linije=#AAAAAA}}</td> ! colspan="44" | Detaljni rezultati glasanja |- ! [[Datoteka:Eurosong – bodovi.svg|14px|Bodovi]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – glasovi žirija i publike.svg|28px|Glasovi žirija i publike]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Finska.svg|14px|Finska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Grčka.svg|14px|Grčka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Moldavija.svg|14px|Moldavija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Mađarska.svg|14px|Mađarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Hrvatska.svg|14px|Hrvatska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Nizozemska.svg|14px|Holandija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Armenija.svg|14px|Armenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – San Marino.svg|14px|San Marino]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Rusija.svg|14px|Rusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Češka.svg|14px|Češka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Kipar.svg|14px|Kipar]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Austrija.svg|14px|Austrija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Estonija.svg|14px|Estonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Azerbejdžan.svg|14px|Azerbejdžan]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Crna Gora.svg|14px|Crna Gora]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Island.svg|14px|Island]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bosna i Hercegovina.svg|14px|Bosna i Hercegovina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Malta.svg|14px|Malta]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Francuska.svg|14px|Francuska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Španija.svg|14px|Španija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švedska.svg|14px|Švedska]] |- ! rowspan="36" | [[Datoteka:Eurosong – takmičari.svg|10px|Takmičari]] | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Finska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 51 | 35 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 4 || || 2 || 8 || || || 7 || || 2 || || || || || || 5 || || 3 || 4 |-style="background:#A4D1EF;" | 16 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 1 || || || || || || || || || 7 || || || 2 || || || || || 6 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Grčka | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 44 | 22 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || 3 || || 7 || || 3 || || || 6 || 3 || || || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 22 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || 7 || || 3 || || '''12''' || || || || || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Moldavija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 33 | 24 || || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 6 || || 6 || || || || || 5 || || || || 4 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 9 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 5 || || 2 || || || || || || || || 2 || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Mađarska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''197''' | 78 || || 7 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 3 || || || 4 || '''12''' || 6 || || 5 || 8 || 1 || 2 || 4 || || 5 || 10 || |-style="background:#A4D1EF;" | 119 || 4 || 7 || 6 ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 6 || 6 || 7 || 6 || 6 || 6 || 8 || 5 || 7 || 6 || 6 || 1 || 8 || 7 || 5 || 4 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Hrvatska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''133''' | 80 || 5 || || 5 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || '''12''' || 2 || 1 || 1 || 6 || 7 || 7 || 3 || || 7 || 7 || 5 || || 6 || || 3 |-style="background:#A4D1EF;" | 53 || 2 || 4 || 2 || ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || 3 || || 4 || 2 || 1 || 6 || || || 8 || || '''12''' || || 1 || 2 || 1 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Nizozemska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''197''' | 102 || '''12''' || 1 || 4 || 6 || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || 4 || '''12''' || || 10 || || 6 || '''12''' || || 2 || '''12''' || 1 || || 8 || 4 || 6 |-style="background:#A4D1EF;" | 95 || 6 || 2 || || 6 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 4 || 6 || || 3 || 4 || 10 || 10 || 4 || || 10 || || 7 || 4 || 6 || 10 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Armenija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''243''' | 127 || 7 || 10 || 10 || 5 || 5 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || || '''12''' || || 10 || 5 || 2 || || '''12''' || 5 || 7 || '''12''' || 3 || '''12''' || 5 |-style="background:#A4D1EF;" | 116 || 1 || 8 || 8 || 2 || 3 || '''12''' ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || '''12''' || '''12''' || 7 || 4 || 1 || || 3 || 3 || 3 || 4 || '''12''' || 10 || 3 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| San Marino | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 68 | 19 || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 3 || || || 10 || 6 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 49 || 3 || 6 || 4 || 5 || || 4 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 5 || 4 || 10 || 2 || 1 || || 5 || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Rusija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''342''' | 148 || 6 || '''12''' || '''12''' || 10 || 6 || 1 || 7 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || || '''12''' || 8 || 1 || '''12''' || 8 || 10 || 8 || 10 || 2 || 8 || '''12''' |-style="background:#A4D1EF;" | '''194''' || 8 || 10 || 10 || 10 || 10 || 8 || '''12''' || '''12''' ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 10 || 7 || '''12''' || '''12''' || 10 || '''12''' || 7 || '''12''' || 8 || 8 || 8 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Češka''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''161''' | 120 || 10 || || 8 || 8 || '''12''' || 4 || 5 || 4 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || 10 || 6 || 2 || 4 || 8 || '''12''' || 3 || 1 || 6 || 7 |-style="background:#A4D1EF;" | 41 || || 3 || 3 || 3 || 4 || 2 || 2 || 2 || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 1 || || 3 || 1 || || 4 || 2 || 3 || 7 || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Kipar''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''164''' | 71 || || 8 || 7 || 2 || 10 || 10 || || 8 || || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 10 || || || 1 || || 8 || 4 || 1 || 1 |-style="background:#A4D1EF;" | 93 || 7 || '''12''' || || 7 || 2 || 3 || 8 || 5 || 8 || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || 2 || 6 || 1 || 5 || 5 || 2 || 6 || 5 || 3 || 2 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Austrija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''170''' | 37 || 3 || 2 || || || || 6 || || || || 5 || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 4 || || 1 || '''12''' || || 2 |-style="background:#A4D1EF;" | 133 || 10 || 5 || 7 || 8 || 7 || 10 || 5 || 3 || 10 || 5 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || 10 || 6 || || 8 || 6 || 1 || 10 || '''12''' || 7 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Estonija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 24 | 9 || 1 || || 2 || || || || || || 2 || || || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || || || 2 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 15 || '''12''' || || 1 || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 2 || || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Azerbejdžan''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''185''' | 92 || 2 || 5 || || 7 || 3 || 7 || || 6 || 10 || 3 || 4 || 4 || 7 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || 3 || 6 || || 7 || 5 || 8 |-style="background:#A4D1EF;" | 93 || || || '''12''' || '''12''' || || || || 10 || 7 || 10 || 8 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || 7 || 10 || 10 || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Crna Gora | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 60 | 46 || || 6 || || || || || 10 || 10 || 3 || || || || || 7 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 3 || 7 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 14 || || || || || 6 || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 8 || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Island | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 51 | 27 || 4 || || || 1 || 1 || || || 7 || || 4 || 1 || 3 || 4 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 2 || |-style="background:#A4D1EF;" | 24 || 5 || || || || || || || 1 || || || || 3 || 3 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 3 || || 4 || 5 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Bosna i Hercegovina | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 104 | 26 || || || 1 || || 4 || || 1 || 2 || || 2 || || || || 10 || 6 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 78 || || || || || '''12''' || 7 || 1 || 4 || || 7 || || '''12''' || || 5 || '''12''' || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 6 || || '''12''' |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Malta''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''209''' | '''155''' || 8 || 4 || 6 || '''12''' || 7 || 8 || '''12''' || 5 || 8 || 8 || 8 || '''12''' || 8 || 4 || 10 || 6 || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || 10 || 7 || 10 |-style="background:#A4D1EF;" | 54 || || 1 || 5 || 4 || 1 || 1 || 8 || || 2 || 1 || 5 || || 2 || 10 || 4 || 4 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 1 || |} ==== 12 bodova ==== ===== Žiri ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelio profesionalni žiri svake države u prvom polufinalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 5 | {{Esccnty|Rusija|g=2016}} || '''Azerbejdžan''', Kipar, Grčka, Moldavija, Švedska |- | rowspan="2" | 4 | {{Esccnty|Armenija|g=2016}} || Malta, Crna Gora, '''Rusija''', Španija |- | {{Esccnty|Nizozemska|g=2016}} || Estonija, Finska, Island, San Marino |- | 3 | {{Esccnty|Malta|g=2016}} || Armenija, Austrija, Mađarska |- | 2 | {{Esccnty|Češka|g=2016}} || Bosna i Hercegovina, Hrvatska |- |rowspan="4" | 1 | {{Esccnty|Austrija|g=2016}} || Francuska |- | {{Esccnty|Hrvatska|g=2016}} || Nizozemska |- | {{Esccnty|Mađarska|g=2016}} || Češka |} ===== Publika ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelila publika svake države u prvom polufinalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 6 | {{Esccnty|Rusija|g=2016}} || Armenija, '''Azerbejdžan''', Estonija, Island, Malta, San Marino |- | rowspan="2" | 4 | {{Esccnty|Armenija|g=2016}} || Češka, Francuska, Nizozemska, '''Rusija''' |- | {{Esccnty|Bosna i Hercegovina|g=2016}} || Austrija, Hrvatska, Crna Gora, Švedska |- | 2 | {{Esccnty|Azerbejdžan|g=2016}} || Mađarska, Moldavija |- | rowspan="5" | 1 | {{Esccnty|Austrija|g=2016}} || Španija |- | {{Esccnty|Hrvatska|g=2016}} || Bosna i Hercegovina |- | {{Esccnty|Kipar|g=2016}} || Grčka |- | {{Esccnty|Estonija|g=2016}} || Finska |- | {{Esccnty|Grčka|g=2016}} || Kipar |} === Drugo polufinale === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="float:right; margin:10px" |- ! colspan=5|Zasebni glasovi<br />publike i žirija u 2. PF<ref>{{cite web|title=2016 Second Semi-Final Scoreboard|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2133#Scoreboard|website=Eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=15. 5. 2016}}</ref> |- " ! # ! Publika ! Bodovi ! Žiri ! Bodovi |- | 1. | {{Esc|Ukrajina}} | 152 | {{Esc|Australija}} | 188 |- | 2. | {{Esc|Australija}} | 142 | {{Esc|Belgija}} | 139 |- | 3. | {{Esc|Belgija}} | 135 | {{Esc|Ukrajina}} | 135 |- | 4. | {{Esc|Poljska}} | 131 | {{Esc|Izrael}} | 127 |- | 5. | {{Esc|Bugarska}} | 122 | {{Esc|Litvanija}} | 104 |- | 6. | {{Esc|Litvanija}} | 118 | {{Esc|Bugarska}} | 98 |- | 7. | {{Esc|Latvija}} | 68 | {{Esc|Gruzija}} | 84 |- | 8. | {{Esc|Makedonija}} | 54 | {{Esc|Latvija}} | 64 |- | 9. | {{Esc|Bjelorusija}} | 52 | {{Esc|Srbija}} | 55 |- | 10. | {{Esc|Srbija}} | 50 | {{Esc|Slovačka}} | 45 |- | 11. | {{Esc|Gruzija}} | 39 | {{Esc|Makedonija}} | 34 |- | 12. | {{Esc|Albanija}} | 35 | {{Esc|Bjelorusija}} | 32 |- | 13. | {{Esc|Norveška}} | 34 | {{Esc|Norveška}} | 29 |- | 14. | {{Esc|Irska}} | 31 | {{Esc|Švicarska}} | 25 |- | 15. | {{Esc|Danska}} | 24 | {{Esc|Poljska}} | 20 |- | 16. | {{Esc|Izrael}} | 20 | {{Esc|Irska}} | 15 |- | 17. | {{Esc|Slovačka}} | 8 | {{Esc|Danska}} | 10 |- | 18. | {{Esc|Švicarska}} | 3 | {{Esc|Albanija}} | 10 |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; font-size:80%;" |- | colspan="2" rowspan="2" style="text-align:left; background:#F2F2F2"| {{legenda|#FFFFFF|Glasovi žirija|boja_linije=#AAAAAA}}{{legenda|#A4D1EF|Glasovi publike|boja_linije=#AAAAAA}}</td> ! colspan="44" | Detaljni rezultati glasanja |- ! [[Datoteka:Eurosong – bodovi.svg|14px|Bodovi]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – glasovi žirija i publike.svg|28px|Glasovi žirija i publike]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Latvija.svg|14px|Latvija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Poljska.svg|14px|Poljska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švicarska.svg|14px|Švicarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Izrael.svg|14px|Izrael]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bjelorusija.svg|14px|Bjelorusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Srbija.svg|14px|Srbija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Irska.svg|14px|Irska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Makedonija.svg|14px|Makedonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Litvanija.svg|14px|Litvanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Australija.svg|14px|Australija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Slovenija.svg|14px|Slovenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bugarska.svg|14px|Bugarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Danska.svg|14px|Danska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ukrajina.svg|14px|Ukrajina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Norveška.svg|14px|Norveška]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Gruzija.svg|14px|Gruzija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Albanija.svg|14px|Albanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Belgija.svg|14px|Belgija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Njemačka.svg|14px|Njemačka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Italija.svg|14px|Italija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ujedinjeno Kraljevstvo.svg|14px|Ujedinjeno Kraljevstvo]] |- ! rowspan="36" | [[Datoteka:Eurosong – takmičari.svg|10px|Takmičari]] | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Latvija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''132''' | 64 ||style="background:#AAAAAA;" | || 6 || 6 || 7 || || || 4 || 2 || 7 || || 10 || || 3 || 6 || 2 || 5 || 1 || || 5 || || |-style="background:#A4D1EF;" | 68 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || || || 5 || || 7 || 7 || '''12''' || 5 || || || 2 || 3 || 3 || 8 || || 3 || 3 || || 5 |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Poljska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''151''' | 20 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 1 || || || 3 || || 3 || || || 1 || 4 || 3 || 2 || || || 3 || |-style="background:#A4D1EF;" | 131 || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || 6 || 6 || 1 || 10 || 1 || 7 || || 4 || 6 || 6 || '''12''' || 10 || 7 || || '''12''' || '''12''' || 10 || 10 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Švicarska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 28 | 25 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || || 5 || || || 1 || 7 || || 2 || || || 7 || || 1 || 1 || || |-style="background:#A4D1EF;" | 3 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || 3 || || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Izrael''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''147''' | 127 || 2 || 8 || 10 ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || 7 || 7 || 6 || 6 || 10 || 4 || 5 || 5 || 7 || 5 || 6 || 4 || 10 || '''12''' || 8 || 4 |-style="background:#A4D1EF;" | 20 || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || 2 || || || 6 || || 2 || || 2 || 1 || 1 || || 1 || 2 || || 2 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Bjelorusija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 84 | 32 || 1 || 4 || 1 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 1 || || || 6 || 2 || 6 || || 5 || || || || || 2 || || 3 |-style="background:#A4D1EF;" | 52 || 7 || 8 || || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || 2 || || 6 || || || 4 || 1 || 10 || || 6 || || || || 1 || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Srbija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''105''' | 55 || 5 || 1 || 3 || || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || || '''12''' || || 3 || || 8 || || 3 || || || 8 || 2 || || 5 || |-style="background:#A4D1EF;" | 50 || || || '''12''' || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 10 || || 2 || '''12''' || 5 || || || || 2 || || || 1 || 6 || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Irska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 46 | 15 || || || || 2 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 4 || 2 || 3 || || || || || 2 || 2 |-style="background:#A4D1EF;" | 31 || 1 || 2 || 2 || 1 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 1 || 7 || || || 4 || || 2 || || || 4 || || || 7 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Makedonija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 88 | 34 || || || || 8 || || '''12''' || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 2 || || || || || || || '''12''' || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 54 || || || 4 || 2 || || '''12''' || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 4 || 10 || 8 || || || || || '''12''' || || || 2 || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Litvanija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''222''' | 104 || '''12''' || 3 || 8 || 4 || 10 || 5 || 3 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || 1 || 3 || 10 || 8 || 8 || 1 || || 3 || 3 || 1 || 8 |-style="background:#A4D1EF;" | 118 || 10 || 3 || || 5 || 10 || || '''12''' || ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || || 3 || 7 || 6 || '''12''' || 10 || 4 || 8 || 4 || 4 || '''12''' |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Australija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''330''' | '''188''' || 8 || 10 || '''12''' || '''12''' || 8 || 4 || 6 || 4 || '''12''' ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || '''12''' || '''12''' || '''12''' || '''12''' || 8 || 10 || '''12''' || 7 || '''12''' || 10 |-style="background:#A4D1EF;" | 142 || 8 || 10 || 6 || '''12''' || 7 || 7 || 8 || 4 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 6 || 7 || 8 || 7 || 8 || 4 || 6 || 10 || 10 || 3 || 6 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Slovenija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 53 | 45 || 3 || || || || || 6 || 8 || 7 || 1 || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || || || || 6 || 7 || || 6 || |-style="background:#A4D1EF;" | 8 || || || || || || 4 || || 3 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 1 || || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Bugarska''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''220''' | 98 || 7 || 5 || 4 || 3 || 4 || 2 || 10 || 8 || 2 || 8 || 6 ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || || 10 || || 7 || 6 || 4 || || 5 |-style="background:#A4D1EF;" | 122 || 3 || 4 || 3 || 10 || 8 || 8 || 5 || 8 || 3 || 10 || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 3 || 5 || 6 || 5 || 7 || 7 || 7 || 7 || 8 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Danska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 34 | 10 || || || || || 3 || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 4 || 3 || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 24 || 2 || 1 || 1 || 4 || || || 3 || || || 1 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 5 || || 2 || 5 || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Ukrajina''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''287''' | 132 || 10 || '''12''' || 5 || 10 || 7 || 10 || || 10 || 8 || || 8 || 4 || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || 6 || '''12''' || 5 || 5 || 6 || 10 || 6 |-style="background:#A4D1EF;" | '''152''' || '''12''' || '''12''' || 5 || 7 || '''12''' || 6 || 4 || 6 || 10 || 3 || 8 || '''12''' || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || 4 || '''12''' || 5 || 6 || 8 || '''12''' || 3 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Norveška | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 63 | 29 || || || 2 || || 6 || || || || 4 || 5 || || || 6 || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || 4 || || || 1 |-style="background:#A4D1EF;" | 34 || || || || || 3 || 3 || || 2 || 2 || || 2 || 1 || 10 || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 10 || || || || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Gruzija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''123''' | 39 || 5 || 7 || || || 2 || 2 || || || 8 || || 1 || || || 8 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 5 || || 1 |-style="background:#A4D1EF;" | 84 || 6 || 7 || || 5 || 2 || 3 || 1 || 1 || 10 || || || 7 || || 4 || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 8 || 10 || 7 || '''12''' |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Albanija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 45 | 10 || || || || || || 8 || || || || || || 2 || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 35 || || || 10 || || || || || '''12''' || || || 3 || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 2 || || 8 || |- | style="text-align:left; background:#ffdead;" rowspan=2| '''Belgija''' | style="text-align:right; background:#ffdead;" rowspan=2| '''274''' | 139 || 4 || 2 || 7 || 6 || '''12''' || || '''12''' || 3 || 5 || '''12''' || '''12''' || 10 || 8 || 10 || 7 || 10 || ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 4 || 7 |-style="background:#A4D1EF;" | 135 || 6 || 6 || 8 || 8 || 4 || 10 || 6 || 5 || 4 || '''12''' || 7 || 10 || '''12''' || 3 || 7 || 4 || 8 ||style="background:#AAAAAA;" | || 6 || 5 || 4 |} ==== 12 bodova ==== ===== Žiri ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelio profesionalni žiri svake države u drugom polufinalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 9 | {{Esccnty|Australija|g=2016}} || Belgija, Bugarska, Danska, '''Izrael''', Italija, Litvanija, Norveška, Švicarska, Ukrajina |- | 4 | {{Esccnty|Belgija|g=2016}} || '''Australija''', Bjelorusija, Irska, Slovenija |- |rowspan="2" | 2 | {{Esccnty|Makedonija|g=2016}} || '''Albanija''', '''Srbija''' |- | {{Esccnty|Ukrajina|g=2016}} || '''Gruzija''', '''Poljska''' |- |rowspan="4" | 1 | {{Esccnty|Gruzija|g=2016}} || Ujedinjeno Kraljevstvo |- | {{Esccnty|Izrael|g=2016}} || Njemačka |- | {{Esccnty|Litvanija|g=2016}} || Latvija |- | {{Esccnty|Srbija|g=2016}} || Makedonija |} ===== Publika ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelila publika svake države u drugom polufinalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 6 | {{Esccnty|Ukrajina|g=2016}} || Bjelorusija, Bugarska, '''Gruzija''', Italija, Latvija, '''Poljska''' |- | rowspan="2" | 3 | {{Esccnty|Poljska|g=2016}} || Belgija, Njemačka, Ukrajina |- | {{Esccnty|Litvanija|g=2016}} || Irska, Norveška, Ujedinjeno Kraljevstvo |- | rowspan="3" | 2 | {{Esccnty|Belgija|g=2016}} || '''Australija''', Danska |- | {{Esccnty|Makedonija|g=2016}} || '''Albanija''', '''Srbija''' |- | {{Esccnty|Srbija|g=2016}} || Slovenija, Švicarska |- | rowspan="3" | 1 | {{Esccnty|Albanija|g=2016}} || Makedonija |- | {{Esccnty|Australija|g=2016}} || '''Izrael''' |- | {{Esccnty|Latvija|g=2016}} || Litvanija |} === Finale === {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="float:right; margin:10px" |- ! colspan=5|Zasebni glasovi<br />publike i žirija u finalu<ref>{{cite web|title=2016 Final Scoreboard|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=2113#Scoreboard|website=Eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=15. 5. 2016}}</ref> |- " ! # ! Publika ! Bodovi ! Žiri ! Bodovi |- | 1. | {{Esc|Rusija}} | 361 | {{Esc|Australija}} | 320 |- | 2. | {{Esc|Ukrajina}} | 323 | {{Esc|Ukrajina}} | 211 |- | 3. | {{Esc|Poljska}} | 222 | {{Esc|Francuska}} | 148 |- | 4. | {{Esc|Australija}} | 191 | {{Esc|Malta}} | 137 |- | 5. | {{Esc|Bugarska}} | 180 | {{Esc|Rusija}} | 130 |- | 6. | {{Esc|Švedska}} | 139 | {{Esc|Belgija}} | 130 |- | 7. | {{Esc|Armenija}} | 134 | {{Esc|Bugarska}} | 127 |- | 8. | {{Esc|Austrija}} | 120 | {{Esc|Izrael}} | 124 |- | 9. | {{Esc|Francuska}} | 109 | {{Esc|Švedska}} | 122 |- | 10. | {{Esc|Litvanija}} | 96 | {{Esc|Armenija}} | 115 |- | 11. | {{Esc|Srbija}} | 80 | {{Esc|Nizozemska}} | 114 |- | 12. | {{Esc|Azerbejdžan}} | 73 | {{Esc|Litvanija}} | 104 |- | 13. | {{Esc|Latvija}} | 63 | {{Esc|Italija}} | 90 |- | 14. | {{Esc|Mađarska}} | 56 | {{Esc|Gruzija}} | 80 |- | 15. | {{Esc|Kipar}} | 53 | {{Esc|Latvija}} | 69 |- | 16. | {{Esc|Belgija}} | 51 | {{Esc|Španija}} | 67 |- | 17. | {{Esc|Nizozemska}} | 39 | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | 54 |- | 18. | {{Esc|Italija}} | 34 | {{Esc|Mađarska}} | 52 |- | 19. | {{Esc|Hrvatska}} | 33 | {{Esc|Azerbejdžan}} | 44 |- | 20. | {{Esc|Gruzija}} | 24 | {{Esc|Kipar}} | 43 |- | 21. | {{Esc|Malta}} | 16 | {{Esc|Češka}} | 41 |- | 22. | {{Esc|Izrael}} | 11 | {{Esc|Hrvatska}} | 40 |- | 23. | {{Esc|Njemačka}} | 10 | {{Esc|Srbija}} | 35 |- | 24. | {{Esc|Španija}} | 10 | {{Esc|Austrija}} | 31 |- | 25. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | 8 | {{Esc|Poljska}} | 7 |- | 26. | {{Esc|Češka}} | 0 | {{Esc|Njemačka}} | 1 |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; font-size:80%;" |- | colspan="2" rowspan="2" style="text-align:left; background:#F2F2F2"| <div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid #AAAAAA; background-color:{{trim|#FFFFFF}}; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;Glasovi žirija</div><div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid #AAAAAA; background-color:{{trim|#A4D1EF}}; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;Glasovi publike</div></td> ! colspan="44" | Detaljni rezultati glasanja |- ! [[Datoteka:Eurosong – bodovi.svg|14px|Bodovi]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – glasovi žirija i publike.svg|28px|Glasovi žirija i publike]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Albanija.svg|14px|Albanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Armenija.svg|14px|Armenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Australija.svg|14px|Australija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Austrija.svg|14px|Austrija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Azerbejdžan.svg|14px|Azerbejdžan]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bjelorusija.svg|14px|Bjelorusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Belgija.svg|14px|Belgija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bosna i Hercegovina.svg|14px|Bosna i Hercegovina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bugarska.svg|14px|Bugarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Hrvatska.svg|14px|Hrvatska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Kipar.svg|14px|Kipar]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Češka.svg|14px|Češka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Danska.svg|14px|Danska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Estonija.svg|14px|Estonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Finska.svg|14px|Finska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Francuska.svg|14px|Francuska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Gruzija.svg|14px|Gruzija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Njemačka.svg|14px|Njemačka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Grčka.svg|14px|Grčka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Mađarska.svg|14px|Mađarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Island.svg|14px|Island]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Irska.svg|14px|Irska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Izrael.svg|14px|Izrael]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Italija.svg|14px|Italija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Latvija.svg|14px|Latvija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Litvanija.svg|14px|Litvanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Makedonija.svg|14px|Makedonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Malta.svg|14px|Malta]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Moldavija.svg|14px|Moldavija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Crna Gora.svg|14px|Crna Gora]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Nizozemska.svg|14px|Holandija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Norveška.svg|14px|Norveška]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Poljska.svg|14px|Poljska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Rusija.svg|14px|Rusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – San Marino.svg|14px|San Marino]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Srbija.svg|14px|Srbija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Slovenija.svg|14px|Slovenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Španija.svg|14px|Španija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švedska.svg|14px|Švedska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švicarska.svg|14px|Švicarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ukrajina.svg|14px|Ukrajina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ujedinjeno Kraljevstvo.svg|14px|Ujedinjeno Kraljevstvo]] |- ! rowspan="26" | [[Datoteka:Eurosong – takmičari.svg|10px|Takmičari]] | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Belgija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 181 | 130 || || 4 || '''12''' || 5 || || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 10 || || || 2 || 8 || || || || 10 || 5 || || || 3 || '''12''' || 6 || || || 5 || 4 || || || 3 || 4 || 5 || || || || || 8 || || || 10 || 10 || |-style="background:#A4D1EF;" | 51 || || || '''12''' || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 8 || || || 4 || || || || || 3 || || 1 || || || || 4 || || || || '''12''' || 2 || || || || 5 || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Češka | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 41 | 41|| || 1 || || 4 || || || 1 || 6 || || 10 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 3 || || || || || 2 || 5 || 2 || || || || || || || || || || || 4 || || || || || || 3 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 0 || || || |||| || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Nizozemska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 153 | 114 || || || 3 || || || || 4 || || 2 || || || 7 || 7 || 6 || 10 || 7 || || 4 || || 6 || '''12''' || 8 || || 4 || 3 || || 2 || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 6 || || || 4 || 5 || 1 || 3 || 5 || 5 || || |- style="background:#A4D1EF;" | 39 || || || || 6 || || || 10 || || || || || || 7 || || || || || 3 || || 2 || 6 || || || || || || || 3 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || 2 || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Azerbejdžan | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 117 | 44 || || || || || style="background:#AAAAAA;" | || 2 || || 1 || || || 2 || || || || || || || || 1 || 7 || || || || || || || 1 || || || || 1 || || || 10 || || || || 2 || 10 || || 7 || |-style="background:#A4D1EF;" | 73 || || || || || style="background:#AAAAAA;" | || 8 || || 8 || 1 || || || 6 || || || || || 7 || || || || 1 || || 2 || || 3 || || || 6 || 8 || 7 || || || || 6 || || || || || || || 10 || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Mađarska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 108 | 52 || 1 || || || || 4 || || || || || 5 || 4 || 10 || || || || || || || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || 7 || || || || 1 || 2 || || 3 || 10 || || || 2 || |-style="background:#A4D1EF;" | 56 || 1 || 3 || || || 7 || 3 || || 1 || || 3 || 4 || 3 || || || || || 2 || || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || 2 || || 5 || || 3 || || || 6 || || 1 || 10 || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Italija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 124 | 90 || 8 || || || || || || 10 || || || 3 || 3 || || || || 2 || '''12''' || || 3 || || || || 6 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 8 || || || 6 || '''12''' || || || 10 || || || 5 || || 2 || || |-style="background:#A4D1EF;" | 34 || 10 || || || || || || || || || || || || || || || || || 1 || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 1 || 7 || || 4 || || || || || || || 1 || 3 || || 7 || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Izrael | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 135 | 124 || 3 || || 10 || || 3 || || 2 || || || 7 || 5 || || 2 || || 7 || || 3 || '''12''' || || || || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 2 || 6 || 5 || 1 || || || 7 || 3 || 7 || || || 7 || 2 || 1 || || 8 || 6 || 3 |-style="background:#A4D1EF;" | 11 || || || || || 6 || || || || 2 || || || || || || || 3 || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Bugarska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 307 | 127 || 4 || 7 || 8 || || 8 || 1 || 6 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 6 || || || 10 || || || || || || 10 || 7 || || 1 || 2 || 10 || 10 || || 2 || || 8 || 3 || || || 4 || 10 || || || 1 || 1 || 5 |-style="background:#A4D1EF;" | 180 || 8 || || 10 || 5 || 8 || 4 || 5 || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || '''12''' || 5 || || || 4 || 5 || 3 || 4 || 7 || 4 || || 5 || 7 || 7 || 1 || || 10 || 8 || 2 || 5 || 1 || 5 || 3 || || 3 || 8 || 2 || '''12''' || 4 || || 2 || 8 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Švedska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 261 | 122 || || || || 8 || || 8 || || || || || || '''12''' || 4 || '''12''' || '''12''' || 5 || 6 || 10 || || 4 || 6 || 5 || || 2 || 8 || || || || 6 || || 10 || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 4 || |-style="background:#A4D1EF;" | 139 || 3 || 2 || || 7 || || 2 || 1 || || 3 || 7 || 1 || 2 || '''12''' || 10 || 10 || 2 || || 8 || || 7 || '''12''' || 2 || || || 7 || 7 || || || || || 2 || 7 || 10 || 2 || 4 || 1 || 5 || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || 1 || 1 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Njemačka | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 11 | 1 || || || || || || || || || || || || || || || || || 1 || style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 10 || || || || 2 || || || || || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || 8 || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Francuska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 257 | 148 || 10 || '''12''' || 6 || 7 || || || 8 || 7 || || 8 || 7 || 5 || || 1 || 1 ||style="background:#AAAAAA;"| || 4 || || 6 || || 2 || 3 || 8 || 7 || || 1 || || 6 || || 5 || 5 || || 1 || 7 || || || || 7 || 8 || || || 6 |-style="background:#A4D1EF;" | 109 || || 7 || 7 || 1 || 4 || || 8 || 4 || || 2 || 6 || || 2 || 2 || 3 || style="background:#AAAAAA;" | || || || 4 || 1 || 5 || || '''12''' || 5 || || 3 || || 2 || 6 || 1 || 4 || 1 || || 3 || || || || 10 || 3 || 3 || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Poljska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 229 | 7 || || || || || 2 || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || 3 || || || || 1 || || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 222 || 5 || 1 || || '''12''' || 3 || 6 || '''12''' || || 6 || 4 || 2 || 7 || 5 || 1 || 5 || 7 || 4 || 10 || 3 || 8 || 10 || 10 || 4 || 10 || 5 || 6 || 2 || || || || 10 || 10 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || 7 || || 4 || 5 || 10 || 5 || 8 || 10 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Australija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 511 | '''320''' || '''12''' || 5 ||style="background:#AAAAAA;" | || '''12''' || 7 || 6 || '''12''' || 10 || 8 || '''12''' || 10 || || 10 || 10 || 8 || 6 || 8 || 6 || 7 || '''12''' || 10 || || 10 || 6 || 5 || '''12''' || 8 || 3 || 10 || 4 || '''12''' || 10 || 10 || 2 || || 6 || 6 || 8 || '''12''' || '''12''' || 5 || 8 |-style="background:#A4D1EF;" | 191 || '''12''' || ||style="background:#AAAAAA;" | || 3 || 2 || 1 || 4 || 3 || 5 || 5 || 5 || 1 || 10 || 4 || 7 || || 1 || 5 || 5 || 3 || 8 || 6 || 5 || || 6 || 5 || 3 || '''12''' || 5 || || 5 || 8 || 7 || 4 || 5 || 6 || 3 || 4 || '''12''' || 1 || 4 || 6 |- | colspan="2" style="text-align:left; background:#F2F2F2"| <div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid #AAAAAA; background-color:{{trim|#FFFFFF}}; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;Glasovi žirija</div><div class="legend"><span class="legend-color" style="display:inline-block; width:1.5em; height:1.5em; margin:1px 0; border:1px solid #AAAAAA; background-color:{{trim|#A4D1EF}}; color:black; font-size:100%; text-align:center;">&nbsp;</span>&nbsp;Glasovi publike</div></td> ! [[Datoteka:Eurosong – bodovi.svg|14px|Bodovi]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – glasovi žirija i publike.svg|28px|Glasovi žirija i publike]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Albanija.svg|14px|Albanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Armenija.svg|14px|Armenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Australija.svg|14px|Australija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Austrija.svg|14px|Austrija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Azerbejdžan.svg|14px|Azerbejdžan]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bjelorusija.svg|14px|Bjelorusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Belgija.svg|14px|Belgija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bosna i Hercegovina.svg|14px|Bosna i Hercegovina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Bugarska.svg|14px|Bugarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Hrvatska.svg|14px|Hrvatska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Kipar.svg|14px|Kipar]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Češka.svg|14px|Češka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Danska.svg|14px|Danska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Estonija.svg|14px|Estonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Finska.svg|14px|Finska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Francuska.svg|14px|Francuska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Gruzija.svg|14px|Gruzija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Njemačka.svg|14px|Njemačka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Grčka.svg|14px|Grčka]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Mađarska.svg|14px|Mađarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Island.svg|14px|Island]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Irska.svg|14px|Irska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Izrael.svg|14px|Izrael]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Italija.svg|14px|Italija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Latvija.svg|14px|Latvija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Litvanija.svg|14px|Litvanija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Makedonija.svg|14px|Makedonija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Malta.svg|14px|Malta]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Moldavija.svg|14px|Moldavija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Crna Gora.svg|14px|Crna Gora]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Nizozemska.svg|14px|Holandija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Norveška.svg|14px|Norveška]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Poljska.svg|14px|Poljska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Rusija.svg|14px|Rusija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – San Marino.svg|14px|San Marino]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Srbija.svg|14px|Srbija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Slovenija.svg|14px|Slovenija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Španija.svg|14px|Španija]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švedska.svg|14px|Švedska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Švicarska.svg|14px|Švicarska]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ukrajina.svg|14px|Ukrajina]] ! style="vertical-align:bottom;" | [[Datoteka:Eurosong – Ujedinjeno Kraljevstvo.svg|14px|Ujedinjeno Kraljevstvo]] |- ! rowspan="26" | [[Datoteka:Eurosong – takmičari.svg|10px|Takmičari]] | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Kipar | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 96 | 43 || || 6 || || || || || || || || 1 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 4 || || || || || 8 || || || || || 1 || || || || 5 || 2 || || || || || 4 || 5 || || || || || || || 7 |-style="background:#A4D1EF;" | 53 || || 6 || || || || || || || 7 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 3 || 1 || || || || '''12''' || 5 || || || || 6 || || || || || || || || || 1 || 7 || || 3 || || || || || || 2 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Srbija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 115 | 35 || || || || || || || || 8 || 5 || 2 || || || || || || || || || || || || || || || || || 7 || || || 6 || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 || || || || || 2 |-style="background:#A4D1EF;" | 80 || || || || 4 || || || || '''12''' || || '''12''' || || || || || || || || || || || || || || 4 || || || '''12''' || || || '''12''' || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || '''12''' || || || '''12''' || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Litvanija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 200 | 104 || || || 7 || 1 || 5 || 10 || || || 1 || || || 3 || 5 || 5 || 6 || || 5 || 1 || || 3 || || || 1 || || 10 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 4 || || || 2 || 2 || || || 8 || || || 2 || 7 || '''12''' || 4 |-style="background:#A4D1EF;" | 96 || 4 || || 1 || || || || || || || || 3 || || 6 || 5 || || || 5 || || || || 4 || '''12''' || || 2 || 8 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 3 || 2 || || '''12''' || || || 8 || || || || 6 || || 3 || '''12''' |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Hrvatska | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 73 | 40 || || || 1 || 6 || || || || 4 || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || 8 || || || || || 2 || || || || 7 || || 3 || || || || 6 || || 1 || || || || || || || || || || || || || 1 |-style="background:#A4D1EF;" | 33 || || || || || || || || 10 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || || || || 5 || || || 6 || || || || || || 4 || 8 || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Rusija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 491 | 130 || 7 || 2 || || 3 || '''12''' || '''12''' || || 5 || 6 || 6 || '''12''' || || || || || 1 || || || '''12''' || || 8 || || || || 7 || || || 4 || 7 || 8 || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || 1 || || 4 || 6 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | '''361''' || 7 || '''12''' || 5 || 8 || '''12''' || '''12''' || 6 || 6 || '''12''' || 8 || 10 || 10 || 4 || '''12''' || 8 || 6 || 8 || '''12''' || 10 || 10 || 7 || 8 || 10 || 8 || '''12''' || 8 || 8 || 10 || '''12''' || 10 || 3 || 6 || 8 ||style="background:#AAAAAA;" | || 10 || '''12''' || 10 || 8 || 8 || 6 || '''12''' || 7 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Španija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 77 | 67 || 6 || 3 || 5 || || 1 || || || || 4 || || || || 1 || || || 3 || || || || 5 || || || 4 || '''12''' || || || || 2 || 8 || || || 7 || 5 || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 10 || || || 2 || || || || || || || || || || || || || 1 || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 1 || 2 || || 4 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Latvija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 132 | 69 || || || || || || || || || || || || 1 || || 8 || || || 7 || 2 || || 8 || || 1 || 5 || ||style="background:#AAAAAA;" | || 7 || 3 || || || || || || 6 || 3 || || || 7 || || || 3 || 8 || |-style="background:#A4D1EF;" | 63 || || || || || || 5 || || || || || || || || 7 || 2 || || 6 || || || || || 7 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || '''12''' || || || 1 || || || 3 || 5 || 1 || 6 || || || || || || 5 || 3 |- | style="text-align:left; background:gold;" rowspan=2| '''Ukrajina''' | style="text-align:right; background:gold;" rowspan=2| '''534''' | 211 || || || 2 || || 10 || 7 || 3 || '''12''' || || || || || '''12''' || 7 || || || 12 || 7 || 2 || || || || '''12''' || 10 || '''12''' || 8 || '''12''' || || '''12''' || || 3 || 4 || '''12''' || || '''12''' || '''12''' || '''12''' || || || 6 ||style="background:#AAAAAA;" | || 10 |-style="background:#A4D1EF;" | 323 || 6 || 10 || 8 || 10 || 10 || 10 || 2 || 7 || 10 || 10 || 7 || '''12''' || 3 || 8 || '''12''' || 10 || 10 || 6 || 6 || '''12''' || || 4 || 8 || '''12''' || 10 || 10 || 6 || 4 || 10 || 8 || 7 || 4 || '''12''' || 10 || '''12''' || 7 || 7 || 7 || 7 || 4 ||style="background:#AAAAAA;" | || 5 |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Malta | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 153 | 137 || 2 || 8 || || 10 || 6 || 5 || || || 7 || || 6 || 6 || || 2 || 5 || 4 || || || 4 || 10 || 4 || || || 5 || 4 || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 3 || '''12''' || || || || 8 || 3 || 10 || || 6 || 7 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 16 || || 5 || 6 || || 5 || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || || || || || || || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Gruzija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 104 | 80 || || 10 || || || || || 7 || || 3 || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || 8 || 5 || || || || || 3 || || 10 || || || || || || || 8 || 5 || 6 || || || || || || 3 || '''12''' |-style="background:#A4D1EF;" | 24 || || 8 || || || 1 || || || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || || || || 3 || 2 || 4 || || || || || || || || || || || || || || || 6 || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Austrija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 151 | 31 || || || ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 5 || || || || || || || || 4 || 8 || || || || || 1 || || || || || || || || || || 8 || || || || 1 || || || || || 4 || || |-style="background:#A4D1EF;" | 120 || || 4 || 3 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || 3 || 5 || 4 || 6 || || 4 || 1 || 6 || 6 || 8 || || 7 || 1 || 6 || 2 || 1 || 3 || || 4 || 1 || || || 4 || || 6 || || 4 || 8 || || || 6 || 2 || 5 || 10 || || |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Ujedinjeno Kraljevstvo | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 62 | 54 || 5 || || 4 || || || || || || || || || 4 || 3 || 3 || || || || || || || || 7 || || || || || || '''12''' || || || || || || 6 || 8 || 2 || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | |-style="background:#A4D1EF;" | 8 || || || 4 || || || || || || || || || || || || || || || || || || || 3 || || || || || || 1 || || || || || || || || || || || || || ||style="background:#AAAAAA;" | |- | style="text-align:left; background:#f2f2f2;" rowspan=2| Armenija | style="text-align:right; background:#f2f2f2;" rowspan=2| 249 | 115 || ||style="background:#AAAAAA;" | || || 2 || || 3 || || 2 || '''12''' || 4 || 8 || || || || || 2 || || || 10 || 1 || || || 2 || || 6 || 4 || || 7 || 5 || 10 || 2 || || || '''12''' || || 3 || 4 || '''12''' || 4 || || || |-style="background:#A4D1EF;" | 134 || 2 ||style="background:#AAAAAA;" | || || || || 7 || 7 || || 8 || || 8 || 8 || || || || '''12''' || '''12''' || 2 || 8 || || || || 6 || 1 || || || 7 || || 7 || || 8 || || 2 || '''12''' || 2 || 2 || || 6 || || || 7 || |- |} ==== 12 bodova ==== ===== Žiri ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelio profesionalni žiri svake države u finalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 11 | {{Esccnty|Ukrajina|g=2016}} || Bosna i Hercegovina, Danska, Gruzija, Izrael, Latvija, Makedonija, Moldavija, '''Poljska''', '''San Marino''', Srbija, Slovenija |- | 9 | '''{{Esccnty|Australija|g=2016}}''' || '''Albanija''', Austrija, Belgija, Hrvatska, Mađarska, Litvanija, Nizozemska, '''Švedska''', Švicarska |- | 4 | {{Esccnty|Rusija|g=2016}} || '''Azerbejdžan''', '''Bjelorusija''', Kipar, Grčka |- |rowspan="2" | 3 | {{Esccnty|Armenija|g=2016}} || Bugarska, '''Rusija''', Španija |- | {{Esccnty|Švedska|g=2016}} || Češka, Estonija, Finska |- |rowspan="2" | 2 | {{Esccnty|Belgija|g=2016}} || '''Australija''', Irska |- | {{Esccnty|Italija|g=2016}} || Francuska, Norveška |- |rowspan="8" | 1 | {{Esccnty|Francuska|g=2016}} || Armenija |- | {{Esccnty|Gruzija|g=2016}} || Ujedinjeno Kraljevstvo |- | {{Esccnty|Izrael|g=2016}} || Njemačka |- | {{Esccnty|Litvanija|g=2016}} || Ukrajina |- | {{Esccnty|Malta|g=2016}} || Crna Gora |- | {{Esccnty|Nizozemska|g=2016}} || Island |- | {{Esccnty|Španija|g=2016}} || Italija |- | {{Esccnty|Ujedinjeno Kraljevstvo|g=2016}} || Malta |} ===== Publika ===== Ispod se nalazi sažetak maksimalnih 12 bodova koje je dodijelila publika svake države u finalu: {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! # !! Država !! Država, odnosno države koje su dale 12 bodova |- | 10 | '''{{Esccnty|Rusija|g=2016}}''' || Armenija, '''Azerbejdžan''', '''Bjelorusija''', Bugarska, Estonija, Njemačka, Latvija, Moldavija, Srbija, Ukrajina |- | rowspan="2" | 6 | {{Esccnty|Srbija|g=2016}} || Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Makedonija, Crna Gora, Slovenija, Švicarska |- | {{Esccnty|Ukrajina|g=2016}} || Češka, Finska, Mađarska, Italija, '''Poljska''', '''San Marino''' |- | rowspan="3" | 3 | {{Esccnty|Armenija|g=2016}} || Francuska, Gruzija, '''Rusija''' |- | {{Esccnty|Australija|g=2016}} || '''Albanija''', Malta, '''Švedska''' |- | {{Esccnty|Litvanija|g=2016}} || Irska, Norveška, Ujedinjeno Kraljevstvo |- | rowspan="4" | 2 | {{Esccnty|Belgija|g=2016}} || '''Australija''', Nizozemska |- | {{Esccnty|Bugarska|g=2016}} || Kipar, Španija |- | {{Esccnty|Poljska|g=2016}} || Austrija, Belgija |- | {{Esccnty|Švedska|g=2016}} || Danska, Island |- |rowspan="3" | 1 | {{Esccnty|Kipar|g=2016}} || Grčka |- | {{Esccnty|Francuska|g=2016}} || Izrael |- | {{Esccnty|Latvija|g=2016}} || Litvanija |} Iako nijedna država nije otišla s takmičenja s nula bodova kad se kombiniraju oba niza bodova, Češka je prema glasovima publike dobila nula bodova. == Druge zemlje == Učestvovati u Eurosongu mogu samo one zemlje čiji je nacionalni emiter aktivan član [[Evropska radiodifuzijska unija|Evropske radiodifuzijske unije]] i može prenositi takmičenje preko Eurovizijske mreže.<ref name=Eligibility>{{cite web|title=Which countries? FAQs|url=http://www.eurovision.tv/page/about/which-countries-can-take-part#Which_countries?|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=22. 5. 2014}}</ref> EBU je pozvao svih 56 aktivnih članova i pridruženu članicu [[Australija|Australiju]], dok je njih 43 potvrdilo da će učestvovati na takmičenju.<ref name=Participants /> [[Maroko]], [[Tunis]] i još pet zemalja nisu objavili razloge za odbijanje učestvovanja, dok su sljedeće zemlje odbile učestvovati i navele razloge: === Aktivni članovi EBU-a === * {{Esc|Andora}}&nbsp;– 2. septembra 2015. [[Ràdio i Televisió d'Andorra]] (RTVA) objavila je da Andora neće učestvovati.<ref>{{cite web|title=Andorra: RTVA will not return to Eurovision in 2016|url=http://esctoday.com/105482/andorra-rtva-will-not-return-to-eurovision-in-2016/|access-date=2. 9. 2015|last=Jiandani|first=Sanjay|date=2. 9. 2015|publisher=esctoday.com}}</ref> * {{Esc|Liban}}&nbsp;– Još od 15. oktobra 2016. [[Télé Liban]] (TL) objavio je da nije isključeno da se Liban pridruži takmičenju navodeći: "Još uvijek nismo sigurni; međutim, radimo na tome i obavještavat ćemo vas".<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2015/10/15/lebanon-not-ruled-out-2016-participation/|title=Lebanon: Not Ruled Out 2016 Participation|work=Eurovoix|access-date=30. 10. 2015}}</ref> Međutim, Liban nije bio na završnoj listi učesnika koju je EBU objavio 26. novembra. * {{Esc|Luksemburg}}&nbsp;– 4. septembra 2015. [[RTL Télé Lëtzebuerg]] (RTL) objavio je da Luksemburg neće učestvovati na takmičenju zbog finansijskih i organizacijskih troškova takmičenja i poprilično oskudnog budžeta.<ref>{{cite news|last1=Jiandani|first1=Sanjay|url=http://esctoday.com/105539/luxembourg-rtl-will-not-return-to-eurovision-in-2016/|title=Luxembourg: RTL will not return to Eurovision in 2016|date=4. 9. 2015|publisher=esctoday.com|access-date=4. 9. 2015}}</ref> * {{Esc|Monako}}&nbsp;– 21. jula 2015. [[Télé Monte Carlo]] (TMC) objavio je da Monako neće učestvovati na takmičenju.<ref>{{cite web|title=Monaco: TMC will not return to Eurovision in 2016|url=http://esctoday.com/105110/monaco-tmc-will-not-return-to-eurovision-in-2016/|access-date=21. 7. 2015|last=Jiandani|first=Sanjay|date=21. 7. 2015|publisher=esctoday.com}}</ref> * {{Esc|Portugal}}&nbsp;– [[Rádio e Televisão de Portugal]] (RTP) podstakli su gledaoce da im predlože promjene sistema za odabir portugalskog predstavnika na Eurosongu. Većina portugalske javnosti smatra da je za neuspješnu kvalifikaciju Portugala počev od [[Eurosong 2010.|2010]]. zaslužan trenutni format odabira pjesme, [[Festival da Canção]].<ref name="Portugal" /> Sestra [[Cristiano Ronaldo|Cristiana Ronalda]], Kátia Aveiro, pokrenula je akciju na [[Twitter]]u tražeći od obožavatelja da joj podrže ponudu da predstavlja Portugal.<ref>{{cite web|url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/news/cristiano-ronaldos-sister-launches-bid-6248411|title=Mirror — Cristiano Ronaldo's sister launches bid to represent Portugal in Eurovision Song Contest|access-date=28. 11. 2015}}</ref> Međutim, 7. oktobra 2015. RTP je objavio da Portugal neće učestvovati, dodavši da se raduju učestvovati na [[Eurosong 2017.|idućem Eurosongu]] nakon što rekonstruiraju svoj sistem za odabir predstavnika.<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Portugal: Withdraws From Eurovision 2016|url=http://eurovoix.com/2015/10/07/portugal-withdraws-from-eurovision-2016/|publisher=Eurovoix.com|access-date=7. 10. 2015}}</ref> RTP-jev [[Jaime Fernandes]], kasnije je dodao da ovo nije jedini razlog za povlačenje, već je za povlačenje zaslužna i slaba promocija muzičkog sadržaja na RTP-u.<ref>{{cite web|last1=Carrilho|first1=Nuno|title=[VÍDEO] Retirada da RTP do Festival da Eurovisão em destaque no 'A Voz da Cidadão'|url=http://www.escportugal.pt/2015/11/video-retirada-da-rtp-do-festival-da.html|publisher=ESC Portugal|access-date=7. 11. 2015}}</ref> * {{Esc|Rumunija}}&nbsp;– Rumunija je isprva potvrdila učešće u takmičenju s pjesmom "[[Moment of Silence (pjesma)|Moment of Silence]]" u izvedbi [[Ovidiu Anton|Ovidiua Antona]]. Budući da je rumunski emiter EBU-u bio dužan 16 miliona švicarskih franaka, EBU im je postavio krajnji rok do 20. aprila 2016. da plate zaostali dug, što nisu učinili, te ih je EBU diskvalificirao 22. aprila.<ref>{{cite web|title=TVR (Romania) no longer entitled to take part in Eurovision 2016|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=tvr_romania_no_longer_entitled_to_take_part_in_eurovision_2016|publisher=EBU|website=eurovision.tv|date=22. 4. 2016|access-date=22. 4. 2016}}</ref> Odluka je poprilično negativno primljena.<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/om-esc/efter-uteslutningen-av-rumanien-i-eurovision-song-contest-2016-nu-rasar-fansen|title=Efter uteslutningen av Rumänien i Eurovision – nu rasar fansen|trans-title=Nakon rumunske diskvalifikacije – Obožavatelji su bijesni|language=sv|last=Albinsson|first=Mathilde|access-date=18. 5. 2016|archive-date=24. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424065009/https://www.svt.se/melodifestivalen/om-esc/efter-uteslutningen-av-rumanien-i-eurovision-song-contest-2016-nu-rasar-fansen|url-status=dead}}</ref> * {{Esc|Slovačka}}&nbsp;– [[Rozhlas a televízia Slovenska]] (RTVS) vratila se na Festival mladih plesača Eurovizije 2015. RTVS je ovu odluku objasnio rekavši da se time podstiče proizvodnja domaće muzike i promovira nacionalna kultura na evropskom nivou. Dana 28. septembra 2015. RTVS je objavio da Slovačka neće učestvovati na takmičenju.<ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Slovakia: RTVS will not participate in Eurovision 2016|url=http://esctoday.com/105438/slovakia-rtvs-will-not-participate-in-eurovision-2016/|publisher=esctoday.com|access-date=28. 9. 2015|date=28. 9. 2015}}</ref> Osoba zadužena za odnose s javnošću, [[Juraj Kadáš]], kasnije je objasnio da se Slovačka nije povukla zbog loših rezultata već zbog troškova učešća.<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/13/slovakia-eurovision-attractive-project/|title=Slovakia: "Eurovision is an attractive Project"|website=Eurovoix|access-date=13. 4. 2016}}</ref> * {{Esc|Turska}}&nbsp;– Uprkos špekulacijama da će učestvovati, EBU je 2. oktobra 2015. izjavio da [[Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu]] (TRT) još uvijek nije donijela odluku hoće li Turska učestvovati ili ne.<ref>{{cite web|title = Turkey : TRR yet to decide on Eurovision participation|url = http://eurovoix.com/2015/10/02/turkey-trt-yet-to-decide-on-eurovision-participation/}}</ref> Međutim, TRT je 3. novembra potvrdio da Turska neće učestvovati, dodavši da nisu zadovoljni novim sistemom glasanja i automatskom kvalifikacijom "Velike petorke" u finale.<ref>{{cite web|title = It’s now official: Turkey will not be in Eurovision 2016|url = http://eurovoix.com/2015/11/03/its-now-official-turkey-will-not-be-in-eurovision-2016/|website = Eurovoix|access-date = 14. 12. 2015|first = Mustafa Fidan • 1 month|last = ago|archive-url = https://web.archive.org/web/20151110222655/http://eurovoix.com/2015/11/03/its-now-official-turkey-will-not-be-in-eurovision-2016|archive-date=10. 11. 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|title = Eurovision Turkey: TRT confirms non participation in Eurovision 2016|url = http://esctoday.com/105436/turkey-trt-confirms-non-participation-in-eurovision-2016/|publisher = esctoday.com|access-date = 14. 12. 2015|language = en}}</ref> === Pridruženi članovi EBU-a === * {{Esc|Kazahstan}}&nbsp;– 18. decembra 2015. EBU je objavio da će od 1. januara 2016. medijska [[agencija Khabar]] dobiti status pridruženog člana EBU-a. Međutim, Kazahstan neće moći učestvovati na takmičenju jer nemaju nacionalnog emitera koji je aktivni član EBU-a. === Zemlje koje nisu članice EBU-a === * {{Esc|Farska Ostrva}}&nbsp;– Farska publikacija ''Portal'' izvijestila je 9. juna 2015. da je [[Kringvarp Føroya]] (KVF) podnio zahtjev da bude aktivni član EBU-a, što je jedan od zahtjeva za učestvovanje na Eurosongu. Međutim, zahtjev je odbijen jer je ostrvo dio [[Dansko kraljevstvo|Danskog kraljevstva]]. Farski ministar obrazovanja, [[Bjørn Kalsø]], podržao je učešće Farskih Ostrva rekavši: "Razlog za odbijanje koji nam je dosad dan bio je da [[Ujedinjene nacije]] zemlju moraju priznati kao nezavisnu da bismo mogli učestvovati. Međutim, ne sumnjam da ne bismo mogli prevazići ove prepreke kada bismo u potpunosti bili odlučni dostići ovaj cilj … odluka je u potpunosti na Kringvarpiðu … da redovito obnavlja prijave i da pokaže EBU-u da su Farska Ostrva ravnopravan rival drugim zemljama kada je u pitanju Eurosong."<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Faroe Islands: Wants To Participate In The Eurovision Song Contest|url=http://eurovoix.com/2015/06/10/faroe-islands-wants-to-participate-in-the-eurovision-song-contest/|publisher=eurovoix.com|access-date=10. 6. 2015|date=10. 6. 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/06/09/faroe-islands-participate-eurovision/97791/|title=The Faroe Islands want to participate in Eurovision|publisher=wiwibloggs|last=Kristjans|first=Kristian|access-date=10. 6. 2015|date=9. 6. 2015}}</ref> * {{Esc|Kina}}&nbsp;– Dana 22. maja 2015. Hunan TV potvrdio je zainteresovanje da Kina učestvuje na takmičenju. EBU je odgovorio rekavši da su "otvoreni za nove učesnike i da su im novi elementi na Eurosongu dobrodošli".<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2015/05/22/china-hunan-tv-eurovision-participation/96106/|title=China: Exclusive: China’S Hunan TV exploring Eurovision participation|publisher=wiwibloggs|last=Lee Adams|first=William|access-date=22. 5. 2015|date=22. 5. 2015}}</ref> Međutim, EBU je 3. juna izjavio da Kina neće učestvovati.<ref name="KosChn" /> * {{Esc|Kosovo}}&nbsp;– 23. maja 2015. kosovski ministar vanjskih poslova, [[Petrit Selimi]], na [[Twitter]]u je objavio da će [[Kosovo]], koga ne priznaje 15 zemalja u Evropi i nema nacionalnog emitera koji je član EBU-a, učestvovati na takmičenju. Na Twitteru je dodao da zna da će Kosovo učestvovati, ali nije objasnio kako.<ref>{{cite web|last1=Milani|first1=Nash|title=Let's kick of June with highlights of Eurovision news|url=http://oikotimes.com/2015/06/01/lets-kick-of-june-with-highlights-of-eurovision-news/|website=Oikotimes|publisher=fotiskonstantopoulos/|access-date=1. 6. 2015|date=1. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602133302/http://oikotimes.com/2015/06/01/lets-kick-of-june-with-highlights-of-eurovision-news/|archive-date=2. 6. 2015|url-status=dead}}</ref> Međutim, EBU je 3. juna 2015. izjavio da Kosovo neće učestvovati na takmičenju jer [[Radiotelevizija Kosova]] (RTK) nije aktivni niti pridruženi član EBU-a.<ref name="KosChn">{{cite web|last1=Muldoon|first1=Padraig|title=Eurovision 2016: EBU denies Kosovo and China rumours|url=http://wiwibloggs.com/2015/06/03/ebu-denies-china-or-kosovo-debut-at-2016-song-contest/97374/|publisher=wiwibloggs.com|access-date=4. 6. 2015|date=3. 6. 2015}}</ref> * {{Esc|Lihtenštajn}}&nbsp;– 16. septembra 2015. [[1 Fürstentum Liechtenstein Television]] (1FLTV) objavio je da Lihtenštajn neće učestvovati na takmičenju jer nemaju dovoljno novca za članstvo u EBU-u.<ref>{{cite web|last1=Jiandani|first1=Sanjay|title=Liechtenstein: 1 FL TV will not debut in Stockholm|url=http://esctoday.com/105715/liechtenstein-1-fl-tv-will-not-debut-in-stockholm/|publisher=esctoday.com|access-date=16. 9. 2015|date=16. 9. 2015}}</ref> == Kontroverze == === Povlačenje Rumunije s takmičenja === Dana 19. aprila 2016. pojavili su se članci govoreći da je rizično hoće li [[Rumunija]] učestvovati na takmičenju zbog nakupljenih dugova od januara 2007. u iznosu od 16 miliona [[Švicarski franak|švicarskih franaka]].<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2016-04-20/romania's-eurovision-dream-buried-by-mounting-debt/7341702|title=Romania's Eurovision dream buried by mounting debt|work=ABC News|access-date=19. 4. 2016|date=19. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://escxtra.com/2016/04/22/breaking-news-romania-will-not-participate-in-the-eurovision-2016/|title=Breaking news: Romania will not participate in the Eurovision 2016.|website=escXtra|first=Matteo|last=Manta|access-date=22. 4. 2016|date=22. 4. 2016}}</ref> [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) zatražila je da rumunska vlada plati preostali dug najkasnije do 20. aprila ili će biti izbačeni s takmičenja. Dana 22. aprila, EBU je izjavio da, budući da rumunska vlada nije uspjela platiti preostali dug do zadanog roka, rumunski emiter TVR bit će prisiljen da se povuče iz EBU-a, te će se samim time Rumunija također morati povući s takmičenja.<ref>{{cite web|url=http://esctoday.com/131857/romania-tvr-will-not-participate-eurovision-2016/|title=Romania: TVR will not participate in Eurovision 2016|website=esctoday|last=Jiandani|first=Sanjay|access-date=22. 4. 2016|date=22. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://metro.co.uk/2016/04/22/romania-expelled-from-the-eurovision-song-contest-5833623/|title=Romania expelled from the Eurovision Song Contest|website=Metro|first=Benny|last=Royston|access-date=22. 4. 2016|date=22. 4. 2016}}</ref> Direktorica EBU-a, [[Ingrid Deltenre]], izjavila je sljedeće: "Žao nam je što smo bili prisiljeni da ovo uradimo […] Kontinuirana zaduženost TVR-a ugrožava finansijsku stabilnost samog EBU-a."<ref>{{cite web|url=http://www3.ebu.ch/news/2016/04/ebu-withdraws-member-services-fr|title=EBU withdraws member services from Televiziunea Română (TVR) following repeated non-payment of debt|website=EBU|access-date=22. 4. 2016|date=22. 4. 2016|archive-date=26. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126171232/https://www.eurovision.tv/page/news?id=176263|url-status=dead}}</ref> Međutim, budući da je službeni album takmičenja produciran prije rumunskog povlačenja, planirana rumunska pjesma, "[[Moment of Silence (pjesma)|Moment of Silence]]" u izvedbi [[Ovidiu Anton|Ovidiua Antona]], ostat će na digitalnom i CD-izdanju albuma.<ref name="romanian_disqualification" /> Pjesma je napisana nakon [[Požar u noćnom klubu Colectiv|požara u noćnom klubu "Colectiv"]] u oktobru 2015.<ref>{{cite web|url=http://stirileprotv.ro/stiri/actualitate/eurovision-2016-ovidiu-anton-va-reprezenta-romania-la-eurovision-cu-piesa-moment-of-silence.html|title=Eurovision 2016: Ovidiu Anton a castigat Selectia nationala, reactia dura a lui Mihai Traistariu la adresa juriului|date=7. 3. 2016|publisher=Știrile Pro TV|language=ro|trans-title=Eurosong 2016: Ovidiu Anton pobijedio je na nacionalnom odabiru, oštre reakcije Mihaia Traistariua prema žiriju|access-date=17. 5. 2016|work=stirileprotv.ro}}</ref> === Zamjena njemačkog izvođača === Dana 19. novembra 2015, njemački javni emiter [[Norddeutscher Rundfunk]] (NDR) objavio je da će [[Njemačka|Njemačku]] predstavljati [[Xavier Naidoo]]. Međutim, ovaj odabir oštro je kritiziran zbog Xavierovih krajnje desničarskih političkih stavova i upitnih stihova. Na skupu u 2014. održao je govor u kojem je [[Reichsbürgerbewegung|izjavio]] da [[Treći rajh|Njemački rajh]] i dalje postoji unutar granica prije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Širio je [[Teorija zavjere|teorije zavjere]] o [[Napadi 11. septembra 2001.|napadima 11. septembra 2001]]. i [[Svjetska finansijska kriza od 2007.|svjetskoj finansijskoj krizi od 2007]]. U jednoj od svojih pjesama, [[Baron Rothschild|Barona Rothschilda]] nazvao je "Baronom Deadschildom" i "mamlazom". Kontroverze mu je donijela još jedna pjesma, koju je napisao u saradnji s [[Kool Savas|Koolom Savasom]], pod nazivom "Wo sind sie jetzt?" (doslovno "Gdje su oni sada?") jer sadrži [[Homofobija|homofobične]] stihove i povezuje [[homoseksualnost]] s [[Pedofilija|pedofilijom]]. Između ostalih, odluku su kritizirali njemački političar [[Johannes Kahrs]], koji je odluku nazvao "neopisivom i sramotnom", [[Zadužbina Amadeu Antonio|zadužbina "Amadeu Antonio"]] i tabloid ''[[Bild]]''.<ref name="billboard-xaiverpulled">{{cite news|title=Controversial Contestant Xavier Naidoo Withdrawn As Germany's Contestant for 2016 Eurovision Song Contest|url=http://www.billboard.com/articles/news/6770402/xavier-naidoo-withdrawn-germany-contestant-eurovision-song-contest|access-date=14. 2. 2016|work=Billboard}}</ref><ref name="wp-naidoo">{{cite news|title=Germany drops its pick for Eurovision 2016 over allegations of anti-Semitism and homophobia|url=https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2015/11/22/germany-drops-its-pick-for-eurovision-2016-over-allegations-of-anti-semitism-and-homophobia/|access-date=14. 2. 2016|work=Washington Post}}</ref><ref name="nyt-naidoopulled">{{cite news|title=Germany Will Not Send the Singer Xavier Naidoo to Eurovision|url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2015/11/23/germany-xavier-naidoo-eurovision/?_r=0|access-date=14. 2. 2016|work=New York Times}}</ref><ref name="dw-naiwoo">{{cite news|title=Germany's pick for Eurovision Song Contest 2016 causes controversy|url=http://www.dw.com/en/germanys-pick-for-eurovision-song-contest-2016-causes-controversy/a-18862746|access-date=14. 2. 2016|agency=DW}}</ref> S obzirom na negativnu reakciju javnosti i zbog potrebe da se brzo osmisli novi proces odabira predstavnika, NDR je 21. novembra povukao prijedlog da Xaviera pošalje na takmičenje. ARD-ov koordinator, [[Thomas Schreiber]], izjavio je sljedeće: "Xavier Naidoo je sjajan pjevač i, po mom mišljenju, nije [[Rasizam|rasist]] niti homofob. Bilo nam je jasno da će njegova nominacija polarizirati mišljenja javnosti, ali smo baš iznenađeni ovakvom negativnom reakcijom. Eurosong je zabavan događaj u kojem centar pažnje trebaju imati muzika i međusobno razumijevanje [[Evropljani|Evropljana]]. Ovo se obilježje mora čuvati pod svaku cijenu."<ref name="wp-naidoo" /><ref>{{cite web|last=Escudero|first=Victor M|title=Xavier Naidoo withdrawn to represent Germany|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=xavier_naidoo_withdrawn_to_represent_germany|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=21. 11. 2015|date=21. 11. 2015}}</ref> === Glasovi ruskog žirija === Dana 10. maja 2016. EBU je objavio da su dobili prijave mogućeg kršenja pravila nakon što je članica ruskog žirija, [[Anastasija Stotskaja]], prethodnog dana tokom probe prvog polufinala takmičenja, [[Streaming|uživo prenosila]] glasanje ruskog žirija uz pomoć aplikacije [[Periscope]].<ref>{{cite web|url=http://escnorge.net/esc2016/russisk-juryskandale-i-anmarsj-ebu-etterforsker|title=Russisk juryskandale i anmarsj? EBU etterforsker|last=Hagen|first=Eirik|date=10. 5. 2016|website=escNorge|language=no|trans-title=Približava se skandal ruskog žirija? EBU će istražiti|access-date=10. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610045005/http://escnorge.net/esc2016/russisk-juryskandale-i-anmarsj-ebu-etterforsker|archive-date=10. 6. 2016|url-status=dead}}</ref> Na videozapisu mogao se vidjeti član žirija kako ne obraća pažnju na [[Nizozemska|nizozemski]] nastup, dok je članica žirija, tokom [[Armenija|armenskog]] nastupa, izjavila da će podržati tu zemlju "jer [joj] je muž Armenac". Na videozapisu mogli su se vidjeti članovi žirija na mobitelima kako ne obraćaju pažnju na druge nastupe, te su se letimice mogli vidjeti Stotskajini glasovi i bilješke u kojima je ocjenjivala nastupe. Pravila takmičenja zahtijevaju da svi članovi žirija zasebno ocjenjuju sve nastupe bez da drugim članovima žirija govore za koga će glasati, što ruski žiri jasno nije uradio.<ref>{{cite web|url=http://wiwibloggs.com/2016/05/10/ebu-investigate-russian-jury-video/141647/|title=EBU to investigate Russian jury vote video|last=Gallagher|first=Robyn|date=10. 5. 2016|website=wiwibloggs|access-date=10. 5. 2016}}</ref> Nakon razgovora s ruskim emiterom [[Rusija-1]] gdje je predloženo da se Stotskaja izbaci iz žirija, EBU je izjavio da će poništiti njene rezultate i da će za finale pronaći zamjenskog člana žirija. Razjasnili su da su rezultati drugih članova žirija važeći. Također su dodali da se prijenos glasanja žirija ne smatra kršenjem pravila uz uslov da se ne smiju prikazivati pojedinačni i/ili kombinirani rezultati žirija. Za Stotskajevu su izjavili da se "ne drži duha takmičenja i da su njeni postupci mogli biti štetni jer je bilo moguće da se slučajno otkriju rezultati glasanja".<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=ebu_issues_statement_about_jury_voting_in_russia|title=EBU issues statement about jury voting in Russia|work=Eurovision.tv|access-date=18. 5. 2016}}</ref> === Protesti zbog zastava === Dana 29. aprila 2016. EBU je objavio službena pravila o zastavama kako bi se osigurala sigurnost takmičara i obezbijedio apolitički karakter takmičenja. U pravilima se nalazio spisak zabranjenih zastava. Predsjednik autonomne zajednice [[Baskija (autonomna zajednica)|Baskije]], [[Iñigo Urkullu]], i [[Španija|španski]] ministar vanjskih poslova, [[José Manuel García-Margallo]], protestirali su jer se [[zastava Baskije]] nalazila na spisku pored drugih nepriznatih zemalja, prije svega [[Islamska Država|Islamske Države]]. Pozvali su organizatore takmičenja da ovaj problem isprave.<ref>{{cite web|url=http://www.thelocal.es/20160429/furore-as-eurovision-bans-basque-flag-alongside-isis|title=Eurovision bans Basque flag alongside that of Isis terrorists|last1=Jones|first1=Jessica|website=thelocal.es|access-date=29. 4. 2016|date=29. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.elmundo.es/pais-vasco/2016/04/29/57231ecce5fdea00208b45cb.html|last1=Segovia|first1=Mikel|title=Urkullu y García-Margallo instan a Eurovisión a rectificar la prohibición de la ikurriña|website=elmundo.es|access-date=29. 4. 2016|date=29. 4. 2016|language=es}}</ref> [[Radiotelevizija Španije]] (RTVE) također je izrazila zabrinutost i od EBU-a zahtijevala da spisak isprave.<ref name="EBU Flag ban">{{cite web|url=http://www.rtve.es/television/20160429/rtve-pide-se-elimine-ikurrina-entre-banderas-prohibidas-eurovision-2016/1347564.shtml|title=Eurovisión rectifica tras las explicaciones solicitadas por RTVE y pide disculpas|website=RTVE.es|access-date=29. 4. 2016|date=29. 4. 2016|language=es}}</ref> EBU je odgovorio rekavši da zastava Baskije nije izričito zabranjena, već je samo primjer zabranjene zastave. Dodali su sljedeće: "Dozvoljene su samo službene nacionalne zastave 42 učesnice, zastave zemalja koje su nedavno učestvovale, službene nacionalne zastave bilo koje članice [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], te da su izričito dozvoljene zastave [[Evropska unija|Evropske unije]] i [[zastava duginih boja]]".<ref>{{cite web|url=http://www.elmundo.es/pais-vasco/2016/04/29/5723446de5fdea2e158b45f8.html|last1=Segovia|first1=Mikel|title=Eurovisión dice que todas las banderas locales están prohibidas y la ikurriña solo "es un ejemplo"|website=elmundo.es|access-date=29. 4. 2016|date=29. 4. 2016|language=es}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/29/esc16-kosovo-spain-challenge-flag-rules/|last1=Granger|first1=Anthony|title=ESC'16 Kosovo and Spain challenge flag rules|website=eurovoix.com|access-date=29. 4. 2016|date=29. 4. 2016}}</ref> EBU je istog dana objavio zvanično saopćenje da im nije bila namjera stvoriti ovakvu situaciju kad su objavili dokument, te su priznali da nije bilo delikatno objaviti nekoliko zastava organizacija i teritorija budući da je svaka od njih "vrlo različite prirode". Izvinili su se ako su pravila o zastavama bilo koga uvrijedila. EBU je od Ericsson Globea i službenog partnera za prodaju ulaznica AXS-a zatražio da ažuriraju pravila o zastavama tako da ne sadrže primjere zabranjenih zastava.<ref name="EBU Flag ban" /> Dana 6. maja, EBU je objavio još jedno zvanično saopćenje navodeći da su organizatori, nakon razgovora s nekoliko delegacija, odlučili da "popuste službena pravila i da dozvole nacionalne, regionalne i lokalne zastave učesnika" poput [[Zastava Velsa|zastave Velsa]] (jer je [[Joe i Jake|Joe Woolford]], jedan od predstavnika [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]], [[Velšani]]n) i [[Zastava Sami naroda|zastave Sami naroda]] (jer je Agnete, predstavnica [[Norveška|Norveške]], [[Laponci|Laponka]]). EBU je predložio tolerantnija pravila o drugim zastavama koja bi omogućila da se te zastave koriste uz uslov da nosioci zastava ne pokušavaju namjerno ometati kamere. Referentna grupa takmičenja odobrila je ovaj prijedlog.<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/06/esc16-sami-flag-no-longer-banned-audience/|title=ESC'16: Sami Flag No Longer Banned From Audience|last=Granger|first=Anthony|date=6. 5. 2016|website=Eurovoix|access-date=6. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nrk.no/sapmi/esc-kommer-ikke-til-a-nekte-bruk-av-sameflagg-1.12933749|title=Sameflagget er et respektert flagg|last=Pettersen|first=Monica Falao|last2=Andersen|first2=Johnny|date=6. 5. 2016|website=Norsk rikskringkasting|language=no|trans-title=Zastava Sami naroda ugledna je zastava|access-date=6. 5. 2016}}</ref> Dana 15. maja, [[španska ambasada]] u Stockholmu podnijela je formalnu žalbu švedskoj policiji nakon što je španskom državljaninu osiguranje oduzelo baskijsku zastavu i zatražilo da on i dvojica drugih sunarodnjaka napuste arenu. Nakon hitne intervencije španskog konzula, koji su bili prisutni u areni, prisutnima je zastava vraćena i dozvoljeno im je da se vrate u arenu.<ref>{{cite web|url=http://politica.elpais.com/politica/2016/05/15/actualidad/1463323012_748414.html?id_externo_rsoc=FB_CM|title=España denuncia a Eurovisión por impedir el acceso con la ikurriña|last=Orzamabal|first=Mikel|date=15. 5. 2016|website=El País|language=es|trans-title=Spain osudila Eurosong zbog zabrane ulaska s baskijskom zastavom|access-date=15. 5. 2016}}</ref> ==== Zastava Nagornog Karabaha ==== Uprkos tome što je EBU objavio službena pravila o zastavama u kojima je navedeno da su dozvoljene jedino "nacionalne, regionalne i lokalne zastave učesnika" i zabranivši [[Zastava Nagornog Karabaha|zastavu Nagornog Karabaha]],<ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2016/05/02/palestinians-condemn-eurovison-song-contest-for-flag-ban/|title=Palestinians condemn Eurovision Song Contest for flag ban|date=2. 5. 2016|website=Euronews.net|publisher=Euronews|access-date=13. 5. 2016}}</ref> tokom rezimiranja glasanja prvog polufinala 10. maja, u green roomu je snimljena armenska izvođačica [[Iveta Mukučjan]] kako drži spomenutu zastavu. Ovo su osudili [[azerbejdžan]]ski mediji.<ref>{{cite web|url=http://www.euronews.com/2016/05/12/armenia-faces-eurovision-ban-for-flag-waving/|title=Armenia faces Eurovision ban for flag-waving|date=12. 5. 2016|website=Euronews.net|publisher=Euronews|access-date=13. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/iveta-mukuchyan-fran-armenien-med-kansliga-flaggan-i-eurovision-song-contest-2016-kan-vara-regelbrott|title=Iveta från Armenien med känsliga flaggan i Eurovision 2016 – kan vara regelbrott|last=Dahlander|first=Gustav|date=11. 5. 2016|publisher=Sveriges Television|language=sv|trans-title=Iveta iz Armenije s delikatnom zastavom na Eurosongu 2016 – moguće kršenje pravila|work=svt.se|access-date=14. 5. 2016}}</ref> Situacija se eskalirala tokom konferencije za novinare prvog polufinala kad je azerbejdžanski novinar kritizirao [[Armenija|armensku]] delegaciju i EBU jer su dozvolili da se zastava prikaže.<ref>{{Citation|title=Eurovision Song Contest 2016 - Semi-Final 1 - Qualifiers Press Conference|date=10. 5. 2016|url=https://www.youtube.com/watch?v=QHIb_vD4UVw|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=17. 5. 2016}}</ref> Švedski tabloid ''[[Aftonbladet]]'' pitao je Mukučjan o incidentu, a ona je izjavila: "Moje su misli s domovinom. Želim mira svuda."<ref>{{cite web|title=Iveta Mukuchyan Commented on Why She Raised Artsakh Flag|url=http://en.168.am/2016/05/11/6809.html|work=168.am|date=11. 5. 2016|access-date=11. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603133045/http://en.168.am/2016/05/11/6809.html|archive-date=3. 6. 2016|url-status=dead}}</ref> Azerbejdžanska izvođačica Samra Rahimli komentirala je rekavši: "Eurosong je takmičenje o pjevanju i sve je o muzici".<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/wiwibloggs/status/730159341018460160|title=wiwibloggs|work=Twitter|date=10. 5. 2016|access-date=14. 5. 2016}}</ref> Dana 11. maja, EBU i referentna grupa takmičenja objavili su zajedničku saopćenje oštro osuđujući Mukučjanine postupke dodavši da su "štetni" ukupnom ugledu takmičenja. Referentna grupa sankcionirala je armenskog emitera (AMPTV) navodeći da su prekršili pravilo prema kojem "nisu dozvoljene poruke koje promoviraju organizacije, institucije, političke i druge povode". Referentna grupa napomenula je da bi daljnje kršenje pravila moglo dovesti do diskvalifikacije s ovog, ili s budućih takmičenja. Glasnogovornik azerbejdžanskog ministarstva vanjskih poslova, [[Hikmet Hajiyev]], nazvao je Mukučjanine postupke "provokativnim" i neprihvatljivim navodeći da "armenska strana namjerno spada na ovakve mjere kako bi podsticali i promovirali nelegalne tvorevine u okupiranim azerbejdžanim teritorijama".<ref>{{cite web|url=http://www.azernews.az/aggression/96432.html|title=Armenian provocation prevented at Eurovision Song Contest|last=Shirinov|first=Rashid|date=11. 5. 2016|website=azernews.az|publisher=AzerNews|access-date=17. 5. 2016}}</ref> === Rezultat danskog žirija === Dana 15. maja 2016. danski tabloid ''[[BT (danski tabloid)|BT]]'' ukazao je da je članica danskog žirija, [[Hilda Heick]], u finalu pogrešno dostavila svoju rang listu.<ref>{{cite web|url=http://www.bt.dk/melodi-grand-prix/graedefaerdig-hilda-heick-efter-eurovision-bommert-slut-med-grandprix|title=Grædefærdig Hilda Heick efter Eurovision-bommert: Slut med grandprix!|last=Madsen|first=Fie West|date=15. 5. 2016|website=bt.dk|publisher=BT|language=da|trans-title=Hilda Heick zaplakala nakon velike greške na Eurosongu: ništa od Grand Prixa!|access-date=15. 5. 2016}}</ref> Svoju omiljenu pjesmu rangirala je na 26. mjesto, a pjesmu koja joj se najmanje svidjela rangirala je na 1. mjesto.<ref name="eurovisionworld.com">{{cite web|url=http://eurovisionworld.com/?esc=danish-jury-member-gave-wrong-points|title=Danish jury member gave wrong points|date=15. 5. 2016|work=Eurovisionworld|access-date=15. 5. 2016}}</ref> Da su se uračunali tačni bodovi, bodovi danskog žirija bili bi drugačiji:<ref>{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/05/15/denmark-incorrect-12-points-to-ukraine/|title=Denmark: Incorrect 12 Points To Ukraine|last=Granger|first=Anthony|date=15. 5. 2016|website=Eurovoix|access-date=15. 5. 2016}}</ref> * Australija bi dobila 12, umjesto 10 bodova. * Nizozemska bi dobila 10, umjesto 7 bodova. * Litvanija bi dobila 1, umjesto 5 bodova. * Švedska bi dobila 7, umjesto 4 boda. * Izrael bi dobio 4, umjesto 2 boda. * Španija bi dobila 5, umjesto 1 boda. * Francuska i Rusija dobili bi po 2, odnosno 3 boda, umjesto 0 bodova. [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] i [[Ukrajina]] ne bi dobili nijedan bod od danskog žirija. Iako se ukupni rezultat ne bi promijenio, razlika u bodovima između drugoplasirane Australije i prvoplasirane Ukrajine smanjila bi se sa 23 na svega 9 bodova.<ref>{{cite web|title=DENMARK: INCORRECT 12 POINTS TO UKRAINE|url=http://eurovoix.com/2016/05/15/denmark-incorrect-12-points-to-ukraine/|first=Anthony|last=Granger|date=15. 5. 2016|access-date=18. 5. 2016}}</ref> === Peticija za poništenje rezultata === {| class="rquote floatright" role="presentation" style="border-collapse:collapse; border-style:none; float:right; margin:0.5em 0.75em; width:33%;" |- style="text-align:left; vertical-align:top;" | style="color:#b2b7f2; font-size:3.3em; font-family:'Times New Roman',serif; font-weight:bold; padding:4px 2px 2px; width:0.5em; line-height: 1em;"| “ | style="padding:0 10px;"| Ukrajina jest, i ostat će, pobjednik Eurosonga 2016. Bez obzira slažete li se ili ne, tražimo od svih koji su potpisali peticiju da prihvate rezultat, koji je važeći u skladu s pravilima takmičenja, kako bismo nastavili voditi konstruktivni dijalog o tom kako ćemo dalje ojačati i poboljšati Eurosong. | style="color:#b2b7f2; font-size:3.3em; font-family:'Times New Roman',serif; font-weight:bold; padding:4px 2px 2px; text-align:right; vertical-align:bottom; width:0.5em; line-height: 1em;"| ” |- | class="rquotecite" colspan="3" style="padding-top:10px; font-size:smaller; line-height:1em; text-align:right;"| – [[EBU]]<ref name="EBU Response"/> |} Dana 15. maja 2016. pokrenuta je peticija na stranici ''Change.org'' u kojoj se od EBU-a i organizatora takmičenja tražilo da ponište rezultate finale jer se pobjednica plasirala na 2. mjesto po rezultatima žirija i publike.<ref>{{cite web|url=https://www.rt.com/news/343282-eurovision-votes-revision-petition/|title=Euro-revision? Over 300,000 sign petition demanding recount for Eurovision 2016 Song Contest|date=17. 5. 2016|website=RT International|language=en|access-date=17. 5. 2016}}</ref> EBU je kasnije odgovorio da su žiriji s profesionalcima iz [[Muzika|muzičke industrije]] i publika odabrali Jamalu za pobjednicu takmičenja. Dodali su da će Ukrajina ostati pobjednica bez obzira na stav podnosioca peticije.<ref name="EBU Response">{{cite web|last1=Weaver|first1=Jessica|title=Eurovision 2016: EBU responds to results revision petition|url=http://esctoday.com/136086/eurovision-2016-ebu-responds-results-revision-petition/|publisher=ESCToday|access-date=17. 5. 2016|date=17. 5. 2016}}</ref> == Ostale nagrade == Nagrada "Marcel Bezençon", anketa OGAE-a i nagrada "Barbara Dex" nagrade su koje se, pored glavnog trofeja, dodjeljuju učesnicima Eurosonga 2016. === Nagrada "Marcel Bezençon" === {{hatnote|Za više detalja o ovoj temi, pogledajte članak "[[Nagrada "Marcel Bezençon"|Nagrada 'Marcel Bezençon']]&thinsp;"}} Ovu nagradu, kojom se nastojalo dati počast najboljim pjesmama u finalu, prvi put su primili učesnici [[Eurosong 2002.|Eurosonga 2002]]. u [[Tallinn]]u ([[Estonija]]). Osnovali su je [[Christer Björkman]] (švedski predstavnik na [[Eurosong 1992.|Eurosongu 1992]]. i trenutni šef švedske delegacije) i Richard Herrey (član švedske pop-grupe [[Herreys]] i pobjednik [[Eurosong 1984.|Eurosonga 1984]]), dok se nagrada dobila ovaj naziv po svom tvorcu, [[Marcel Bezençon|Marcelu Bezençonu]].<ref>{{cite web|title=Marcel Bezençon Award – an introduction|url=http://poplight.zitiz.se/marcelbezenconaward/en|publisher=Poplight.se|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017033001/http://poplight.zitiz.se/marcelbezenconaward/en |archive-date=17. 10. 2013|access-date=15. 7. 2012}}</ref> Nagrada je podijeljena u tri kategorije: medijsku nagradu, umjetničku nagradu i kompozitorsku nagradu. Pobjednici su proglašeni nedugo nakon finala.<ref>{{cite web|last1=Albinsson|first1=Mathilde|title=De prisades redan innan Eurovision Song Contest 2016 – vann Marcel Bezençon Award|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/ryssland-australien-och-ukraina-prisades-redan-innan-eurovision-song-contest-2016-vann-marcel-bezen-on-award|website=svt.se|publisher=Sveriges Television|access-date=14. 5. 2016|language=sv|date=14. 5. 2016}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Kategorija ! Država ! Pjesma ! Izvođač(i) ! Kompozitor(i) |- | Umjetnička nagrada | {{Esc|Ukrajina|g=2016}} | "[[1944 (pjesma)|1944]]" | [[Jamala]] | Jamala |- | Kompozitorska nagrada | {{Esc|Australija|g=2016}} | "[[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]]" | [[Dami Im]] | Anthony Egizii, David Musumeci |- | Medijska nagrada | {{Esc|Rusija|g=2016}} | "[[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]]" | [[Sergej Lazarev]] | [[Filip Kirkorov]], [[Dimitris Kontopoulos]], John Ballard, Ralph Charlie |} === OGAE === {{hatnote|Za više detalja o ovoj temi, pogledajte članak "[[OGAE]]"}} Međunarodnu organizaciju Organisation Générale des Amateurs de l'Eurovision (poznatiju po skraćenici OGAE) osnovao je [[Jari-Pekka Koikkalainen]] 1984. u [[Savonlinna|Savonlinni]] ([[Finska]]).<ref name="OGAE Clubs">{{cite web|title=Eurovision Fanclub Network|url=http://www.ogae.net/|website=ogae.net|publisher=OGAE|author=OGAE|date=15. 6. 2012|access-date=15. 6. 2012}}</ref> Organizaciju čini mreža od preko 40 klubova obožavatelja Eurosonga širom [[Evropa|Evrope]] pa i šire. Nevladina je, nepolitička i neprofitna organizacija.<ref name=Members>{{cite web|url=http://www.euroviisuklubi.fi/index.php?option=com_content&view=section&id=8&Itemid=41|title=Klubi-info: Mikä ihmeen OGAE?|publisher=OGAE Finland|access-date=17. 6. 2012|date=5. 6. 2012|language=fi|trans-title=Info o klubu: Šta je zaboga OGAE?|archive-url=https://www.webcitation.org/69pBkveFx?url=http://www.euroviisuklubi.fi/index.php?option=com_content|archive-date=10. 8. 2012|url-status=dead}}</ref> Godišnja je tradicija da se obavi anketa svih klubova, koja obožavateljima omogućava da glasaju za svoje omiljene pjesme. Počela je 4. aprila 2016, a završila se 2. maja 2016. Ispod su prikazani rezultati.<ref name="Poll results 2016">{{cite journal|author1=OGAE International|title=OGAE International ESC Poll Results 2016|url=http://www.ogaeinternational.com/index.php?option=com_content&view=article&id=88&Itemid=72|access-date=15. 3. 2016}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! Država ! Izvođač(i) ! Pjesma ! Bodovi<ref name="OGAE 2016 Poll">{{cite news|title=OGAE Poll Results 2016|url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1KpygQFFQ40TidKhZT6rP3pLtnJjQP9lSAirMB1hZ5bQ/edit#gid=0|access-date=6. 4. 2016|agency=OGAE|publisher=Google Docs}}</ref> |- style="background:gold;" | {{Esc|Francuska|g=2016}} | [[Amir Haddad|Amir]] | "[[J'ai cherché]]" | style="text-align:center;"| 425 |- style="background:silver;" | {{Esc|Rusija|g=2016}} | [[Sergej Lazarev]] | "[[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]]" | style="text-align:center;"| 392 |- style="background:#c96;" | {{Esc|Australija|g=2016}} | [[Dami Im]] | "[[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]]" | style="text-align:center;"| 280 |- | {{Esc|Bugarska|g=2016}} | [[Poli Genova]] | "[[If Love Was a Crime]]" | style="text-align:center;"| 175 |- | {{Esc|Italija|g=2016}} | [[Francesca Michielin]] | "[[Nessun grado di separazione|No Degree of Separation]]" | style="text-align:center;"| 170 |} {{smaller|* Tabela sadrži rezultate 45 OGAE-ovih klubova s tim da su se dva kluba (OGAE Bugarska i OGAE Moldavija) suzdržala od glasanja na ovogodišnjoj anketi.}} === Nagrada "Barbara Dex" === {{hatnote|Za više detalja o ovoj temi, pogledajte članak "[[Nagrada "Barbara Dex"|Nagrada 'Barbara Dex']]&thinsp;"}} Ovo je humoristična nagrada koju svake godine počev od 1997. dodjeljuje veb-sajt ''House of Eurovision''. Nagrađuje se najgore obučeni izvođač. Ime je dobila po [[Belgija|belgijskoj]] umjetnici [[Barbara Dex|Barbari Dex]], koja se na [[Eurosong 1993.|Eurosongu 1993]]. pojavila u haljini koju je sama dizajnirala.<ref>{{cite web|url=http://www.eurovisionhouse.nl/bdaward.php|title=Barbara Dex Award|last=Thillo|first=Edwin|publisher=Eurovision House|access-date=24. 6. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507232212/http://www.eurovisionhouse.nl/bdaward.php|archive-date=7. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ccc;" ! #<ref name="Barbara Dex Award 2016">{{cite web|last1=Roxburgh|first1=Gordon|title=Nina Kraljić wins the Barbara Dex Award 2016|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=nina_kraljic_wins_the_barbara_dex_award_2016|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=22. 5. 2016|date=22. 5. 2016}}</ref> ! Država<ref name="Barbara Dex Award 2016"/> ! Izvođač(i)<ref name="Barbara Dex Award 2016"/> ! Bodovi<ref name="Barbara Dex Award 2016"/> |- style="background:gold;" | 1. | {{Esc|Hrvatska|g=2016}} | [[Nina Kraljić]] | 770 |- style="background:silver;" | 2. | {{Esc|Njemačka|g=2016}} | [[Jamie-Lee Kriewitz|Jamie Lee]] | 335 |- style="background:#c96;" | 3. | {{Esc|Švicarska|g=2016}} | [[Rykka]] | 201 |- | 4. | {{Esc|Bugarska|g=2016}} | [[Poli Genova]] | 140 |- | 5. | {{Esc|Bosna i Hercegovina|g=2016}} | [[Dalal Midhat-Talakić|Dalal]] & [[Deen]] ft. [[Ana Rucner]] & [[Jala Brat|Jala]] | 127 |- |} == Međunarodni prijenosi i glasanje == Izviješteno da je takmičenje pratilo 204 miliona gledalaca širom svijeta, čime je oboren rekord prošlogodišnjeg takmičenja za 5 miliona gledalaca.<ref>{{cite web|last1=McMillen|first1=Steve|title=Eurovision Song Contest attracts 204 million viewers|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_song_contest_attracts_204_million_viewers|website=www.eurovision.tv|access-date=24. 5. 2016}}</ref> === Glasanja i objavljivači rezultata === Sljedeće osobe objavile su 12 bodova i to sljedećim redoslijedom:<ref>{{cite web|last1=Roxburgh|first1=Gordon|title=The 42 spokespersons for the 2016 Grand Final|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=the_42_spokespersons_for_the_2016_grand_final|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=14. 5. 2016|date=14. 5. 2016}}</ref> {{div col|cols=2}} # {{Esc|Austrija}}&nbsp;– [[Katharina Bellowitsch|Kati Bellowitsch]] # {{Esc|Island}}&nbsp;– Unnsteinn Manúel Stefánsson # {{Esc|Azerbejdžan}}&nbsp;– Tural Asadov # {{Esc|San Marino}}&nbsp;– Irol MC # {{Esc|Češka}}&nbsp;– Daniela Písařovicová # {{Esc|Irska}}&nbsp;– Sinéad Kennedy # {{Esc|Gruzija}}&nbsp;– [[Nina Sublatti]] <small>(gruzijska predstavnica na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]])</small> # {{Esc|Bosna i Hercegovina}}&nbsp;– Ivana Crnogorac # {{Esc|Malta}}&nbsp;– Ben Camille # {{Esc|Španija}}&nbsp;– Jota Abril # {{Esc|Finska}}&nbsp;– Jussi-Pekka Rantanen # {{Esc|Švicarska}}&nbsp;– [[Sebalter]] <small>(švicarski predstavnik na [[Eurosong 2014.|Eurosongu 2014]])</small> # {{Esc|Danska}}&nbsp;– [[Ulla Essendrop]] # {{Esc|Francuska}}&nbsp;– [[Élodie Gossuin]] # {{Esc|Moldavija}}&nbsp;– Olivia Furtună # {{Esc|Armenija}}&nbsp;– Arman Margaryan # {{Esc|Kipar}}&nbsp;– Loukas Hamatsos # {{Esc|Bugarska}}&nbsp;– Ana Angelova # {{Esc|Nizozemska}}&nbsp;– [[Trijntje Oosterhuis]] <small>(nizozemski predstavnik na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]])</small> # {{Esc|Latvija}}&nbsp;– Toms Grēviņš # {{Esc|Izrael}}&nbsp;– Ofer Nachshon # {{Esc|Bjelorusija}}&nbsp;– [[Uzari]] <small>(bjeloruski predstavnik na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]])</small> # {{Esc|Njemačka}}&nbsp;– [[Barbara Schöneberger]] # {{Esc|Rusija}}&nbsp;– [[Njuša]] # {{Esc|Norveška}}&nbsp;– [[Elisabeth Andreassen]] <small> (norveška predstavnica na [[Eurosong 1985.|Eurosongu 1985]], [[Eurosong 1994.|1994]]. i [[Eurosong 1996.|1996]]; pobjednica Eurosonga 1985. kao član grupe [[Bobbysocks!]]; švedska predstavnica na [[Eurosong 1982.|Eurosongu 1982]]. kao član grupe [[Chips (grupa)|Chips]])</small> # {{Esc|Australija}}&nbsp;– [[Lee Lin Chin]] # {{Esc|Belgija}}&nbsp;– Umesh Vangaver # {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}}&nbsp;– [[Richard Osman]] # {{Esc|Hrvatska}}&nbsp;– Nevena Rendeli # {{Esc|Grčka}}&nbsp;– [[Constantinos Christoforou]] <small>(kiparski predstavnik na [[Eurosong 1996.|Eurosongu 1996]], [[Eurosong 2005.|2005]]. i [[Eurosong 2002.|2002]]. kao član grupe [[One (grupa)|One]])</small> # {{Esc|Litvanija}}&nbsp;– Ugnė Galadauskaitė # {{Esc|Srbija}}&nbsp;– Dragana Kosjerina # {{Esc|Makedonija}}&nbsp;– Dijana Gogova # {{Esc|Albanija}}&nbsp;– [[Andri Xhahu]] # {{Esc|Estonija}}&nbsp;– Daniel Levi Viinalass # {{Esc|Ukrajina}}&nbsp;– [[Verka Serdjučka]] <small>(ukrajinska predstavnica na [[Eurosong 2007.|Eurosongu 2007]])</small> # {{Esc|Italija}}&nbsp;– [[Claudia Andreatti]] # {{Esc|Poljska}}&nbsp;– Anna Popek # {{Esc|Slovenija}}&nbsp;– Marjetka Vovk <small>(slovenska predstavnica na [[Eurosong 2015.|Eurosongu 2015]]. kao član dua [[Maraaya]])</small> # {{Esc|Mađarska}}&nbsp;– Csilla Tatár # {{Esc|Crna Gora}}&nbsp;– [[Danijel Alibabić]] <small>(predstavnik Srbije i Crne Gore na Eurosongu 2005. kao član grupe [[No Name (grupa)|No Name]])</small> # {{Esc|Švedska}}&nbsp;– [[Gina Dirawi]] s ''Eurovision The Partya'' iz Tele2 Arene {{div col end}} === Komentatori === {{div col|cols=2}} * {{ZID|Albanija}}&nbsp;– Andri Xhahu ([[Radiotelevizija Albanije|TVSH]], [[Radiotelevizija Albanije|RTSH HD]], RTSH Muzikë i [[Radiotelevizija Albanije#Radio|Radio Tirana]], polufinala i finale)<ref name=":5">{{cite web|url=http://eurovoix.com/2016/04/24/albania-andri-xhahu-eurovision-2016-spokesperson/|title=Albania: Andri Xhahu is Eurovision 2016 Spokesperson|last=Granger|first=Anthony|date=24. 4. 2016|website=Eurovoix|access-date=24. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=Lako|first1=Niko|title=Andri Xhahu konfirmohet si komentues dhe prezantues i pikëve të Shqipërisë në Eurovision 2016|url=http://www.imalbania.com/andri-xhahu-konfirmohet-si-komentues-dhe-prezantues-i-pikeve-te-shqiperise-ne-eurovision-2016/|website=imalbania.com|publisher=Infomedia Albania|access-date=24. 4. 2016|language=sq|trans-title=Potvrđeno je da će Andri Xhahu biti komentator i objavljivač rezultata Albanije na Eurosongu 2016|date=24. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Australija}}&nbsp;– [[Julia Zemiro]] i [[Sam Pang]] ([[SBS (australski TV-kanal)|SBS]] i [[SBS Radio]] 4, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Dami Im named as Australia's 2016 Eurovision Artist|url=http://www.sbs.com.au/programs/eurovision/article/2016/03/03/dami-im-named-australias-2016-eurovision-artist|website=sbs.com.au|publisher=SBS|access-date=3. 3. 2016|date=3. 3. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=SBS Eurovision Radio Launches on 1 May|url=http://www.sbs.com.au/aboutus/news-media-releases/view/id/1071/h/SBS-Eurovision-Radio-Launches-on-1-May|website=sbs.com.au|publisher=SBS|access-date=26. 4. 2016|date=26. 4. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120411/http://www.sbs.com.au/aboutus/news-media-releases/view/id/1071/h/SBS-Eurovision-Radio-Launches-on-1-May|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Austrija}}&nbsp;– [[Andi Knoll]] ([[ORF eins]], polufinala i finale)<ref name=Austrian_commentator>{{cite web|title=Startnummer 12 für Österreich im ersten ESC-Semifinale am 10. Mai|url=http://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160408_OTS0148/startnummer-12-fuer-oesterreich-im-ersten-esc-semifinale-am-10-mai|website=ots.at|access-date=29. 4. 2016|language=de|date=8. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Azerbejdžan}} – Azer Suleymanli (İTV, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title="Eurovision 2016" yarışmasının 1-ci yarımfinalı İTV-də canlı yayımlanacaq|url=http://az.trend.az/azerbaijan/culture/2531336.html|website=trend.az|publisher=Trend News Agency|access-date=10. 5. 2016|language=az|date=10. 5. 2016|archive-date=13. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513021635/http://az.trend.az/azerbaijan/culture/2531336.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last1=Cavadsoy|first1=Şahin|title=Azərbaycan dilində "Eurovision"u o, şərh edəcək|url=http://www.primetime.az/news,4949,92dccb8c/page,1/lang,az/|website=primetime.az|publisher=PrimeTime|access-date=12. 5. 2016|language=az|date=9. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910132429/http://www.primetime.az/news,4949,92dccb8c/page,1/lang,az/|archive-date=10. 9. 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Belgija}}&nbsp;– ''nizozemski'': [[Peter Van de Veire]] ([[één]], polufinala i finale);<ref>{{cite web|title=Eurovisiesongfestival: tegen wie neemt Laura het op?|url=http://www.vrt.be/nieuws/2016/04/eurovisiesongfestival-tegen-wie-neemt-laura-het-op|website=vrt.be|publisher=VRT|access-date=28. 4. 2016|language=nl|date=28. 4. 2016}}</ref> ''francuski'': Jean-Louis Lahaye i [[Maureen Louys]] ([[La Une]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Eurovision de la chanson Demi-finale 1|url=http://www.rtbf.be/tv/guide-tv/detail_eurovision-de-la-chanson?uid=1169954645668&idschedule=56ec1df00f7134282827872b9be237ba|website=rtbf.be|publisher=RTBF|access-date=28. 4. 2016|language=fr}}</ref><ref>{{cite web|title=Eurovision de la chanson Demi-finale 2|url=https://www.rtbf.be/tv/laune/guide-tv/detail_eurovision-de-la-chanson?uid=1169954933668&idschedule=93afac2c9263a7a2542da76979c21927|website=rtbf.be|publisher=RTBF|access-date=28. 4. 2016|language=fr}}</ref> * {{ZID|Bjelorusija}}&nbsp;– Jevgenij Perlin ([[Bjelorusija-1]] i [[Bjelorusija 24]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=IVAN выступит на "Евровидении" во втором полуфинале под 5-м номером|url=http://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/ivan-vystupit-na-evrovidenii-vo-vtorom-polufinale-pod-5-m-nomerom/|website=tvr.by|publisher=BTRC|access-date=19. 4. 2016|language=ru|trans-title=IVAN će nastupati 5. u drugom polufinalu Eurosonga|date=8. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=БТ: выступление Иванова никак не дискредитирует Беларусь|url=http://sputnik.by/culture/20160425/1022031474.html|website=sputnik.by|publisher=Sputnik|access-date=26. 4. 2016|language=ru|date=25. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Bosna i Hercegovina}} – Dejan Kukrić ([[BHRT|BHT 1]], BHT HD i [[BHRT|BH Radio 1]], polufinala i finale) * {{ZID|Bugarska}} – Elena Rosberg i Georgi Kušvalijev ([[BNT 1]] i [[BNT HD]], polufinala i finale) * {{ZID|Crna Gora}} – Dražen Bauković i Tijana Mišković ([[TVCG 1]] i TVCG SAT, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Eurosong 2016|url=http://www.rtcg.me/tv/tvcg-1/ostalo/128195/eurosong-2016.html|website=rtcg.me|publisher=RTCG|access-date=10. 5. 2016|date=10. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title="Highway" bez finala|url=http://www.rtcg.me/eurosong/eurosong-2016/128197/highway-bez-finala.html|website=rtcg.me|publisher=RTCG|access-date=11. 5. 2016|date=11. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Češka}}&nbsp;– Libor Bouček ([[ČT2]], polufinala; [[ČT1]], finale)<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 opět s účastí České republiky|url=http://www.satcentrum.com/clanky/22944/eurovision-song-contest-2016-opet-s-ucasti-ceske-republiky/|website=satcentrum.com|publisher=satCentrum|access-date=19. 4. 2016|language=cs|trans-title=Eurosong 2016. opet s učešćem Češke|date=12. 3. 2016}}</ref> * {{ZID|Danska}}&nbsp;– [[Ole Tøpholm]] ([[DR1]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Christensen|first1=Kasper Madsbøll|title=Uventet afgørelse giver Danmark fordel i Melodi Grand Prix|url=http://www.dr.dk/event/melodigrandprix/nyheder/uventet-afgoerelse-giver-danmark-fordel-i-melodi-grand-prix|website=dr.dk|publisher=DR|access-date=10. 5. 2016|language=da|date=3. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Armenija}}&nbsp;– [[Avet Barsegjan]] ([[Armenia 1]] i [[Javni radio Armenije]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Իվետա Մուկուչյանը "Եվրատեսիլ"-ի եզրափակչում ելույթ կունենա 26-րդ համարի ներքո|url=http://www.eurovision.am/hy/eurovision/news/2016/05/13/%D4%BB%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1-%D5%84%D5%B8%D6%82%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B9%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D4%B5%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%AB%D5%AC%D5%AB-%D5%A5%D5%A6%D6%80%D5%A1%D6%83%D5%A1%D5%AF%D5%B9%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%A9-%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A5%D5%B6%D5%A1-26-%D6%80%D5%A4-%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%AB-%D5%B6%D5%A5%D6%80%D6%84%D5%B8/507|website=eurovision.am|access-date=13. 5. 2016|trans-title=Iveta Mukučjan će nastupiti 26. na finalu Eurosonga|date=13. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Estonija}}&nbsp;– ''estonski'': [[Marko Reikop]] (ETV, polufinala i finale);<ref name=EE_commentary>{{cite web|title=Eurovisiooni lauluvõistlus 2016: Finaal|url=http://etv.err.ee/v/meelelahutus/eurovisioon/saated/e011b3c3-31f1-4dec-b07f-07c06fcfa40e/eurovisiooni-lauluvoistlus-2016-finaal|website=err.ee|publisher=ERR|access-date=1. 5. 2016|language=et|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506065816/http://etv.err.ee/v/meelelahutus/eurovisioon/saated/e011b3c3-31f1-4dec-b07f-07c06fcfa40e/eurovisiooni-lauluvoistlus-2016-finaal|archive-date=6. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> Mart Juur i [[Andrus Kivirähk]] (Raadio 2, prvo polufinala i finale); ''ruski'': Aleksandar Hobotov ([[ETV+]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Евровидение вместе с ETV+|url=http://etvpluss.err.ee/v/eurovision/008204ee-5938-484f-9e85-bd9d01b76b91/evrovidenie-vmeste-s-etv|website=err.ee|publisher=ERR|access-date=1. 5. 2016|language=ru|date=19. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810111704/http://etvpluss.err.ee/v/eurovision/008204ee-5938-484f-9e85-bd9d01b76b91/evrovidenie-vmeste-s-etv|archive-date=10. 8. 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Finska}}&nbsp;– ''finski'': Mikko Silvennoinen ([[Yle TV2]] i TV Suomi, polufinala i finale);<ref name="Finland">{{cite web|url=http://yle.fi/aihe/artikkeli/2016/04/29/viisukommentaattori-mikko-silvennoinen|title=Viisukommentaattori Mikko Silvennoinen|date=29. 4. 2016|access-date=29. 4. 2016|website=yle.fi|publisher=Yle|language=fi}}</ref><ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 Semifinaali 1|url=http://areena.yle.fi/1-3257835|website=yle.fi|publisher=Yle|access-date=29. 4. 2016|language=fi|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428051254/http://areena.yle.fi/1-3257835|archive-date=28. 4. 2016|url-status=dead}}</ref> Sanna Pirkkalainen i Jorma Hietamäki ([[Yle Radio Suomi]], polufinala i finale);<ref>{{cite web|title=Eurovision laulukilpailu 2016: Ensimmäinen semifinaali|url=http://areena.yle.fi/1-3409781|website=yle.fi|publisher=Yle|access-date=2. 5. 2016|language=fi|date=2. 5. 2016}}</ref> ''švedski'': Eva Frantz i Johan Lindroos ([[Yle TV2]], TV Suomi, [[Yle Radio Vega]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Eklund|first1=Monica|title=Sandhja sätter ribban högt|url=http://svenska.yle.fi/artikel/2016/05/04/sandhja-satter-ribban-hogt|website=yle.fi|publisher=Yle|access-date=9. 5. 2016|language=sv|date=4. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Francuska}}&nbsp;– [[Marianne James]] i Jarry ([[France 4]], polufinala); Marianne James i [[Stéphane Bern]] ([[France 2]], finale)<ref>{{cite web|last1=Omelyanchuk|first1=Olena|title=Amir is the French choice for Stockholm!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=amir_haddad_is_the_french_choice_for_stockholm|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=29. 2. 2016|date=29. 2. 2016}}</ref> * {{ZID|Grčka}}&nbsp;– Maria Kozakou i [[Giorgos Kapoutzidis]] ([[ERT1]], [[ERT HD]], [[ERT World]], ERA 2 i VoC, polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Zacharis|first1=Thomas|title=Eurovision 2016: Οι Ημιτελικοί και ο Τελικός στην ΕΡΤ|url=http://www.ert.gr/eurovision-2016-i-imiteliki-ke-o-telikos-stin-ert/|website=ert.gr|publisher=ERT|access-date=12. 5. 2016|language=el|date=10. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516184623/http://www.ert.gr/eurovision-2016-i-imiteliki-ke-o-telikos-stin-ert/|archive-date=16. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Gruzija}}&nbsp;– Tuta Čkeidže i Nika Katsia ([[Prvi kanal (gruzijski TV-kanal)|GPB 1]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=2016 წლის ევროფესტივალის პირდაპირ ეთერს პირველ არხზე თუთა ჩხეიძე გაუძღვება|url=http://eurovision-georgia.ge/?page=news&id=124278|website=eurovision-georgia.ge|publisher=GPB|access-date=5. 5. 2016|language=ka|date=27. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120507/http://eurovision-georgia.ge/?page=news&id=124278|archive-date=14. 5. 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=ევროვიზია 2016. პირველი ნახევარფინალი|url=http://eurovision-georgia.ge/?page=story&id=163419|website=eurovision-georgia.ge|publisher=GPB|access-date=13. 5. 2016|language=ka|date=10. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Nizozemska}}&nbsp;– [[Jan Smit (pjevač)|Jan Smit]] i [[Cornald Maas]] ([[NPO 1]] i [[BVN]], polufinala i finale);<ref>{{cite web|title=Week van het Eurovisie Songfestival bij NPO|url=http://spreekbuis.nl/week-van-het-eurovisie-songfestival-bij-npo|website=spreekbuis.nl|publisher=Spreekbuis.nl|access-date=9. 5. 2016|language=nl|date=9. 5. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Eurovisie Songfestival 2016 finale|url=http://www.bvn.tv/programma/Eurovisie_Songfestival_2016_finale|website=bvn.tv|publisher=BVN|access-date=3. 5. 2016|language=nl|archive-url=https://archive.today/20160510142935/http://www.bvn.tv/programma/Eurovisie_Songfestival_2016_finale|archive-date=10. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> [[Douwe Bob]] ([[NPO 1]] i [[BVN]], drugo polufinale)<ref>{{cite web|title=Douwe Bob zorgt voor commentaar bij Songfestival|url=http://www.telegraaf.nl/prive/songfestival16/25783859/__Douwe_Bob_laat_van_zich_horen__.html|website=telegraaf.nl|publisher=De Telegraaf|access-date=13. 5. 2016|language=nl|date=12. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Hrvatska}}&nbsp;– Duško Ćurlić ([[HRT|HRT 1]], polufinala i finale); Zlatko Turkalj Turki ([[Radio Zagreb|HR 2]], polufinala i finale)<ref name=HR_delegation>{{cite web|title=Otkriveni posljednji detalji uoči odlaska na Eurosong: "Nina Kraljić stvorena za velike pozornice"|url=http://www.index.hr/black/clanak/otkriveni-posljednji-detalji-uoci-odlaska-na-eurosong-nina-kraljic-je-stvorena-za-velike-pozornice/889389.aspx|website=index.hr|publisher=Index.hr|access-date=25. 4. 2016|language=hr|date=25. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Irska}}&nbsp;– [[Marty Whelan]] ([[RTÉ2]], polufinala; [[RTÉ One]], finale); Neil Doherty i [[Zbyszek Zalinski]] ([[RTÉ Radio 1]], drugo polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=TV Preview: TEN shows you shouldn't miss|url=http://www.rte.ie/ten/blogs/television/2016/0506/786118-tv-preview-ten-shows-you-shouldnt-miss/|website=rte.ie|publisher=RTÉ|access-date=10. 5. 2016|date=6. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Island}}&nbsp;– Gísli Marteinn Baldursson ([[RÚV (TV-kanal)|RÚV]] i [[Rás 2]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|url=http://www.ruv.is/frett/gisli-marteinn-kynnir-eurovision-a-ny|title=Gísli Marteinn kynnir Eurovision á ný|date=15. 4. 2016|website=RÚV.is|publisher=Ríkisútvarpið|language=is|trans-title=Gísli Marteinn ponovo će predstavljati Eurosong|access-date=22. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Italija}}&nbsp;– Filippo Solibello i Marco Ardemagni ([[Rai 4]], polufinala; [[Rai Radio 2]], polufinala i finale);<ref>{{cite web|last=Granger|first=Anthony|title=Italy: Rai 4 to broadcast both semi finals|url=http://eurovoix.com/2016/02/10/italy-rai-4-to-broadcast-both-semi-finals/|publisher=Eurovoix|website=eurovoix.com|access-date=10. 2. 2016|date=10. 2. 2016}}</ref> [[Flavio Insinna]] i [[Federico Russo]] ([[Rai 1]], finale)<ref>{{cite web|last1=Muldoon|first1=Padraig|title=Movin’ on up: Italy migrates Eurovision to main channel RAI 1|url=http://wiwibloggs.com/2015/10/02/italy-eurovision-rai-1/103696/|publisher=wiwibloggs.com|access-date=2. 10. 2015|date=2. 10. 2015}}</ref><ref>{{cite web|last=Granger|first=Anthony|url=http://eurovoix.com/2016/04/04/italy-flavio-insinna-federico-russo-announced-commentators/|title=Italy: Flavio Insinna & Federico Russo Announced As Commentators|date=4. 4. 2016|access-date=4. 4. 2015|publisher=Eurovoix.com}}</ref> * {{ZID|Izrael}} – ''hebrejski'': Podnatpisi ([[Kanal 1 (Izrael)|Kanal 1]], drugo polufinala i finale (uživo), prvo polufinale (sa zakašnjenjem)); Kobi Menora, Or Vaxman i Nancy Brandes (88 FM, drugo polufinala i finale); ''arapski'': Podnatpisi ([[Kanal 33 (Izrael)|Kanal 33]], drugo polufinala i finale)<ref name=broadcast_IBA>{{cite web|url=http://www.iba.org.il/spokesman/spokesman.aspx?entity=1157916&type=1|script-title=he:נבחרו חברי צוות השיפוט הישראלי לאירוויזיון|date=3. 5. 2016|website=iba.org.il|publisher=IBA|access-date=5. 5. 2016|language=he}}</ref> * {{ZID|Kipar}}&nbsp;– Melina Karageorgiou ([[RIK 1]], RIK SAT, RIK HD i Trito Programma, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Στην τελική ευθεία οι προετοιμασίες για τον διαγωνισμό τραγουδιού της Eurovision|url=http://www.foni-lemesos.com/agenda/politismos/23476-stin-teliki-eftheia-oi-proetoimasies-gia-ton-diagonismo-tragoudioy-tis-eurovision.html|website=foni-lemesos.com|publisher=I Foni tis Lemesou|access-date=6. 5. 2016|language=el|date=5. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Latvija}}&nbsp;– [[Valters i Kaža|Valters Frīdenbergs]] ([[Latvijas Televīzija|LTV1]], polufinala i finale); Toms Grēviņš ([[Latvijas Televīzija|LTV1]], finale)<ref>{{cite web|title=TIEŠRAIDE! Starptautiskais Eirovīzijas dziesmu konkurss. 1. pusfināls|url=http://ltv.lsm.lv/lv/raksts/10.05.2016-tiesraide-starptautiskais-eirovizijas-dziesmu-konkurss.-1.-pusfi.id71333/|website=ltv.lsm.lv|publisher=Latvijas Televīzija|access-date=10. 5. 2016|language=lv|archive-date=3. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603062347/http://ltv.lsm.lv/lv/raksts/10.05.2016-tiesraide-starptautiskais-eirovizijas-dziesmu-konkurss.-1.-pusfi.id71333/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Zināmi pirmie desmit 'Eirovīzijas' finālisti; Igaunija no cīņas izstājas|url=http://www.delfi.lv/izklaide/popmuzika/melomanija/zinami-pirmie-desmit-eirovizijas-finalisti-igaunija-no-cinas-izstajas.d?id=47420389|website=delfi.lv|publisher=Delfi|access-date=11. 5. 2016|language=lv|date=10. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Litvanija}} – Darius Užkuraitis ([[LRT televizija|LRT]], LRT HD i [[LRT Radijas]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Pabiržis|first1=Dovaidas|title="Eurovizija": loterija be pralaimėjimo|url=http://www.veidas.lt/%E2%80%9Eeurovizija%E2%80%9C-loterija-be-pralaimejimo|website=veidas.lt|publisher=Veidas|access-date=10. 5. 2016|language=lt|date=9. 5. 2016|archive-date=10. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510101336/http://www.veidas.lt/%E2%80%9Eeurovizija%E2%80%9C-loterija-be-pralaimejimo|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Mađarska}}&nbsp;– Gábor Gundel Takács ([[Duna TV|Duna]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Jövő héten kezdetét veszi az Eurovíziós Dalfesztivál! Kattints bővebb infókért!|url=http://music-daily.hu/2016/05/05/jovo-heten-kezdetet-veszi-az-eurovizios-dalfesztival-kattints-bovebb-infokert/|website=music-daily.hu|publisher=Music Daily|access-date=9. 5. 2016|language=hu|date=5. 5. 2016|archive-date=4. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604045118/http://music-daily.hu/2016/05/05/jovo-heten-kezdetet-veszi-az-eurovizios-dalfesztival-kattints-bovebb-infokert/|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Makedonija}} – Karolina Petkovska ([[MRT 1]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Официјален почеток на „Избор за песна на Евровизија“- Стокхолм 2016|url=http://mrt.com.mk/node/32180|website=mrt.com.mk|publisher=MRT|access-date=10. 5. 2016|language=mk|date=10. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Malta}} – Arthur Caruana ([[TVM (Malta)|TVM]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Flask|first1=Wayne|title=Ira Losco takes Malta to the Eurovision Song Contest finals|url=http://www.maltatoday.com.mt/arts/music/65090/live_blogging_the_eurovision_semifinal_as_ira_sings_for_maltas_glory#.VzM_24QrKHs|website=maltatoday.com.mt|publisher=Malta Today|access-date=11. 5. 2016|date=11. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Moldavija}} – Gloria Gorceag ([[Moldavija 1]], [[Radio Moldavija]], Radio Moldavija Muzical i [[Radio Moldavija Tineret]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Ceremonia de deschidere a Eurovision 2016: Lidia Isac a strălucit pe covorul roşu|url=http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/ceremonia-de-deschidere-a-eurovision-2016-lidia-isac-a-stralucit-pe-covorul-rosu/|website=trm.md|publisher=TRM|access-date=9. 5. 2016|language=ro|date=9. 5. 2016|archive-date=31. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731043257/http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/ceremonia-de-deschidere-a-eurovision-2016-lidia-isac-a-stralucit-pe-covorul-rosu/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=PRIMA Semifinală Internaţională "Euvision Song Contest" 2016. Partea I-a|url=http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/prima-semifinala-internationala-quot-euvision-song-contest-quot-2016-partea-i-a/|website=trm.md|publisher=TRM|access-date=12. 5. 2016|language=ro|date=10. 5. 2016|archive-date=31. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731035436/http://www.trm.md/ro/eurovision-2016/prima-semifinala-internationala-quot-euvision-song-contest-quot-2016-partea-i-a/|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Njemačka}}&nbsp;– [[Peter Urban]] ([[EinsFestival]] i [[Phoenix (njemački TV-kanal)|Phoenix]], polufinala; [[Das Erste]], finale)<ref>{{cite web|last1=Granger|first1=Anthony|title=Phoenix to broadcast both semi-finals|url=http://eurovoix.com/2016/04/05/germany-phoenix-broadcast-semi-finals/|website=eurovoix.com|publisher=Eurovoix|access-date=6. 4. 2016|date=5. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=ESC 2016: Sendetermine im Fernsehen und Online|url=https://www.eurovision.de/news/ESC-2016-Die-Sendetermine-im-Fernsehen-und-Online,fernsehtermine106.html|website=eurovision.de|publisher=ARD|access-date=24. 4. 2016|language=de|date=22. 4. 2016|archive-date=22. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422170702/https://www.eurovision.de/news/ESC-2016-Die-Sendetermine-im-Fernsehen-und-Online,fernsehtermine106.html|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Norveška}}&nbsp;– Olav Viksmo Slettan ([[NRK1]], polufinala i finale);<ref>{{cite news|url=https://tv.nrk.no/serie/eurovision-song-contest/MUHU12006316/14-05-2016|title=NRK TV – Eurovision Song Contest 2016 – Finale – 14.05.2016|website=nrk.no|publisher=NRK|trans-title=NRK TV – Eurosong 2016 – Finale – 14. maja 2016|access-date=24. 4. 2016}}</ref> Ronny Brede Aase, Silje Reiten Nordnes i Markus Ekrem Neby ([[NRK3]], finale);<ref>{{cite news|url=https://tv.nrk.no/serie/p3morgens-store-eurovisions-fest/MYNR50200216/14-05-2016|title=NRK TV – P3morgens store Eurovision-fest – 14.05.2016|website=nrk.no|publisher=NRK|trans-title=P3morgenov odlični Eurovizijski tulum|access-date=24. 4. 2016}}</ref> Ole Christian Øen ([[NRK P1]], drugo polufinala i finale)<ref>{{cite news|url=https://radio.nrk.no/serie/eurovision-song-contest-radio/MUHR42770116/12-05-2016|title=NRK Radio – Eurovision Song Contest 2016 – semifinale – 12.05.2016|website=nrk.no|publisher=NRK|access-date=9. 5. 2016|archive-date=6. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806173523/https://radio.nrk.no/serie/eurovision-song-contest-radio/MUHR42770116/12-05-2016|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Poljska}}&nbsp;– [[Artur Orzech]] ([[TVP 1]] i [[TVP Polonia]] (uživo); [[TVP Rozrywka]] i [[TVP HD]] (idućeg dana), polufinala i finale)<ref>{{cite web|url=http://centruminformacji.tvp.pl/25116985/eurowizyjna-rywalizacja-w-tvp|title=Eurowizyjna rywalizacja w TVP|date=29. 4. 2016|access-date=6. 5. 2015|website=tvp.pl|publisher=TVP|language=pl|trans-title=Eurovizijsko rivalstvo na TVP-u|archive-date=2. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602002736/http://centruminformacji.tvp.pl/25116985/eurowizyjna-rywalizacja-w-tvp|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Rusija}}&nbsp;– [[Dmitrij Gubernijev]] i Ernest Mackevičijus ([[Rusija-1]] i Rusija HD, sve emisije)<ref>{{cite web|last1=Belikova|first1=Jekaterina|title=Лайфу стали известны имена российских комментаторов конкурса "Евровидение-2016"|url=https://life.ru/t/%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/406384/laifu_stali_izviestny_imiena_rossiiskikh_kommientatorov_konkursa_ievrovidieniie-2016|website=life.ru|publisher=Life.ru|access-date=6. 5. 2016|language=ru|date=5. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|San Marino}}&nbsp;– Lia Fiorio i Gigi Restivo ([[SMtv San Marino (TV-kanal)|SMtv San Marino]] i [[SMtv San Marino|Radio San Marino]], polufinala i finale)<ref>{{cite news|url=http://www.eurofestivalnews.com/2016/01/13/eurovision-2016-san-marino-rtv-conferma-al-commento-duo-fiorio-restivo/|title=Eurovision 2016: San Marino RTV conferma al commento il duo Fiorio-Restivo|date=13. 1. 2016|website=eurofestivalnews.com|publisher=Eurofestival News|language=it|access-date=19. 4. 2016|trans-title=Eurosong 2016: San Marino RTV potvrdio je da će komentatori biti Fiorio i Restivo}}</ref> * {{ZID|Slovenija}}&nbsp;– Andrej Hofer ([[Radiotelevizija Slovenije|RTV SLO2]], polufinala; RTV SLO1, finale; [[Radio Val 202]], drugo polufinala i finale; Radio Maribor, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Evrovizijski teden na Televiziji Slovenija|url=http://www.rtvslo.si/sporocila-za-javnost/evrovizijski-teden-na-televiziji-slovenija/391496|website=rtvslo.si|publisher=Radiotelevizija Slovenija|access-date=26. 4. 2016|trans-title=Eurovizijska sedmica na Radioteleviziji Slovenije|date=25. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Srbija}}&nbsp;– Dragan Ilić ([[RTS 1]], [[Radiotelevizija Srbije|RTS HD]] i [[RTS Sat]], prvo polufinale); [[Duška Vučinić-Lučić|Duška Vučinić]] (RTS 1, RTS HD i RTS Sat, drugo polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Pesma Evrovizije 2016, polufinale 1, prenos|url=http://www.rts.rs/page/tv/sr/story/20/rts-1/2308255/.html|website=rts.rs|publisher=RTS|access-date=10. 5. 2016|language=sr}}</ref><ref>{{cite web|title=Pesma Evrovizije 2016, polufinale 2, prenos|url=http://www.rts.rs/page/tv/sr/story/20/rts-1/2311272/prenos-evrovizije-2016-polufinale-2-prenos.html|website=rts.rs|publisher=RTS|access-date=10. 5. 2016|language=sr}}</ref><ref>{{cite web|title=Pesma Evrovizije 2016, Finale, prenos|url=http://www.rts.rs/page/tv/ci/story/17/rts-1/2316494/.html|website=rts.rs|publisher=RTS|access-date=13. 5. 2016|language=sr}}</ref> * {{ZID|Španija}}&nbsp;– [[José María Íñigo]] i [[Julia Varela]] ([[La 2 (Španija)|La 2]], polufinala; [[La 1 (Španija)|La 1]], finale)<ref>{{cite web|url=http://www.rtve.es/television/20160413/jose-maria-inigo-julia-varela-repiten-como-comentaristas-eurovision-2016-para-tve/1336582.shtml|title=José María Iñigo y Julia Varela repiten como comentaristas de Eurovisión 2016 para TVE|language=es|trans-title=José María Iñigo i Julia Varela ponovo će biti komentatori Eurosonga 2016. za TVE|work=rtve.es|access-date=13. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Švedska}}&nbsp;– [[Lotta Bromé]] ([[SVT1]], polufinala i finale);<ref>{{cite web|url=http://www.svt.se/melodifestivalen/lotta-brome-kommenterar-eurovision-song-contest-2016-det-ar-lite-av-en-drom|title=Lotta Bromé kommenterar Eurovision Song Contest 2016: ”Det är lite av en dröm”|language=sv|trans-title=Lotta Bromé komentirat će Eurosong 2016: "Ovo mi je pomalo san"|work=sverigesradio.se|access-date=13. 4. 2016}}</ref> [[Carolina Norén]] i [[Björn Kjellman]] ([[SR P4]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Eurovisionfesten kan börja – här är Sveriges Radios bevakning|url=http://sverigesradio.se/sida/gruppsida.aspx?programid=4922&grupp=22873&artikel=6415442|website=sverigesradio.se|publisher=Sveriges Radio|access-date=28. 4. 2016|language=sv|date=20. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Švicarska}}&nbsp;– ''njemački'': [[Sven Epiney]] ([[SRF zwei]], polufinala; [[SRF 1]], finale); Peter Schneider i Gabriel Vetter ([[SRF 1]] i [[Radio SRF 3]], finale)<ref>{{cite web|title=«Eurovision Song Contest» 2016 – Der Countdown|url=http://www.srf.ch/sendungen/eurovision-song-contest/eurovision-song-contest-2016-der-countdown|website=srf.ch|publisher=Schweizer Radio und Fernsehen|access-date=19. 4. 2016|language=de|trans-title=Eurosong 2016 – odbrojavanje|date=18. 4. 2016}}</ref> ''francuski'': [[Jean-Marc Richard]] i Nicolas Tanner ([[RTS Deux]], drugo polufinala i finale);<ref>{{cite web|title=Eurosong 2016 Finale internationale|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1964076089|website=srf.ch|publisher=Schweizer Radio und Fernsehen|access-date=3. 5. 2016|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120554/http://tvprogramm.srf.ch/details/1964076089|archive-date=14. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> ''italijanski'': Clarissa Tami ([[RSI La 2]], drugo polufinale);<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 La semifinale|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1952833898|website=srf.ch|publisher=Schweizer Radio und Fernsehen|access-date=3. 5. 2016|language=it}}</ref> Clarissa Tami i Michele "Cerno" Carobbio ([[RSI La 1]], finale)<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 Spettacoli|url=http://tvprogramm.srf.ch/details/1954458265|website=srf.ch|publisher=Schweizer Radio und Fernsehen|access-date=3. 5. 2016|language=it}}</ref> * {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}}&nbsp;– [[Scott Mills]] i [[Mel Giedroyc]] ([[BBC Four]], polufinala); [[Graham Norton]] ([[BBC One]], finale); [[Ken Bruce]] ([[BBC Radio 2]], finale)<ref>{{cite web|last1=Palmer|first1=Siobhan|title=When is Eurovision 2016 and how can I watch it?|url=http://www.telegraph.co.uk/tv/2016/04/04/when-is-eurovision-2016-and-how-can-i-watch-it/|website=telegraph.co.uk|publisher=The Daily Telegraph|access-date=21. 4. 2016|date=4. 4. 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Radio 2 info and Q&A with Ken Bruce|url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/mediapacks/eurovision2016/ken|website=bbc.co.uk|publisher=BBC|access-date=28. 4. 2016|date=25. 4. 2016}}</ref> * {{ZID|Ukrajina}}&nbsp;– [[Timur Mirošničenko]] i Tetijana Terekhova (UA:Prvi, polufinala i finale);<ref>{{cite web|title=Джамала виступить 15-ю у другому півфіналі Євробачення-2016|url=http://1tv.com.ua/news/channel/78211|website=1tv.com.ua|publisher=NTU|access-date=19. 4. 2016|language=uk|trans-title=Jamala će nastupiti 15. u drugom polufinalu Eurosonga 2016.|date=8. 4. 2016|archive-date=25. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425161825/http://1tv.com.ua/news/channel/78211|url-status=dead}}</ref> Olena Zelinčenko ([[Radio Ukrajine]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=Українське радіо транслюватиме Міжнародний пісенний конкурс «Євробачення-2016»|url=http://schedule.nrcu.gov.ua/news.html?newsID=24437|website=nrcu.gov.ua|access-date=6. 5. 2016|language=uk|date=4. 5. 2016|archive-date=14. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514120607/http://schedule.nrcu.gov.ua/news.html?newsID=24437|url-status=dead}}</ref> {{div col end}} === Zemlje koje nisu učestvovale === {{div col|cols=2}} * {{ZID|Kazahstan}}&nbsp;– Dijana Snjegina i Kaldibek Žajsanbaj (Khabar, polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=«Хабар» покажет прямую трансляцию первого полуфинала конкурса Eurovision-2016|url=http://khabar.kz/ru/news/kultura/item/54877-khabar-pokazhet-pryamuyu-translyatsiyu-pervogo-polufinala-konkursa-eurovision-2016|website=khabar.kz|publisher=Khabar Agency|access-date=11. 5. 2016|language=ru|date=11. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525222415/http://khabar.kz/ru/news/kultura/item/54877-khabar-pokazhet-pryamuyu-translyatsiyu-pervogo-polufinala-konkursa-eurovision-2016|archive-date=25. 5. 2017|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Kina}}&nbsp;– [[Kubert Leung]] i Wu Zhoutong ([[Hunan TV]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last=Granger|first=Anthony|url=http://eurovoix.com/2016/04/25/china-hunan-television-broadcast-eurovision-live-tv/|title=China: Hunan Television to broadcast Eurovision live on TV|date=25. 4. 2016|access-date=26. 4. 2016|publisher=Eurovoix.com}}</ref> * {{ZID|Kosovo}}&nbsp;– ''Nije poznato'' ([[Radiotelevizija Kosova|RTK]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last=Granger|first=Anthony|url=http://eurovoix.com/2016/05/05/kosovo-broadcasting-61st-eurovision-song-contest/|title=Kosovo: Broadcasting 61st Eurovision Song Contest|date=5. 5. 2016|access-date=5. 5. 2016|publisher=Eurovoix.com}}</ref> * {{ZID|Novi Zeland}}&nbsp;– ''Bez komentatora'' (BBC UKTV, finale) * {{ZID|Portugal}}&nbsp;– Hélder Reis ([[Radiotelevizija Portugala|RTP]], polufinala i finale)<ref>{{cite web|last=Granger|first=Anthony|url=http://eurovoix.com/2016/04/15/portugal-rtp-will-now-broadcast-eurovision-2016/|title=Portugal: RTP will now broadcast Eurovision 2016|date=15. 4. 2016|access-date=15. 4. 2016|publisher=Eurovoix.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dn.pt/media/interior/rtp-volta-atras-afinal-habemus-eurovisao-5128565.html|title=RTP volta atrás. Afinal, "habemus" Eurovisão!|trans-title=RTP, vrati se nazad. Nakon svega toga, "imamo" Eurosong!}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.escportugal.pt/2016/04/esc2016-helder-reis-sera-o-comentador.html|title=Hélder Reis será o comentador da RTP|trans-title=Hélder Reis bit će komentator RTP-a}}</ref> * {{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&nbsp;– [[Carson Kressley]] i [[Michelle Collins (komičarka)|Michelle Collins]] ([[Logo TV]], finale)<ref>{{cite web|title=Eurovision Song Contest 2016 – About the Show|url=http://www.logotv.com/shows/eurovision-song-contest-2016|website=logotv.com|publisher=Logo TV|access-date=2. 5. 2016|archive-date=2. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602193932/http://www.logotv.com/shows/eurovision-song-contest-2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.yahoo.com/music/see-kim-chi-bob-the-drag-queen-and-naomi-smalls-173047105.html|title=See Kim Chi, Bob the Drag Queen, and Naomi Smalls Serve ‘Realness’ in Exclusive ‘RuPaul’s Drag Race’ Music Video Preview|last=Parker|first=Lyndsey|date=9. 5. 2016|work=Yahoo!|access-date=11. 5. 2016}}</ref> {{div col end}} === Prijenos na međunarodnom znakovnom jeziku === Dana 22. aprila 2016. SVT je objavio da će gluhonijemim osobama omogućiti prijenos sve tri večeri na [[Međunarodni znakovni jezik|međunarodnom znakovnom jeziku]]. Producent sve tri večeri bila je Julia Kankkonen.<ref>{{cite web|last1=Jordan|first1=Paul|title=Eurovision 2016 to be broadcast with international sign performances|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=eurovision_2016_to_be_broadcast_with_international_sign_performances|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=10. 5. 2016|date=22. 4. 2016}}</ref> Nastupe svih učesnika prevelo je 10, dok je dijalog voditelja prevelo 3 osobe.<ref name=SE_broadcast>{{cite web|last1=Martinsson|first1=Niclas|title=Dansande händer i Eurovision|url=http://www.dovastidning.se/kultur/item/685-dansande-hander-i-eurovision|website=dovastidning.se|publisher=Dövas Tidning|access-date=10. 5. 2016|language=sv|date=6. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017222841/http://www.dovastidning.se/kultur/item/685-dansande-hander-i-eurovision|archive-date=17. 10. 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Vivien Batory: Ser frem til at tolke den internationale Eurovision Song Contest|url=http://loud.land/2016/05/vivien-batory-ser-frem-til-at-tolke-den-internationale-eurovision-song-contest/|website=loud.land|publisher=Lound.land|access-date=14. 5. 2016|language=da|date=9. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510040122/http://loud.land/2016/05/vivien-batory-ser-frem-til-at-tolke-den-internationale-eurovision-song-contest/|archive-date=10. 5. 2016|url-status=dead}}</ref> Ispod se nalazi spisak svih prevodioca. {{div col|cols=2}} * Ebru Bilen Basaran (Danska) * Laith Fathulla (Švedska) * Rafael-Evitan Grombelka (Njemačka) * Amina Ouahid (Švedska) * Tommy Rangsjö (Švedska) * Pavel Rodionov (Rusija) * Laura Levita Valyte (Litvanija) * Kolbrún Völkudóttir (Island) * Xuejia Rennie Zacsko (Švedska) * Amadeus Lantz (Švedska) * Georg Marsh (Austrija) * Markus Aro (Finska) * Vivien Batory (Danska) {{div col end}} Sve tri večeri na međunarodnom znakovnom jeziku bile su dostupne na [[internet]]u,<ref name=SE_broadcast /> dok su ih sljedeće zemlje prenosile na televiziji: {{div col|cols=2}} * {{ZID|Austrija}}&nbsp;– [[ORF 2]] (finale)<ref>{{cite web|title="Eurovision Song Contest": ZOE glänzt in mintgrüner Traumrobe am Roten Teppich|url=http://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20160509_OTS0073/eurovision-song-contest-zoe-glaenzt-in-mintgruener-traumrobe-am-roten-teppich|website=ots.at|publisher=OTS|access-date=10. 5. 2016|language=de|date=9. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Danska}}&nbsp;– [[DR Ramasjang]] (polufinala i finale)<ref>{{cite web|last1=Dohrmann|first1=Jan|title=Grand Prix-fest for døve på Ramasjang|url=http://www.dr.dk/om-dr/nyheder/grand-prix-fest-doeve-paa-ramasjang|website=dr.dk|publisher=DR|access-date=10. 5. 2016|language=da|date=9. 5. 2016}}</ref> * {{ZID|Litvanija}}&nbsp;– [[LRT Kultūra]] (polufinala i finale)<ref>{{cite web|title=LRT KULTŪRA transliuos "Euroviziją" kurtiesiems|url=http://www.lrt.lt/naujienos/eurovizija_2016/31/134968|website=lrt.lt|publisher=LRT|access-date=10. 5. 2016|language=lt|date=28. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017222505/http://www.lrt.lt/naujienos/eurovizija_2016/31/134968|archive-date=17. 10. 2017|url-status=dead}}</ref> * {{ZID|Norveška}}&nbsp;– [[NRK1 Tegnspråk]] (polufinala i finale) * {{ZID|Švedska}}&nbsp;– [[SVT24]] (polufinala i finale)<ref name=SE_broadcast /> {{div col end}} == Službeni album == {{Infokutija album | kurzivan naslov = ne | Ime = Eurovision Song Contest: Stockholm 2016 | Tip izdanja = komplikacija | Artist = [[Eurosong]]a | Cover = ESC 2016 album cover.jpg | Background = #8FBC8F | Izdat = 15. 4. 2016. | Produciran = | Žanr = [[Pop-muzika|Pop]] | Dužina = {{unbulleted list|65:26 (1. CD)|62:56 (2. CD)}} | Kuća = [[Universal Music Group|Universal]] | Producent(i) = | Ton majstor = | Snimljen = | Fotografija = | Dizajn = | Kritike = | Prošli album = ''[[Eurosong 2016.#Službeni album|Eurovision Song Contest: Vienna 2015]]''<br>(2015) | Ovaj album = '''''Eurovision Song Contest: Stockholm 2016''''' (2016) | Sljedeći album = ''[[Eurosong 2017.#Službeni album|Eurovision Song Contest: Bit će određeno 2017]]''<br>(2017) }} '''''Eurovision Song Contest: Stockholm 2016''''' je službeni kompilacijski album takmičenja. Sastavila ga je [[Evropska radiodifuzijska unija]], a objavio [[Universal Music Group|Universal]]. Digitalna verzija objavljena je 15. aprila, a CD-verzija 22. aprila.<ref name="iTunes">{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/eurovision-song-contest-2016/id1098144806|title=Eurovision Song Contest 2016 Stockholm by Various Artists on iTunes|work=iTunes|access-date=13. 4. 2016}}</ref> Album sadrži 42. numere svih zemalja učesnica, pa i Rumunije koja se morala povući s takmičenja zbog dugova.<ref name="romanian_disqualification" /><ref>{{cite web|title=Official Eurovision Song Contest 2016 CD + FREE Coaster Set|url=https://shop.eurovision.tv/default/collectibles/cd/the-official-eurovision-song-contest-cd-2016.html|website=eurovision.tv|publisher=EBU|access-date=29. 3. 2016|date=29. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402112500/https://shop.eurovision.tv/default/collectibles/cd/the-official-eurovision-song-contest-cd-2016.html|archive-date=2. 4. 2016|url-status=dead}}</ref> {{Spisak pjesama | naslov = 1. CD | dodatna_kolona = Izvođač | ukupno_trajanje = 65:26 | dodatna1 = [[Eneda Tarifa]] | naziv1 = [[Fairytale (Eneda Tarifa)|Fairytale]] | bilješka1 = {{Esccnty|Albanija}} | trajanje1 = 3:00 | dodatna2 = [[Iveta Mukučjan]] | naziv2 = [[LoveWave]] | bilješka2 = {{Esccnty|Armenija}} | trajanje2 = 2:58 | dodatna3 = [[Zoë Straub|Zoë]] | naziv3 = [[Loin d'ici]] | bilješka3 = {{Esccnty|Austrija}} | trajanje3 = 3:00 | dodatna4 = [[Dami Im]] | naziv4 = [[Sound of Silence (Dami Im)|Sound of Silence]] | bilješka4 = {{Esccnty|Australija}} | trajanje4 = 3:03 | dodatna5 = [[Samra Rahimli|Samra]] | naziv5 = [[Miracle (Samra Rahimli)|Miracle]] | bilješka5 = {{Esccnty|Azerbejdžan}} | trajanje5 = 3:00 | dodatna6 = [[Dalal Midhat-Talakić|Dalal]] i [[Deen]] ft. [[Ana Rucner]] i [[Jasmin Fazlić Jala|Jala]] | naziv6 = [[Ljubav je]] | bilješka6 = {{Esccnty|Bosna i Hercegovina}} | trajanje6 = 3:00 | dodatna7 = [[Laura Tesoro]] | naziv7 = [[What's the Pressure]] | bilješka7 = {{Esccnty|Belgija}} | trajanje7 = 2:52 | dodatna8 = [[Poli Genova]] | naziv8 = [[If Love Was a Crime]] | bilješka8 = {{Esccnty|Bugarska}} | trajanje8 = 2:59 | dodatna9 = [[Aleksandar Ivanov (pjevač)|Ivan]] | naziv9 = [[Help You Fly]] | bilješka9 = {{Esccnty|Bjelorusija}} | trajanje9 = 3:02 | dodatna10 = [[Rykka]] | naziv10 = [[The Last of Our Kind]] | bilješka10 = {{Esccnty|Švicarska}} | trajanje10 = 3:00 | dodatna11 = [[Minus One (grupa)|Minus One]] | naziv11 = [[Alter Ego (Minus One)|Alter Ego]] | bilješka11 = {{Esccnty|Kipar}} | trajanje11 = 3:00 | dodatna12 = [[Gabriela Gunčíková]] | naziv12 = [[I Stand (pjesma)|I Stand]] | bilješka12 = {{Esccnty|Češka}} | trajanje12 = 3:00 | dodatna13 = [[Jamie-Lee Kriewitz|Jamie-Lee]] | naziv13 = [[Ghost (Jamie-Lee Kriewitz)|Ghost]] | bilješka13 = {{Esccnty|Njemačka}} | trajanje13 = 2:55 | dodatna14 = [[Lighthouse X]] | naziv14 = [[Soldiers of Love (Lighthouse X)|Soldiers of Love]] | bilješka14 = {{Esccnty|Danska}} | trajanje14 = 3:00 | dodatna15 = [[Jüri Pootsmann]] | naziv15 = [[Play (Jüri Pootsmann)|Play]] | bilješka15 = {{Esccnty|Estonija}} | trajanje15 = 3:00 | dodatna16 = [[Barei (pjevačica)|Barei]] | naziv16 = [[Say Yay!]] | bilješka16 = {{Esccnty|Španija}} | trajanje16 = 2:57 | dodatna17 = [[Sandhja]] | naziv17 = [[Sing It Away]] | bilješka17 = {{Esccnty|Finska}} | trajanje17 = 2:59 | dodatna18 = [[Amir Haddad|Amir]] | naziv18 = [[J'ai cherché]] | bilješka18 = {{Esccnty|Francuska}} | trajanje18 = 3:00 | dodatna19 = [[Joe i Jake|Joe & Jake]] | naziv19 = [[You're Not Alone (Joe i Jake)|You're Not Alone]] | bilješka19 = {{Esccnty|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | trajanje19 = 2:50 | dodatna20 = [[Nika Kočarov & Young Georgian Lolitas]] | naziv20 = [[Midnight Gold]] | bilješka20 = {{Esccnty|Gruzija}} | trajanje20 = 2:56 | dodatna21 = [[Argo (grupa)|Argo]] | naziv21 = [[Utopian Land]] | bilješka21 = {{Esccnty|Grčka}} | trajanje21 = 2:55 | dodatna22 = [[Nina Kraljić]] | naziv22 = [[Lighthouse (Nina Kraljić)|Lighthouse]] | bilješka22 = {{Esccnty|Hrvatska}} | trajanje22 = 3:00 }} {{Spisak pjesama | naslov = 2. CD | dodatna_kolona = Izvođač | ukupno_trajanje = 62:56 | dodatna1 = [[Freddie (pjevač)|Freddie]] | naziv1 = [[Pioneer (pjesma)|Pioneer]] | bilješka1 = {{Esccnty|Mađarska}} | trajanje1 = 2:59 | dodatna2 = [[Nicky Byrne]] | naziv2 = [[Sunlight (pjesma Nickyja Byrnea)|Sunlight]] | bilješka2 = {{Esccnty|Irska}} | trajanje2 = 2:59 | dodatna3 = [[Hovi Star]] | naziv3 = [[Made of Stars]] | bilješka3 = {{Esccnty|Izrael}} | trajanje3 = 3:01 | dodatna4 = [[Greta Salóme Stefánsdóttir|Greta Salóme]] | naziv4 = [[Hear Them Calling]] | bilješka4 = {{Esccnty|Island}} | trajanje4 = 2:57 | dodatna5 = [[Francesca Michielin]] | naziv5 = [[No Degree of Separation]] | bilješka5 = {{Esccnty|Italija}} | trajanje5 = 3:08 | dodatna6 = [[Donny Montell]] | naziv6 = [[I've Been Waiting for This Night]] | bilješka6 = {{Esccnty|Litvanija}} | trajanje6 = 3:03 | dodatna7 = [[Justs Sirmais|Justs]] | naziv7 = [[Heartbeat (Justs)|Heartbeat]] | bilješka7 = {{Esccnty|Latvija}} | trajanje7 = 2:57 | dodatna8 = [[Lidia Isac]] | naziv8 = [[Falling Stars (pjesma)|Falling Stars]] | bilješka8 = {{Esccnty|Moldavija}} | trajanje8 = 2:57 | dodatna9 = [[Highway]] | naziv9 = [[The Real Thing (Highway)|The Real Thing]] | bilješka9 = {{Esccnty|Crna Gora}} | trajanje9 = 3:01 | dodatna10 = [[Kaliopi]] | naziv10 = [[Dona (pjesma)|Dona]] | bilješka10 = {{Esccnty|Makedonija}} | trajanje10 = 3:01 | dodatna11 = [[Ira Losco]] | naziv11 = [[Walk on Water (Ira Losco)|Walk on Water]] | bilješka11 = {{Esccnty|Malta}} | trajanje11 = 3:03 | dodatna12 = [[Douwe Bob]] | naziv12 = [[Slow Down (Douwe Bob)|Slow Down]] | bilješka12 = {{Esccnty|Nizozemska}} | trajanje12 = 2:45 | dodatna13 = [[Agnete Johnsen|Agnete]] | naziv13 = [[Icebreaker (pjesma)|Icebreaker]] | bilješka13 = {{Esccnty|Norveška}} | trajanje13 = 2:54 | dodatna14 = [[Michał Szpak]] | naziv14 = [[Color of Your Life]] | bilješka14 = {{Esccnty|Poljska}} | trajanje14 = 3:00 | dodatna15 = [[Ovidiu Anton]] | naziv15 = [[Moment of Silence (pjesma)|Moment of Silence]] | bilješka15 = {{Esccnty|Rumunija}} | trajanje15 = 2:59 | dodatna16 = [[Sanja Vučić|Sanja Vučić ZAA]] | naziv16 = [[Goodbye (Shelter)]] | bilješka16 = {{Esccnty|Srbija}} | trajanje16 = 3:03 | dodatna17 = [[Sergej Lazarev]] | naziv17 = [[You Are the Only One (Sergej Lazarev)|You Are the Only One]] | bilješka17 = {{Esccnty|Rusija}} | trajanje17 = 3:06 | dodatna18 = [[Frans Jeppsson Wall|Frans]] | naziv18 = [[If I Were Sorry]] | bilješka18 = {{Esccnty|Švedska}} | trajanje18 = 3:04 | dodatna19 = [[ManuElla]] | naziv19 = [[Blue and Red]] | bilješka19 = {{Esccnty|Slovenija}} | trajanje19 = 2:57 | dodatna20 = [[Serhat (pjevač)|Serhat]] | naziv20 = [[I Didn't Know (pjesma)|I Didn't Know]] | bilješka20 = {{Esccnty|San Marino}} | trajanje20 = 3:01 | dodatna21 = [[Jamala]] | naziv21 = [[1944 (pjesma)|1944]] | bilješka21 = {{Esccnty|Ukrajina}} | trajanje21 = 3:01 }} === Ljestvice === {| style="text-align:center" class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" | Ljestvica (2016) ! scope="col" | Najbolji<br>plasman |- ! scope="row" | Australski albumi ([[ARIA Charts|ARIA]])<ref>{{cite web|url=http://www.australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Eurovision+Song+Contest&titel=Stockholm+2016&cat=a|title=australian-charts.com - Australian charts portal|last=Hung|first=Steffen|website=www.australian-charts.com|access-date=28. 5. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> | 9. |- ! scope="row" | Austrijski albumi ([[Ö3 Austria Top 40]])<ref>{{cite web|url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Eurovision+Song+Contest&titel=Stockholm+2016&cat=a|title=Das österreichische Hitparaden- und Musik-Portal|last=Hung|first=Steffen|website=austriancharts.at|language=de|access-date=28. 5. 2016}}</ref> | 3. |- ! scope="row" | Britanski kompilacijski albumi ([[Official Charts Company|OCC]])<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/4/%7B%7B%7Bdate%7D%7D%7D|title=Official Compilations Chart Top 100|publisher=Official Charts Company|access-date=28. 5. 2016}}</ref> | 9. |- ! scope="row" | Finski albumi ([[Suomen virallinen lista]])<ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.fi/tilastot/virallinen-lista/artistit/Eurovision+Song+Contest/Stockholm+2016|title=Eurovision Song Contest: Stockholm 2016|publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland|language=fi|access-date=28. 5. 2016}}{{Mrtav link}}</ref> | 31. |- ! scope="row" | Francuski albumi ([[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]])<ref>{{cite web|url=http://www.lescharts.com/showitem.asp?interpret=Eurovision+Song+Contest&titel=Stockholm+2016&cat=a|title=lescharts.com - Les charts français|last=Hung|first=Steffen|website=www.lescharts.com|access-date=25. 8. 2016}}</ref> | 81. |- ! scope="row" | Norveški albumi ([[VG-lista]])<ref>{{cite web|url=http://www.norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Eurovision+Song+Contest&titel=Stockholm+2016&cat=a|title=norwegiancharts.com - Norwegian charts portal|last=Hung|first=Steffen|website=www.norwegiancharts.com|access-date=28. 5. 2016}}</ref> | 30. |- ! scope="row" | Švicarski albumi ([[Schweizer Hitparade]])<ref>{{cite web|url=http://www.swisscharts.com/showitem.asp?interpret=Eurovision+Song+Contest&titel=Stockholm+2016&cat=a|title=The Official Swiss Charts and Music Community|last=Hung|first=Steffen|website=www.swisscharts.com|access-date=28. 5. 2016}}</ref> | 2. |- |} == Galerija == <gallery mode="packed"> Datoteka:ESC2016 - Australia 09.jpg|Dami Im izvodi "Sound of Silence" (Australija) Datoteka:ESC2016 - Austria 07.jpg|Zoë izvodi "Loin d'ici" (Austrija) Datoteka:ESC2016 - Bulgaria 05.jpg|Poli Genova izvodi "If Love Was a Crime" (Bugarska) Datoteka:ESC2016 - Czech Republic 16.jpg|Gabriela Gunčíková izvodi "I Stand" (Češka) Datoteka:ESC2016 - Armenia 03.jpg|Iveta Mukučjan izvodi "LoveWave" (Armenija) Datoteka:ESC2016 - France 07.jpg|Amir izvodi "J'ai cherché" (Francuska) Datoteka:ESC2016 - Netherlands 12.jpg|Douwe Bob izvodi "Slow Down" (Nizozemska) Datoteka:ESC2016 - Hungary 03.jpg|Freddie izvodi "Pioneer" (Mađarska) Datoteka:ESC2016 - Germany 04.jpg|Jamie-Lee izvodi "Ghost" (Njemačka) Datoteka:ESC2016 - Poland 02.jpg|Michał Szpak izvodi "Color of Your Life" (Poljska) Datoteka:ESC2016 - Russia 02.jpg|Sergej Lazarev izvodi "You Are the Only One" (Rusija) Datoteka:ESC2016 - Sweden 02.jpg|Frans izvodi "If I Were Sorry" (Švedska) Datoteka:ESC2016 - United Kingdom 19.jpg|Joe i Jake izvode "You're Not Alone" (Ujedinjeno Kraljevstvo) Datoteka:ESC2016 - Ukraine 03.jpg|Jamala izvodi "1944" (Ukrajina) Datoteka:ESC2016 Grand Final Interval Act 14.jpg|Måns i Petra izvode "Love Love Peace Peace" (čin u pauzi) </gallery> == Također pogledajte == * [[Dječji Eurosong 2016.]] == Napomene i reference == === Napomene === # {{Note|a}}Izraelu, koji je bio smješten u 6. šeširu, dodijeljeno je da nastupa u drugom polufinalu jer se datum prvog polufinala poklapao s državnim praznikom. # {{Note|b}}Rumunija, koja je prvobitno trebala nastupati u drugom polufinalu, morala se povući s takmičenja zbog dugova. # {{Note|c}}Pjesma sadrži neke riječi na [[pontski jezik|pontskom]], dijalektu [[grčki jezik|grčkog]] koji se govori u [[Sjeverna Grčka|Sjevernoj Grčkoj]].<ref name=":1">{{cite web|title = Greece: Argo to Stockholm|url = http://eurovisionworld.com/?esc=greece-argo-to-stockholm|website = Eurovisionworld|access-date = 13. 2. 2016|language = en}}</ref> === Reference === {{refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Eurovision Song Contest 2016}} * {{URL|www.eurovision.tv|Službeni sajt}} * [https://www.youtube.com/watch?v=nRR3ppOqBzw Prvo polufinale] na [[YouTube]]u * [https://www.youtube.com/watch?v=F-or2LKrAHM Drugo polufinale] na YouTubeu * [https://www.youtube.com/watch?v=no1v1-2HZ6g Finale] na YouTubeu {{Eurosong}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Eurosong]] [[Kategorija:2016. u Švedskoj]] [[Kategorija:2016. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Švedskoj]] [[Kategorija:Eurosong 2016.|*]] bshpghjkgz7be4wr9vimvt718nqqotv 0 387077 3848806 3710130 2026-05-23T16:49:34Z KWiki 9400 3848806 wikitext text/x-wiki {{Infokutija teniski turnir | naziv = ATP Ženeva | vrsta = ATP | turnir_u_toku = | logo = | veličina_loga = | službeni_naziv = ''Geneva Open'' | turneja = | sponzor = | osnovan = | obustavljen = | lokacija = [[Ženeva]], [[Švicarska]] | stadion = | kategorija = {{plainlist| * [[ATP Tour]] {{smaller|(1990–1991; 2015–danas)}} * [[Grand Prix (tenis)|Grand Prix]] {{smaller|(1980–1989)}} }} | podloga = [[Zemljani teren|Zemlja]] (1980–1991; 2015–danas) | žrijeb = 28S / 16K / 16P | nagradni_fond = 612.620 € {{smaller|(2026)}} | najviše_pojedinačnih_titula = {{ZD|NOR}} [[Casper Ruud]] (3) | trenutni_prvak = {{ZD|SAD}} [[Learner Tien]] | veb-sajt = {{URL|gonetgenevaopen.com/}} | napomene = | posljednji_završeni_turnir = | pojedinačno = | parovi = | muškarci_pojedinačno = | žene_pojedinačno = | muški_parovi = | ženski_parovi = }} '''ATP Ženeva''' ili '''''Geneva Open''''' profesionalni je muški [[tenis]]ki turnir koji se igra na zemljanoj podlozi. Prvobitno je bio u sklopu ''[[Grand Prix (tenis)|Grand Prixa]]'' (od 1980. do 1989). Trenutno spada u kategoriju [[ATP 250]] (pobjednik dobija 250 bodova na ATP-ovoj rang-listi). Prvo izdanje održano je 1980. i nastavio se održavati svake godine do 1991, kad je degradiran u [[ATP čelendžer|čelendžer]]. U toj seriji ostao je do 2015, kad je promoviran u seriju ATP 250. Igra se sedmicu prije [[Roland Garros]]a. [[Balázs Taróczy]] jedini je igrač koji je u istoj godini osvojio titulu i pojedinačno i u parovima. === Pojedinačno === {|class="wikitable" style="font-size:100%" |- !Godina !width="200"|Pobjednik !width="200"|Finalist !width="140"|Rezultat |- | [[ATP Ženeva 1980.|1980.]] | {{ZD|MAĐ|1957}} '''[[Balázs Taróczy]]''' || {{ZD|ITA}} [[Adriano Panatta]] || 6–3, 6–2 |- | [[ATP Ženeva 1981.|1981.]] | {{ZD|ŠVE}} '''[[Björn Borg]]''' || {{ZD|ČSSR}} [[Tomáš Šmíd]] || 6–4, 6–3 |- | [[ATP Ženeva 1982.|1982.]] | {{ZD|ŠVE}} '''[[Mats Wilander]]''' || {{ZD|ČSSR}} [[Tomáš Šmíd]] || 7–5, 4–6, 6–4 |- | [[ATP Ženeva 1983.|1983.]] | {{ZD|ŠVE}} '''[[Mats Wilander]]''' (2) || {{ZD|ŠVE}} [[Henrik Sundström]] || 3–6, 6–1, 6–3 |- | [[ATP Ženeva 1984.|1984.]] | {{ZD|SAD}} '''[[Aaron Krickstein]]''' || {{ZD|ŠVE}} [[Henrik Sundström]] || 6–7, 6–1, 6–4 |- | [[ATP Ženeva 1985.|1985.]] | {{ZD|ČSSR}} '''[[Tomáš Šmíd]]''' || {{ZD|ŠVE}} [[Mats Wilander]] || 6–4, 6–4 |- | [[ATP Ženeva 1986.|1986.]] | {{ZD|FRA}} '''[[Henri Leconte]]''' || {{ZD|FRA}} [[Thierry Tulasne]] || 7–5, 6–3 |- | [[ATP Ženeva 1987.|1987.]] | {{ZD|ŠVI}} '''[[Claudio Mezzadri]]''' || {{ZD|ČSSR}} [[Tomáš Šmíd]] || 6–4, 7–5 |- | [[ATP Ženeva 1988.|1988.]] | {{ZD|ČSSR}} '''[[Marián Vajda]]''' || {{ZD|ŠVE}} [[Kent Carlsson]] || 6–4, 6–4 |- | [[ATP Ženeva 1989.|1989.]] | {{ZD|ŠVI}} '''[[Marc Rosset]]''' || {{ZD|ARG}} [[Guillermo Pérez-Roldán]] || 6–4, 7–5 |- | [[ATP Ženeva 1990.|1990.]] | {{ZD|AUT}} '''[[Horst Skoff]]''' || {{ZD|ŠPA}} [[Sergi Bruguera]] || 7–6, 7–6 |- | [[ATP Ženeva 1991.|1991.]] | {{ZD|AUT}} '''[[Thomas Muster]]''' || {{ZD|AUT}} [[Horst Skoff]] || 6–2, 6–4 |- | 1992–2014. || colspan=3 align=center style="background:#dfdfdf" | ''Degradiran u čelendžer'' |- | [[ATP Ženeva 2015.|2015.]] || {{ZD|BRA}} '''[[Thomaz Bellucci]]''' || {{ZD|POR}} [[João Sousa]] || 7–6⁴, 6–4 |- | [[ATP Ženeva 2016.|2016.]] || {{ZD|ŠVI}} '''[[Stanislas Wawrinka]]''' || {{ZD|HRV}} [[Marin Čilić]] || 6–4, 7–6¹¹ |- | [[ATP Ženeva 2017.|2017.]] || {{ZD|ŠVI}} '''[[Stanislas Wawrinka]]''' (2) || {{ZD|NJE}} [[Miša Zverev]] || 4–6, 6–3, 6–3 |- | [[ATP Ženeva 2018.|2018.]] || {{ZD|MAĐ}} '''[[Márton Fucsovics]]''' || {{ZD|NJE}} [[Peter Gojowczyk]] || 6–2, 6–2 |- | [[ATP Ženeva 2019.|2019.]] || {{ZD|NJE}} '''[[Aleksandar Zverev (teniser, 1997)|Aleksandar Zverev]]''' || {{ZD|ČIL}} [[Nicolás Jarry]] || 6–3, 3–6, 7–6⁸ |- |style="background:#dfdfdf"|2020.|| colspan="3" style="text-align:center; background:#dfdfdf;"| ''[[Pandemija COVID-a 19|Otkazan]]'' |- | [[ATP Ženeva 2021.|2021.]] || {{ZD|NOR}} '''[[Casper Ruud]]''' || {{ZD|KAN}} [[Denis Šapovalov]] || 7–6⁶, 6–4 |- | [[ATP Ženeva 2022.|2022.]] || {{ZD|NOR}} '''[[Casper Ruud]]''' (2) || {{ZD|POR}} [[João Sousa]] || 7–6³, 4–6, 7–6¹ |- | [[ATP Ženeva 2023.|2023.]] || {{ZD|ČIL}} '''[[Nicolás Jarry]]''' || {{ZD|BUG}} [[Grigor Dimitrov]] || 7–6¹, 6–1 |- | [[ATP Ženeva 2024.|2024.]] || {{ZD|NOR}} '''[[Casper Ruud]]''' (3) || {{ZD|ČEŠ}} [[Tomáš Macháč]] || 7–5, 6–3 |- | [[ATP Ženeva 2025.|2025.]] || {{ZD|SRB}} '''[[Novak Đoković]]''' || {{ZD|POLJ}} [[Hubert Hurkacz]] || 5–7, 7–6², 7–6² |- | [[ATP Ženeva 2026.|2026.]] || {{ZD|SAD}} '''[[Learner Tien]]''' || {{ZD|ARG}} [[Mariano Navone]] || 3–6, 6–3, 7–5 |} === Parovi === {|class="wikitable" style="font-size:100%" |- !Godina !width="200"|Pobjednici !width="200"|Finalisti !width="140"|Rezultat |- | [[ATP Ženeva 1980.|1980.]] || {{ZD|JUG}} '''[[Željko Franulović]]''' <br/> {{ZD|MAĐ|1957}} '''[[Balázs Taróczy]]''' || {{ZD|ŠVI}} [[Heinz Günthardt]] <br/> {{ZD|ŠVI}} [[Markus Günthardt]] || 6–4, 4–6, 6–4 |- | [[ATP Ženeva 1981.|1981.]] || {{ZD|ŠVI}} '''[[Heinz Günthardt]]''' <br/> {{ZD|MAĐ|1957}} '''[[Balázs Taróczy]]''' (2) || {{ZD|ČSSR}} [[Pavel Složil]] <br/> {{ZD|ČSSR}} [[Tomáš Šmíd]] || 6–4, 3–6, 6–2 |- | [[ATP Ženeva 1982.|1982.]] || {{ZD|ČSSR}} '''[[Pavel Složil]]''' <br/> {{ZD|ČSSR}} '''[[Tomáš Šmíd]]''' || {{ZD|AUS}} [[Carl Limberger]] <br/> {{ZD|JAR|1928}} [[Mike Myburg]] || 6–4, 6–0 |- | [[ATP Ženeva 1983.|1983.]] || {{ZD|ČSSR}} '''[[Stanislav Birner]]''' <br/> {{ZD|SAD}} '''[[Blaine Willenborg]]''' || {{ZD|ŠVE}} [[Joakim Nyström]] <br/> {{ZD|ŠVE}} [[Mats Wilander]] || 6–1, 2–6, 6–3 |- | [[ATP Ženeva 1984.|1984.]] || {{ZD|DAN}} '''[[Michael Mortensen]]''' <br/> {{ZD|ŠVE}} '''[[Mats Wilander]]''' || {{ZD|BEL}} [[Libor Pimek]] <br/> {{ZD|ČSSR}} [[Tomáš Šmíd]] || 6–1, 3–6, 7–5 |- | [[ATP Ženeva 1985.|1985.]] || {{ZD|ŠPA}} '''[[Sergio Casal]]''' <br/> {{ZD|ŠPA}} '''[[Emilio Sánchez]]''' || {{ZD|BRA|1968}} [[Carlos Kirmayr]] <br/> {{ZD|BRA|1968}} [[Cassio Motta]] || 6–4, 4–6, 7–5 |- | [[ATP Ženeva 1986.|1986.]] || {{ZD|SRNJ}} '''[[Andreas Maurer]]''' <br/> {{ZD|ŠVE}} '''[[Jörgen Windahl]]''' || {{ZD|ARG}} [[Gustavo Luza]] <br/> {{ZD|ARG}} [[Gustavo Tiberti]] || 6–4, 3–6, 6–4 |- | [[ATP Ženeva 1987.|1987.]] || {{ZD|BRA|1968}} '''[[Ricardo Acioly]]''' <br/> {{ZD|BRA|1968}} '''[[Luiz Mattar]]''' || {{ZD|IRN}} [[Mansour Bahrami]] <br/> {{ZD|URU}} [[Diego Pérez (teniser)|Diego Pérez]] || 3–6, 6–4, 6–2 |- | [[ATP Ženeva 1988.|1988.]] || {{ZD|IRN}} '''[[Mansour Bahrami]]''' <br/> {{ZD|ČSSR}} '''[[Tomáš Šmíd]]''' (2) || {{ZD|ARG}} [[Gustavo Luza]] <br/> {{ZD|ARG}} [[Guillermo Pérez-Roldán]] || 6–4, 6–3 |- | [[ATP Ženeva 1989.|1989.]] || {{ZD|EKV}} '''[[Andrés Gómez]]''' <br/> {{ZD|ARG}} '''[[Alberto Mancini]]''' || {{ZD|IRN}} [[Mansour Bahrami]] <br/> {{ZD|ARG}} [[Guillermo Pérez-Roldán]] || 6–3, 7–5 |- | [[ATP Ženeva 1990.|1990.]] || {{ZD|ARG}} '''[[Pablo Albano]]''' <br/> {{ZD|ŠVE}} '''[[David Engel (teniser)|David Engel]]''' || {{ZD|AUS}} [[Neil Borwick]] <br/> {{ZD|NZL}} [[David Lewis (teniser)|David Lewis]] || 6–3, 7–6 |- | [[ATP Ženeva 1991.|1991.]] || {{ZD|ŠPA}} '''[[Sergi Bruguera]]''' <br/> {{ZD|ŠVI}} '''[[Marc Rosset]]''' || {{ZD|ŠVE}} [[Per Henricsson]] <br/> {{ZD|ŠVE}} [[Ola Jonsson]] | 3–6, 6–3, 6–2 |- | 1992–2014. || colspan=3 align=center style="background:#dfdfdf" | ''Degradiran u čelendžer'' |- | [[ATP Ženeva 2015.|2015.]] || {{ZD|KOL}} '''[[Juan Sebastián Cabal]]''' <br/> {{ZD|KOL}} '''[[Robert Farah Maksoud|Robert Farah]]''' || {{ZD|JAR}} [[Raven Klaasen]] <br/> {{ZD|TAJV}} [[Lu Yen-hsun]] || 7–5, 4–6, [10–7] |- | [[ATP Ženeva 2016.|2016.]] || {{ZD|SAD}} '''[[Steve Johnson (teniser)|Steve Johnson]]''' <br/> {{ZD|SAD}} '''[[Sam Querrey]]''' || {{ZD|JAR}} [[Raven Klaasen]] <br/> {{ZD|SAD}} [[Rajeev Ram]] || 6–4, 6–1 |- | [[ATP Ženeva 2017.|2017.]] || {{ZD|HOL}} '''[[Jean-Julien Rojer]]''' <br/> {{ZD|RUM}} '''[[Horia Tecău]]''' || {{ZD|KOL}} [[Juan Sebastián Cabal]] <br/> {{ZD|KOL}} [[Robert Farah Maksoud|Robert Farah]] || 2–6, 7–6⁹, [10–6] |- | [[ATP Ženeva 2018.|2018.]] || {{ZD|AUT}} '''[[Oliver Marach]]''' <br/> {{ZD|HRV}} '''[[Mate Pavić]]''' || {{ZD|HRV}} [[Ivan Dodig]] <br/> {{ZD|SAD}} [[Rajeev Ram]] || 3–6, 7–6³, [11–9] |- | [[ATP Ženeva 2019.|2019.]] || {{ZD|AUT}} '''[[Oliver Marach]]''' (2) <br/> {{ZD|HRV}} '''[[Mate Pavić]]''' (2) || {{ZD|AUS}} [[Matthew Ebden]] <br/> {{ZD|ŠVE}} [[Robert Lindstedt]] || 6–4, 6–4 |- |style="background:#dfdfdf"|2020.|| colspan="3" style="text-align:center; background:#dfdfdf;"| ''[[Pandemija COVID-a 19|Otkazan]]'' |- | [[ATP Ženeva 2021.|2021.]] || {{ZD|AUS}} '''[[John Peers]]''' <br/> {{ZD|NZL}} '''[[Michael Venus (teniser)|Michael Venus]]''' || {{ZD|ITA}} [[Simone Bolelli]] <br/> {{ZD|ARG}} [[Máximo González]] || 6–2, 7–5 |- | [[ATP Ženeva 2022.|2022.]] || {{ZD|HRV}} '''[[Nikola Mektić]]''' <br/> '''{{ZD|HRV}} [[Mate Pavić]]''' (3) || {{ZD|ŠPA}} [[Pablo Andújar]] <br/> {{ZD|NIZ}} [[Matwé Middelkoop]] || 2–6, 6–2, [10–3] |- | [[ATP Ženeva 2023.|2023.]] || {{ZD|VB}} '''[[Jamie Murray]]''' <br/> {{ZD|NZL}} '''[[Michael Venus (teniser)|Michael Venus]]''' (2) || {{ZD|ŠPA}} [[Marcel Granollers]] <br/> {{ZD|ARG}} [[Horacio Zeballos]] || 7–6⁶, 7–6³ |- | [[ATP Ženeva 2024.|2024.]] || {{ZD|SAL}} '''[[Marcelo Arévalo]]''' <br />{{ZD|HRV}} '''[[Mate Pavić]]''' (4) || {{ZD|NIZ}} [[Jean-Julien Rojer]] <br/>{{ZD|VB}} [[Lloyd Glasspool]] || 7–6², 7–5 |- | [[ATP Ženeva 2025.|2025.]] || {{ZD|FRA}} '''[[Sadio Doumbia]]''' <br />{{ZD|FRA}} '''[[Fabien Reboul]]''' || {{ZD|URU}} [[Ariel Behar]] <br/>{{ZD|BEL}} [[Joran Vliegen]] || 6–7⁴, 6–4, [11–9] |- | [[ATP Ženeva 2026.|2026.]] || {{ZD|MNK}} '''[[Romain Arneodo]]''' <br/> {{ZD|AUS}} '''[[Marc Polmans]]''' || {{ZD|IND}} [[Yuki Bhambri]] <br/> {{ZD|NZL}} [[Michael Venus (teniser)|Michael Venus]] || 3–6, 7–6², [10–7] |} == Vanjski linkovi == * [https://gonetgenevaopen.com/?lang=en Zvanični sajt] {{fr simbol}} {{en simbol}} * [http://www.atpworldtour.com/Tennis/Tournaments/Geneva.aspx ATP-profil turnira] {{ATP 250}} [[Kategorija:ATP Ženeva]] [[Kategorija:Teniski turniri u Švicarskoj]] [[Kategorija:Teniski turniri na zemlji]] [[Kategorija:Sport u Ženevi]] dnwdzma12p2liz5ggtwqozdja5i8xy5 0 391907 3848784 3823746 2026-05-23T12:06:21Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848784 wikitext text/x-wiki {{Dodaj_infokutiju|}} [[File:Battle flag of the 16th Muslim Brigade.jpg|thumb|Zastava Šesnaesta muslimanske brigade]] '''Šesnaesta muslimanska udarna brigada''' je vojna jedinica [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|Narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije]] koja je osnovana 21. septembra 1943 u selu [[Bukvik]]u kod [[Brčko]]g po naredbi Štaba 1. Bosanskog korpusa. Po osnivanju ušla je u sastav [[Sedamnaesta istočnobosanska divizija NOVJ|Sedamnaeste istočnobosanske divizije NOVJ]]. <ref name="Šaković">{{Cite web |url=http://www.gracanickiglasnik.ba/wp-content/uploads/2013/07/Pages-from-gg35-2.pdf |title=Edin Šaković, prof -PODSJEĆANJE NA 16. MUSLIMANSKU UDARNU BRIGADU (U POVODU 70. OBLJETNICE FORMIRANJA) |work=12 • GRAČANIČKI GLASNIK 35/18 |access-date= 2. 9. 2017}}</ref> == Osnivanje brigade == Prilikom osnivanja brigada je imala dva bataljona sa ukupno 450 boraca. U [[Bukvik]]u kod [[Brčko]]g, na mjestu koje danas obilježava skromna spomen-česma, započeo je ratni put jedne od značajnijih jedinica [[NOV i POJ]] sa širih prostora [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]]. 16. muslimanska brigada je bila prva [[Partizani|partizanska]] jedinica koja je 1945. godine ušla u [[Sarajevo]], još u poslijepodnevnim satima 5. aprila 1945. godine, a ujedno je jedna od prvih jedinica koje su probile linije odbrane na području [[Odžak]]a, posljednjeg uporišta fašističke [[Nezavisna država Hrvatska|Nezavisne države Hrvatske (NDH)]] Nagli porast simpatija prema NOP-u među [[Bošnjaci]]ma 1943. godine osobito je bio izražen na tlu sjeveroistočne Bosne, gdje je NOP postigao značajne uspjehe. Tadašnje rukovodstvo NOP-a je jako dobro zapazilo ova kretanja među Bošnjacima, te je, u nastojanju da ih pridobije za masovnije uključenje u partizanske jedinice, donijelo odluku o formiranju posebnih bošnjačkih jedinica NOV i POJ. Tako je u sastavu proslavljene 6. bosanske NOU brigade oformljen Muslimanski bataljon, koji će kasnije postati jezgro za osnivanje Treće muslimanske, odnosno Šesnaeste muslimanske brigade, prve od krupnijih partizanskih jedinica koja je u svom sastavu nosila naziv muslimanska, u skladu sa onovremenom oznakom za etnonacionalnu skupinu Bošnjaka.<ref name="BosM">{{Cite web |url= https://books.google.de/books?id=TfQEAQAAQBAJ&pg=PA402&lpg=PA402&dq=%C5%A1esnaesta+muslimanska+nou+brigada&source=bl&ots=vKZO4vvsf0&sig=ZNQ2xkAehorYqLYlzd5EoqcpaMw&hl=sr&sa=X&ved=0ahUKEwij0MiNrMbZAhWRLlAKHSXQCtMQ6AEIWTAK#v=onepage&q=%C5%A1esnaesta%20muslimanska%20nou%20brigada&f=false |title= Marko Attila Hoare: Bosnian Muslims in the Second World War: A History |work=Oxford University pres, 2013 |access-date= 9. 2. 2016}}</ref> Brigada je formirana pod imenom Treća muslimanska brigada i to ime nosila je do 17. oktobra 1943. kada je odlukom Vrhovnog štaba NOV i POJ preimenovana u Šesnaestu muslimansku udarnu brigadu. Za komandanta brigade imenovan je [[Salim Ćerić]], a za političkog sekretara [[Muhidin Begić]]. Za obavještajnog oficira postavljen je [[Hilmija Šahinpašić]], za intendanta Šerif Buljubašić, za referenta saniteta Ankica Pavlović – Albahari, kasnije Adem Akšamija i za brigadnog ljekara Ervin Ginzberg. Za komandante 1. i 2. bataljona postavljeni su Izo Jahić i Arslan Gotovušić. Poslije oslobođenja [[Tuzla|Tuzle]], kao rezultat masovnog priliva novih boraca, formiraju se 3. i 4. bataljon. Za komandante postavljeni su [[Sadik Kadrušić]] Dik i [[Ragib Džindo]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. U vrijeme formiranja blizu 90% boračkog i rukovodećeg sastava brigade bili su [[Muslimani]], 7% [[Srbi]], 1,8% [[Hrvati]], 1,2 % ostalih nacionalnosti. Po socijalnom sastavu brigada je imala: 292 radnika, 247 seljaka, 127 đaka, 5 studenata, 36 činovnika i 35 ostalih. U njoj bilo je 58 žena.<ref name="16MB">{{Cite web |url= http://znaci.net/00001/118.htm |title= Grupa autora: ŠESNAESTA MUSLIMANSKA NOU BRIGADA |work= |access-date= 9. 2. 2016 |archive-date= 17. 2. 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180217112048/http://znaci.net/00001/118.htm |url-status= dead }}</ref> == Borbeni put brigade == [[File:Borci 16. muslimanske brigade prelaze Drinjaču.jpg|mini|desno|Borci 16. muslimanske brigade prelaze Drinjaču]] Prva akcija u kojoj je brigada učestvovala je borba za oslobođenje Tuzle od 29. septembra do prvih dana oktobra. U to vrijeme domobranski pukovnik [[Sulejman Filipović]] bio je u Tuzli, a sa partizanima sarađivao je od 1941 i mnogo doprinio uspjehu akcije. Sredinom oktobra brigada učestvuje u borbama kod [[Vareš]]a i u dolini rijeke Bosne. Nakon toga zauzima položaje na [[Romanija|Romaniji]]. Pored svakodnevnih teških borbi na planinskom zemljištu u brigadi je bogat kultutni, prosvjetni i zabavni život čiji nosioci su mladi borci, članovi [[SKOJ-a]]. U kasnu jesen i početkom zime brigada vodi svakodnevne borbe na prostoru [[Romanija|Romanije]], [[Kladanj|Kladnja]], [[Živinice|Živinica]] i doline rijeke [[Krivaja|Krivaje]]. No, njezinim borcima su tek predstojala prava iskušenja, u njemačkim ofanzivama ({{jez-de|Kugelblitz|}} i {{jez-de|Schneesturm}}), krajem 1943. i početkom 1944. godine, koje u jugoslavenskoj historiografiji socijalističkog razdoblja označavane su zajedničkim imenom ''Šesta neprijateljska ofanziva''. Sredinom januara 1944 brigada učestvuje, u ovaj put neuspješnom napadu na Tuzlu, i povlači se u dolinu [[Spreča|Spreče]]. Svoj borbeni put brigada nastavlja u [[Posavina|Posavini]] i na [[Majevica|Majevici]]. Od ranog proljeća, pa sve do kasnog ljeta 1944. godine, 16. muslimanska udarna brigada kreće se i bori na širokom prostoru istočne Bosne, Gornjeg Podrinja i istočne Hercegovine. U jednom trenutku, u martu 1944, našla se u vrlo teškom položaju, kada su [[Sile Osovine|Nijemci]] protiv nje angažirali glavninu snaga 14. SS regimente, iz sastava [[7. SS dobrovoljačka brdska divizija "Prinz Eugen"|7. SS divizije "Prinz Eugen"]] – jedinice čiji su pripadnici (pretežno Volksdeutscheri s područja Banata) imali dosta iskustva u antipartizanskoj borbi, ali su bili upamćeni i po velikoj brutalnosti. No, 16. muslimanska brigada je, zahvaljujući sposobnosti manevriranja i odlično primijenjenoj partizanskoj taktici, uspješno prebrodila tu ofanzivu, a gubici su nadomješteni vrbovanjem i mobiliziranjem ljudstva u krajevima u kojima se kretala. U ljeto 1944. godine, 16. muslimanska NOU brigada se vraća na sjever, na područje istočne Bosne. U međuvremenu, u martu i aprilu 1944., na prostore sjeveroistočne Bosne iz Njemačke je stigla i [[13. SS oružana brdska divizija "Handžar" (hrvatska br. 1)]] sastavljena od dobrovoljaca, od ljeta 1943. obučavana u Njemačkoj. Iako su tokom formiranja ove jedinice Nijemci Bošnjacima obećavali, da će buduća SS divizija štititi bošnjačka naselja, osigurati povratak muhadžira, kazniti četničke zločince, pa do uspostave autonomne Bosne – ona je u proljeće 1944. tek uspjela očistiti prostore Posavine i Majevice od partizana, ali u savezništvu s [[četnici]]ma i uz mjestimične teške ispade, represalije i ratne zločine, u kojima su stradali i sami Bošnjaci (npr. u masakru u selu [[Vražići]] kod Brčkog). Na dan 17. septembra 1944., 16. muslimanska NOU brigada među prvim partizanskim jedinicama ulazi u Tuzlu, koja je tada definitivno zauzeta od snaga [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|NOVJ]]. Dva dana prije ulaska u Tuzlu, 16. muslimanska brigada dobila je značajno pojačanje. Sam partizanski vrhovni komandant [[Tito]] je 30. VIII. pozvao pripadnike “okupatorskih i kolaboracionističkih jedinica” koji nisu vršili zločine da stupe u redove NOVJ, uz zagarantiranu amnestiju. Tada je znatan broj bošnjačkih SS-ovaca, koji prethodno nisu uprljali ruke i obraz ratnim zločinima, stupalo u partizanske redove, a mnogi od njih upravo su tražili 16. muslimansku brigadu. Krajem 1944. godine, 16. muslimanska brigada odigrala je ključnu ulogu u odbrani Tuzle od četničke grupacije, predvođene samim [[Draža Mihailović|Dražom Mihailovićem]].<ref name="Lazarević">{{Cite web |url=http://muzejibtuzla.podkonac.org/wp-content/uploads/sites/7/2014/10/11-1967-%C4%90or%C4%91e-Lazarevi%C4%87-NAPAD-%C4%8CETNIKA-NA-TUZLU-DECEMBRA-1944.pdf |title=Đorđe Lazarević -NAPAD ČETNIKA NA TUZLU DECEMBRA 1944 |work= |access-date=2. 9. 2017 }}{{Mrtav link}}</ref> Nakon toga je reorganizirana, snabdjevena novim oružjem i opremom, te popunjena novim borcima. Bili su to mahom Srbijanci, kako mobilizirani civili, tako i bivši pripadnici [[Kvisling|kvinslinške]] Srpske državne straže generala Milana Nedića, pa i prebjegli četnici. Kao što su ranije primljeni Bošnjaci – prebjezi iz 13. SS divizije, tako su bošnjački borci 16. muslimanske brigade bratski primili i ove nove ratne drugove. Zajedno sa Srbima, u brigadu je stupio i značajan broj etničkih Albanaca sa [[Kosovo|Kosova]]. Time je i procenat Bošnjaka u 16. muslimanskoj brigadi sa oko 90% spao na nekih 70-60 procenata, ali je zato u drugim partizanskim jedinicama postotak bošnjačkih boraca rastao iz dana u dan. U okviru širih operacija NOVJ, odnosno Jugoslavenske armije, koje su okončane u aprilu 1945. godine [[Oslobođenje Sarajeva|oslobođenjem Sarajeva]], učestvovala je i 16. muslimanska brigada, već uveliko prekaljena u teškim borbama, vođenim protiv Nijemaca, oružanih snaga NDH i četnika. Borci 16. muslimanske NOU brigade bili prvi partizani koji su zakoračili u [[Sarajevo]], spustivši se preko [[Vratnik]]a i Kovača na [[Baščaršija|Baščaršiju]]. Kroz Vratničku kapiju jedinice brigade su prošle oko 17.30 sati, 5. aprila 1945. godine. likvidiraju njemački otpor u Vijećnici, istaknuvši na njoj novu jugoslavensku zastavu, što je simbolično označilo oslobođenje Sarajeva od [[Fašizam|fašizma]]. Već 7. aprila, oni sa drugim jedinicama 27. divizije NOVJ kreću niz Bosnu, učestvujući u oslobođenju [[Žepča]], [[Zavidovići|Zavidovića]], [[Maglaj]]a, [[Doboj]]a. Svoj ratni put borci 16. muslimanske brigade su okončali u teškoj bitci, u posljednjem uporištu oružanih snaga NDH na [[Odžak]]u, kao prva jedinica koja je probila [[Ustaše|ustaške]] linije odbrane. Time je okončan i ratni put 16. muslimanske udarne brigade, koja je za svoja postignuća odlikovana i najvišim jugoslavenskim priznanjima: Ordenom Bratstva i jedinstva, Ordenom narodnog oslobođenja i Ordenom zasluga za narod sa zlatnom zvijezdom. == Literatura == * Ahmet Đonlagić, Ćamil Kazazaović – Borbeni put 16. Muslimanske brigade, Istorijski arhiv Sarajevo, Tuzla, 1981 * Muhidin Begić – Borbeni put 16. Muslimanske brigade -Istočna Bosna u NOB == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://bosnae.info/index.php/uloga-16-muslimanske-brigade-u-oslobadanju-sarajeva-1945-godine-prva-jedinica-koja-je-usla-u-oslobodeno-sarajevo Prva jedinica u oslobođenom Sarajevu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240819080251/http://bosnae.info/index.php/uloga-16-muslimanske-brigade-u-oslobadanju-sarajeva-1945-godine-prva-jedinica-koja-je-usla-u-oslobodeno-sarajevo |date=19. 8. 2024 }}* [[Kategorija:Istočnobosanske brigade Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] [[Kategorija:Sedamnaesta istočnobosanska divizija Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije]] 0d5xksjpxq1tk1bvhaxzg6luyvykeb6 0 400480 3848789 3813759 2026-05-23T13:32:13Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848789 wikitext text/x-wiki {{Drugo značenje}} {{Geokutija naselje u BiH | ime = Štrpci | vrsta = (naselje) | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = Štrpci rail station.jpg | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | općina = [[Rudo]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 43.6403 | dužina_stepeni = 19.4808 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 260 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 58 | matični broj = 221678<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=22. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični broj općine = 20524 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Štrpci u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Štrpci''' su naseljeno mjesto u općini [[Rudo]], [[Bosna i Hercegovina]]. Naselje se nalazi na trasi željezničke pruge Beograd–Bar. Kroz Štrpce protječe rijeka [[Uvac (rijeka)|Uvac]], dok se iznad naselja nalazi selo [[Bovan (Rudo)|Bovan]]. Mjesto se nalazi, na putu od [[Višegrad|Višegrada]] prema [[Priboj|Priboju]], na samoj granici sa [[Srbija|Srbijom]]. == Historija == === Otmica i masakr u Štrpcima === Na željezničkoj stanici u Štrpcima je 27. februara 1993. godine počinjen ratni zločin nad civilima. Pripadnici jedinice 'Osvetnici', koja je djelovala u sastavu [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]], pod komandom [[Milan Lukić|Milana Lukića]], zaustavili su brzi voz br. 671 na relaciji Beograd–Bar i iz njega izveli 20 putnika nesrpske nacionalnosti (18 Bošnjaka, jednog Hrvata i jedno NN lice).<ref name="rse_strpci22">{{cite web | url = https://www.slobodnaevropa.org/a/strpci-zlocin-vojska-rs-presuda-ratni/32094345.html | title = Sud BiH osudio sedmoricu bivših pripadnika VRS-a na 91 godinu zatvora za zločin u Štrpcima | author = Radio Slobodna Evropa (RSE) | date = 21. oktobar 2022 | website = slobodnaevropa.org | access-date = 28. februar 2026 | language = bs}}</ref><ref name="zona">{{cite web | url = https://zonaneodgovornosti.net/zlocini-u-sandzaku/ | title = Zločini u Sandžaku devedesetih godina | author = Zona Neodgovornosti | website = zonaneodgovornosti.net | access-date = 27. februar 2026 | language = bs }}{{Mrtav link}}</ref> Žrtve su sa stanice odvedene u selo Prelovo kod Višegrada, gdje su zlostavljane u prostorijama osnovne škole, a potom su likvidirane u selu Mušići na obali Drine. Do danas su u jezeru Perućac pronađeni posmrtni ostaci samo četiri žrtve.<ref name="detektor_91godina">{{cite web | url = https://detektor.ba/2022/10/21/izrecena-91-godina-zatvora-za-zlocin-u-strpcima/ | title = Izrečena 91 godina zatvora za zločin u Štrpcima | author = Detektor.ba | date = 21. oktobar 2022 | website = detektor.ba | access-date = 1. mart 2026 | language = bs}}</ref> == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Štrpci | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 221678 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref name="popis2013">{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 90/91) |work=fzs.ba |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 22. 11. 2015}}</ref> | g2013_ukupno = 260 | g2013_srbi = 259 | g2013_nisu_izjasnili = 1 | g1991_ukupno = 308 | g1991_muslimani = 4 | g1991_srbi = 285 | g1991_jugosloveni = 13 | g1981_ukupno = 142 | g1981_srbi = 130 | g1981_jugosloveni = 1 | g1981_crnogorci = 11 | g1971_ukupno = 122 | g1971_srbi = 110 | g1971_hrvati = 4 | g1971_jugosloveni = 3 | g1971_albanci = 4 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Štrpci}} * [http://www.opstinarudo.com/ Zvanični sajt općine Rudo] * [https://www.youtube.com/watch?v=jOQ2zbXy7to Dokumentarni film: Voz 671 - Slučaj Štrpci] na platformi [[YouTube]] {{Općina Rudo}} ht3t2wfpibhcou3ac51jq0zmou7lab9 0 405988 3848908 3629285 2026-05-24T06:26:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848908 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje u BiH | ime = Amajlije | vrsta = Naseljeno mjesto | službeni_naziv = | slogan = | nadimak = | slika = | opis_slike = | veličina_slike = | zastava = | grb = | entitet = [[Republika Srpska]] | kanton = | grad = [[Bijeljina]] | nadmorska_visina = | širina_stepeni = 44.7415 | dužina_stepeni = 19.2758 | najveća tačka = | najveća tačka metara = | površina_grada = | površina_općine = | stanovništvo grad = 1131 | stanovništvo procjena = | stanovništvo godina = 2013 | stanovništvo procjena godina = | gustoća = | poštanski broj = | pozivni broj = (+387) 55 | matični broj = 200832<ref>{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=14. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}</ref> | matični_broj_grada = 20036 | karta_lokacija = Bosna i Hercegovina | opis_karte = Amajlije u Bosni i Hercegovini | web stranice = | bilješka = }} '''Amajlije''' su [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Bijeljina|Bijeljini]], [[Bosna i Hercegovina]]. == Stanovništvo == {{Stanovništvo BiH | naslov_tabele = Sastav stanovništva | ime_naseljenog_mjesta = Amajlije | vrsta_naseljenog_mjesta = naselje | maticni_broj = 200832 | admin_godina = 2013 | g2013_izvor = <ref>{{cite web |title=Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=http://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=www.popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=28. 4. 2020}}</ref> | g1991_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 16) |work=fzs.ba |access-date= 14. 1. 2016}}</ref> | g1981_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 14. 1. 2016}}</ref> | g1971_izvor = <ref>{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 14. 1. 2016}}</ref> | g2013_ukupno = 1131 | g2013_bosnjaci = 1 | g2013_srbi = 1098 | g2013_hrvati = 4 | g2013_jugosloveni = 1 | g2013_pravoslavci = 3 | g2013_nisu_izjasnili = 20 | g2013_nepoznato = 4 | g1991_ukupno = 1110 | g1991_muslimani = 4 | g1991_srbi = 1066 | g1991_hrvati = 4 | g1991_jugosloveni = 31 | g1981_ukupno = 1098 | g1981_srbi = 1057 | g1981_hrvati = 1 | g1981_jugosloveni = 39 | g1971_ukupno = 1126 | g1971_muslimani = 1 | g1971_srbi = 1117 | g1971_hrvati = 1 | g1971_jugosloveni = 2 }} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Portal Bosna i Hercegovina}} * [http://www.sobijeljina.org/ Zvanični sajt grada Bijeljine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150202051416/http://www.sobijeljina.org/ |date=2. 2. 2015 }} {{Općina Bijeljina}} rg3k5th556yw7j4rk1z9a29ockb4bur 0 417243 3848938 3834772 2026-05-24T08:57:03Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848938 wikitext text/x-wiki '''Ansgarda Burgundska''' ({{jez-fr|Ansgarde de Bourgogne}}; {{la|Ansgardis}}; 826–880/882) bila je kći plemića nazvanog Harduin i plemkinje Varimburge<ref>Tardif, J., ''Monuments historiques'', 1866.</ref> te sestra plemića Oda, a također i [[francuska]] [[kraljica]] [[Akvitanija|Akvitanije]] kao prva žena [[kralj]]a [[Luj II, kralj Zapadne Franačke|Luja II]].<ref>''Reginonis Chronicon''</ref> Za njega se udala u tajnosti prije nego što je postao kralj.<ref>''[[Zapadnofranački anali]]''</ref> Bila je majka [[Luj III, kralj Zapadne Franačke|Luja III]] i [[Karloman, kralj Zapadne Franačke|Karlomana]].<ref>[http://fmg.ac/Projects/MedLands/FRANKISH%20NOBILITY.htm#Ansgardisdied880882 Porodica Harduina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190831211929/http://fmg.ac/Projects/MedLands/FRANKISH%20NOBILITY.htm#Ansgardisdied880882 |date=31. 8. 2019 }}, ''Foundation for Medieval Genealogy''</ref> [[Datoteka:Charles Auguste Guillaume Henri François Louis de Steuben - Louis III (vers 863-882) et Carloman (vers 866-884).jpg|mini|100px|Prikaz Ansgardinih sinova na slici [[Charles Auguste, baron Steubena|Charlesa Augustea, barona Steubena]]]] Lujev otac [[Karlo II, car Svetog rimskog carstva|Karlo II]] zatražio je od [[Ivan VIII, papa|pape Ivana VIII]] da nešto napravi u vezi s brakom Ansgarde i Luja II, pa ih je papa [[Razvod|razveo]]. Luj se potom oženio ženom zvanom [[Adelajda Pariska]], koju papa nije htio krunisati. Ansgarda je poslije svega pala u opskurnost. == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Supružnici franačkih vladara]] [[Kategorija:Supružnici akvitanskih vladara]] [[Kategorija:Supružnici francuskih vladara]] l5oj9nog4e8nw2rg7f1k0d4m2gs5b30 0 419125 3848991 3843819 2026-05-24T11:07:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 3 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848991 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Okoliste. Neolithic settlement 5200 BC. Bosnia and Herzegovina (cropped).jpg|alt=Neolitsko naselje Okolište|mini|Neolitsko naselje Okolište]] '''Arheološko područje Okolište''' jest [[kasni neolit|kasnoneolitsko]] na području naselja [[Radinovići (Visoko)|Radinovići]] i Okolište, oko 6&nbsp;km sjeverozapadno od [[Visoko]]g, u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Lokalitet pripada [[Butmirska kultura|butmirskoj kulturi]], bio je naseljen približno između 5200. i 4700/4500. godine p. n. e. i smatra se najvećim poznatim nalazištem te kulturne skupine.<ref name="KONS">{{cite web |title=Praistorijsko naselje na lokalitetu Okolište u naseljima Okolište i Radinovići, arheološko područje |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2855?return= |website=KONS – Komisija/Povjerenstvo za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=21. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref><ref name="Hofmann2008">{{cite web |last1=Hofmann |first1=Robert |last2=Kujundžić-Vejzagić |first2=Zilka |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Rassmann |first5=Knut |title=Excavations in Okolište and the reconstruction of Late Neolithic settlement processes in the Visoko Basin in Central Bosnia (5200–4500 B.C.) |url=https://www.aegeobalkanprehistory.net/index.php?id_art=12&p=article |website=Aegeo-Balkan Prehistory |date=11. 4. 2008 |access-date=21. 3. 2026 |language=en |archive-date=13. 2. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213044100/http://www.aegeobalkanprehistory.net/index.php?p=article&id_art=12 |url-status=dead }}</ref><ref name="Hofmann2015">{{cite book |last=Hofmann |first=Robert |chapter=The Bosnian Evidence: The New Late Neolithic and Early Copper-Age Chronology and Changing Settlement Patterns |editor-last1=Hansen |editor-first1=Svend |editor-last2=Raczky |editor-first2=Pál |editor-last3=Anders |editor-first3=Alexandra |editor-last4=Reingruber |editor-first4=Agathe |title=Neolithic and Copper Age between the Carpathians and the Aegean Sea: Chronologies and Technologies from the 6th to the 4th Millenium BCE |publisher=Dr. Rudolf Habelt GmbH |location=Bonn |year=2015 |pages=219–241}}</ref> Proglašeno je za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].<ref name="KONS" /> == Lokacija i opis == Lokalitet se nalazi na pleistocenoj riječnoj terasi u sjevernom dijelu Visočke kotline. Geomagnetska i topografska prospekcija pokazale su približno četverougaonu dispoziciju naselja dimenzija oko 330 × 270 m, s kulturnim slojem debljine od 1 do 3 m.<ref name="ButmirKultura">{{cite web |title=Okolište |url=https://www.festaworks.com/butmir/okoliste_en.html |website=Butmir Culture |access-date=21. 3. 2026 |language=en}}</ref> Površina lokaliteta procjenjuje se na oko 7–7,5 ha, što Okolište čini najvećim poznatim nalazištem Butmirske kulture u Visočkoj kotlini i u okviru cijele te kulturne skupine.<ref name="Hofmann2015" /><ref name="ButmirKultura" /> == Istraživanja == Intenzivna interdisciplinarna istraživanja Okolišta izvođena su od 2002. do 2008. godine u saradnji [[Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine|Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine]], Rimsko-germanske komisije Njemačkog arheološkog instituta u Frankfurtu i [[Univerzitet u Kielu|Univerziteta u Kielu]].<ref name="Hofmann2015" /> Terenska istraživanja obuhvatila su bušaće transekte, geomagnetsku i geolektričnu prospekciju, topografska mjerenja te iskopavanja u osam sondi ukupne površine oko 1.260 m².<ref name="ButmirKultura" /> == Hronologija i razvoj naselja == Na osnovu 29 radiokarbonskih datuma i stratigrafskih opažanja, razvoj naselja može se pratiti kroz više faza između približno 5200. i 4700/4500. godine p. n. e.<ref name="Hofmann2008" /><ref name="Hofmann2015" /> Nova radiokarbonska analiza lokalitet svrstava u vremenske raspone 5226–5086, 5114–4918, 4805–4710, 4779–4570 i 4776–4477. godine p. n. e.<ref name="VanderLinden2014">{{cite journal |last1=Vander Linden |first1=Marc |last2=Pandžić |first2=Ivana |last3=Orton |first3=David |title=New radiocarbon dates for the Neolithic period in Bosnia & Herzegovina |journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja |volume=43 |year=2014 |pages=7–34 |doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH-43.35 |url=https://www.anubih.ba/godisnjak/god43/Godisnjak%2043-1.pdf |access-date=21. 3. 2026}}</ref> Prema rezultatima novijih analiza, Okolište je oko 5000. godine p. n. e. dostiglo vrhunac kao središnje naselje površine oko 7 ha. U isto vrijeme uočava se prijelaz prema karakterističnom butmirskom keramičkom stilu, što se dovodi u vezu sa širim socioekonomskim promjenama u srednjoj Bosni.<ref name="Hofmann2015" /> Nakon toga slijedi dugotrajan proces smanjivanja naselja: najprije s približno 7,5 na oko 5,6 ha, a zatim u kasnijim fazama na oko 1,2 ha.<ref name="ButmirKultura" /> Oko 4700. godine p. n. e. pad broja stanovnika i smanjenje složenosti naselja već su jasno uočljivi, a u kasnom razdoblju Butmirske kulture Okolište je napušteno.<ref name="Hofmann2015" /><ref name="ButmirKultura" /> Razvoj Okolišta bio je povezan i s promjenama u obrascu naseljavanja u Visočkoj kotlini. U kasnom [[Kakanjska kultura|kakanjskom]] periodu u basenu je evidentirano oko šest naselja, dok se u ranom butmirskom periodu njihov broj smanjuje na četiri, što se tumači kao koncentracija stanovništva u manjem broju većih naselja. Nakon gašenja dugotrajno naseljenih lokaliteta poput Okolišta i [[Arheološko područje Obre|Obre II]], osnivaju se brojna nova naselja na periferiji basena.<ref name="Hofmann2015" /><ref name="ButmirKultura" /> == Fortifikacija i prostorna organizacija == Okolište je bilo opasano složenim sistemom do četiri paralelna jarka. U sjeverozapadnom dijelu lokaliteta fortifikacija se dijelila u dva kraka, što pokazuje da se veličina naselja mijenjala tokom vremena.<ref name="ButmirKultura" /> U nekim fazama istovremeno su postojala najmanje dva jarka, široka oko 3,5 i 4,5 m i duboka približno 1,3 m, a s njihove unutrašnje strane otkriveni su nasip i palisada.<ref name="ButmirKultura" /> Prema stratigrafskim opažanjima i radiokarbonskim datumima, fortifikacijski sistem podignut je oko 5200/5100. godine p. n. e., obnavljan je najmanje dva puta do oko 5000/4900. godine p. n. e., a zatim je postupno zatrpavan. Hronološka analiza jaraka upućuje na to da su bili obnavljani približno svakih 40 godina i da su prestali biti u upotrebi mnogo prije konačnog napuštanja lokaliteta.<ref name="Hofmann2015" /><ref name="ButmirKultura" /> Unutar opkopa kuće su bile raspoređene u pravilnim redovima, većinom orijentirane u pravcu sjeveroistok–jugozapad. U sjeveroistočnom dijelu naselja uočen je prekid u liniji opkopa i zona s manjim brojem kućnih anomalija, što se tumači kao vjerovatni ulaz i glavna komunikacijska osa naselja.<ref name="Hofmann2015" /> == Kuće i materijalna kultura == Iskopavanja su pokazala da se na istim mjestima često smjenjivalo više generacija kuća. U pojedinim istraženim sektorima dokumentirano je postupno napuštanje stambenih cjelina tokom najmanje jedne kućne generacije; najmlađe kuće u takvim nizovima često su izgorjele, dok stariji slojevi ispod njih nisu bili spaljeni.<ref name="Hofmann2015" /><ref name="ButmirKultura" /> Najbolje istražene kuće bile su pravougaonog tlocrta, uglavnom oko 4 × 10 m, a neke su vjerovatno bile podijeljene na tri prostorije. Od druge glavne faze nadalje dominiraju prizemne kuće sa stubovima; u fazama 5–8 prosječna korisna površina kuća iznosila je oko 40 m², uz varijacije između 30 i 50 m², dok se u završnoj fazi pojavljuju i znatno veće kuće, do oko 80 m².<ref name="Hofmann2015" /> Analiza keramike pokazala je da je razvoj lokaliteta usko vezan za prijelaz iz kasnog kakanjskog horizonta prema klasičnom butmirskom stilu oko 5000. godine p. n. e.<ref name="Hofmann2015" /> Keramika povezana s fazama fortifikacije pripada rasponu od kasnog Kakanja do Butmira II, dok gornji slojevi u pojedinim dijelovima lokaliteta pripadaju kasnom Butmiru III.<ref name="ButmirKultura" /> Nakon oko 4750/4700. godine p. n. e. pojačavaju se nadregionalni kontakti, što se vidi u većem prisustvu oblika i ukrasnih elemenata povezanih s horizontom Hvar-Lisičići, srednjobalkanskim skupinama i, kasnije, područjem Podunavlja.<ref name="Hofmann2015" /> == Privreda i svakodnevni život == Prema paleobotaničkim i paleozoološkim rezultatima, privreda kasnoneolitskog Okolišta zasnivala se na kombinaciji [[poljoprivreda|poljoprivrede]] i [[stočarstvo|stočarstva]], dok je lov imao sporednu ulogu.<ref name="ButmirKultura" /> Među domaćim životinjama uvjerljivo su dominirala goveda, koja čine oko 88% identificiranih kostiju domaćih životinja.<ref name="ButmirKultura" /> Uzgajani su i [[ječam]], proso i gola pšenica, a potvrđen je i uzgoj leće i boba; prehrana je dopunjavana sakupljanjem lješnjaka, divlje loze i kleke.<ref name="ButmirKultura" /> Na osnovu procjena potrebnog obradivog zemljišta i pašnjaka istraživači su pretpostavili da stanovnici Okolišta i drugih naselja u Visočkoj kotlini nisu mogli opstati samo na dnu basena, nego su za ispašu stoke vjerovatno koristili i okolna planinska područja, vjerovatno u okviru sezonskih oblika stočarstva.<ref name="ButmirKultura" /> == Ljudski ostaci == Jedno od neobičnijih otkrića na lokalitetu predstavljaju ljudski ostaci iz ispune najmlađih jaraka. U ranijim nalazištima Butmirske kulture takvi nalazi gotovo da nisu bili poznati, izuzev nekoliko dječijih ukopa u Obri II.<ref name="ButmirKultura" /> U Okolištu su u više istražnih područja pronađene kosti najmanje 14 osoba. Dva gotovo potpuna skeleta zatečena su u neuobičajenim položajima, a uz njih je pronađen i veći broj dislociranih kostiju pomiješanih s keramikom i životinjskim ostacima.<ref name="ButmirKultura" /> Antropološka analiza pokazala je približno uravnotežen omjer spolova i prisustvo gotovo svih dobnih skupina, dok su subadultne osobe slabo zastupljene. Na dva fragmentirana lubanjska ostatka uočeni su prijelomi koji mogu odgovarati udarcima zadobijenim u trenutku smrti, iako nije isključena ni mogućnost da su nastali poslije smrti. Istraživači stoga razmatraju više mogućih objašnjenja, uključujući nasilne događaje, glad ili epidemiju, dok složeni ritualni ukop smatraju manje vjerovatnim.<ref name="ButmirKultura" /> == Značaj i tumačenja == Zbog svoje veličine, gustoće gradnje, složenog sistema jaraka i odnosa prema manjim naseljima u Visočkoj kotlini, Okolište se u novijoj literaturi tumači kao središnje naselje u hijerarhijski organiziranom mrežnom sistemu kasnoneolitskih naselja srednje Bosne.<ref name="Hofmann2015" /><ref name="ButmirKultura" /> U tom kontekstu posebno su važni planski raspored kuća, fortifikacija i dugotrajno održavanje naselja, što može upućivati na postojanje razvijenih oblika zajedničke organizacije i lokalnih političkih institucija.<ref name="Hofmann2015" /> Dodatno, pojedini autori pad Okolišta ne objašnjavaju samo demografskim i prostornim promjenama nego i društvenim napetostima. U jednoj takvoj interpretaciji dugotrajni period opadanja između približno 5200. i 4600. godine p. n. e. dovodi se u vezu s rastućom nejednakošću u pristupu važnim resursima i posljedičnom društvenom malintegracijom.<ref name="Arponen2016">{{cite journal |last1=Arponen |first1=V. P. J. |last2=Müller |first2=Johannes |last3=Hofmann |first3=Robert |last4=Furholt |first4=Martin |last5=Ribeiro |first5=Artur |last6=Horn |first6=Christian |last7=Hinz |first7=Martin |title=Using the Capability Approach to Conceptualise Inequality in Archaeology: the Case of the Late Neolithic Bosnian Site Okolište c. 5200–4600 bce |journal=Journal of Archaeological Method and Theory |volume=23 |year=2016 |pages=541–560 |doi=10.1007/s10816-015-9252-0}}</ref> == Također pogledaj == * [[Butmirska kultura]] * [[Arheološko područje Obre]] * [[Arheološki lokalitet Donje Moštre]] == Dalje čitanje == * [https://h.etf.unsa.ba/butmir/index.html ''Butmir Culture''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260215144242/http://h.etf.unsa.ba/butmir/index.html |date=15. 2. 2026 }} * Hofmann, Robert; Kujundžić-Vejzagić, Zilka; Müller, Johannes; Müller-Scheeßel, Nils; Rassmann, Knut. [https://www.aegeobalkanprehistory.net/index.php?id_art=12&p=article "Excavations in Okolište and the reconstruction of Late Neolithic settlement processes in the Visoko Basin in Central Bosnia (5200–4500 B.C.)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260213044100/http://www.aegeobalkanprehistory.net/index.php?p=article&id_art=12 |date=13. 2. 2026 }}. ''Aegeo-Balkan Prehistory'', 11. april 2008. * Hofmann, Robert. [https://www.academia.edu/15143358/The_Bosnian_Evidence_The_New_Late_Neolithic_and_Early_Copper_Age_Chronology_and_Changing_Settlement_Patterns "The Bosnian Evidence: The New Late Neolithic and Early Copper-Age Chronology and Changing Settlement Patterns"]. U: S. Hansen, P. Raczky, A. Anders i A. Reingruber (ur.), ''Neolithic and Copper Age between the Carpathians and the Aegean Sea: Chronologies and Technologies from the 6th to the 4th Millenium BCE''. Bonn, 2015. * Arponen, V. P. J.; Müller, Johannes; Hofmann, Robert i dr. [https://doi.org/10.1007/s10816-015-9252-0 "Using the Capability Approach to Conceptualise Inequality in Archaeology: the Case of the Late Neolithic Bosnian Site Okolište c. 5200–4600 bce"]. ''Journal of Archaeological Method and Theory'', 23 (2016), 541–560. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2855?return= Stranica lokaliteta na portalu Komisije/Povjerenstva za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]{{Mrtav link}} * [https://www.cin.ba/arheolosko-blago-u-bih-zanemareno-zbog-nedostatka-volje-i-inicijative/ Arheološko blago u BiH zanemareno zbog nedostatka volje i inicijative] {{Visoko}} {{DEFAULTSORT:Okolište}} [[Kategorija:Nacionalni spomenici u Visokom]] [[Kategorija:Neolitski arheološki lokaliteti u Bosni i Hercegovini|Okolište]] [[Kategorija:Butmirska kultura]] 08baqckdii7uddoiucqwhs6xl7bwu9x 0 423041 3848953 3755071 2026-05-24T09:31:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848953 wikitext text/x-wiki {{Nogometaš | imenogometaša = Antonio Di Natale | slika = Antonio di natale.JPG | punoime = Antonio Di Natale | nadimak = | datumrođenja = [[13. oktobar]] [[1977.]] | rodnigrad = [[Napulj]] | rodnadržava = [[Italija]] | trenutniklub = | datumsmrti = | gradsmrti = | državasmrti = | visina = 1.70 m | pozicija = [[Napadač]] | omladinskegodine = 1994-1996 | omladinskipogoni = [[Empoli FC|Empoli]] | godine = 1996-2004<br/>1997-1998<br/>1998<br/>1998-1999<br/>2004-2016 | klubovi = [[Empoli FC|Empoli]]<br/>→[[ASD Boca Pietri|Iperzola]]<br/>→[[Varese Calcio SSD|Varese]]<br/>→[[FC Esperia Viareggio|Viareggio]]<br/>[[Udinese Calcio|Udinese]] | nastupi(golovi) = 158 (49)<br/>33 (6)<br/>5 (0)<br/>25 (12)<br/>446 (227) | reprezentacija = da | nacionalnegodine = 2002-2012 | nacionalneekipe = [[Nogometna reprezentacija Italije|Italija]] | nacionalninastupi(golovi) = 42 (11) | zadnjiuređaj = 31. decembar 2016 }} '''Antonio 'Totò' Di Natale''' ([[Napulj]], [[13. oktobar]] [[1977.]]) je bivši italijanski profesionalni [[nogomet]]aš. Nastupao je za nekoliko klubova u Italiji i [[Nogometna reprezentacija Italije|nogometnu reprezentaciju Italije]]. Prve nogometne korake je napravio u ekipi [[Empoli FC|Empolija]] za čiju je omladinski tim nastupao od 1994. do 1996. godine. Za seniorsku ekipu Empolija potpisuje 1996. godine. Na [[Stadion Carlo Castellani|Carlo Castellaniju]] se zadržao do 2004. godine. U međuvremenu je igrao na posudbama za [[ASD Boca Pietri|Iperzola]], [[Varese Calcio SSD|Varese]] i [[FC Esperia Viareggio|Viareggio]]. Nakon ispadanja Empolija u niži rang, Di Natale potpisuje za [[Udinese Calcio|Udinese]]. Transfer je ozvaničen 1. juna 2004. godine.<ref>* http://www.transfermarkt.com/antonio-di-natale/transfers/spieler/6031</ref> i od tada pa sve do kraja svoje karijere igra u timu sa [[Stadio Friuli|Friulija]]. Bio je ključni igrač 'Zebri' kada su u sezoni 2005/06 izborili plasman u [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]]. Čak devet sezona zaredom je imao dvocifren broj ligaških golova, a [[Serie A 2009/2010.|2010]] i [[Serie A 2010/2011.|2011]] osvaja nagradu za najboljeg strijelca lige.<ref name="Italy – Serie A Top Scorers">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/italtops.html |title=Italy – Serie A Top Scorers |publisher=RSSSF |access-date=18. 2. 2013 }}</ref> Iste te 2010. godine, osvaja i nagradu za najboljeg igrača italijanske [[Serie A]] za tu sezonu.<ref name="Udinese-Di Natale, si gira l'ultima scena: Friuli in festa per il suo eroe">{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Udinese/13-05-2016/udinese-di-natale-si-gira-ultima-scena-friuli-festa-il-suo-eroe-150637370238.shtml|title=Udinese-Di Natale, si gira l'ultima scena: Friuli in festa per il suo eroe|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=Italian|author1=Francesco Velluzzi|date=14. 5. 2016|access-date=16. 5. 2016}}</ref> I kad je bio u poznim nogometnim godinama, Di Natale je imao nevjerovatan osjećaj za gol. Između 2009. i 2011. godine samo su [[Cristiano Ronaldo]] (86) i [[Lionel Messi]] (82) postigli više golova od Antonia (67).<ref name="A Striker From the Shadows">{{cite web|url=http://www.wsj.com/articles/SB10001424052970204552304577114620562121392#articleTabs%3Darticle|title=A Striker From the Shadows|website=www.wsj.com|publisher=The Wall Street Journal|last1=Clegg|first1=Jonathan|access-date=27. 1. 2015}}</ref> 2015. popularni francuski časopis [[France Football]] ga je svrstao u najboljih 10 nogometaša svijeta koji imaju preko 36 godina.<ref>{{cite web|url=http://www.francefootball.fr/news/Le-top-10-des-meilleurs-vieux/559763|title=Le top 10 des meilleurs vieux|trans-title=The top 10 of the best oldies|publisher=France Football|language=French|author1=Thomas Simon|date=19. 5. 2015|access-date=4. 8. 2015}}</ref> Di Natale je najbolji strijelac u historiji Udinesea. Za klub je odigrao ukupno 445 utakmica i postigao 227 golova. Sa 209 ligaških golova, Antonio zauzima 6. mjesto najboljih strijelaca u historiji [[Serie A]]. Za [[Nogometna reprezentacija Italije|seniorsku reprezentaciju Italije]] je debitovao 20. novembra 2002. godine protiv [[Nogometna reprezentacija Turske|Turske]]. Prvi pogodak za reprezentaciju je postigao 18. februara 2004. godine protiv [[Nogometna reprezentacija Češke|Češke]]. Za [[Nogometna reprezentacija Italije|Italiju]] je nastupao u periodu od 2002. do 2012. godine. Ubilježio je 42 nastupa i postigao 11 golova. Bio je pozvan u reprezentaciju za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2008.|Euro 2008]], [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.]], i [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|Euro 2012]]. == Klupska karijera == === Empoli === Iako rođen u [[Napulju]] na jugu Italije, Antonio Di Natale odlazi sjevernije u [[Toskana|Toskanu]] gdje se pridružuje omladinskom pogonu [[Empoli FC|Empolija]]. Prije nego je dobio pravu šansu u Empoliju, mladi Antonio odlazi na posudbu najprije u [[ASD Boca Pietri|Iperzolu]], a zatim i u [[Varese Calcio SSD|Varese]]. Kasnije ga šalju na posudbu i [[FC Esperia Viareggio|Viareggio]] gdje u 25 utakmica postiže 12 golova. 2000. ga Empoli vraća u svoje redove i od tada postaje jedan od važnijih igrača u napadu Empolija. Pomogao je klubu u sezoni 2001/02 da izbori promociju u Seriju A tako što je postigap 16 golova, i tako bio najbolji strijelac kluba. Sljedeće sezone pomaže klubu da ostane u najvišem rangu italijanskog nogometa. Ipak, u sezoni nakon toga, Empoli opet biva izbačen iz Serije A,<ref>{{cite web |url=http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/classifica-estesa/classifica?p_p_id=BDC_classifica_estesa_WAR_LegaCalcioBDC&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1&_BDC_classifica_estesa_WAR_LegaCalcioBDC_javax.portlet.action=cambiaStagione |title=Serie A TIM 2003–04 |publisher=Lega Serie A |access-date=18. 2. 2013 |archive-date=17. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117181340/http://www.legaseriea.it/en/serie-a-tim/classifica-estesa/classifica?p_p_id=BDC_classifica_estesa_WAR_LegaCalcioBDC&p_p_lifecycle=1&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-1&p_p_col_count=1&_BDC_classifica_estesa_WAR_LegaCalcioBDC_javax.portlet.action=cambiaStagione |url-status=dead }}</ref> a Di Natale odlazi u [[Udinese Calcio|Udinese]] === Udinese === Nakon ispadanja Empolija u niži rang, Di Natale prelazi u [[Udinese Calcio|Udinese]]. Partneri u napadu te 2004/05 sezone su mu bili [[Vincenzo Iaquinta]] i [[David Di Michele]]. Zajedno su postigli 35 golova i predvodili klub do četvrtog mjesta na tabeli. Di Natale je u toj sezoni postigao sedam golova na 33 utakmice. Svakom sezonom Antonio je igrao bolje i bolje. 2007. je imenovan za novog kapitena kluba, a ugovor mu je produžen na čak pet godina. Sezona [[Serie A 2009/2010.|2009/10.]] je bila njegova najbolja. Postigao je 29 golova, odnosno 54% od ukupnog broja golova kluba. Tada je i ponio titulu najboljeg strijelca lige postigavši čak sedam golova više od drugoplasiranog [[Diego Milito|Diega Milita]] (22).<ref>{{cite news|url=http://www.whoscored.com/Regions/108/Tournaments/5/Seasons/1957|title=Serie A Statistics 2010 Season|publisher=WhoScored.com}}</ref> Tada je i proglašen za igrača godine italijanske Serije A. Te godine je pokazao koliko je veliki igrač kada je u utakmici protiv [[S.S. Lazio|Lacija]], prekinuo igru da se ukaže ljekarska pomoć povrijeđenom [[Libor Kozák]]u i to pri rezultatu 3-2 za Lacio. Zbog tog poteza je dobio nagradu za ''fair play''. [[File:Dinatale v Arsenal.jpg|left|thumb|195px|Di Natale u 2011.]] Antonio je nastavio sa dvocifrenim brojem golova i u narednim sezonama, a njegova vjernost klubu ga je učinila sinonimom za klub iz [[Udine|Udina]]. 2013. godine na njegovu adresu stiže ponuda kineskog kluba [[Guangzhou Evergrande Taobao F.C.|Guangzhoua]] koju je sa klupe predvodio italijanski menadžer [[Marcello Lippi]]. Iako bi godišnje zarađivao čak 10 miliona eura, Antonio je ponudu odbio te ostao vjeran talijanskom klubu.<ref name="football-italia">{{cite web|url=http://www.football-italia.net/52335/di-natale-rejected-%E2%82%AC10m-wages|title=Di Natale rejected €10m wages &#124; Football Italia|publisher=football-italia.net|access-date=7. 2. 2016|archive-date=7. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207160522/http://www.football-italia.net/52335/di-natale-rejected-%E2%82%AC10m-wages|url-status=dead}}</ref> Nakon poraza od [[Hellas Verona FC|Hellasa]] rezultatom 3-1, 6. januara 2014 Antonio je izjavio da igra svoju posljednju sezonu i da će se u junu 2014. penzionisati.<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/10/italy/2014/01/06/4525396/di-natale-announces-his-retirement-from-football|title=Di Natale announces his retirement from football|date=6. 1. 2014|access-date=6. 1. 2014|publisher=Goal.com}}</ref> Te sezone je postigao svoj 185. gol u Seriji A i tako prestigao legendarnog [[Gabriel Batistuta|Batistutu]] na vječnoj listi strijelaca Serije A.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=ita/news/newsid=2068059.html|title=Di Natale heaps further misery on Milan |publisher=UEFA |date=8. 3. 2014}}</ref> Sezonu je završio kao 4. na listi strijelaca sa 17 golova. Iako je ranije te godine objavio povlačenje, bilo je očito da ovaj 36-ogodišnjak može ponuditi još, pa je tako objavio da će nastaviti sa svojom fudbalskom karijerom.<ref>{{cite web|title=Calcio, Di Natale non si ritira e resta a Udine|url=https://it.eurosport.yahoo.com/notizie/calcio-di-natale-non-si-ritira-e-resta-154407385.html|website=it.eurosport.yahoo.com|access-date=27. 1. 2015|archive-date=28. 1. 2015|archive-url=https://archive.today/20150128025636/https://it.eurosport.yahoo.com/notizie/calcio-di-natale-non-si-ritira-e-resta-154407385.html|url-status=dead}}</ref> I u sljedećoj [[Serie A 2009/2010.|2014/15.]] sezoni, Antonio nastavlja sa dobrim igrama i golovima. 31. augusta 2014., u prvoj utakmici sezone postiže dva gola svom nekadašnjem klubu Empoliju koji je u prethodnoj sezoni izborio promociju za najviši rang.<ref>{{cite web|title=Serie A: Udinese win 2-0 at home to Empoli|url=http://www1.skysports.com/football/live/match/323225/report|publisher=Sky Sports|access-date=23. 11. 2014|date=31. 8. 2014}}</ref> 23. novembra iste godine postiže svoj 200. gol u [[Serie A|Seriji A]].<ref>{{cite web|title=Di Natale hits magic 200-goal mark|url=http://www.fifa.com/world-match-centre/nationalleagues/nationalleague=italy-serie-a-2000000026/news/newsid/247/804/2/index.html|publisher=FIFA.com|access-date=23. 11. 2014|date=23. 11. 2014|archive-date=27. 11. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141127140945/http://www.fifa.com/world-match-centre/nationalleagues/nationalleague=italy-serie-a-2000000026/news/newsid/247/804/2/index.html|url-status=dead}}</ref> U februaru 2015. stiže nova inostrana ponuda. Ovog puta je to bio jedan neimenovani američki klub koji je nudio 8 miliona eura. Naravno, Antonio je tu ponudu odbio, a smatra se da je to bio američki [[New York City FC]].<ref>[http://gianlucadimarzio.com/en/calciomercato/mls-club-makes-huge-offer-to-di-natale-the-situation/ MLS club makes huge offer to DiNatale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203020936/http://gianlucadimarzio.com/en/calciomercato/mls-club-makes-huge-offer-to-di-natale-the-situation/ |date=3. 2. 2015 }} - gianlucadimarzio.com</ref> 3. maja 2015. postiže pobjednički gol protiv Verone. To je ujedno bio njegov 206. pogodak u Seriji A i tako prestiže još jednu legendu italijanskog nogometa [[Roberto Baggio|Roberta Baggia]] na šestom mjestu vječne liste strijelaca lige.<ref>{{cite web|url=http://www.football-italia.net/66006/di-natale-honour-beat-baggio|title=Di Natale: 'Honour to beat Baggio'|publisher=[[Football Italia]]|date=3. 5. 2015|access-date=3. 5. 2015|archive-date=5. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505184011/http://www.football-italia.net/66006/di-natale-honour-beat-baggio|url-status=dead}}</ref> U aprilu 2016., Di Natale je objavio da će definitivno napustiti klub po isteku ugovora, tačnije po isteku sezone [[Serie A 2015/2016.|2015/16.]].<ref>{{cite web|url=http://www.football-italia.net/83565/official-di-natale-leave-udinese|title=Official: Di Natale to leave Udinese|publisher=Football Italia|date=29. 4. 2016|access-date=16. 5. 2016|archive-date=2. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502101603/http://www.football-italia.net/83565/official-di-natale-leave-udinese|url-status=dead}}</ref> 15. maja 2016. postigao je pogodak iz penala u domaćoj utakmici u kojoj je Udinese izgubio 2–1 protiv [[Carpi F.C. 1909|Carpia]]. To je bila njegova posljednja utakmica za klub. Di Natale je postigao ukupno 191 gol u 385 ligaških utakmica za 12 godina koje je proveo u [[Udinese Calcio|Udinezeu]]. A ako se u obzir uzmu sva takmičenja, za klub je ukupno postigao 227 golova i zabilježio 63 asistencije.<ref>{{cite web|url=http://www.football-italia.net/84388/di-natale-i-cried-baby|title=Di Natale: 'I cried like a baby'|publisher=Football Italia|date=15. 5. 2016|access-date=15. 5. 2016|archive-date=19. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160519230909/http://www.football-italia.net/84388/di-natale-i-cried-baby|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/it/news/7/calciomercato/2016/08/16/26580902/calciomercato-indiano-di-natale-rifiuta-il-pune-city-aspetta|title=Calciomercato indiano, Di Natale rifiuta il Pune City: aspetta nuove offerte|publisher=Goal.com|language=Italian|date=16. 8. 2016|access-date=22. 8. 2016}}</ref> Kasnije te godine je i definitivno objavio da odlazi u penziju.<ref>{{cite web|url=http://www.football-italia.net/92198/di-natale-why-i-rejected-juve|title=Di Natale: Why I rejected Juve|publisher=Football Italia|date=29. 9. 2016|access-date=7. 10. 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.calciomercato.com/news/ex-udinese-di-natale-mi-sono-ritirato-ufficialmente-sul-no-alla--74378|title=Ex Udinese, Di Natale: 'Mi sono ritirato ufficialmente. Sul no alla Juve...'|publisher=Calciomercato|language=Italian|date=4. 10. 2016|access-date=7. 10. 2016}}</ref> == Reprezenativna karijera == Debi za [[Nogometna reprezentacija Italije|reprezentaciju Italije]] Di Natale je imao 20. novembra 2002., u prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Turske|Turske]].<ref>{{cite web |url=http://it.uefa.com/teamsandplayers/players/player=70378/profile/index.html |title=Antonio Di Natale |publisher=uefa.com |access-date=4. 6. 2012 |archive-date=26. 1. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126032118/http://it.uefa.com/teamsandplayers/players/player=70378/profile/index.html |url-status=dead }}</ref> Svoj prvi gol za Italiju je postigao 18. februara 2004. u prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Češke|Češke]]<ref>{{cite web|url=http://int.soccerway.com/matches/2004/02/18/world/friendlies/italy/czech-republic/633236/ |title=ITALY 2 – 2 CZECH REPUBLIC |publisher=SoccerWay |access-date=17. 2. 2013 }}</ref> === Euro 2008 === 2006. Antonio Di Natale dobija poziv u reprezentaciju i učestvuje u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2008 - grupa B|kvalifikacijama za Euro 2008]]. Te kvalifikacije su Italijani uspješno završili na prvom mjestu i plasirali se na [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2008.|Euro 2008]]. To prvenstvo Antonio neće pamtiti po dobrom. Naime, u četvrtfinalnoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Španije|Španije]], Di Natale je u penal-seriji promašio odlučujući penal.<ref>{{cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/euro2012/history/season=2008/round=15094/match=301702/report=rp.html |title=Casillas' saves put Spain in semis |publisher=UEFA |date=22. 6. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525234143/http://en.archive.uefa.com/competitions/euro2012/history/season=2008/round=15094/match=301702/report=rp.html |archive-date=25. 5. 2010 |access-date=31. 12. 2016 |url-status=dead }}</ref> Španija je prošla dalje, a na kraju i osvaja turnir. === Svjetsko prvenstvo 2010 === Di Natale je dobio poziv i za naredno veliko takmičenje. Selektor [[Marcello Lippi]] je odlučio da uvrsti Antonia u tim za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetsko prvenstvo 2010.]] koje se igralo u [[Južnoafrička Republika|Južnoafričkoj Republici]]. Branilac naslova svjetskog prvaka, Italija je to takmičenje završila u grupnoj fazi. Završili su kao posljednja ekipa u [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010 - grupa F|grupe F]] iza [[Paragvajska nogometna reprezentacija|Paragvaja]], [[Nogometna reprezentacija Slovačke|Slovačke]] i [[Novozelandska nogometna reprezentacija|Novog Zelanda]]. U posljednjoj utakmici protiv Slovačke, Di Natale je postigao gol u porazu od 3-2.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2010/jun/24/italy-slovakia-world-cup-match-report |title=World Cup 2010: Italy exit as Slovakia turf out reigning champions |publisher=The Guardian |date=24. 6. 2010 }}</ref> === Euro 2012 === [[File:Sergio Ramos and Antonio Di Natale Euro 2012 final 01.jpg|right|thumb|250px|Di Natale (desno) duelu sa Sergio Ramosom u [[Finale Evropskog prvenstva u nogometu 2012.|finalu Eura 2012]].]] 2012., Di Natale je uvršten u tim Italije za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.|evropsko prvenstvo 2012]] koje se igralo u [[Poljska|Poljskoj]] i [[Ukrajina|Ukrajini]]. Italija je taj turnir stigla do finala, a Antonio je zabilježio pet nastupa za ''Azzurre''. Nije igrao samo u četvrtfinalnoj utakmici protiv [[Engleska nogometna reprezentacija|Engleske]]. Postigao je jedan gol i to u grupnoj fazi takmičenja protiv [[Španska nogometna reprezentacija|Španije]]. Nakon što je u 56. minuti ušao u igru, Antonio se ubrzo našao u izglednoj prilici. Sjajno kretanje Di Natalea uočava [[Andrea Pirlo]] i šalje mu upotrebljivu loptu u prostor iza odbrane protivnika. Antonio izlazi sam ispred [[Iker Casillas|Ikera Casillasa]] i preciznim udarcem pogađa za vodstvo Italijana. Do kraja utakmice Španci su izjednačili pa je krajnji ishod susreta bio 1-1.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003323/postmatch/report/index.html|title=Fàbregas secures share of spoils for Spain |date=10. 6. 2012|work=UEFA |access-date=11. 6. 2012 }}</ref> Ova dva tima su se opet sreli i to u samoj završnici takmičenja, odnosno [[Finale Evropskog prvenstva u nogometu 2012.|finalu]]. Antonio je i ovog puta ušao sa klupe, ali Španija je bila uvjerljiva i slavila 4-0. Ovom pobjedom Španci su odbranili titulu prvaka Evrope.<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15175/match=2003351/postmatch/report/index.html |title=Spain overpower Italy to win UEFA EURO 2012 |publisher=UEFA |date=1. 7. 2012}}</ref> Nakon ovog turnira, Di Natale se oprostio od reprezentativnog nogometa.<ref>{{cite web |url=http://english.gazzetta.it/Football/22-05-2012/di-natale-did-think-about-retiring-m-not-going-to-euro-2012-to-be-on-holiday-911305194220.shtml |title=Di Natale: "I did think about retiring I'm not going to Euro 2012 to be on holiday" |publisher=La Gazzetta dello Sport |date=22. 5. 2012 |access-date=31. 12. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526015938/http://english.gazzetta.it/Football/22-05-2012/di-natale-did-think-about-retiring-m-not-going-to-euro-2012-to-be-on-holiday-911305194220.shtml |archive-date=26. 5. 2012 |url-status=dead }}</ref> Iako se nadao pozivu u tim za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.]], do toga nije došlo.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2014/jun/07/italy-world-cup-2014-team-guide|title= Italy: World Cup 2014 team guide |publisher=The Guardian|date=7. 6. 2014|access-date=8. 10. 2016}}</ref> Za reprezentaciju Italije odigrao je ukupno 42 utakmice. Postigao je 11 golova i upisao četiri asistencije.<ref>{{cite web|title=Nazionale in cifre: Di Natale, Antonio|url=http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=2621&squadra=1|website=figc.it|publisher=FIGC|access-date=28. 4. 2015|language=Italian|archive-date=21. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121201206/http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=2621&squadra=1|url-status=dead}}</ref> == Osobni život == Još dok je kao 19-ogodišnjak igrao za [[Empoli FC|Empoli]] upoznao je svoju buduću suprugu Ileniu Betti. Oženio se 15. juna 2002. a par ima dva sina.<ref>{{cite web |url=http://quimamme.leiweb.it/mamma/news/gallery-2010/i-baby-vip-azzurri-20452760096_35.shtml#center |title=I baby vip azzurri! |publisher=Leiweb |language=Italian |access-date=18. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206073816/http://quimamme.leiweb.it/mamma/news/gallery-2010/i-baby-vip-azzurri-20452760096_35.shtml#center |archive-date=6. 12. 2013 |url-status=dead }}</ref> 2010. godine, Antonio je odbio [[Juventus F.C.|Juventus]] jer su porodica i on bili zadovoljni životom u [[Udine|Udinama]].<ref>{{cite web|url=http://www.calciomercato.com/news/di-natale-juve-no-grazie-360462 |title=Di Natale: 'Juve? No, grazie' |publisher=Calcio Mercato |date=26. 5. 2012 }}</ref> 14. aprila 2012. igrač Udinezea na posudbi u [[AS Livorno Calcio|Livornu]], [[Piermario Morosini]] se srušio u toku ligaške utakmice.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-europe-17714715 |title=Italy footballer Morosini dies after collapse on pitch |publisher=BBC |date=14. 4. 2012 }}</ref> Ubrzo je preminuo a uzrok je bio srčani udar. Antonio Di Natale, inače dobar prijatelj Morosinija, se javno obvezao da će financijski zbrinjavati Morosinijevu fizički hendikepiranu sestru.<ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/9206293/Udinese-captain-Antonio-Di-Natale-to-look-after-disabled-sister-of-Piermario-Morosini-following-players-death.html |title=Udinese captain Antonio Di Natale to look after disabled sister of Piermario Morosini following player's death |publisher=Telegraph |date=16. 4. 2012 |access-date=31. 12. 2016 |archive-date=3. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403212748/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/9206293/Udinese-captain-Antonio-Di-Natale-to-look-after-disabled-sister-of-Piermario-Morosini-following-players-death.html |url-status=dead }}</ref> == Statistika == ''Posljednja izmjena:15. maj 2016.'' === Klub === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Klub !rowspan="2"|Sezona !colspan="2"|Liga !colspan="2"|Kup<ref>Uključuje [[Italijanski kup]]</ref> !colspan="2"|[[UEFA#Club|Europe]]<ref>Nastupi i golovi u [[UEFA Liga prvaka]], [[UEFA Evropska liga]], [[UEFA Superkup]] i [[UEFA Intertoto kup]]. Uključujući i kvalifikacije.</ref> !colspan="2"|Ukupno |- !Nastupi !Golovi !Nastupi !Golovi !Nastupi !Golovi !Nastupi !Golovi |- | rowspan="2"|[[Empoli FC|Empoli]] |[[Serie B 1996/97.|1996/97]] |1||0||0||0||0||0||1||0 |- !Ukupno !1!!0!!0!!0!!0!!0!!1!!0 |- | rowspan="2"|[[ASD Boca Pietri|Iperzola]] (posudba) |1997/98 |33||6||0||0||0||0||33||6 |- !Ukupno !33!!6!!0!!0!!0!!0!!33!!6 |- | rowspan="2"|[[AS Varese 1910|Varese]] (posudba) |1998 |4||0||0||0||0||0||4||0 |- !Ukupno !4!!0!!0!!0!!0!!0!!4!!0 |- | rowspan="2"|[[FC Esperia Viareggio|Viareggio]] (posudba) |1998/99 |25||12||0||0||0||0||25||12 |- !Ukupno !25!!12!!0!!0!!0!!0!!25!!12 |- | rowspan="6"|[[Empoli FC|Empoli]] |[[Serie B 1999/2000.|1999/2000]] |25||6||5||1||0||0||30||7 |- |[[Serie B 2000/01.|2000/01]] |35||9||3||1||0||0||38||10 |- |[[Serie B 2001/02.|2001/02]] |38||16||4||2||0||0||42||18 |- |[[2002–03 Serie A|2002–03]] |27||13||5||1||0||0||32||14 |- |[[2003–04 Serie A|2003–04]] |33||5||2||1||0||0||35||6 |- !Ukupno !158!!49!!19!!6!!0!!0!!177!!55 |- | rowspan="13"|[[Udinese Calcio|Udinese]] |[[Serie A 2004/2005.|2004/05]] |33||7||5||4||2||0||40||11 |- |[[Serie A 2005/2006.|2005/06]] |35||8||3||3||10||4||48||15 |- |[[Serie A 2006/2007.|2006/07]] |31||11||2||2||–||–||33||13 |- |[[Serie A 2007/2008.|2007/08]] |36||17||1||1||–||–||37||18 |- |[[Serie A 2008/2009.|2008/09]] |22||12||1||1||7||3||30||16 |- |[[Serie A 2009/2010.|2009/10]] |35||29||3||0||–||–||38||29 |- |[[Serie A 2010/2011.|2010/11]] |36||28||1||0||–||–||37||28 |- |[[Serie A 2011/2012.|2011/12]] |36||23||1||1||6||5||43||29 |- |[[Serie A 2012/2013.|2012/13]] |33||23||1||0||8||3||42||26 |- |[[Serie A 2013/2014.|2013/14]] |32||17||2||1||4||2||38||20 |- |[[Serie A 2014/2015.|2014/15]] |33||14||1||4||–||–||34||18 |- |[[Serie A 2015/2016.|2015/16]] |23||2||2||2||–||–||25||4 |- !Ukupno !385!!191!!24!!19!!37!!17!!446!!227 |- !colspan="2"|UKUPNO !606!!258!!43!!25!!37!!17!!686!!300 |} === Reprezentacija === <ref>{{NFT player|pid=3391}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! colspan=5 | [[Nogometna reprezentacija Italije|Italija]] |- !Godina!!Nastupi!!Golovi |- |2002||1||0 |- |2003||2||0 |- |2004||1||1 |- |2005||—||— |- |2006||4||1 |- |2007||7||3 |- |2008||10||4 |- |2009||5||0 |- |2010||6||1 |- |2011||—||— |- |2012||6||1 |- !Ukupno||42||11 |} ==== Golovi za reprezentaciju ==== {| class="wikitable" style="text-align: left;" align=center ! # !! Datum !! Stadion !! Protivnik !! Pogodak !! Rezultat !! Takmičenje |- | 1. || 18. februar 2004. || [[Stadio Renzo Barbera]], [[Palermo]] || {{ZD|CZE}} || '''2'''–1 || 2–2 || Prijateljska utakmica |- | 2. || 15. novembar 2006. || [[Stadio Atleti Azzurri d'Italia]], [[Bergamo]] || {{ZD|TUR}} || '''1'''–0 || 1–1 || Prijateljska utakmica |- | 3. || 22. august 2007. || [[Ferenc Puskás Stadium]], [[Budimpešta]] || {{ZD|MAĐ}} || '''1'''–0 || 1–3 || Prijateljska utakmica |- | 4. || rowspan="2" | 12. septembar 2007. || rowspan="2" | [[Olimpiyskiy National Sports Complex|Olympic Stadium]], [[Kiev]] || rowspan="2" | {{ZD|UKR}} || '''1'''–0 || rowspan="2" | 2–1 || rowspan="2" | [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2008 - grupa B#Ukrajina v Italija|Kvalifikacije za UEFA Euro 2008]] |- | 5. || '''2'''–1 |- | 6. || rowspan="2" | 30. maj 2008. || rowspan="2" | [[Stadio Artemio Franchi]], [[Firenca]] || rowspan="2" | {{ZD|BEL}} || '''1'''–0 || rowspan="2" | 3–1 || rowspan="2" | Prijateljska utakmica |- | 7. || '''2'''–0 |- | 8. || rowspan="2" | 6. septembar 2008. || rowspan="2" | [[Antonis Papadopoulos Stadium]], [[Larnaca]] || rowspan="2" | {{ZD|KIP}} || '''1'''–0 || rowspan="2" | 2–1 || rowspan="2" | [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010 - Evropa#Grupa 8|Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010]] |- | 9. || '''2'''–1 |- | 10. || 24. juni 2010. || [[Stadion Ellis Park]], [[Johannesburg]] || {{ZD|SVK}} || '''1'''–2 || 2–3 || [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010 - grupa F#Italija - Slovačka|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010]] |- | 11. || 10. juni 2012. || [[PGE Arena Gdańsk]], [[Gdańsk]] || {{ZD|ESP}} || '''1'''–0 || 1–1 || [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2012.#Grupa C|UEFA Euro 2012]] |} == Nagrade == === Reprezentacija === ;[[Italijanska nogometna reprezentacija|Italija]]<ref name=SW>{{cite web|url=http://int.soccerway.com/players/antonio-di-natale/4119/|title=A. Di Natale|publisher=Soccerway|access-date=17. 12. 2015}}</ref> *[[Evropsko prvenstvo u nogometu]]: [[Datoteka:Cup Finalist.png]] [[Finale Evropskog prvenstva u nogometu 2012.|2012]] === Individualne === *Najbolji strijelac Serie A (2): [[Serie A 2009/2010.#Najbolji strijelaci|2009/10]], [[Serie A 2010/2011.#Najbolji strijelaci|2010/11]]<ref name="Italy – Serie A Top Scorers"/> *Igrač godine Serie A: 2010<ref>{{cite web|url=https://it.sports.yahoo.com/24012011/45/serie-c-natale-in-mezzo-tanta-inter.html|title=Serie A - C'è anche Di Natale in mezzo a tanta Inter|website=Yahoo.com|publisher=Eurosport|language=Italian|date=24. 1. 2011|access-date=11. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305134536/https://it.sports.yahoo.com/24012011/45/serie-c-natale-in-mezzo-tanta-inter.html|archive-date=5. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> *Pallone d'Argento: 2011<ref>{{cite web|url=http://www.acmilan.com/it/news/breaking_news_show/40820|title=PALLONE D'ARGENTO A EL SHAARAWY: L'ALBO D'ORO|website=acmilan.com|publisher=A.C. Milan|language=Italian|date=12. 5. 2013|access-date=13. 4. 2015}}</ref> *Premio Nazionale Carriera Esemplare "Gaetano Scirea": 2011<ref>{{cite web|url=http://www.comune.cinisello-balsamo.mi.it/spip.php?article11960|title=In Villa Ghirlanda è stato presentato il "Memorial Scirea 2011"|publisher=Comune Cinisello|language=Italian|access-date=21. 1. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150121083903/http://www.comune.cinisello-balsamo.mi.it/spip.php?article11960|archive-date=21. 1. 2015|url-status=dead}}</ref> *Serie A tim godine (3): [[Serie A 2010/2011.|2010/11]]<ref>{{cite news|url=http://www.aia-figc.it/dettaglio.asp?ID=6050 |title=Gran Cala' del Calcio 2011: Rizzoli premiato miglior arbitro |publisher=FIGC.it |language=Italian |date=24. 1. 2012 |access-date=21. 6. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103212125/http://aia-figc.it/dettaglio.asp?ID=6050 |archive-date=3. 11. 2013 }}</ref>, [[Serie A 2011/2012.|2011/12]]<ref>{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/2013/01/27-242192/Gran+Gal%26%23224%3B+del+Calcio+Aic.+E%26apos%3B+Pirlo+il+migliore+del+2012|title=Gran Galà del Calcio Aic. E' Pirlo il migliore del 2012|trans-title=Gran Galà del Calcio Aic. Pirlo is the best of 2012|publisher=Tutto Sport|language=Italian|date=27. 1. 2013|access-date=1. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624042901/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/2013/01/27-242192/Gran+Gal%26%23224%3B+del+Calcio+Aic.+E%26apos%3B+Pirlo+il+migliore+del+2012|archive-date=24. 6. 2015|url-status=dead}}</ref>, [[Serie A 2012/2013.|2012/13]]<ref>{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/2014/01/27-283890/Oscar+del+calcio%3A+Vidal+e+Pirlo+sono+il+top.+La+Juve+%C3%A8+la+pi%C3%B9+forte+d%27Italia?print|title=Oscar del calcio: Vidal e Pirlo sono il top. La Juve è la più forte d'Italia|publisher=Tuttosport|language=Italian|date=27. 1. 2014|access-date=19. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620001027/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/2014/01/27-283890/Oscar+del+calcio%3A+Vidal+e+Pirlo+sono+il+top.+La+Juve+%C3%A8+la+pi%C3%B9+forte+d%27Italia?print|archive-date=20. 6. 2015|url-status=dead}}</ref> *Najbolji strijelac Italijanskog kupa (1): 2014/15<ref>{{cite web|url=https://uk.eurosport.yahoo.com/football/coppa-italia/top-goalscorers.html|title=Coppa Italia 2014-2015 - Top Scorers|publisher=Eurosport|access-date=21. 5. 2015}}</ref> == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Antonio Di Natale}} *{{UEFA igrač|70378}} *{{Soccerbase|32086|Antonio Di Natale}} *{{Soccerway|antonio-di-natale/4119}} *[http://www.transfermarkt.com/antonio-di-natale/profil/spieler/6031 Antonio Di Natale] na Transfermarkt.com *{{ESPN FC|24228}} {{Navkutije |ime = Nagrade |naslov = Nagrade |naslovstil = background-color:gold; color:black; border: solid 1px #000; |podaci1 = {{Italijanski nogometaš godine}} {{Najbolji strijelci Serie A}} }} {{Navkutije |ime = Sastavi Italije |naslov = Sastavi Italije |naslovstil = background-color:#0066bc; color:#ffffff; border: solid 1px #ff0000; |podaci1 = {{Sastav Italije na EP 2008. u nogometu}} {{Sastav Italije na SP 2010. u nogometu}} {{Sastav Italije na EP 2012. u nogometu}} }} {{DEFAULTSORT:Di Natale, Antonio}} [[Kategorija:Italijanski nogometaši]] [[Kategorija:Rođeni 1977.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2008.]] [[Kategorija:Igrači na Svjetskom prvenstvu u nogometu 2010.]] [[Kategorija:Igrači na Evropskom prvenstvu u nogometu 2012.]] [[Kategorija:Nogometaši Empolija]] [[Kategorija:Nogometaši Varesea]] [[Kategorija:Nogometaši Udinesea]] [[Kategorija:Živi ljudi]] ezuwcbj7q2bes11o21das1cyberez3s 0 428784 3849010 3764488 2026-05-24T11:41:09Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3849010 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | počasni_prefiks = | ime = Armin Muzaferija | počasni_sufiks = | slika = Зеница 20190812 210911.jpg | slika_veličina = 300 px | široka_slika = <!-- 'da' ako je široka slika, inače ostaviti prazno --> | alt = | opis = | pozadina = solo_izvođač | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | ime_po_rođenju = | alias = | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1988|12|1}} | mjesto_rođenja = [[Visoko]], [[SFR Jugoslavija]] | porijeklo = [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = <!-- {{datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = | žanr = [[Pop-muzika|pop]] | zanimanje = pjevač | instrument = vokal | karijera = 2000–sada | izdavač = | povezani_umjetnici = | web_stranica = <!-- {{URL|primjer.com}} --> | značajni_instrumenti = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Armin Muzaferija''' (rođen 1. decembra 1988) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je pjevač. == Biografija == Rođen je 1. decembra 1988. u [[Visoko]]m ([[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]), u [[Bošnjaci|bošnjačkoj]] muzičkoj porodici. U 2000. godini dobio je nagradu za najperspektivnijeg mladog interpretatora na tradicionalnom muzičkom Festivalu u Zenici. U 2001. godini pobijedio je na istom festivalu, nakon čega su uslijedile mnoge nagrade na [[Bosna i Hercegovina|lokalnim]] i [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|regionalnim]] takmičenjima mladih talenata. Krajem ljeta 2007. otišao je na usavršavanje engleskog jezika u [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], gdje je pohađao [[Univerzitet u Cambridgeu]]. Po povratku upisao je [[Ekonomski fakultet u Sarajevu|Ekonomski fakultet]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]]. Sarađivao je 2007. s bosanskohercegovačkim pjevačem [[Hajrudin Varešanović|Harijem Varešanovićem]] koji je autor i aranžer kompozicije "Još te volim", a s kojom je Muzaferija nastupio na festivalu [[Melodije Mostara]] 2007. i osvojio drugu nagradu stručnog žirija. Nastupom na [[Sunčane Skale|Sunčanim Skalama]] 2007. u [[Herceg Novi|Herceg Novom]] s pjesmom "Povedi me", koju potpisuju Varešanović i [[Fahrudin Pecikoza]], osvojio je peto mjesto. U [[Hrvatska|Hrvatskoj]] je nastupio na turneji "Veče sevdaha" u [[Zagreb]]u, [[Rijeka (grad)|Rijeci]] i [[Pula|Puli]]. Također je bio dio turneje u čast grupe [[Indexi]], gdje je nastupao s Harijem Varešanovićem, [[Aki Rahimovski|Akijem Rahimovskim]], [[Mladen Vojičić Tifa|Mladenom Vojičićem Tifom]], [[Željko Bebek|Željkom Bebekom]], [[Teška industrija (grupa)|Teškom industrijom]] i drugim poznatim muzičarima. Nastupao je 2008. godine na 12. [[Hrvatski radijski festival|Hrvatskom radijskom festivalu]] gdje je nagrađen sa dvije nagrade za pjesmu "Gdje mi ljubav spava". Osim muzičke karijere, ostvario je i prvu glumačku ulogu u kratkom dokumentarno-igranom filmu ''Marimaga'', premijerno prikazanom u okviru manifestacije "Sarajevo kojeg više nema". Osim pojavljivanja u filmu, Muzaferija je pjevao [[Sevdalinka|sevdalinku]] "Kad ja pođoh na Bembašu", koja je ujedno i [[Filmska muzika|"sound-track]]" filma.<ref>{{Cite web|title=Armin Muzaferija - Biografija|url=http://www.svastara.com/muzika/?biografija=991|author=|autorlink=|prezime=|ime=|koautori=|urednik=|publisher=svastara.com|format=|work=|stranice=|dan=|mjesec=|year=|access-date=6. 11. 2014}}</ref> Izjavio je da bi volio predstavljati Bosnu i Hercegovinu na [[Eurosong]]u ([[Eurosong 2018.|u Lisabonu 2018]]).<ref name="eurovisionary.com">[https://www.eurovisionary.com/six-entries-that-could-have-represented-bosnia-and-herzegovina-in-lisbon/ "Six entries that could have represented Bosnia and Herzegovina in Lisbon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123095814/https://eurovisionary.com/six-entries-that-could-have-represented-bosnia-and-herzegovina-in-lisbon/ |date=23. 1. 2021 }}. eurovisionary.com.</ref> Muzaferija je predstavljao Bosnu i Hercegovinu na Turkoviziji 2020. s pjesmom "Džehva".<ref>{{cite web|url=http://www.turkvizyon.tv/yarismacilar/turkvizyon-2020de-bosna-herseki-armin-muzaferiyatemsil-edecek/|title=Türkvizyon 2020'de Bosna - Herzek'i Armin Muzaferiya temsil edecek|date=27. 11. 2020|website=turkvizyon.tv|language=tr|access-date=27. 11. 2020|archive-date=9. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609212748/https://www.turkvizyon.tv/yarismacilar/turkvizyon-2020de-bosna-herseki-armin-muzaferiyatemsil-edecek/|url-status=dead}}</ref> Pjesma je osvojila treće od 26 mjesta sa 194 poena.<ref>{{cite web|url=https://eurovoix-world.com/2020/12/20/ukraine-wins-the-turkvision-song-contest-2020/|title=Ukraine Wins the Turkvision Song Contest 2020|last=Granger|first=Anthony|date=20. 12. 2020|work=Eurovoix World|access-date=23. 12. 2020}}</ref> Oženjen je i ima dvoje djece.<ref name="expr interv">[https://visoko.co.ba/armin-muzaferija-morao-sam-se-snaci-u-ulozi-oca/100754/ "Armin Muzaferija: Morao sam se snaći u ulozi oca"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190813001816/https://visoko.co.ba/armin-muzaferija-morao-sam-se-snaci-u-ulozi-oca/100754/ |date=13. 8. 2019 }} (big interview for [[Dnevni avaz|Express]] magazine), ''visoko.co.ba''</ref> == Diskografija == ;Studijski albumi *''[[Još Te Volim (album)|Još Te Volim]]'' (Hit Records, 2009) *''[[Na Srcu Potpisan]]'' ([[Hayat Production]], 2015) ;Singlovi {{Colbegin|colwidth=25em}} *"Gdje mi ljubav spava" (2008) *"Ne mogu da te ne volim" (2009) *"Šehidi" (2010) *"Od Mašrika do Magriba" (2011) *"Putujem" (2011) *"Allahu Allah" (2012) *"S tobom bez tebe" (2012) *"Sa tvojih ssana" (2013) *"Sultan" (2013) *"Gdje si ti" (2015) *"Samo ti" (2016)<ref>[http://ba.n1info.com/Showbiz/a121079/Armin-Muzaferija-predstavio-spot-za-pjesmu-Samo-ti.html "Armin Muzaferija predstavio spot za pjesmu "Samo ti""] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190813001814/http://ba.n1info.com/Showbiz/a121079/Armin-Muzaferija-predstavio-spot-za-pjesmu-Samo-ti.html |date=13. 8. 2019 }}. ''ba.n1info.com''</ref> *"Biću tu" (2018)<ref>[http://ba.n1info.com/Showbiz/a250557/Armin-Muzaferija-predstavio-spot-i-novu-pjesmu-Bicu-tu.html "Armin Muzaferija predstavio spot i novu pjesmu "Biću tu""] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190813001819/http://ba.n1info.com/Showbiz/a250557/Armin-Muzaferija-predstavio-spot-i-novu-pjesmu-Bicu-tu.html |date=13. 8. 2019 }}. ''ba.n1info.com''</ref> *"Tvom [[Muhammad|Resulu]]" (sa hfz. [[Aziz Alili|Azizom Alilijem]], 2018)<ref>[https://avaz.ba/showbiz/jet-set/371337/armin-muzaferija-snimio-ilahiju-%E2%80%9Etvom-resulu%E2%80%9C-s-hafizom-azizom-alilijem "Armin Muzaferija snimio ilahiju „Tvom Resulu“ s hafizom Azizom Alilijem"]. ''[[Dnevni avaz|avaz.ba]]''</ref> *"[[Džehva]]" (2018)<ref>[https://www.oslobodjenje.ba/o2/kultura/muzika/novo-iz-muzicke-radionice-armina-muzaferije-ljubavna-prica-o-begovici-dzehvi-384782 "Novo iz muzičke radionice Armina Muzaferije: Ljubavna priča o begovici Džehvi"]. ''[[Oslobođenje|oslobodjenje.ba]]''</ref> *"Voljenom odlaze voljeni" (2019) *"Studen vodo" (sa [[Sarajevska filharmonija|Sarajevskom filharmonijom]], 2021) {{Colend}} == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Muzaferija, Armin}} [[Kategorija:Biografije, Visoko]] [[Kategorija:Bošnjaci]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]] 5twqjnek1869vceg75rva3hdoevfx48 0 430999 3848910 3753986 2026-05-24T06:53:33Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848910 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV-emisija | ime = Američki bogovi | slika = Američki bogovi – naslovni kadar.png | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | originalni_naslov = American Gods | ime2 = | žanr = {{Plainlist| * [[Drama]] * [[Fantastika]] }} | format = | autor = | bazirano_na = ''[[Američki bogovi|Američkim bogovima]]'' [[Neil Gaiman|Neila Gaimana]] | razvoj = {{Plainlist| * [[Bryan Fuller]] * [[Michael Green]] }} | pisac = | scenarij = | priča = | režiser = | stvaralački_režiseri = | predstavlja = | glumci = {{Plainlist| * [[Ricky Whittle]] * [[Emily Browning]] * [[Crispin Glover]] * [[Bruce Langley]] * [[Yetide Badaki]] * [[Pablo Schreiber]] * [[Ian McShane]] }} | suci = | glasovi = | pripovjedač = | kompozitor_muzičke_teme = [[Brian Reitzell]] | uvodna_tema = | završna_tema = | kompozitori = | država = [[SAD]] | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] | broj_sezona = 3 | broj_serijala = | broj_epizoda = 26 | spisak_epizoda = #Epizode | izvršni_producenti = {{Plainlist| * Bryan Fuller * Michael Green * Neil Gaiman * Craig Cegielski * Stefanie Berk * [[Thom Beers]] }} | producenti = | montaža = | lokacija = | kinematografija = | kamerman = | trajanje = 52–63 minute | produkcijska_kompanija = {{Plainlist| * Living Dead Guy * J.A. Green Construction Corp. * The Blank Corporation * [[FremantleMedia North America]] * Starz Originals }} | distributer = | budžet = | kanal = [[Starz]] | format_slike = {{Plainlist| * [[4K]] ([[Ultra-high-definition television|UHD]]) * [[High-dynamic-range video|HDR]] }} | format_tona = | prvo_prikazano_u = | prvo_emitiranje = 30. 4. 2017 | zadnje_emitiranje = trenutno | u_BiH = | prethodno = | sljedeće = | povezano = | web_stranica = https://www.starz.com/series/americangods/episodes | naslov_web_stranice = Službeni sajt | web_stranica_produkcije = | naslov_web_stranica_produkcije = | imdb = }} '''''Američki bogovi''''' ({{jez-en|American Gods}}) jest [[SAD|američka]] [[TV-serija]] koja se zasniva na [[Američki bogovi|istoimenom romanu]] [[Neil Gaiman|Neila Gaimana]], objavljenom 2001. Razvili su je [[Bryan Fuller]] i [[Michael Green]] za kablovsku mrežu [[Starz]]. Fuller i Green također su showrunneri serije. Gaiman je izvršni producent pored Fullera, Greena, Craiga Cegielskija, Stefanie Berk i [[Thom Beers|Thoma Beersa]]. Serija prati Sjenku, koji, nakon što je pušten iz zatvora, upoznaje neobičnog čovjeka po imenu gospodin Srijeda s kojim se ubrzo upliće u sukob velikih razmjera između starih i novih bogova, koji svakog dana dobijaju sve veću moć. Serija je premijerno prikazana na mreži Starz i na njihovoj aplikaciji za [[streaming]] 30. aprila 2017, a sezona se završila 18. juna 2017. Starz je 10. maja 2017. obnovio seriju za drugu sezonu. == Glumci == === Glavni === * [[Ricky Whittle]] kao Sjenka, bivši robijaš koji postaje tjelohranitelj gospodina Srijede.<ref name="Whittle" /><ref name="McShane" /> * [[Emily Browning]] kao Laura Moon, Sjenkina supruga i živi mrtvac.<ref name="Browning" /> Browning također tumači Essie MacGowan, Irkinju čija vjera u irske vilenjake mijenja tok njenog života.<ref>{{cite web|url=http://nerdist.com/prayer-for-mad-sweeney-american-gods-explained/|title=A Prayer for Mad Sweeney on AMERICAN GODS, Explained|work=Nerdist|first=Victoria|last=McNally|access-date=11. 6. 2017|date=15. 6. 2017}}</ref> * [[Crispin Glover]] kao gospodin Svijet, novi bog [[globalizacija|globalizacije]] i vođa novih bogova.<ref name="TuckerGlover"/> * [[Bruce Langley]] kao Tehnički Dečko, novi bog [[tehnologija|tehnologije]].<ref name="BadakiLangley" /> * [[Yetide Badaki]] kao [[Kraljica Sabe|Bilkis]], stara božica ljubavi.<ref name="BadakiLangley" /> * [[Pablo Schreiber]] kao [[Buile Shuibhne|Ludi Sweeney]], [[irski vilenjak]] koji radi za gospodina Srijedu i teško podnosi gubitak svog sretnog novčića.<ref name="Schreiber" /> * [[Ian McShane]] kao gospodin Srijeda,{{napomena|U originalu ''Wednesday''. Riječ je spoj [[Odin]]ovog anglosaksonskog imena – Woden i riječi dan – day, tako da ime u engleskom jeziku doslovno znači "Odinov dan".}} folirant i stari bog [[Odin]].<ref name="McShane" /> === Sporedni === * [[Gillian Anderson]] kao Media, javno lice i "vjesnica" novih bogova. Pojavljuje se u obliku raznih poznatih ličnosti.<ref name="Anderson" /> * [[Jonathan Tucker]] kao Loki Kovač-laži,{{napomena|U originalu ''Low Key Lyesmith''. Prezime "Lyesmith" izgovara se isto kao "Lie Smith" – kovač laži, što je titula koja se pripisivala nordijskom bogu [[Loki]]ju.}} Sjenkin prijatelj iz zatvora.<ref name="TuckerGlover" /> * [[Cloris Leachman]] kao [[Zora (mitologija)|Zarja Večernjaja]], "večernja zvijezda", najstarija od tri sestre čija je dužnost da nadgledaju nebo i čuvaju ljude od zaboravljenih strahota.<ref name="LeachmanStormareObiKraish" /> * [[Martha Kelly]] kao Zarja Jutrenjaja, "jutarnja zvijezda", povučena sestra.<ref name="Zorya sisters">{{cite web |url=http://www.radiotimes.com/news/2017-05-08/american-gods-mythology-guide-who-are-the-slavic-zorya-sisters-and-what-is-their-story |title=American Gods mythology guide: Who are the Slavic Zorya sisters and what is their story? |work=Radio Times |first=Eleanor Bley |last=Griffiths |date=8. 5. 2017 |access-date=21. 5. 2017}}</ref> * [[Erika Kaar]] kao Zarja Polunoćnaja, "ponoćna zvijezda", najmlađa sestra koja danju spava, a jedino se pojavljuje kasno noću. Vodi Sjenku i usmjerava ga na njemu suđeni put.<ref name="Zorya sisters"/> * [[Peter Stormare]] kao [[Černobog]], slavenski bog tame i zla koji sumnja u Srijedine motive i nije naročito sklon da mu pomogne.<ref name="LeachmanStormareObiKraish" /> * [[Chris Obi]] kao gospodin Jacquel, egipatski bog mrtvih, [[Anubis]].<ref name="LeachmanStormareObiKraish" /> * [[Mousa Kraish]] kao [[Džin (islam)|Džin]], natprirodno stvorenje od plamene vatre, koji, u strahu za svoju sigurnost, razmatra o bijegu iz Sjedinjenih Američkih Država.<ref name="LeachmanStormareObiKraish" /> * [[Omid Abtahi]] kao Salim, stranac kojem Džin daje novi život u Americi.<ref name="Abtahi" /> * [[Orlando Jones]] kao gospodin Nancy, [[Gana|ganski]] bog [[Anansi]]. Radi kao krojač.<ref name="JonesBarnes" /> * [[Demore Barnes]] kao gospodin Ibis, čuvar priča iz prošlosti i sadašnjosti, [[Thoth]].<ref name="JonesBarnes" /> * [[Dane Cook]] kao Robbie, Sjenkin najbolji prijatelj.<ref name="Cook" /> * [[Kristin Chenoweth]] kao [[Ostara|Uskrs]], germanska božica svanuća.<ref name="Chenoweth">{{cite web |url=http://io9.gizmodo.com/kristin-chenoweth-will-play-easter-in-american-gods-1784156999 |title=Kristin Chenoweth Will Play Easter in American Gods |work=io9 |first=Katharine |last=Trendacosta |access-date=23. 6. 2016 |date=22. 6. 2016 |archive-date=29. 7. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729050028/https://io9.gizmodo.com/kristin-chenoweth-will-play-easter-in-american-gods-1784156999 |url-status=dead }}</ref> * [[Corbin Bernsen]] kao [[Vulkan (mitologija)|Vulkan]], novi lik kojeg su Green i Fuller posebno napravili za seriju, iako ih je inspirirao Gaimanov prvobitni koncept, a opisali ga kao nekog ko je "vezan za oružje".<ref name="Vulcan&April2017">{{Cite web|url=http://ew.com/tv/2016/12/22/meet-american-gods-vulcan/|title=Meet Vulcan, American Gods' god of guns — exclusive|work=Entertainment Weekly|last=Snetiker|first=Marc|date=22. 12. 2016|access-date=30. 12. 2016}}</ref> * [[Jeremy Davies]] kao [[Isus]], jedan od mnogih verzija Isusa koji se pojavljuju u Uskrsinom domu.<ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/article/2016/09/01/american-gods-jeremy-davies-jesus|title='Lost' alum joins American Gods as Jesus|last=Snetiker|first=Marc|work=Entertainment Weekly|date=1. 9. 2016|access-date=1. 9. 2016|archive-date=2. 9. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902153301/http://www.ew.com/article/2016/09/01/american-gods-jeremy-davies-jesus|url-status=dead}}</ref> * Conphidance kao Okoye, uplašeni rob koji predvodi revoluciju.<ref>{{cite web|last1=Bibbiani|first1=William|title=SXSW 2017 Interview - 'American Gods’ Producers Bryan Fuller and Michael Green|url=http://www.craveonline.com/entertainment/1229049-sxsw-2017-interview-american-gods-producers-bryan-fuller-michael-green|website=CraveOnline|date=12. 3. 2017|access-date=6. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208170000/http://www.craveonline.com/entertainment/1229049-sxsw-2017-interview-american-gods-producers-bryan-fuller-michael-green|archive-date=8. 2. 2018|url-status=dead}}</ref> * [[Beth Grant]] kao Jack, vlasnik lokala u kojem Sjenka upoznaje gospodina Srijedu.<ref>{{cite web|url=http://wegotthiscovered.com/tv/beth-grant-reteams-with-bryan-fuller-for-american-gods/|title=Beth Grant Reteams With Bryan Fuller For American Gods|work=We Got This Covered|first=Michael|last=Briers|access-date=19. 10. 2016|date=17. 10. 2016}}</ref> == Epizode == {| class="wikitable plainrowheaders wikiepisodetable" style="width:100%;" |- style="color:white;" ! scope="col" style="background:#22121B; width:5%;" | {{abbr|Br.|Broj epizode}} ! scope="col" style="background:#22121B;" | Naslov ! scope="col" style="background:#22121B;" | Režiser ! scope="col" style="background:#22121B;" | TV-scenarij ! scope="col" style="background:#22121B;" | Datum ! scope="col" style="background:#22121B;" | Gledalaca<br />(u milionima) {{Spisak epizoda | BrojEpizode = 1 | Naslov = The Bone Orchard | Režiser = [[David Slade]] | Scenarij = [[Bryan Fuller]] i [[Michael Green]] | Datum = 30. april 2017. | Aux4 = 0,975<ref name="1.01">{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-cable-ratings-april-30-2017/ |title=Sunday cable ratings: 'American Gods' has decent premiere on Starz |work=TV by the Numbers |first=Rick |last=Porter |date=2. 5. 2017 |access-date=2. 5. 2017 |archive-date=10. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410224336/https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-cable-ratings-april-30-2017/ |url-status=dead }}</ref> | KratkiSadržaj = Epizoda počinje pričom o [[Vikinzi|vikinškom]] brodu koji je [[813. p. n. e.]] doplovio na obalu [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]]. [[Domorodački narodi Amerike|Domorodački narod]] ih primorava na povlačenje ispaljivanjem niza strijela. Vikinzi prave nekoliko krvnih žrtvi bogu [[Odin]]u ne bi li im podario vjetar koji im je potreban da se vrate kući, što se na kraju i desi. U sadašnjosti, Sjenku puštaju ranije iz zatvora nakon što se sazna da mu je supruga Laura izgubila život u automobilskoj nesreći. Prilikom povratka kući, Sjenka u avionu upoznaje gospodina Srijedu, koji mu nudi posao tjelohranitelja. Nakon što ga odbije, odlučuje se uputiti automobilom kući i svraća u lokal gdje ponovo sreće gospodina Srijedu. Sjenka saznaje da mu je najbolji prijatelj Robbie također preminuo u istoj saobraćajnoj nesreći u kojoj je preminula i Laura. Ludi Sweeney predstavi se Sjenci kao irski vilenjak i podbada ga te na kraju izaziva tuču. Sjenka pobjeđuje i dobija zlatni novčić. Potom odlazi na sahranu svoje supruge i saznaje da je Robbie imao aferu s Laurom. Nakon pokopa, baca novčić na njen grob. Pri odlasku sa sahrane, otima ga Tehnički Dečko koji zahtijeva da mu kaže sve što zna o gospodinu Srijedi. Tehnički Dečko zatim naređuje svojim ljudima da ga ubiju, a oni ga potom pokušaju linčovati. Omča konopca puca i oslobađa Sjenku, dok nepoznata osoba ubija ljude koji su ga pokušali linčovati. | BojaLinije = 22121B }} {{Spisak epizoda | BrojEpizode = 2 | Naslov = The Secret of Spoons | Režiser = David Slade | Scenarij = Michael Green i Bryan Fuller | Datum = 7. maj 2017. | Aux4 = 0,710<ref name="1.02">{{cite web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-7-2017.html|title=SHOWBUZZDAILY's Top 150 Cable Originals & Network Finals: 5.7.2017|work=Showbuzz Daily|first=Mitch|last=Metcalf|date=9. 5. 2017|access-date=9. 5. 2017|archive-date=1. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001084947/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-5-7-2017.html|url-status=dead}}</ref> | KratkiSadržaj = Epizoda počinje pričom iz 1697. koja se odvija na brodu s robljem. [[Rob]] Okoye moli se bogu [[Anansi]]ju koji se pojavljuje pred svim robovima i govori im o užasnoj sudbini koja ih čeka u [[Sjedinjene Američke Države|Americi]]. Anansi ih podstiče da se oslobode i zapale brod, što oni i čine, time ubivši sve na brodu osim Anansija koji se pretvara u pauka i sigurno stiže na kopno. U sadašnjosti, božica ljubavi [[Kraljica Sabe|Bilkis]] proždire još ljubavnika. U međuvremenu, Sjenka se suočava s gospodinom Srijedom i govori mu o napadu koji je izvršio Tehnički Dečko, ali ga Srijeda uspijeva nagovoriti da nastaviti raditi za njega. Dok kupuje stvari koje je Srijeda tražio, Sjenka u supermarketu upoznaje novu božicu Mediju koja mu se predstavlja u obliku [[Lucy Ricardo]] i pokuša ga ubijediti da joj se pridruži. Nakon što je odbije, sa Srijedom se upućuje u [[Chicago]]. Odlaze do stana u kojem žive tri sestre i radnik u klaonici koji se zove [[Černobog]], na kome se dâ primijetiti da mu ne prija gospodin Srijeda. Nakon večere, Černobog poziva Sjenku na partiju [[dama (igra)|dame]] sa sljedećom opkladom: ako Sjenka pobijedi, Černobog će im se pridružiti, ali ako izgubi, Černobog će mu razbiti glavu. Sjenka na kraju gubi. | BojaLinije = 22121B }} {{Spisak epizoda | BrojEpizode = 3 | Naslov = Head Full of Snow | Režiser = David Slade | Scenarij = Bryan Fuller i Michael Green | Datum = 14. maj 2017. | Aux4 = 0,716<ref name="1.03">{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-cable-ratings-may-14-2017/ |title=Sunday cable ratings: ‘Into the Badlands’ improves, ‘Naked and Afraid XL’ leads a quiet day |work=TV by the Numbers |first=Rick |last=Porter |date=16. 5. 2017 |access-date=16. 5. 2017 |archive-date=10. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190410224353/https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-cable-ratings-may-14-2017/ |url-status=dead }}</ref> | KratkiSadržaj = Negdje u Americi, Anubis dolazi po dušu starije [[musliman]]ke. Uzima joj srce i važe ga s perom na drugoj strani vage da bi utvrdio je li bila dobra ili loša osoba. Nakon što se dokaže da jeste, Anubis je šalje u zagrobni život. Nazad u Chicagu, Sjenka sanja Zarju Polunoćnaju, najmlađu od sestara, koja uzima Mjesec s neba i daje mu ga u obliku srebrnog dolara. Nakon što se budi, Sjenka izaziva Černoboga na još jednu partiju dame te pobjeđuje, time primoravši Černoboga da pođe s njima u [[Wisconsin]]. U [[New York]]u omanski poslovni čovjek Salim upoznaje taksistu za kojeg se ispostavi da je [[ifrit]]. Par vodi ljubav te sljedećeg jutra Salim shvata da su zamijenili živote. U međuvremenu, Ludi Sweeney suočava se sa Sjenkom i traži od njega novčić koji mu je greškom dao. Sjenka mu govori da ga je bacio na Laurin grob. Sweeney odlazi do groblja, iskopava grob i saznaje da novčiću i Laurinom tijelu nema ni traga. Sjenka pomaže Srijedi da prevari poslovne štediše jedne banke i Sjenka ujedno prouzrokuje snježnu oluju prosto "misleći o snijegu". Kad se vrati u hotelsku sobu, na krevetu ga čeka Laura. | BojaLinije = 22121B }} {{Spisak epizoda | BrojEpizode = 4 | Naslov = Git Gone | Režiser = [[Craig Zobel]] | Scenarij = Michael Green i Bryan Fuller | Datum = 21. maj 2017. | Aux4 = 0,631<ref name="1.04">{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-cable-ratings-may-21-2017/ |title=Sunday cable ratings: ‘Twin Peaks’ return comes in low for Showtime |work=TV by the Numbers |first=Rick |last=Porter |date=23. 5. 2017 |access-date=23. 5. 2017 |archive-date=27. 3. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327102118/https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-cable-ratings-may-21-2017/ |url-status=dead }}</ref> | KratkiSadržaj = Laurin život otkriva se u retrospekciji. Pokušava se ubiti, ali ne uspijeva. Upoznaje Sjenku nakon što ga zaustavi u pokušaju krađe iz kasina u kojem radi. Sjenka se brzo zaljubi u Lauru i vjenčaju se, ali Laura i dalje smatra da joj je život beznačajan. Uspješno nagovara Sjenku da ponovo opljačka kasino, ali ga ulove i šalju u zatvor. Laura mu obeća da će ga čekati, ali ulazi u aferu s njegovim šefom i prijateljem Robbiejem. Uoči noći Sjenkovog izlaska iz zatvora, Laura i Robbie umiru u saobraćajnoj nesreći. Laura se budi u pustinji s Anubisom, ali prije nego što je on u stanju da je pošalje u pogrebni život, vraća se u svoje tijelo. Otkriva da sada posjeduje nadljudsku snagu i osjeća se prisiljenom da nađe Sjenku, koga sada vidi u obliku sjajne svjetlosti u daljini, bez obzira na činjenicu da joj se samo tijelo (odnosno, njen fizički oblik) počinje raspadati. Pronalaze je dvojica bogova, gospodin Ibis i gospodin Jacquel i popravljaju joj oštećeno tijelo. Jacquel otkriva da je zapravo Anubis i zaklinje se da će joj uzeti dušu čim završi sa svojom misijom. Laura nastavlja potragu za Sjenkom i na kraju ga sreće u hotelskoj sobi. | BojaLinije = 22121B }} {{Spisak epizoda | BrojEpizode = 5 | Naslov = Lemon Scented You | Režiser = [[Vincenzo Natali]] | Scenarij = [[David Graziano]] | Datum = 28. maj 2017. | Aux4 = 0,666<ref name="1.05">{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-cable-ratings-may-28-2017/ |title=Sunday cable ratings: ‘Naked and Afraid XL’ tops a down day |work=TV by the Numbers |first=Rick |last=Porter |date=31. 5. 2017 |access-date=31. 5. 2017 |archive-date=27. 3. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327102411/https://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-cable-ratings-may-28-2017/ |url-status=dead }}</ref> | KratkiSadržaj = Tokom posljednjeg [[ledeno doba|ledenog doba]], pleme prelazi preko [[Beringov kopneni most|Beringovog kopnenog mosta]] sa simbolom svog boga Nynyunninija. Slično dešavanjima iz [[#ep1|prve epizode]], pleme nailazi na domorodački narod i bogove, koji im ne daju da kroče na teritoriju. Pleme počinje gubiti vjeru. Nynyunnini umire i biva zaboravljen. U sadašnjosti, Media se suočava s Tehničkim Dečkom i grdi ga zbog pokušaja linča u ime gospodina Svijeta, novog boga globalizacije. Sjenku i Srijedu hapse zbog pljačke banke. Ludi Sweeney pokuša uzeti novčić od Laure, ali otkriva da je u njoj i da joj daruje život. Upozorava je da ne vjeruje Srijedi. U pritvoru, Media (koja se pojavljuje u obliku [[Marilyn Monroe]]) i gospodin Svijet prisiljavaju Tehničkog Dečka da se izvini. Novi bogovi ponude Srijedi savez i obećavaju mu da će mu pomoći da "pronađe svoju publiku" tako što će ispaliti raketu pod nazivom Odin na [[Sjeverna Koreja|Sjevernu Koreju]]. Ubijaju policiju, pružajući Sjenci i Srijedi priliku za bijeg, koju oni iskorištavaju. | BojaLinije = 22121B }} {{Spisak epizoda | BrojEpizode = 6 | Naslov = A Murder of Gods | Režiser = [[Adam Kane]] | Scenarij = Seamus Kevin Fahey, Michael Green i Bryan Fuller | Datum = 4. juni 2017. | Aux4 = 0,607<ref name="1.06">{{cite web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-6-4-2017.html|title=UPDATED: SHOWBUZZDAILY's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 6.4.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=6. 6. 2017|work=Showbuzz Daily|access-date=6. 6. 2017|archive-date=11. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511215133/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-6-4-2017.html|url-status=dead}}</ref> | KratkiSadržaj = Grupa [[Meksiko|meksičkih]] [[imigracija|imigranata]], koji nastoje nezakonito ući u [[SAD]], mole se [[Isus]]u koji se pojavljuje i pokuša ih zaštititi. Granična policija ga ubija. Sjenka preispituje šta je vidio u policijskoj stranici i priznaje Srijedi da se Laura vratila iz mrtvih. Sweeney se udružuje s Laurom u misiji da je uskrsnu, što bi značilo da bi mu Laura tada vratila njegov novčić jer joj više ne bi bio potreban. Susreću se sa Salimom koji im se pridružuje u nadi da će pronaći Džina. Putuju zajedno u taksiju. U [[Virginia|Virginiji]], Srijeda upoznaje Sjenku sa starim bogom [[Vulkan (mitologija)|Vulkanom]], koji održava kontrolu nad stanovništvom jednog gradića pomoću njihove vjere u pravo na oružje. Vulkan pristaje na Srijedin zahtjev da se pridruži ratu i skuje mu mač, ali ih kasnije izdaje priznavši da je rekao novim bogovima gdje se nalaze. Srijeda mu se osvećuje ubivši ga i bacivši kletvu na sve njegove sljedbenike. | BojaLinije = 22121B }} {{Spisak epizoda | BrojEpizode = 7 | Naslov = A Prayer for Mad Sweeney | Režiser = Adam Kane | Scenarij = Maria Melnik | Datum = 11. juni 2017. | Aux4 = 0,629<ref name="1.07">{{cite web|url=http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-6-11-2017.html|title=UPDATED: SHOWBUZZDAILY's Top 150 Sunday Cable Originals & Network Finals: 6.11.2017|last=Metcalf|first=Mitch|date=13. 6. 2017|work=Showbuzz Daily|access-date=13. 6. 2017|archive-date=14. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614022800/http://www.showbuzzdaily.com/articles/showbuzzdailys-top-150-sunday-cable-originals-network-finals-6-11-2017.html|url-status=dead}}</ref> | KratkiSadržaj = Ibis priča priču o Essie, mladoj Irkinji osuđenoj na deportaciju koja je ostavljala darove irskim vilenjacima u zamjenu za sreću. Na brodu upućenom ka Americi, zavodi kapetana i ubjeđuje ga da je vrati nazad u [[London]]. Tamo postaje lopov; međutim, ulove je nakon što zaboravi ostaviti dar vilenjacima. Trudna biva deportirana u Ameriku, ovog puta uspješno, gdje ulazi u brak s vlasnikom imanja na kojem je radila i koji joj ostavlja farmu nakon svoje smrti. Essie nastavlja ostavljati darove vilenjacima. Ludi Sweeney je posjećuje pred njenu smrt i zahvaljuje joj se, budući da mu je njena vjera u vilenjake omogućila život u Americi. Dok Sweeney i Laura putuju, govori joj da će se pridružiti Srijedinom ratu da bi se iskupio za dezertiranje kad je bio vojnik. Kamion u kojem se voze prevrće se i Sweeneyjev sretni novčić ispada iz Laurinog tijela. Vraća ga Lauri umjesto da ga uzme sebi, tako otkrivajući da je imao nekakve veze s njenom saobraćajnom nesrećom. | BojaLinije = 22121B }} {{Spisak epizoda | BrojEpizode = 8 | Naslov = Come to Jesus | Režiser = [[Floria Sigismondi]] | Scenarij = Bekah Brunstetter, Michael Green i Bryan Fuller | Datum = 18. juni 2017. | Aux4 = 0,774<ref name="1.08">{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-cable-ratings-june-18-2017/ |title=Sunday cable ratings: ‘American Gods’ finale improves, ‘Fear the Walking Dead’ hits another low |work=TV by the Numbers |first=Rick |last=Porter |date=20. 6. 2017 |access-date=20. 6. 2017 |archive-date=20. 6. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620210013/http://tvbythenumbers.zap2it.com/daily-ratings/sunday-cable-ratings-june-18-2017/ |url-status=dead }}</ref> | KratkiSadržaj = Gospodin Nancy priča Sjenci i Srijedi priču o staroj i paloj božici [[Kraljica Sabe|Bilkis]], što navodi Srijedu na potragu za kraljicom. Posjećuju [[Ostara|Uskrs]], staru božicu proljeća i uskrsnuća koja se uspješno prilagodila novoj eri korištenjem kršćanske proslave Isusovog uskrsnuća. Laura i Ludi Sweeney slijede Sjenku do Uskrsina imanja. Ona otkriva da ne može uskrsnuti Lauru zato što nije umrla prirodnom smrću, već ju je ubio bog. Laura prisili Sweeneyja da joj prizna o čemu se radi; on joj govori da je Srijeda sredio njenu smrt i Sjenkovu zatvorsku kaznu da bi Sjenku izolirao za vlastite potrebe. Media, Tehnički Dečko i gospodin Svijet dolaze na imanje da bi zaprijetili Srijedi. Srijeda im munjom ubije ljude i otkriva da je Odin te uspijeva nagovoriti Uskrs da iskoristi svoje moći da vrati proljeće, što prouzrokuje sušu širom Amerike. Sjenka konačno priznaje da vjeruje u bogove neposredno prije Laurinog dolaska. | BojaLinije = 22121B }} |} == Razvoj == === Produkcija === Autor knjige ''[[Američki bogovi]]'' [[Neil Gaiman]] izjavio je 2011. na [[Međunarodni festival knjiga u Edinburghu|Međunarodnom festivalu knjiga u Edinburghu]] da je kompanija [[HBO]] bila zainteresirana za adaptaciju romana u televizijsku seriju.<ref>{{cite web|title=American Gods for HBO, Gaiman plans sequel|url=http://www.thebookseller.com/news/american-gods-hbo-gaiman-plans-sequel.html|publisher=The Bookseller|date=23. 8. 2011|access-date=25. 8. 2013}}</ref><ref name="EM">{{cite news|last=Thompson|first=Mike|title=HBO Performs Rumor Control on American Gods|url=http://www.escapistmagazine.com/news/view/111977-HBO-Performs-Rumor-Control-On-American-Gods|access-date=25. 8. 2013|newspaper=Escapist Magazine|date=30. 7. 2011|archive-date=30. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230030703/http://www.escapistmagazine.com/news/view/111977-HBO-Performs-Rumor-Control-On-American-Gods|url-status=dead}}</ref> Gaiman je opisao napredak projekta u martu 2013. na Međunarodnom festivalu studentskog filma u Cambridgeu potvrdivši da će pilot-epizoda "sadržavati nove elemente i detalje", a da će istovremeno "biti slična početnim poglavljima knjige".<ref name="T.C">{{cite web|title=Neil Gaiman Updates Us on HBO's American Gods, Doctor Who, and More|url=http://www.tor.com/blogs/2013/03/neil-gaiman-updates-us-on-hbos-american-gods-doctor-who-and-more|publisher=Tor.com|date=1. 3. 2013|access-date=25. 8. 2013|archive-date=18. 8. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130818154311/http://www.tor.com/blogs/2013/03/neil-gaiman-updates-us-on-hbos-american-gods-doctor-who-and-more|url-status=dead}}</ref> Dodao je da će se knjiga koristiti samo za prve dvije sezone serije i da još uvijek radi na scenariju za pilot-epizodu, budući da prva verzija scenarija nije bila dovoljno vjerna knjizi prema mišljenju HBO-a.<ref>{{cite web|url=http://screenrant.com/neil-gaiman-american-gods-tv-show-script/|title=Neil Gaiman Offers ''American Gods'' TV Show Update; Teases New Story Material|last=Schaefer|first=Sandy|work=Screen Rant|date=30. 6. 2013|access-date=1. 7. 2013}}</ref> Gaiman je nešto kasnije te godine, tačnije u novembru 2013, najavio na [[Reddit]]u da je projekt još uvijek aktivan, ali da ga neće razvijati HBO.<ref>{{cite web|last=Gaiman|first=Neil|title=AN EVENING WITH NEIL GAIMAN AND AMANDA PALMER: ASK US ANYTHING. GO ON. GO ON YOU KNOW YOU WANT TO.|url=http://www.reddit.com/r/IAmA/comments/1qzpe3/an_evening_with_neil_gaiman_and_amanda_palmer_ask/cdi49ei|publisher=Reddit|access-date=19. 11. 2013}}</ref> HBO-ov predsjednik programske sheme Michael Lombardo otkrio je naredne godine da su napustili projekt zato što scenarij nisu mogli napraviti kako treba: "Probali smo dovesti tri scenarista, uložili smo puno truda u to. Neke se stvari jednostavno ne dese".<ref>{{cite web |url=http://www.vulture.com/2014/06/hbo-american-gods-what-happened.html |title=HBO’s Michael Lombardo on More Game of Thrones, the Future of MaddAddam, and Why American Gods Is a No-Go |first=Jenna |last=Marotta |work=Vulture |date=11. 6. 2014 |access-date=30. 3. 2017}}</ref> Britanska kompanija [[Fremantle Media]] kupila je u februaru 2014. prava za adaptaciju romana u televizijsku dramsko-fantastičnu seriju.<ref>{{cite web |url=http://www.deadline.com/2014/02/fremantlemedia-to-adapt-fantasy-novel-american-gods-as-drama-series/ |title=Fantasy Novel 'American Gods' Being Developed As Drama Series By FremantleMedia |first=Nellie |last=Andreeva |date=3. 2. 2014 |access-date=30. 3. 2017}}</ref> U julu iste godine najavljeno je da će seriju za [[Starz]] razviti [[Bryan Fuller]] i [[Michael Green]].<ref>{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/starz-bryan-fuller-board-neil-716142 |title=Starz, Bryan Fuller Board Neil Gaiman's 'American Gods' |first=Lesley |last=Goldberg |date=1. 7. 2014 |work=The Hollywood Reporter |access-date=21. 7. 2014}}</ref> Fuller je izjavio da će serija "[pratiti] dešavanja iz knjiga, ali će događaje i tačku gledišta proširiti tako da je znatno šira od [fokusa na] Sjenku i Srijedu".<ref name="fuller_aug29"/> Dobijena je dozvola da se uvedu određeni elementi iz popratne knjige ''[[Anansijevi momci]]''.<ref name="fuller_aug29"/> Fuller je dodao da je Gaiman "u potpunosti uključen" u produkciju i rekao da se nada da će Gaiman sâm napisati epizodu.<ref name="fuller_aug29">{{Cite web|url=http://www.craveonline.com.au/tv/articles/751337|title=Exclusive: How Involved is Neil Gaiman in the 'American Gods' TV Series?|work=Crave Online|last=Bibbiani|first=William|date=29. 8. 2014|access-date=5. 9. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150804090452/http://www.craveonline.com.au/tv/articles/751337|archive-date=4. 8. 2015|url-status=dead}}</ref> Starz je 16. juna 2015. službeno objavio da je serija odobrena.<ref>{{cite web|url=http://www.thewrap.com/neil-gaimans-american-gods-adaptation-gets-greenlight-from-starz/|title=Neil Gaiman's 'American Gods' Adaptation Gets Greenlight From Starz|first=Linda|last=Ge|date=16. 6. 2015|work=TheWrap|access-date=30. 3. 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2015/jun/16/neil-gaimans-american-gods-casting-tv|title=American Gods TV adaptation begins casting search for lead character|work=The Guardian|date=16. 6. 2015|access-date=30. 3. 2017}}</ref> Showrunner Bryan Fuller procijenio je u maju 2015. da će se serija vjerovatno premijerno prikazati "krajem 2016";<ref>{{cite web|url=http://www.blastr.com/2015-5-28/bryan-fuller-talks-casting-neil-gaimans-american-gods-tv-series|title=American Gods producer Bryan Fuller talks casting diversity on the Neil Gaiman TV series|work=Blastr|first=Nathalie|last=Caron|date=28. 5. 2015|access-date=30. 3. 2017|archive-date=6. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506184309/http://www.blastr.com/2015-5-28/bryan-fuller-talks-casting-neil-gaimans-american-gods-tv-series|url-status=dead}}</ref> međutim, premijerno je prikazana u aprilu 2017, s tim prva sezona sadrži osam epizoda.<ref name="Vulcan&April2017" /><ref name="PremiereDateEpisodes">{{cite web|url=http://deadline.com/2017/02/american-gods-starz-premiere-date-first-look-art-1201955368/|title='American Gods': Starz Sets Premiere Date, Gives First Look At New Fantasy Series|work=Deadline|last=Evans|first=Greg|date=23. 2. 2017|access-date=23. 2. 2017}}</ref> Počelo se snimati 1. marta 2016. u [[Toronto|Torontu]], a završilo se do septembra.<ref>{{cite web|url=https://www1.toronto.ca/static_files/economic_development_and_culture/docs/currently_filming.pdf|publisher=Općinska uprava Toronta|title=In Production in Toronto|date=10. 2. 2016|access-date=30. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150918235041/https://www1.toronto.ca/static_files/economic_development_and_culture/docs/currently_filming.pdf|archive-date=18. 9. 2015|url-status=dead}}</ref> Neil Gaiman govorio je o planovima za buduće sezone, pod uslovom da se serija obnovi, u intervjuu 24. juna 2016. rekavši da prva sezona obuhvata samo trećinu romana. Druga sezona trebala bi se baviti dijelom u Lakesideu, a "velika ključna stvar koja će se dogoditi gospodinu Srijedi" najvjerovatnije će se desiti u posljednjoj epizodi druge ili treće sezone.<ref>{{cite web |url=http://observer.com/2016/07/everything-neil-gaiman-knows-about-good-omens-and-american-gods/ |title=Everything* Neil Gaiman Knows About 'Good Omens' and 'American Gods' |work=Observer |first=Dana |last=Schwartz |date=13. 7. 2016 |access-date=15. 7. 2016}}</ref> Što se tiče seksualnog sadržaja u seriji, Green je izjavio da, iako ga knjiga sadrži, "naš seksualni sadržaj, kada je bio prikazan, [prikazan] je vješto. Pod tim mislimo na to da je bio bitan za lika ili za priču. Da je bio tako lijep [kao] bilo šta drugo što ćemo pokušati prikazati u seriji. Što znači, ako biste definirali neizazvanu seksualnost kao seksualnost koja se može isjeći bez da oslabi završnu epizodu na bilo koji način, to nismo htjeli raditi. Htjeli smo da to bude nešto što je esencijalno." Dodao je da se Starz "ne ustručava [da prikaže] golotinju".<ref>{{cite web|url=https://www.theverge.com/2017/5/1/15500932/american-gods-bryan-fuller-michael-green-interview-starz|title=The creators of American Gods talk extreme violence, male nudity, and praying to guns|work=The Verge|first=Kwame|last=Opam|date=1. 5. 2017|access-date=1. 5. 2017}}</ref> Treća epizoda sadrži gej scenu između poslovnog čovjeka Salima i Džina. Fuller je izjavio da nije bio zabrinut eksplicitnim seksualnim sadržajem prikazanim u sceni, rekavši: "Htjeli smo prikazati veoma slikovitu priču sa seksom i seksualnosti. I također ispričati priču o čovjeku koji dolazi iz zemlje gdje je homoseksualnost kažnjiva smrću. Za njega [bi se] većina seksualnih iskustava svodila na pušenja po uličicama, tako da Džin s njim vodi ljubav vjerovatno po prvi put u životu da bi mogao iskusiti seksualnu ljubav. To je nevjerovatno, prekrasno iskustvo za ljude pogotovo kad uzmete u obzir koliko muškaraca, žena i rodova između, ne iskuse ili ne mogu to iskusiti zbog mjesta odakle dolaze."<ref name="Blastr">{{cite web|url=http://www.blastr.com/2017-5-15/american-gods-bryan-fuller-jinn-episode|title=Exclusive: American Gods' Bryan Fuller and cast talk about their groundbreaking Jinn episode|work=SyfyWire|first=Tara|last=Bennett|date=15. 5. 2017|access-date=15. 5. 2017|archive-date=18. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518223046/http://www.blastr.com/2017-5-15/american-gods-bryan-fuller-jinn-episode|url-status=dead}}</ref> [[Omid Abtahi]], koji tumači Salima, dao je svoj komentar na vezu: "Mislim da je ljubav u bilo kojem obliku, muškarac/muškarac, žena/muškarac, žena/žena, što god, prekrasna stvar. Volio bih živjeti u svijetu u kojem to ljudima ne smeta. Dakle, način na koji se to radi je tako što se ljudima to izlaže i normalizira. Da, moglo bi biti malo upadljivo za neke ljude, ali je to prirodno. Nema mržnje. Nije nam namjera da ikoga uvrijedimo. To je ljubav."<ref name="Blastr"/> Fuller je također zahtijevao da se scena ponovo snimi, navodeći da prvobitne pozicije nisu bile fiziološki moguće za analni seks.<ref>{{cite web|url=http://www.vulture.com/2017/05/american-gods-gay-sex-scene-bryan-fuller.html|title=Bryan Fuller Demanded a Reshoot of American Gods’ Gay Sex Scene Because It Wasn’t Gay Enough|work=Vulture|first=Abraham|last=Riesman|date=14. 5. 2017|access-date=15. 5. 2017}}</ref> Prolog pete epizode sastoji se od petominutne animacije koja se fokusira na likove iz [[ledeno doba|ledenog doba]]. Napravio ju je Tendril, dizajnerski i animacijski studio koji se nalazi blizu [[Toronto|Toronta]], gdje se serija snima. Prema direktoru kompanije Chrisu Bahryju, animaciju je bilo teško napraviti i cijeli proces trajao je šest mjeseci. Međutim, Bahry je ovo razjasnio rekavši da je "izazov bio pronaći najjači način da se prenese središnja tematike animacije: vjera protiv preživljavanja i prilagođavanja." Također je dodao: "Htjeli smo da izgleda veoma opipljivo i stvarno, poput filma snimljenog u tehnici kadar-po-kadar koji su ovi drevni ljudi mogli napraviti koristeći koje god da su materijale i alate imali pri ruci."<ref>{{cite web|last1=McNally|first1=Victoria|title=Go Behind the Scenes of American Gods' Stunning Animation Sequence (Exclusive)|url=http://nerdist.com/american-gods-animation-sequence-bts-exclusive/|website=Nerdist|date=2. 6. 2017|access-date=4. 6. 2017}}</ref> Starz je 10. maja 2017. obnovio seriju za drugu sezonu.<ref>{{cite web|last1=Snetiker|first1=Marc|title=American Gods renewed for season 2|url=http://ew.com/tv/2017/05/11/american-gods-season-2-renewal|website=Entertainment Weekly|date=11. 3. 2017|access-date=11. 5. 2017}}</ref> === Scenarij === Fuller je naglasio da hoće da se stari bogovi prikažu rustičnim da bi se "istakli vidovi otrcanosti njihove religije i posljedice dugog nevjerovanja", dok su novi bogovi uglađeni i nadograđeni tehnologijom da bi se iskazalo "koliko su vrijedni i značajni u vlastitim religijama."<ref>{{cite web|url=http://collider.com/american-gods-bryan-fuller-michael-green-interview/|title=‘American Gods’ Creators Bryan Fuller & Michael Green on Adapting Neil Gaiman’s Beloved Novel|work=Collider.com|first=Christina|last=Radish|date=30. 4. 2017|access-date=1. 5. 2017}}</ref> === Izbor glumaca === [[Ricky Whittle]] dobio je ulogu protagonista Sjenke 28. januara 2016.<ref name="Whittle">{{cite web |url=http://www.vanityfair.com/hollywood/2016/01/american-gods-ricky-whittle-shadow-the-100-neil-gaiman |title=American Gods Author Neil Gaiman on Why Casting The 100s Ricky Whittle as Shadow Is So Vital |work=Variety |first=Joanna |last=Robinson |date=28. 1. 2016 |access-date=3. 3. 2016}}</ref> Nakon jednog mjeseca i dva dana, odnosno 2. marta 2016, objavljeno je da je [[Ian McShane]] izabran za gospodina Srijedu.<ref name="McShane">{{cite web |url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/ian-mcshane-star-american-gods-872269 |title=Ian McShane to Star in 'American Gods' for Starz |work=The Hollywood Reporter |first=Lesley |last=Goldberg |date=3. 3. 2016 |access-date=3. 3. 2016}}</ref> Malo kasnije, 17. marta 2016, objavljeno je da će [[Emily Browning]] tumačiti Lauru Moon, Sjenkovu suprugu.<ref name="Browning">{{ cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/american-gods-casts-laura-moon-876567 | title=Starz's 'American Gods' Casts Its Laura Moon |work=The Hollywood Reporter| first=Lesley |last=Goldberg |date=17. 3. 2016 |access-date=16. 3. 2016}}</ref> Šest dana kasnije [[Sean Harris]] dobio je ulogu Ludog Sweeneyja, [[Yetide Badaki]] božice Bilkis, a [[Bruce Langley]] Tehničkog Dečka.<ref name="BadakiLangley">{{cite web |url=http://deadline.com/2016/03/american-gods-mad-sweeney-sean-harris-bilquis-yetide-badaki-technical-boy-bruce-langley-1201725013/|title=Starz's 'American Gods' Casts Sean Harris As Mad Sweeney, Yetide Badaki As Bilquis & Bruce Langley As Technical Boy|work=Deadline|first=Denise|last=Petski|date=23. 3. 2016|access-date=5. 4. 2016}}</ref> [[Jonathan Tucker]] dobio je ulogu Lokija Kovača-laži, a [[Crispin Glover]] gospodina Svijeta 14. aprila 2016.<ref name="TuckerGlover">{{cite web|url=http://deadline.com/2016/04/american-gods-jonathan-tucker-crispin-glover-cast-starz-adaptation-1201737830/|title='American Gods': Jonathan Tucker & Crispin Glover Cast In Starz Adaptation|publisher=Deadline|last=Petski|first=Denise|date=14. 4. 2016|access-date=30. 3. 2017}}</ref> Sedam dana kasnije objavljeno je da će [[Cloris Leachman]] tumačiti Zarju Večernjaju, [[Peter Stormare]] Černoboga, [[Chris Obi]] gospodina Jaquela, a [[Mousa Kraish]] Džina.<ref name="LeachmanStormareObiKraish">{{cite web|url=http://www.fremantlemedia.com/cameras-roll-as-starz-and-fremantlemedia-north-america-bring-american-gods-to-life/|title=CAMERAS ROLL AS STARZ AND FMNA BRING "AMERICAN GODS" TO LIFE|publisher=Fremantle Media|date=21. 4. 2016|access-date=30. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305015752/http://www.fremantlemedia.com/cameras-roll-as-starz-and-fremantlemedia-north-america-bring-american-gods-to-life/|archive-date=5. 3. 2017|url-status=dead}}</ref> Sean Harris napustio je glumačku ekipu 6. maja zbog ličnih razloga i najavljeno je da se traži novi glumac za ulogu Ludog Sweeneyja.<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2016/05/american-gods-starz-series-mad-sweeney-role-recast-dp-change-1201750737/|title='American Gods': Starz Series To Recast Mad Sweeney Role, Changes DP|work=Deadline|first=Nellie|last=Andreeva|date=6. 5. 2016|access-date=10. 5. 2016}}</ref> Pet dana kasnije najavljeno je da će ovu ulogu preuzeti [[Pablo Schreiber]].<ref name="Schreiber">{{cite web|url=http://deadline.com/2016/05/pablo-schreiber-cast-mad-sweeney-american-gods-starz-thumper-1201752004/|title=Pablo Schreiber To Play Mad Sweeney In 'American Gods' Starz Series, Joins Indie 'Thumper'|work=Deadline|first=Nellie|last=Andreeva|date=11. 5. 2016|access-date=12. 5. 2016}}</ref> [[Gillian Anderson]] dobila je ulogu božice Medije u junu 2016.<ref name="Anderson">{{Cite web|url=http://tvline.com/2016/06/03/gillian-anderson-cast-american-gods-media-starz-bryan-fuller/|title=Gillian Anderson Joins American Gods|last=Slezak|first=Michael|date=3. 6. 2016|website=TVLine|access-date=3. 6. 2016}}</ref> Sredinom istog mjeseca, odnosno 15. juna 2016, objavljeno je da će [[Omid Abtahi]] tumačiti Salima, [[Orlando Jones]] gospodina Nancyja, a [[Demore Barnes]] gospodina Ibisa.<ref name="Abtahi">{{cite web|url=http://deadline.com/2016/06/american-gods-omid-abtahi-cast-starz-series-1201772239/|title='American Gods': Omid Abtahi Joins Cast Of Starz Series|first=Nellie|last=Andreeva|work=Deadline|date=15. 6. 2016|access-date=16. 6. 2016}}</ref><ref name="JonesBarnes">{{Cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/american-gods-adds-orlando-jones-903208/|title=Starz' 'American Gods' Adds 'Sleepy Hollow' Alum Orlando Jones|last=Stanhope|first=Kate|date=15. 6. 2016|website=The Hollywood Reporter|access-date=15. 6. 2016}}</ref> Mjesec dana kasnije, odnosno 15. jula 2016, najavljeno je da će [[Dane Cook]] tumačiti Robbieja,<ref name="Cook">{{cite web |url=http://www.ew.com/article/2016/07/15/dane-cook-american-gods |title=American Gods: Dane Cook lends a friendly hand |work=Entertainment Weekly |first=Marc |last=Snetiker |date=15. 7. 2016 |access-date=15. 7. 2016 |archive-date=16. 7. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160716125633/http://www.ew.com/article/2016/07/15/dane-cook-american-gods |url-status=dead }}</ref> dok je uloga božice Uskrs dodijeljena je [[Kristin Chenoweth]] sedam dana kasnije.<ref name="Chenoweth" /> === Marketing === Prva najava za seriju prikazana je 22. jula 2016. na [[Comic-Con u San Diegu|Comic-Conu]] u [[San Diego|San Diegu]].<ref>{{cite web |url=http://tvweb.com/american-gods-trailer-starz-series-neil-gaiman/ |title=American Gods Trailer Brings Neil Gaiman's Book to Life |work=TVweb |date=22. 7. 2016 |access-date=23. 7. 2016 |first=Brian |last=Gallagher}}</ref> == Emitiranje == Serija ''Američki bogovi'' objavljuje se svake nedjelje u SAD-u u aplikaciji Starz, prije nego što se istog dana emitira na kanalu Starz u 21:00&nbsp;([[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|ET]]). Svaka epizoda postaje dostupna širom svijeta na usluzi [[Amazon Video]] dan nakon emitiranja u SAD-u.<ref>{{cite web |url=https://www.dailydot.com/parsec/how-to-watch-american-gods/ |title=You can watch ‘American Gods’ without cable—here’s how |work=DailyDot |date=24. 4. 2017 |access-date=30. 4. 2017 |first=Michelle |last=Jaworski}}</ref> == Prijem == === Odaziv kritičara === Prva sezona naišla je na veoma pozitivnu reakciju kritičara. Na sajtu [[Metacritic]] ima rezultat 77 od 100, zasnovan na 36 kritika, što ukazuje na "općenito povoljne ocjene".<ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/tv/american-gods |title=American Gods: Season 1 |publisher=Metacritic |access-date=30. 4. 2017}}</ref> Na sajtu Rotten Tomatoes ima rejting od 94%, zasnovan na 66 kritika, s prosječnom ocjenom 8,13 od 10. U konsenzusu navedenom na ovom sajtu stoji: "''Američki bogovi'' započinju nizom divno ambicioznih početnih poteza – i nagrađuju vjeru gledalaca obećavajućom prvom sezonom čija vizualna bogatstva prate narativni utjecaj."<ref>{{cite web |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/american_gods/s01 |title=American Gods: Season 1 |publisher=Rotten Tomatoes |access-date=29. 6. 2017}}</ref> === Rejtinzi === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! {{abbr|Br.|Broj epizode}} !! Naziv !! Datum<br />emitiranja !! [[Nielsenovi rejtinzi|Rejting/udio]]<br />(18–49) !! Gledalaca<br />(u milionima) !! [[DVR]]<br />(18–49) !! Gledalaca DVR-a<br />(u milionima) !! Ukupno<br />(18–49) !! Ukupno gledalaca<br />(u milionima) |- | 1 || style="text-align:left;"| "[[#ep1|The Bone Orchard]]" || style="text-align:left;"| {{dts|2017|04|30}} || 0,4 || 0,975<ref name="1.01"/> || {{N/D}} || {{N/D}} || {{N/D}} || {{N/D}} |- | 2 || style="text-align:left;"| "[[#ep2|The Secret of Spoons]]" || style="text-align:left;"| {{dts|2017|05|07}} || 0,3 || 0,710<ref name="1.02"/> || {{N/D}} || {{N/D}} || {{N/D}} || {{N/D}} |- | 3 || style="text-align:left;"| "[[#ep3|Head Full of Snow]]" || style="text-align:left;"| {{dts|2017|05|14}} || 0,3 || 0,716<ref name="1.03"/> || {{N/D}} || 0,585 || {{N/D}} || 1,301<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/cable-live-7-ratings-for-may-8-14-2017/|title='Brockmire' makes a big jump in cable Live +7 ratings for May 8-14|last=Porter|first=Rick|date=27. 5. 2017|work=TV by the Numbers|access-date=27. 5. 2017|archive-date=26. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126083731/https://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/cable-live-7-ratings-for-may-8-14-2017/|url-status=dead}}</ref> |- | 4 || style="text-align:left;"| "[[#ep4|Git Gone]]" || style="text-align:left;"| {{dts|2017|05|21}} || 0,3 || 0,631<ref name="1.04"/> || {{N/D}} || 0,621 || {{N/D}} || 1,252<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/better-call-saul-tops-the-charts-in-cable-live-7-ratings-for-may-15-21/|title='Better Call Saul' tops the charts in cable Live +7 ratings for May 15-21|last=Porter|first=Rick|date=2. 6. 2017|work=TV by the Numbers|access-date=2. 6. 2017|archive-date=2. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170602224440/http://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/better-call-saul-tops-the-charts-in-cable-live-7-ratings-for-may-15-21/|url-status=dead}}</ref> |- | 5 || style="text-align:left;"| "[[#ep5|Lemon Scented You]]" || style="text-align:left;"| {{dts|2017|05|28}} || 0,3 || 0,666<ref name="1.05"/> || 0,3 || 0,733 || 0,6 || 1,400<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/cable-live-7-ratings-for-may-22-28-2017/|title='Better Call Saul' racks up more big gains in cable Live +7 ratings for May 22-28|last=Porter|first=Rick|date=8. 6. 2017|work=TV by the Numbers|access-date=8. 6. 2017|archive-date=1. 7. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701222347/https://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/cable-live-7-ratings-for-may-22-28-2017/|url-status=dead}}</ref> |- | 6 || style="text-align:left;"| "[[#ep6|A Murder of Gods]]" || style="text-align:left;"| {{dts|2017|06|04}} || 0,2 || 0,607<ref name="1.06"/> || 0,3 || 0,671 || 0,5 || 1,278<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/cable-live-7-ratings-for-may-29-june-4-2017/|title='Nashville' return makes solid gains in cable Live +7 ratings for May 29-June 4|last=Porter|first=Rick|date=14. 6. 2017|work=TV by the Numbers|access-date=14. 6. 2017|archive-date=15. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615020547/http://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/cable-live-7-ratings-for-may-29-june-4-2017/|url-status=dead}}</ref> |- | 7 || style="text-align:left;"| "[[#ep7|A Prayer for Mad Sweeney]]" || style="text-align:left;"| {{dts|2017|06|11}} || 0,3 || 0,629<ref name="1.07"/> || {{N/D}} || 0,588 || {{N/D}} || 1,218<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/better-call-saul-triples-in-cable-live-7-ratings-for-june-5-11/|title='Better Call Saul' triples in cable Live +7 ratings for June 5-11|last=Porter|first=Rick|date=23. 6. 2017|work=TV by the Numbers|access-date=23. 6. 2017|archive-date=30. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630080739/https://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/better-call-saul-triples-in-cable-live-7-ratings-for-june-5-11/|url-status=dead}}</ref> |- | 8 || style="text-align:left;"| "[[#ep8|Come to Jesus]]" || style="text-align:left;"| {{dts|2017|06|18}} || 0,3 || 0,774<ref name="1.08"/> || {{N/D}} || 0,622 || {{N/D}} || 1,396<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/cable-live-7-ratings-for-june-12-18-2017/|title='Better Call Saul' on top again: Cable Live +7 ratings for June 12-18|last=Porter|first=Rick|date=29. 6. 2017|work=TV by the Numbers|access-date=29. 6. 2017|archive-date=30. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180830005410/https://tvbythenumbers.zap2it.com/dvr-ratings/cable-live-7-ratings-for-june-12-18-2017/|url-status=dead}}</ref> |} == Napomene == {{napomene}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.starz.com/series/americangods Službeni sajt] * {{IMDb title|tt1898069|Američki bogovi}} {{Bryan Fuller}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Američke TV-serije sa početkom prikazivanja 2017.]] [[Kategorija:Američke TV-serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:Američke dramske serije iz 2010-ih]] [[Kategorija:TV-emisije na engleskom jeziku]] [[Kategorija:Nordijska mitologija u popularnoj kulturi]] [[Kategorija:Serije mreže Starz]] [[Kategorija:Televizijski programi zasnovani na britanskim romanima]] [[Kategorija:TV-emisije producirane u Torontu]] [[Kategorija:TV-emisije snimljene u Oklahomi]] 6t7ppimca33qpjd0hxyj48ayqx81oym 0 436141 3848827 3835209 2026-05-23T19:31:20Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848827 wikitext text/x-wiki {{Prijevod}} {{Preuređivanje}} {{Infokutija videoigra | naziv = 2048 | slika = 2048 logo.svg | veličina_slike = | alt_slike = 2048 | tekst = | razvijač = Gabriele Cirulli | izdavač = Gabriele Cirulli | distributer = | režiser = | producent = | dizajner = | programer = | umjetnik = | pisac = | kompozitor = | pogon = | platforme = [[Brovser igra|Brovser]], [[iOS]], [[Android (operativni sistem)|Android]], [[Nintendo 3DS]] | objavljeno = 9. mart 2014.<ref name=insider>{{cite web | title=Puzzle Game 2048 Will Make You Forget Flappy Bird Ever Existed | url=http://www.businessinsider.com/2048-puzzle-game-2014-3 | first= Megan Rose |last= Dickey | date=23. 3. 2014 |work=Business Insider | access-date=17. 11. 2017}}</ref> | žanr = Slagalica | režimi = }} '''''2048''''' je single-player, videoigra italijanskog veb programera Gabriele Cirullia. Igra je objavljena 9. marta 2014. godine. Cilj igre je da se pomjeranjem numerisanih pločica s brojevima na mreži, te spajanjem pločica sa istim brojevima, čime se udvostručuje njena vrijednost, dođe do pločice s brojem 2048. Videoigra ''2048'' je vrlo slična aplikaciji [[Threes (videoigra)|Threes]] objavljenom mjesec dana ranije. Sam Cirulli je opisao ''2048'' kao klon aplikacije [[1024 Veewo Studios]], a upravo 1024 Veewo Studios je u opisu napisao da je klon igre ''Threes''. == Dizajniranje == 19-godišnji Cirulli je igru napravio u jednom vikendu i bio je iznenađen kada je njegova igra primila više od 4 miliona posjetilaca u samo nekoliko dana. Objavio je besplatnu verziju igre za [[iOS]] i [[Android (operativni sistem)|Android]] u maju 2014. ''2048'' postaje viralni hit. ''[[Wall Street Journal]]'' je igru opisao kao "skoro kao ''[[Candy Crush Saga|Candy Crush]]'' za matematičke genije", i ''[[Business Insider]]'' je igru nazvao "drvo na steroidima". == Gameplay == [[Datoteka:2048 Screenshot.png|lijevo|mini|Gameplay]] ''2048'' se igra na sivoj 4 × 4 mreži, sa numerisanim pločicama koje se glatko klizaju kada ih igrač pomjeri pomoću četiri strelice. Na svakom koraku, nova pločica se slučajno pojavljuje na praznom mjestu na ploči sa vrijednošću od 2 ili 4. Ako se dvije pločice istog broja sudare dok se kreću, spojit će se u pločicu sa ukupnom vrijednošću dvije pločice koje su se sukobile. Pločica sa rezultatom se ne može spojiti sa drugom pločicom u istom potezu. Tabela u gornjem desnom dijelu vodi računa o ocjeni korisnika. Ocjena korisnika počinje na nuli i povećava se kad se dvije pločice kombinuju po vrijednosti nove pločice. Kao i kod mnogih arkadnih igara, najbolji rezultat korisnika prikazuje se uz trenutni rezultat. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://play2048game.co/ Zvanični sajt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240525074658/https://play2048game.co/ |date=25. 5. 2024 }} * [https://2048game.online/ 2048 sa ljestvicom najboljih] [[Kategorija:Videoigre za Android]] [[Kategorija:Videoigre za iOS]] [[Kategorija:Veb-igre]] [[Kategorija:Videoigre za Nintendo 3DS]] [[Kategorija:Videoigre iz 2014.]] cexkle5myntndoi9z3tflzv7k1ywsl1 14 444007 3848969 3702567 2026-05-24T10:27:17Z KWiki 9400 3848969 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Hydrography in Bosnia and Herzegovina}} [[Kategorija:Geografija Bosne i Hercegovine|Hidrografija]] [[Kategorija:Hidrografija po državama|Bosna i Hercegovina]] [[Kategorija:Vode u Bosni i Hercegovini|Hidrografija]] 1vtadwz7kmlpl7hfzamzf66xoqpb347 0 444871 3848843 3827641 2026-05-23T22:46:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848843 wikitext text/x-wiki {{Infokutija filmska nagrada | naslov = 90. dodjela "Oscara" | slika = | veličina_slike = | opis_slike = | datum = 4. mart 2018. | mjesto = [[Dolby Theatre]], [[Hollywood]] | voditelj = [[Jimmy Kimmel]] | producent = [[Michael De Luca]]<br>[[Jennifer Todd]] | režiser = [[Glenn Weiss]] | organizator = | najbolji_film = ''[[Oblik vode]]'' | najbolja_režija = | najbolja_režija_film = | najbolji_glumac = | najbolji_glumac_film = | najbolja_glumica = | najbolja_glumica_film = | gold_award = | hall_of_fame = | najviše_nagrada = ''[[Oblik vode]]'' | najviše_nominacija = | kanal = | mreža = [[American Broadcasting Company|ABC]] | trajanje = | ocjene = | prijašnji = [[89. dodjela "Oscara"|89.]] | sljedeći = [[91. dodjela "Oscara"|91.]] }} '''90. dodjela Oscara''' jest svečanost koju predstavlja [[Akademija filmskih umjetnosti i nauka]] (AMPAS), a održana je 4. marta 2018. u ''[[Dolby Theatre]]u'' u [[Hollywood]]u. Svečanost je održana 4. marta 2018. godine, a ne u uobičajeno vrijeme krajem februara kako se ne bi podudarila sa zatvaranjem Zimskih olimpijskih igara.<ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/entertainment/la-et-entertainment-news-updates-april-motion-picture-academy-announces-date-1491331430-htmlstory.html|title=Academy Awards dates set through 2021; Winter Olympics bump 2018 Oscars to March|newspaper=Los Angeles Times|date=4. 4. 2017}}</ref> Ceremonija je počela u 17:30 [[Pacifička vremenska zona|PST]] / 20:30 [[Istočna vremenska zona (Sjeverna Amerika)|EST]]. Nagrade [[Oscar]] dodijeljene su u 24 kategorije. Svečanost je u SAD-u prenosila TV-kuća [[American Broadcasting Company|ABC]], a producenti su bili [[Michael De Luca]] i [[Jennifer Todd]].<ref>{{cite news|last1=Thompson|first1=Anne|title=Oscar Host Jimmy Kimmel, Producers Return for Academy Awards 2018|url=https://www.indiewire.com/2017/05/oscars-jimmy-kimmel-producers-academy-awards-2018-1201817741/|access-date=5. 4. 2017|work=[[IndieWire]]|publisher=Penske Media Corporation|date=16. 5. 2017}}</ref> Televizijski voditelj [[Jimmy Kimmel]] bio je drugu godinu zaredom domaćin svečanosti. Također, i [[Billy Crystal]] je prije bio voditelj dvije godine zaredom [[69. dodjela Oscara|69.]] i [[70. dodjela Oscara|70. dodjele Oscara]]<ref>{{cite news|last=Thompson|first=Anne|title=Jimmy Kimmel Returning to Host the 2018 Oscars|url=http://collider.com/jimmy-kimmel-oscars-host-2018/|access-date=17. 5. 2017|work=[[Collider (website)|Collider]]|publisher=[[Complex (časopis)|Complex]]|date=16. 5. 2017}}</ref> Akademija je održala 9. svečanost dodjele počasnih ''Oscara'' (''Governors Awards'') 11. novembra 2017.<ref>{{cite web|title=The Academy to Honor Charles Burnett, Owen Roizman, Donald Sutherland and Agnes Varda with Oscars at 2017 Governors Awards|url=http://www.oscars.org/news/academy-honor-charles-burnett-owen-roizman-donald-sutherland-and-agnes-varda-oscars-2017|first=Micheline|last=Goldstein|publisher=[[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]]|date=6. 9. 2017|access-date=27. 12. 2016|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20171202200636/https://www.oscars.org/news/academy-honor-charles-burnett-owen-roizman-donald-sutherland-and-agnes-varda-oscars-2017|archive-date=27. 12. 2017}}</ref> Nagrade za tehnička dostignuća dodijeljene su 10. februara 2018. na ceremoniji u Beverly Wilshire Hotelu na [[Beverly Hills]]u, a nagrade je uručio glumac [[Patrick Stewart]].<ref>{{cite news|work=[[AMPAS]]|url=https://twitter.com/TheAcademy/status/960921037545377793|title=Sir Patrick Stewart will be host the Sci-Tech Awards|date=6. 2. 2018|access-date=6. 2. 2018|first=Bryan|last=Alexander|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328053301/https://twitter.com/TheAcademy/status/960921037545377793|archive-date=28. 3. 2022}}</ref> Film ''[[Oblik vode]]'' osvojio je vodeće četiri nagrade, uključujući [[Oscar za najbolji film|Oscara za najbolji film]] i [[Oscar za najbolju režiju|najboljeg režisera]] za [[Guillermo del Toro|Guillerma del Tora]]. Film [[Dunkirk (film)|Dunkirk]] osvojio je tri nagrade, dok su filmovi ''[[Blade Runner 2049]]'', ''[[Coco (film)|Coco]]'', ''[[Najmračniji sat (film)|Najmračniji sat]], i [[Tri plakata izvan grada (film)|Tri plakata izvan grada]] osvojili su po dvije nagrade. Filmovi ''[[Ja, Tonya]]'', ''[[Bježi (film)|Bježi]]'',''[[Zovi me svojim imenom (film)|Zovi me svojim imenom]], ''[[Fantastična žena (film)|Fantastična žena]]'', ''[[Ikar (film)|Ikar]]'', ''[[Fantomska nit]]'', ''[[Heaven Is Traffic Jam na 405]]'', ''[[Tiho dijete]]'' i ''[[Draga košarko]]'' dobili su po jednu nagradu. Sa ukupnim brojem od 26,5 miliona gledalaca iz SAD-a, to je bila najslabije gledana ceremonija u historiji Akademije.<ref>{{Cite news|url=http://money.cnn.com/2018/03/05/media/oscars-academy-awards-ratings/index.html|title=Oscars get lowest ratings in show's history|last=Pallotta|first=Frank|work=CNNMoney|access-date=6. 3. 2018|archive-date=6. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306021913/http://money.cnn.com/2018/03/05/media/oscars-academy-awards-ratings/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://time.com/5186280/oscars-2018-ratings-low/|title=Last Night's Oscars Ratings Were the Lowest in 44 Years – by Far|website=Time|language=en|access-date=6. 3. 2018|archive-date=15. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615005726/https://variety.com/2018/film/awards/patrick-stewart-academy-scientific-technical-awards-1202694702/|url-status=dead}}</ref> == Pobjednici i nominirani == Spisak nominiranih je objavljen 23. januara 2018. godine u [[Samuel Goldwyn Theatre]]u na Beverly Hillsu, California, a prenosio se uživo preko interneta.<ref>{{Cite web|url=https://blog.fastestvpn.com/watch-oscars-live-stream|title=Watch Oscars Live Stream Online for Free (Updated)|website=blog.fastestvpn.com|access-date=4. 3. 2018|archive-date=21. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221035559/https://blog.fastestvpn.com/watch-oscars-live-stream/|url-status=dead}}</ref> Voditelji programa su bili glumci [[Tiffany Haddish]] i [[Andy Serkis]].<ref>{{cite web|first=Ernest|last=Macias|title=Tiffany Haddish, Andy Serkis to announce Oscar nominations|url=http://ew.com/awards/2018/01/22/oscar-nominations-announcement-tiffany-haddish-andy-serkis|work=[[Entertainment Weekly]]|date=22. 1. 2018|access-date=22. 1. 2018|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20170220104835/http://ew.com/awards/2018/01/22/oscar-nominations-announcement-tiffany-haddish-andy-serkis|archive-date=22. 1. 2018}}</ref> Film ''Oblik vode'' je imao trinaest nominacija; ''Dunkirk'' je bio na drugom mjestu sa osam, a ''Tri plakata izvan grada'' je zauzeo treće mjesto sa ukupno sedam nominacija.<ref>{{citeweb|url=https://www.nytimes.com/2018/01/23/movies/oscar-nominations.html |title=2018 Oscar Nominations: ‘The Shape of Water’ Leads With 13 Nominations|date=23. 1. 2018|work=New York Times|access-date=23. 1. 2018}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.theguardian.com/film/2018/jan/23/oscars-2018-shape-of-water-leads-the-way-with-bumper-13-nominations|title=Oscars 2018: Shape of Water leads the way with bumper 13 nominations|date=23. 1. 2018|work=Guardian|access-date=23. 1. 2018}}</ref> === Nagrade === Pobjednici su navedeni prvi i istaknuti su '''podebljanim''' slovima: <div style="float:right;clear:right"> [[Datoteka:Guillermo del Toro by Gage Skidmore 2.jpg|right|thumb|150px|[[Guillermo del Toro]], najbolja režija|alt=Photo of Guillermo del Toro in 2017.]] [[Datoteka:Gary Oldman (13925515511) (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Gary Oldman]], najbolji glavni glumac|alt=Photo of Gary Oldman in 2014.]] [[Datoteka:Frances McDormand 2015 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Frances McDormand]], najbolja glavna glumica|alt=Photo of Frances McDormand in 2015.]] [[Datoteka:Sam Rockwell (8279227257).jpg|right|thumb|150px|[[Sam Rockwell]], najbolji sporedni glumac|alt=Photo of Sam Rockwell in 2012.]] [[Datoteka:AllisonJanneyTIFFSept2011.jpg|right|thumb|150px|[[Allison Janney]], najbolja sporedna glumica|alt=Photos of Allison Janney in 2008.]] [[Datoteka:Jordan Peele Peabody 2014 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Jordan Peele]], najbolji originalni scenarij|alt=Photos of Jordan Peele in 2014.]] [[Datoteka:James Ivory (1991.09).jpg|right|thumb|150px|[[James Ivory]], najbolji adaptirani scenarij|alt=Photo of James Ivory in 1991.]] [[Datoteka:Roger Deakins Feb-2011 02 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Roger Deakins]], najbolja fotografija|alt=Photo of Roger Deakins in 2011.]] [[Datoteka:Kobe Bryant in 2006.jpg|right|thumb|150px|[[Kobe Bryant]], najbolji animirani kratki film|alt=Photo of Kobe Bryant in 2006.]] [[Datoteka:Alexandre Desplat 2015.jpg|right|thumb|150px|[[Alexandre Desplat]], najbolja originalna muzika|alt=Photo of Alexandre Desplat in 2015.]] </div> <div style="float:right;clear:right"> [[File:Guillermo del Toro by Gage Skidmore 2.jpg|right|thumb|150px|[[Guillermo del Toro]], Best Director winner|alt=Photo of Guillermo del Toro in 2017.]] [[File:Gary Oldman (13925515511) (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Gary Oldman]], Best Actor winner|alt=Photo of Gary Oldman in 2014.]] [[File:Frances McDormand 2015 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Frances McDormand]], Best Actress winner|alt=Photo of Frances McDormand in 2015.]] [[File:Sam Rockwell (8279227257).jpg|right|thumb|150px|[[Sam Rockwell]], Best Supporting Actor winner|alt=Photo of Sam Rockwell in 2012.]] [[File:AllisonJanneyTIFFSept2011.jpg|right|thumb|150px|[[Allison Janney]], Best Supporting Actress winner|alt=Photos of Allison Janney in 2008.]] [[File:Jordan Peele Peabody 2014 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Jordan Peele]], Best Original Screenplay winner|alt=Photos of Jordan Peele in 2014.]] [[File:James Ivory (1991.09).jpg|right|thumb|150px|[[James Ivory]], Best Adapted Screenplay winner|alt=Photo of James Ivory in 1991.]] [[File:Roger Deakins Feb-2011 02 (cropped).jpg|right|thumb|150px|[[Roger Deakins]], Best Cinematography winner|alt=Photo of Roger Deakins in 2011.]] [[File:Kobe Bryant in 2006.jpg|right|thumb|150px|[[Kobe Bryant]], Best Animated Short Film co-winner|alt=Photo of Kobe Bryant in 2006.]] [[File:Alexandre Desplat 2015.jpg|right|thumb|150px|[[Alexandre Desplat]], Best Original Score winner|alt=Photo of Alexandre Desplat in 2015.]] </div> {| class=wikitable |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolji film|Najbolji film]]}} *'''''[[Oblik vode]]''&nbsp;– [[Guillermo del Toro]] i [[J. Miles Dale]]'''{{double dagger}} **''[[Zovi me svojim imenom (film)|Zovi me svojim imenom]]''&nbsp;– [[Peter Spears]], [[Luca Guadagnino]], [[Emilie Georges]] i [[Marco Morabito]] **''[[Najmračniji sat (film)|Najmračniji sat]]''&nbsp;– [[Tim Bevan]], [[Eric Fellner]], [[Lisa Bruce]], [[Anthony McCarten]] i [[Douglas Urbanski]] **''[[Dunkirk (film)|Dunkirk]]''&nbsp;– [[Emma Thomas]] i [[Christopher Nolan]] **''[[Bježi (film)|Bježi]]''&nbsp;– [[Sean McKittrick]], [[Jason Blum]], [[Edward H. Hamm Jr.]] i [[Jordan Peele]] **''[[Lady Bird (film)|Lady Bird]]''&nbsp;– [[Scott Rudin]], [[Eli Bush]] i [[Evelyn O'Neill]] **''[[Fantomska nit]]''&nbsp;– [[JoAnne Sellar]], [[Paul Thomas Anderson]], [[Megan Ellison]] i [[Daniel Lupi]] **''[[The Post (film)|The Post]]''&nbsp;– [[Amy Pascal]], [[Steven Spielberg]] i [[Kristie Macosko Krieger]] **''[[Tri plakata izvan grada (film)|Tri plakata izvan grada]]''&nbsp;– [[Graham Broadbent]], [[Peter Czernin|Pete Czernin]] i [[Martin McDonagh]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju režiju|Najbolja režija]]}} *'''[[Guillermo del Toro]]&nbsp;– ''[[Oblik vode]]'''''{{double dagger}} **[[Christopher Nolan]]&nbsp;– ''[[Dunkirk (film)|Dunkirk]]'' **[[Jordan Peele]]&nbsp;– ''[[Bježi (film)|Bježi]]'' **[[Greta Gerwig]]&nbsp;– ''[[Lady Bird (film)|Lady Bird]]'' **[[Paul Thomas Anderson]]&nbsp;– ''[[Fantomska nit]]'' |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju glavnu mušku ulogu|Najbolji glavni glumac]]}} *'''[[Gary Oldman]]&nbsp;– ''[[Najmračniji sat (film)|Najmračniji sat]]'' kao [[Winston Churchill]]'''{{double dagger}} **[[Timothée Chalamet]]&nbsp;– ''[[Zovi me svojim imenom (film)|Zovi me svojim imenom]]'' kao Elio Perlman **[[Daniel Day-Lewis]]&nbsp;– ''[[Fantomska nit]]'' kao Reynolds Woodcock **[[Daniel Kaluuya]]&nbsp;– ''[[Bježi (film)|Bježi]]'' kao Chris Washington **[[Denzel Washington]]&nbsp;– ''[[Roman J. Israel, Esq.]]'' kao Roman J. Israel | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju glavnu žensku ulogu|Najbolja glavna glumica]]}} *'''[[Frances McDormand]]&nbsp;– ''[[Tri plakata izvan grada (film)|Tri plakata izvan grada]]'' kao Mildred Hayes'''{{double dagger}} **[[Sally Hawkins]]&nbsp;– ''[[Oblik vode]]'' kao Elisa Esposito **[[Margot Robbie]]&nbsp;– ''[[I, Tonya]]'' kao [[Tonya Harding]] **[[Saoirse Ronan]]&nbsp;– ''[[Lady Bird (film)|Lady Bird]]'' kao Christine "Lady Bird" McPherson **[[Meryl Streep]]&nbsp;– ''[[The Post (film)|The Post]]'' kao [[Katharine Graham]] |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju sporednu mušku ulogu|Najbolji sporedni glumac]]}} *'''[[Sam Rockwell]]&nbsp;– ''[[Tri plakata izvan grada (film)|Tri plakata izvan grada]]'' kao policajac Jason Dixon'''{{double dagger}} **[[Willem Dafoe]]&nbsp;– ''[[The Florida Project]]'' kao Bobby Hicks **[[Woody Harrelson]]&nbsp;– ''[[Tri plakata izvan grada (film)|Tri plakata izvan grada]]'' kao šef policije Bill Willoughby **[[Richard Jenkins]]&nbsp;– ''[[Oblik vode]]'' kao Giles **[[Christopher Plummer]]&nbsp;– ''[[All the Money in the World]]'' kao [[J. Paul Getty]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju sporednu žensku ulogu|Najbolja sporedna glumica]]}} *'''[[Allison Janney]]&nbsp;– ''[[I, Tonya]]'' kao [[LaVona Golden]]'''{{double dagger}} **[[Mary J. Blige]]&nbsp;– ''[[Mudbound (film)|Mudbound]]'' kao Florence Jackson **[[Lesley Manville]]&nbsp;– ''[[Fantomska nit]]'' kao Cyril Woodcock **[[Laurie Metcalf]]&nbsp;– ''[[Lady Bird (film)|Lady Bird]]'' kao Marion McPherson **[[Octavia Spencer]]&nbsp;– ''[[Oblik vode]]'' kao Zelda Delilah Fuller |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolji originalni scenarij|Najbolji originalni scenarij]]}} *'''''[[Bježi (film)|Bježi]]''&nbsp;– [[Jordan Peele]]'''{{double dagger}} **''[[The Big Sick]]''&nbsp;– [[Emily V. Gordon]] i [[Kumail Nanjiani]] **''[[Lady Bird (film)|Lady Bird]]''&nbsp;– [[Greta Gerwig]] **''[[Oblik vode]]''&nbsp;– Screenplay by [[Guillermo del Toro]] i [[Vanessa Taylor]]; Story by [[Guillermo del Toro]] **''[[Tri plakata izvan grada (film)|Tri plakata izvan grada]]''&nbsp;– [[Martin McDonagh]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolji adaptirani scenarij|Najbolji adaptirani scenarij]]}} *'''''[[Zovi me svojim imenom (film)|Zovi me svojim imenom]]''&nbsp;– [[James Ivory]] na osnovu [[Zovi me svojim imenom (roman)|istoimenog romana]] [[André Aciman]]a'''{{double dagger}} **''[[The Disaster Artist (film)|The Disaster Artist]]''&nbsp;– [[Scott Neustadter]] i [[Michael H. Weber]] na osnovu [[The Disaster Artist|istoimenog romana]] [[Greg Sestero|Grega Sestera]] i [[Tom Bissell|Toma Bissella]] **''[[Logan (film)|Logan]]''&nbsp;– scenarij [[Scott Frank]], [[James Mangold]] i [[Michael Green (pisac)|Michael Green]]; priča [[James Mangold]] na osnovu likova iz crtanog romana [[X-Men (crtani roman)|X-Men]] i [[X-Men (TV serija)|istoimene TV serije]] **''[[Mollyina igra]]''&nbsp;– [[Aaron Sorkin]] na osnovu memoara [[Mollyina igra: Istinita priča 26-godišnje žene o najekskluzivnijim, skrivenim igrama pokera na svijetu]] koju je napisala [[Molly Bloom]] **''[[Mudbound (film)|Mudbound]]''&nbsp;– [[Virgil Williams]] i [[Dee Rees]] na osnovu [[Mudbound (roman)|istoimenog romana]] [[Hillary Jordan]] |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolji animirani film|Najbolji animirani film]]}} *'''''[[Coco (2017 film)|Coco]]''&nbsp;– [[Lee Unkrich]] i [[Darla K. Anderson]]'''{{double dagger}} **''[[The Boss Baby]]''&nbsp;– [[Tom McGrath (animator)|Tom McGrath]] i [[Ramsey Ann Naito]] **''[[The Breadwinner (film)|The Breadwinner]]''&nbsp;– [[Nora Twomey]] i [[Anthony Leo]] **''[[Ferdinand (film)|Ferdinand]]''&nbsp;– [[Carlos Saldanha]] i Lori Forte **''[[Loving Vincent]]''&nbsp;– [[Dorota Kobiela]], [[Hugh Welchman]] i [[Ivan Mactaggart]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolji strani film|Najbolji strani film]]}} *'''''[[Fantastična žena]]'' ([[Čile]]) na [[Španski jezik|španskom]]&nbsp;– režija [[Sebastián Lelio]]'''{{double dagger}} **''[[Uvreda (film)|Uvreda]]'' ([[Liban]]) na [[Arapski jezik|arapskom]]&nbsp;– režija [[Ziad Doueiri]] **''[[Bez ljubavi (film)|Bez ljubavi]]'' ([[Rusija]]) na [[Ruski jezik|ruskom]]&nbsp;– režija [[Andrey Zvyagintsev]] **''[[On Body and Soul]]'' ([[Mađarska]]) na [[Mađarski jezik|mađarskom]]&nbsp;– režija [[Ildikó Enyedi]] **''[[Kvadrat (film)|Kvadrat]]'' ([[Švedska]]) na [[Švedski jezik|švedskom]]&nbsp;– režija [[Ruben Östlund]] |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolji dokumentarni film|Najbolji dokumentarni film]]}} *'''''[[Icarus (2017 film)|Icarus]]''&nbsp;– [[Bryan Fogel]] i [[Dan Cogan]]'''{{double dagger}} **''[[Abacus: Small Enough to Jail]]''&nbsp;– [[Steve James (producer)|Steve James]], [[Mark Mitten]] i [[Julie Goldman (producer)|Julie Goldman]] **''[[Faces Places (film)|Faces Places]]''&nbsp;– [[Agnès Varda]], [[JR (artist)|JR]] i [[Rosalie Varda]] **''[[Last Men in Aleppo]]''&nbsp;– [[Feras Fayyad]], [[Kareem Abeed]] i [[Søren Steen Jespersen]] **''[[Strong Island (film)|Strong Island]]''&nbsp;– [[Yance Ford]] i [[Joslyn Barnes]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolji kratki dokumentarni film|Najbolji kratki dokumentarni film]]}} *'''''[[Heaven Is a Traffic Jam on the 405]]''&nbsp;– [[Frank Stiefel]]'''{{double dagger}} **''[[Edith+Eddie]]''&nbsp;– [[Laura Checkoway]] i [[Thomas Lee Wright]] **''[[Heroin(e)]]''&nbsp;– [[Elaine McMillion Sheldon]] i [[Kerrin Sheldon]] **''[[Knife Skills]]''&nbsp;– [[Thomas Lennon (filmmaker)|Thomas Lennon]] **''[[Traffic Stop (film)|Traffic Stop]]''&nbsp;– [[Kate Davis (director)|Kate Davis]] i [[David Heilbroner]] |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolji kratkometražni igrani film|Najbolji kratkometražni igrani film]]}} *'''''[[The Silent Child]]''&nbsp;– [[Chris Overton]] i [[Rachel Shenton]]'''{{double dagger}} **''[[DeKalb Elementary]]''&nbsp;– [[Reed Van Dyk]] **''[[The Eleven O'Clock]]''&nbsp;– [[Derin Seale]] i [[Josh Lawson]] **''[[My Nephew Emmett]]''&nbsp;– [[Kevin Wilson Jr.]] **''[[Watu Wote/All of Us]]''&nbsp;– [[Katja Benrath]] i [[Tobias Rosen]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolji kratki animirani film|Najbolji kratki animirani film]]}} *'''''[[Dear Basketball]]'' – [[Glen Keane]] i [[Kobe Bryant]]'''{{double dagger}} **''[[Garden Party (2016 film)|Garden Party]]''&nbsp;– [[Victor Caire]] i [[Gabriel Grapperon]] **''[[Lou (2017 film)|Lou]]''&nbsp;– [[Dave Mullins (animator)|Dave Mullins]] i [[Dana Murray (producer)|Dana Murray]] **''[[Negative Space (film)|Negative Space]]''&nbsp;– [[Max Porter (animator)|Max Porter]] i [[Ru Kuwahata]] **''[[Revolting Rhymes (film)|Revolting Rhymes]]''&nbsp;– [[Jakob Schuh]] i [[Jan Lachauer]] |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju originalnu muziku|Najbolja originalna muzika]]}} *'''''[[Oblik vode]]''&nbsp;– [[Alexandre Desplat]]'''{{double dagger}} **''[[Dunkirk (film)|Dunkirk]]''&nbsp;– [[Hans Zimmer]] **''[[Fantomska nit]]''&nbsp;– [[Jonny Greenwood]] **''[[Star Wars: The Last Jedi]]''&nbsp;– [[John Williams]] **''[[Tri plakata izvan grada (film)|Tri plakata izvan grada]]''&nbsp;– [[Carter Burwell]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju originalnu pjesmu|Najbolja originalna pjesma]]}} *'''"[[Remember Me (Pixar song)|Remember Me]]" from ''[[Coco (2017 film)|Coco]]''&nbsp;– muzika i tekst [[Kristen Anderson-Lopez]] i [[Robert Lopez]]'''{{double dagger}} **"[[Mighty River (song)|Mighty River]]" from ''[[Mudbound (film)|Mudbound]]''&nbsp;– muzika i tekst [[Mary J. Blige]], [[Raphael Saadiq]] i [[Taura Stinson]] **"[[Mystery of Love]]" from ''[[Zovi me svojim imenom (film)|Zovi me svojim imenom]]''&nbsp;– muzika i tekst [[Sufjan Stevens]] **"[[Stand Up for Something]]" from ''[[Marshall (film)|Marshall]]''&nbsp;– muzika [[Diane Warren]]; tekst [[Common (rapper)|Common]] i Diane Warren **"[[This Is Me (Keala Settle song)|This Is Me]]" from ''[[The Greatest Showman]]''&nbsp;– muzika i tekst [[Pasek i Paul|Benj Pasek i Justin Paul]] |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju montažu zvuka|Najbolja montaža zvuka]]}} *'''''[[Dunkirk (film)|Dunkirk]]''&nbsp;– [[Richard King (sound designer)|Richard King]] i [[Alex Gibson (sound editor)|Alex Gibson]]'''{{double dagger}} **''[[Baby Driver]]''&nbsp;– [[Julian Slater]] **''[[Blade Runner 2049|''Blade Runner 2049]]''&nbsp;– [[Mark Mangini]] i [[Theo Green]] **''[[Oblik vode]]''&nbsp;– [[Nathan Robitaille]] i [[Nelson Ferreira (sound editor)|Nelson Ferreira]] **''[[Star Wars: The Last Jedi]]''&nbsp;– [[Matthew Wood (sound editor)|Matthew Wood]] i [[Ren Klyce]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolji zvuk|Najbolji zvuk]]}} *'''''[[Dunkirk (film)|Dunkirk]]''&nbsp;– [[Mark Weingarten]], [[Gregg Landaker]] i [[Gary Rizzo|Gary A. Rizzo]]'''{{double dagger}} **''[[Baby Driver]]''&nbsp;– [[Julian Slater]], [[Tim Cavagin]] i [[Mary H. Ellis]] **''[[Blade Runner 2049]]''&nbsp;– [[Ron Bartlett]], [[Doug Hemphill]] i [[Mac Ruth]] **''[[Oblik vode]]''&nbsp;– [[Christian Cooke (sound engineer)|Christian Cooke]], [[Brad Zoern]] i [[Glen Gauthier]] **''[[Star Wars: The Last Jedi]]''&nbsp;– [[David Parker (sound engineer)|David Parker]], [[Michael Semanick]], [[Ren Klyce]] i [[Stuart Wilson (sound engineer)|Stuart Wilson]] |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju scenografiju|Najbolja scenografija]]}} *'''''[[Oblik vode]]''&nbsp;– Production Design: [[Paul Denham Austerberry]]; Set Decoration: [[Shane Vieau]] i [[Jeff Melvin]]'''{{double dagger}} **''[[Ljepotica i zvijer (film)|Ljepotica i zvijer]]''&nbsp;– Production Design: [[Sarah Greenwood]]; Set Decoration: [[Katie Spencer]] **''[[Blade Runner 2049]]''&nbsp;– Production Design: [[Dennis Gassner]]; Set Decoration: [[Alessandra Querzola]] **''[[Najmračniji sat (film)|Najmračniji sat]]''&nbsp;– Production Design: [[Sarah Greenwood]]; Set Decoration: [[Katie Spencer]] **''[[Dunkirk (film)|Dunkirk]]''&nbsp;– Production Design: [[Nathan Crowley]]; Set Decoration: [[Gary Fettis]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju fotografiju|Najbolja fotografija]]}} *'''''[[Blade Runner 2049]]''&nbsp;– [[Roger Deakins]]'''{{double dagger}} **''[[Najmračniji sat (film)|Najmračniji sat]]''&nbsp;– [[Bruno Delbonnel]] **''[[Dunkirk (film)|Dunkirk]]''&nbsp;– [[Hoyte van Hoytema]] **''[[Mudbound (film)|Mudbound]]''&nbsp;– [[Rachel Morrison]] **''[[Oblik vode]]''&nbsp;– [[Dan Laustsen]] |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju šminku|Najbolja šminka]]}} *'''''[[Najmračniji sat (film)|Najmračniji sat]]''&nbsp;– [[Kazuhiro Tsuji]], [[David Malinowski]] i [[Lucy Sibbick]]'''{{double dagger}} **''[[Victoria & Abdul]]''&nbsp;– [[Daniel Phillips (make-up artist)|Daniel Phillips]] i [[Lou Sheppard]] **''[[Wonder (film)|Wonder]]''&nbsp;– [[Arjen Tuiten]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju kostimografiju|Najbolja kostimografija]]}} *'''''[[Fantomska nit]]''&nbsp;– [[Mark Bridges (costume designer)|Mark Bridges]]'''{{double dagger}} **''[[Ljepotica i zvijer (film)|Ljepotica i zvijer]]''&nbsp;– [[Jacqueline Durran]] **''[[Najmračniji sat (film)|Najmračniji sat]]''&nbsp;– [[Jacqueline Durran]] **''[[Oblik vode]]''&nbsp;– [[Luis Sequeira]] **''[[Victoria & Abdul]]''&nbsp;– [[Consolata Boyle]] |- | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolju montažu|Najbolja montaža]]}} *'''''[[Dunkirk (film)|Dunkirk]]''&nbsp;– [[Lee Smith (editor)|Lee Smith]]'''{{double dagger}} **''[[Baby Driver]]''&nbsp;– [[Paul Machliss]] i [[Jonathan Amos]] **''[[I, Tonya]]''&nbsp;– [[Tatiana S. Riegel]] **''[[Oblik vode]]''&nbsp;– [[Sidney Wolinsky]] **''[[Tri plakata izvan grada (film)|Tri plakata izvan grada]]''&nbsp;– [[Jon Gregory (editor)|Jon Gregory]] | style="vertical-align:top; width:50%;"| {{Kategorija nagrade|#eedd82|[[Oscar za najbolje vizualne efekte|Najbolji vizualni efekti]]}} *'''''[[Blade Runner 2049]]''&nbsp;– [[John Nelson (visual effects artist)|John Nelson]], [[Gerd Nefzer]], [[Paul Lambert (special effects artist)|Paul Lambert]] i [[Richard R. Hoover]]'''{{double dagger}} **''[[Guardians of the Galaxy Vol. 2]]''&nbsp;– [[Christopher Townsend]], [[Guy Williams (visual effects)|Guy Williams]], [[Jonathan Fawkner]] i [[Dan Sudick]] **''[[Kong: Skull Island]]''&nbsp;– [[Stephen Rosenbaum]], [[Jeff White (visual effects)|Jeff White]], [[Scott Benza]] i [[Mike Meinardus]] **''[[Star Wars: The Last Jedi]]''&nbsp;– [[Ben Morris (special effects artist)|Ben Morris]], [[Mike Mulholland]], [[Neal Scanlan]] i [[Chris Corbould]] **''[[War for the Planet of the Apes]]''&nbsp;– [[Joe Letteri]], [[Daniel Barrett (visual effects supervisor)|Daniel Barrett]], [[Dan Lemmon]] i [[Joel Whist (visual effects supervisor)|Joel Whist]] |} == Počasne nagrade Akademije == Predstavljanje počasnih nagrada održano je 11. novembra 2017. na 9. godišnjoj ceremoniji ''Governors Awards'' u Hollywood & Highland Centeru.<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2017/film/awards/2017-governors-awards-recipients-1202548414|title=Oscars: Charles Burnett, Owen Roizman, Donald Sutherland, Agnès Varda Set for Academy's Governors Awards|last=Tapley|first=Kristopher|date=6. 9. 2017|work=Variety|access-date=26. 12. 2017}}</ref> Dobitnici počasnog ''Oscara'' su: * [[Agnès Varda]] - Francuski filmski režiser, pisac, montažer i producent<ref>{{Cite news|url=http://www.oscars.org/governors-awards/agnes-varda|title=Agnes Varda|date=17. 10. 2017|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=26. 12. 2017|language=en}}</ref> * [[Charles Burnett]] - Američki režiser, pisac, producent, montažer i snimatelj<ref>{{Cite news|url=http://www.oscars.org/governors-awards/charles-burnett|title=Charles Burnett|date=17. 10. 2017|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=26. 12. 2017}}</ref> * [[Donald Sutherland]] - Kanadski glumac<ref>{{Cite news|url=http://www.oscars.org/governors-awards/donald-sutherland|title=Donald Sutherland|date=17. 10. 2017|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=26. 12. 2017}}</ref> * [[Owen Roizman]] - Američki snimatelj<ref>{{Cite news|url=http://www.oscars.org/governors-awards/owen-roizman|title=Owen Roizman|date=17. 10. 2017|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=26. 12. 2017}}</ref> === Specijalna nagrada Akademije === * [[Alejandro González Iñárritu|Alejandro G. Iñárritu]] zbog njegovog projekta [[Virtualna stvarnost|virtualne stvarnosti]] ''[[Meso i pijesak]] (Carne y Arena)''<ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2017/10/27/16562434/alejandro-gonzalez-inarritu-carne-y-arena-oscar-special-award-vr|title=Alejandro González Iñárritu's incredible VR experience is getting a special Oscar award|work=The Verge|access-date=13. 11. 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-41786923|title=Inarritu awarded Oscar for VR show|date=28. 10. 2017|work=BBC News|access-date=13. 11. 2017}}</ref> === Filmovi s najviše nominacija i nagrada === Sljedećih 17 filmova dobili su najviše nominacija: {| class="wikitable" rowspan=2 style="text-align: center;" border="2" cellpadding="4" background: #f6e39c; |- ! scope="col" width="55" | Nominacije ! scope="col" align="center" | Film |- |13 |''[[Oblik vode]]'' |- |8 |''[[Dunkirk (film)|Dunkirk]]'' |- |7 |''[[Tri plakata izvan grada (film)|Tri plakata izvan grada]]'' |- | rowspan=2 style="text-align:center" | 6 |''[[Najmračniji sat (film)|Najmračniji sat]]'' |- |''[[Fantomska nit]]'' |- | rowspan=2 style="text-align:center" | 5 |''[[Blade Runner 2049]]'' |- |''[[Lady Bird (film)|Lady Bird]]'' |- | rowspan=4 style="text-align:center" | 4 |''[[Zovi me svojim imenom (film)|Zovi me svojim imenom]]'' |- |''[[Bježi (film)|Bježi]]'' |- |''[[Mudbound (film)|Mudbound]]'' |- |''[[Star Wars: The Last Jedi]]'' |- | rowspan=2 style="text-align:center" | 3 |''[[Baby Driver]]'' |- |''[[Ja, Tonya]]'' |- | rowspan=4 style="text-align:center" | 2 |''[[Ljepotica i zvijer (film)|Ljepotica i zvijer]]'' |- |''[[Coco (film)|Coco]]'' |- |''[[The Post (film)|The Post]]'' |- |''[[Victoria & Abdul]]'' |} == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == * [http://www.oscar.com/ Službeni sajt nagrada Akademije] * [http://www.oscars.org/ Službeni sajt AMPAS-a] {{Oscar}} [[Kategorija:2018. u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Ceremonije dodjele Oscara]] [[Kategorija:Filmske nagrade u 2017.]] 4f157o3hlhyb352mtt3kgfg556hfyuk 0 447494 3848919 3638350 2026-05-24T07:26:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848919 wikitext text/x-wiki '''Ana Dalasena'''<ref>{{Citation|title=Dalassene, Anna|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195046526.001.0001/acref-9780195046526-e-1337|publisher=Oxford University Press|date=1. 1. 2005|access-date=27. 7. 2024|isbn=978-0-19-504652-6|language=en|first=Charles M. BrandCharles M.|last=Brand}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://roman-emperors.sites.luc.edu/annadal.htm|title=Roman Emperors DIR Anna Dalassena|website=roman-emperors.sites.luc.edu|access-date=27. 7. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theparisreview.org/blog/2018/03/02/byzantine-princess-magnum-opus/|title=The Misunderstood Byzantine Princess and Her Magnum Opus|last=White|first=Edmund|date=2. 3. 2018|website=The Paris Review|language=en|access-date=27. 7. 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/heritage_floor/anna_dalassena_comnena|title=Anna Dalassena Comnena|website=www.brooklynmuseum.org|language=en|access-date=27. 7. 2024|archive-date=27. 7. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727110541/https://www.brooklynmuseum.org/eascfa/dinner_party/heritage_floor/anna_dalassena_comnena|url-status=dead}}</ref> (grč. Ἄννα Δαλασσηνή; o. 1025/30 – 1. novembar 1100/02) bila je [[Bizantijska umjetnost|bizantijska]] plemkinja i ''[[Augusta (titula)|Augusta]]'' te pretkinja Dinastije [[Komnen]]. Njeni roditelji bili su [[Bizantijsko Carstvo|bizantijski]] službenik [[Aleksije Haron]] i njegova supruga, gospa iz porodice Dalassenos − kći Adrijana Dalassenosa (vjerovatno sin ''magistrosa'' [[Teofilakt Dalassenos|Teofilakta Dalassenosa]]). Nije poznato kada je tačno Ana rođena ni kada se udala; njen suprug bio je [[Ivan Komnen (domestikos tōn scholōn)]]. Ovo su njihova djeca: *[[Manuel Komnen (kouropalates)]] *Marija Komnena *[[Ishak Komnen (brat Aleksija I)]] *Eudokija Komnena *Teodora Komnena *[[Aleksije I Komnen]]<ref>Varzos, Konstantinos (1984). Η Γενεαλογία των Κομνηνών [''The Genealogy of the Komnenoi''].</ref> — suprug [[Irena Duka|Irene Duke]] *[[Adrijan Komnen]] *[[Nikefor Komnen (brat Aleksija I)]] Anin sin Aleksije postao je car Bizantijskog carstva te je Anu učinio ''Augustom''. Ona je imala velik uticaj na njega te je aktivno koristila svoju moć, ali je također mrzila svoju snahu Irenu, s kojom je uvijek bila u sukobu. Kći Irene i Aleksija, [[Ana Komnena]], bila je miljenica Ane Dalasene. == Reference == {{Refspisak}} == Izvori i vanjski linkovi == * {{cite book |last1=Cheynet|first1=Jean-Claude|last2=Vannier|first2=Jean-François |year=1986 |title=Études Prosopographiques|location=Paris |publisher=Publications de la Sorbonne|isbn=978-2-85944-110-4 |language=fr |url=https://books.google.com/books?id=x7a1cRMNz3UC}} * {{cite book |editor-last=Dawes |editor-first=Elizabeth A. |title=The Alexiad |location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul |year=1928 |url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/AnnaComnena-Alexiad.html}} * {{cite book |last=Diehl |first=C. |title=Figures byzantines |edition=2nd |place=Paris |publisher=Armand Colin Year=1938–1939 |volume=1 |pages=317–342}} * {{cite book |last=Garland |first=Linda |title=Byzantine Empresses: Women and Power in Byzantium AD 527–1204 |year=1999 |isbn=978-0-415-14688-3 |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=6JY2fpMTkKwC}} * {{Oxford Dictionary of Byzantium|ref={{harvid|ODB}}}} * {{Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit | volume=online }} * {{cite journal |last=Runciman |first=S. |title=The End of Anna Dalassena |journal=Annuaire de l' Institut de Philologie et d'Histoire Orientales et Slaves |volume=9 |year=1949 |pages=517–524}} * {{Les personnages byzantins de l'Alexiade}} * {{Η Γενεαλογία των Κομνηνών | volume=A1}} *[http://www.roman-emperors.org/annadal.htm Anna Dalassene biography] by Lynda Garland *[https://web.archive.org/web/20141018135050/http://turdan.w.interia.pl/kaw/kk-p09.html Anna Dalassene Poem] by [[Constantine P. Cavafy]] * https://asu.pressbooks.pub/gender-in-the-premodern-mediterranean/chapter/chapter-8/ {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Auguste]] [[Kategorija:Komneni]] [[Kategorija:Vladarice u 12. vijeku]] 3hihwmnheglclm9xmni2whqak032tvx 0 452047 3848809 3638137 2026-05-23T17:43:46Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848809 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojna jedinica | ime = 141. lahka brigada | slika = | veličina_slike = | opis_slike = | aktivan = | osnovana = 11. januar 1995. | država = [[Republika Bosna i Hercegovina]] | grana = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Kopnena vojska Armije Republike Bosne i Hercegovine]] | vrsta = pješadija | dio = [[Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Prvog korpusa Armije RBiH]] | glavno_sjedište = [[Sarajevo]] | nadimak = | moto = | boje = | oprema = | bitke = | web_stranica = | komandir1_oznaka = | komandir1 = | komandir2_oznaka = | komandir2 = | komandir3_oznaka = | komandir3 = | komandir4_oznaka = | komandir4 = }} '''141. lahka brigada'''<ref>{{Cite book|last=Čekić|first=Smail|url=https://generalibih.ba/documents/Monografija_1.korpus_Armije_RBiH1623774125.pdf|title=PRVI KORPUS ARMIJE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE|publisher=Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu|year=2017|pages=346}}</ref> vojna je jedinica koja je tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] djelovala u sastavu [[Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Prvog korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. Formirana je 11. januara 1995. kao manevarska brigada od 2. samostalnog motorizovanog bataljona i dijela ljudstva iz manevarskih bataljona [[1. viteška motorizovana brigada|1. viteške motorizovane]], [[15. motorizovana brigada|15. motorizovane]] i [[105. motorizovana brigada|105. motorizovane brigade]]. Brigada je bila direktno potčinjena Komandi 1. korpusa. Sličnu ulogu manevarske jedinice u zoni odgovornosti 1. korpusa imala je Mehanizovana brigada "Sarajevo" koja je formirana 10. novembra 1992. i u čiji sastav su ušle razne jedinice Vojne policije sa područja Sarajeva. Iz ove brigade nastali su 9. marta 1993. 1. i 2. samostalni motorizovani bataljon. 1. samostalni motorizovani bataljon rasformiran je nakon tri mjeseca, a ljudstvo je prešlo u [[101. brdska brigada|101. brdsku brigadu]]. [[Zlatni ljiljan|Zlatnim ljiljanom]], najvišim ratnim priznanjem, odlikovano je osam pripadnika 2. samostalnog bataljona i šest pripadnika 141. lahke brigade. Jedan pripadnik 2. samostalnog bataljona posthumno je odlikovan [[Orden zlatnog grba s mačevima|Ordenom zlatnog grba s mačevima]]. == Literatura == *{{cite book |last1=Smail Čekić i grupa autora |first1=|title=Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine |date=2017 |publisher=Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu |location=Sarajevo |isbn=978-9958-028-25-0|edition=1.}} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://bosnae.info/index.php/zaboravljeni-heroji-vladimir-junak-koji-se-ni-u-zarobljenistvu-nije-zelio-odreci-onoga-za-sto-se-borio-za-bosnu-2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240803225105/https://bosnae.info/index.php/zaboravljeni-heroji-vladimir-junak-koji-se-ni-u-zarobljenistvu-nije-zelio-odreci-onoga-za-sto-se-borio-za-bosnu-2 |date=3. 8. 2024 }} {{Armija Republike Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Brigade Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine]] j1ptigxfjjjds9tx9xvxx5o7qmdn2ew 0 453332 3848916 3501410 2026-05-24T07:22:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848916 wikitext text/x-wiki '''Amra Hadžimuhamedović''', historičar [[Arhitektura|arhitekture]], je profesorica na Internacionalnom univerzitetu u Sarajevu i jedan od najvažnijih glasova u poslijeratnoj obnovi kulturnog naslijeđa Bosne i Hercegovine. Dr. Hadžimuhamedović je arhitekta-konzervator. Rođena je 1961. godine u [[Stolac|Stocu]], [[Bosna i Hercegovina]]. Studirala je arhitekturu i razvoj arhitekture i naselja na univerzitetima u [[Sarajevo|Sarajevu]] i [[Beograd]]u. Na [[Arhitektonski fakultet u Sarajevu|Arhitektonskom fakultetu u Sarajevu]] stekla je diplomu arhitekte, magistra i doktora nauka 2010. godine. Dr. Hadžimuhamedović je stručnjak za konzervaciju, restauraciju i rekonstrukciju kulturnog naslijeđa. Poznata je po svom radu na obnovi historijske jezgre Stoca, kao i mnoštva drugih gradova u Bosni i Hercegovini (Sarajevo, Jajce, Prusac, itd.). Njena knjiga ''Naslijeđe, rat i mir'' (Univerzitet u Sarajevu) je opširna analiza razaranja kulturnog sjećanja i graditeljske baštine, kao i stoljetnih evropskih diskursa i praksi obnove. ''Naslijeđe, rat i mir'' se prvobitno okreće bosanskom kontekstu, ali razmatra razaranje u širim, svjetskim okvirima. Dr. Hadžimuhamedović je ponajviše poznata po svom zalaganju za prepoznavanje značaja rekonstrukcije u polijeratnim prostorima. Rekonstrukcija je čitavo stoljeće od početka značajnihih razgovora o čuvanju naslijeđa bila bauk među stručnjacima. Zalaganje dr. Hadžimuhamedović za potpunu rekonstrukciju u razorenim bosanskim prostorima je odjeknulo u nauci o naslijeđu kao nova paradigma u shvatanju autentičnosti. Profesorica Hadžimuhamedović trenutno vodi programe o naslijeđu u Bosni, Palestini, te na Kosovu. U svojoj dugogodišnjoj karijeri, dr. Hadžimuhamedović je radila kao glavni republički urbanističko-građevinski inspektor u Bosni i Hercegovini, pomoćnik ministra prostornog uređenja i okoliša Republike Bosne i Hercegovine, a potom i Federacije Bosne i Hercegovine, Federalni koordinator projekta Kadrovskog i institucialnog jačanja, suradnik na Arhitektonskom fakultetu u Sarajevu na predmetima Razvoj arhitekture i Revitalizacija graditeljskog naslijeđa. Bila je član [[Nacionalni spomenik BiH|Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika]]. Učestvovala je u izradi i provedbi oko stotinu projekata i projektnih studija na polju zaštite naslijeđa, arhitekture, [[Urbanizam|urbanizma]] i planiranja. Do sada je objavila oko 50 radova u stručnim časopisima, magazinima, zbornicima sa savjetovanja i međunarodnih konferencija. Autor je knjige ''Zločin u općini Stolac'' i urednik knjiga: Ljudska prava i razaranje kulturnog pamćenja: slučaj Stoca, Naslijeđe i identitet i Urbanističko planiranje u procesu poslijeratne obnove i razvoja Bosne i Hercegovine. Predavanja o graditeljskom naslijeđu i njegovoj zaštiti držala je na brojnim univerzitetima i institucijama u [[SAD]] i [[Evropa|Evropi]].<ref>{{Cite web |url=http://kons.gov.ba/onama/clanovi_komisije/Default.aspx?id=5511&langTag=bs-BA |title=Članovi Komisije |access-date=3. 5. 2019 |archive-date=25. 7. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725215252/http://kons.gov.ba/onama/clanovi_komisije/Default.aspx?id=5511&langTag=bs-BA |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == * [https://ba.ekapija.com/after-workhours/585811/amra-hadzimuhamedovic-predsjednica-komisije-za-ocuvanje-nacionalnih-spomenika-u-bih Predsjednica Komisije za nacionalne spomenike] * [http://sveske.ba/en/autori/a/amra-hadzimuhamedovic Amra Hadžimuhamedović]{{Mrtav link}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački arhitekti]] [[Kategorija:Stolac]] d069retu3s9a50z7xrjsbhfa6p2mcch 10 454604 3848872 3006944 2026-05-24T03:53:12Z KWiki 9400 Izmijenjeno odredište preusmjerenja sa [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička Unija]] na [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička unija]] 3848872 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička unija]] hfz6djbxz40zkx681efdcix7t3n6a3h 10 454605 3848873 3006945 2026-05-24T03:53:28Z KWiki 9400 Izmijenjeno odredište preusmjerenja sa [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička Unija]] na [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička unija]] 3848873 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička unija]] hfz6djbxz40zkx681efdcix7t3n6a3h 10 454606 3848871 3006946 2026-05-24T03:52:58Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička Unija]] na [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička unija]] bez ostavljanja preusmjerenja 3006946 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|Podaci o zastavi</noinclude>}}} | alias = Afrička unija | alias1 = {{{alias1|}}} | alias genitiv = Afričke unije | zastava alias = Flag of the African Union.svg | zastava alias-2004 = Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).svg{{!}}border | veličina = {{{veličina|}}} | ime = {{{ime|}}} | link = {{{link|}}} | link1 = {{{link1|}}} | varijanta = {{{varijanta|}}} <noinclude> | var1 = 2004 | preusmjerenje1 = Afrička Unija | preusmjerenje2 = Organizacija afričkog jedinstva | preusmjerenje3 = Afrika | preusmjerenje4 = AU | preusmjerenje5 = OAU </noinclude> }} j3ayz23pvkz5ddrov00nq1uqiugqxx5 3848877 3848871 2026-05-24T03:55:54Z KWiki 9400 3848877 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|Podaci o zastavi</noinclude>}}} | alias = Afrička unija | alias1 = {{{alias1|}}} | alias genitiv = Afričke unije | zastava alias = Flag of the African Union.svg | zastava alias-2004 = Flag of the Organization of African Unity (1970-2002).svg{{!}}border | veličina = {{{veličina|}}} | ime = {{{ime|}}} | link = {{{link|}}} | link1 = {{{link1|}}} | varijanta = {{{varijanta|}}} <noinclude> | var1 = 2004 | preusmjerenje1 = Afrička unija | preusmjerenje2 = Organizacija afričkog jedinstva | preusmjerenje3 = Afrika | preusmjerenje4 = AU | preusmjerenje5 = OAU </noinclude> }} rp530ohxvxs71e3d4ze28093pu47bej 10 454607 3848874 3006947 2026-05-24T03:53:50Z KWiki 9400 Izmijenjeno odredište preusmjerenja sa [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička Unija]] na [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička unija]] 3848874 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička unija]] hfz6djbxz40zkx681efdcix7t3n6a3h 10 454608 3848875 3006948 2026-05-24T03:54:07Z KWiki 9400 Izmijenjeno odredište preusmjerenja sa [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička Unija]] na [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička unija]] 3848875 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Šablon:Podaci o zastavi Afrička unija]] hfz6djbxz40zkx681efdcix7t3n6a3h 0 458893 3848900 3523965 2026-05-24T05:29:36Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg|Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Krd|Krd]]; razlog: [[:c:COM:VRT|No permission]] since 16 May 2026. 3848900 wikitext text/x-wiki {{Infokutija međunarodno rukometno takmičenje | naziv_turnira = Evropsko prvenstvo u rukometu | godina = 2020 | ostali_naslovi = | slika = | veličina = | tekst = | država = Austrija | država2 = Norveška | država3 = Švedska | datumi = 9–26. januar 2020. | br_ekipa = 24 | konfederacije = 1 | dvorane = 6 | gradovi = 6 | prvak = Španija | broj = 2 | drugi = Hrvatska | treći = Norveška | četvrti = Slovenija | utakmice = 65 | golovi = 3532 | posjećenost = 492628 | najbolji_strijelac = {{ZD|NOR}} [[Sander Sagosen]]<br />(65 golova) | igrač = {{ZD|HRV}} [[Domagoj Duvnjak]] | prethodnasezona = [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018.]] | sljedećasezona = [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2022.|2022]] }} '''Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.''' četrnaesto je izdanje prvenstva koje se održavalo u tri države: [[Austrija|Austriji]], [[Norveška|Norveškoj]] i [[Švedska|Švedskoj]] od 9. do 26. januara 2020. Na prvenstvu su po prvi put učestvovale 24 reprezentacije članice [[Evropska rukometna federacija|EHF-a]]. Ponovni prvak Evrope (po drugi put) je Španija, koja je u finalu pobijedila Hrvatsku. == Kvalifikacije == {{Glavni|Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.}} === Reprezentacije prvenstva === {| class="wikitable sortable" ! Država !! Kvalifikovani kao !! Izboreno prvenstvo !! Prethodna učešća na prvenstvima |- | {{RUK|AUT}} || {{sort|00|Domaćin}} || 20. september 2014. || {{sort|03|3}} (''[[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]]'', [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|NOR}} || {{sort|00|Domaćin}} || 20. september 2014. || {{sort|08|8}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|''2008'']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|ŠVE}} || {{sort|00|Domaćin}} || 20. september 2014.|| 12 ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|'''1994''']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1998.|'''1998''']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|'''2000''']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|'''''2002''''']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|ŠPA}} || {{sort|01|Branitelj titule}} || 26. januar 2018. || 13 ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|''1996'']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1998.|1998]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]''') |- | {{RUK|NJE}} || Pobjednik {{sort|11|[[2020 European Men's Handball Championship qualification#Group 1 2|Grupe 1]]}} || 13. april 2019. || {{sort|12|12}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1998.|1998]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]]''', [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]]''', [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|SLO}} || Pobjednik {{sort|14|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 4|Grupe 4]]}} || 14. april 2019. || {{sort|11|11}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], ''[[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]]'', [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|HRV}} || Pobjednik {{sort|12|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 2|Grupe 2]]}}|| 14. april 2019. || {{sort|13|13}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1998.|1998]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|''2000'']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], ''[[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]'') |- | {{RUK|MAK}} || Pobjednik {{sort|13|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 3|Grupe 3]]}} || 12. juni 2019. || {{sort|05|5}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1998.|1998]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|DAN}} || Pobjednik {{sort|18|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 8|Grupe 8]]}}|| 12. juni 2019. || {{sort|12|12}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 202.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|'''2008''']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|'''2012''']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|''2014'']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|MAĐ}} || Pobjednik {{sort|17|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 7|Grupe 7]]}} || 12. juli 2019. || {{sort|11|11}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1998]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- |{{RUK|LAT}} || Drugoplasirani {{sort|24|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 4|Grupe 4]]}}|| 12. juni 2019. || {{sort|00|0}} (debitant) |- | {{RUK|POR}} || Drugoplasirani {{sort|26|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 6|Grupe 6]]}}|| 13. juni 2019. || {{sort|05|5}} (''[[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1994]]'', [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]]) |- | {{RUK|FRA}} || Pobjednik {{sort|16|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 6|Grupe 6]]}} || 13. juni 2019. || {{sort|13|13}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1998.|1998]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|'''2006''']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|'''2010''']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|'''2014''']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|RUS}} ||Drugoplasirani {{sort|27|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 7|Grupe 7]]}}|| 13. juni 2019. || {{sort|12|12}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|'''1996''']], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1998.|1998]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]]) |- | {{RUK|ČEŠ}} || Pobjednik {{sort|15|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 5|Grupe 5]]}} || 13. juni 2019. || {{sort|09|9}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1998.|1998]], [[2002 European Men's Handball Championship|2002]], [[2004 European Men's Handball Championship|2004]], [[2008 European Men's Handball Championship|2008]], [[2010 European Men's Handball Championship|2010]], [[2012 European Men's Handball Championship|2012]], [[2014 European Men's Handball Championship|2014]], [[2018 European Men's Handball Championship|2018]]) |- | {{RUK|BJE}} || Drugoplasirani {{sort|25|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 5|Grupe 5]]}} || 13. juni 2019. || {{sort|05|5}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|POLJ}} || Drugoplasirani {{sort|21|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 1|Grupe 1]]}} || 16. juni 2019. || {{sort|08|8}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], ''[[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2016]]'') |- | {{RUK|ŠVI}} || Drugoplasirani {{sort|22|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 2|Grupe 2]]}} || 16. juni 2019. || {{sort|03|3}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], ''[[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]]'') |- | {{RUK|ISL}} || Drugoplasirani {{sort|23|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 3|Grupe 3]]}} || 16. juni 2019. || {{sort|10|10}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|CG}} || Drugoplasirani {{sort|28|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 8|Grupe 8]]}} || 16. juni 2019. || {{sort|04|4}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|BIH}} || Trećeplasirani {{sort|35|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 5|Grupe 5]]}} || 16. juni 2019. || {{sort|00|0}} (debitant) |- | {{RUK|SRB}} ||Trećeplasirani {{sort|32|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 2|Grupe 2]]}} || 16. juni 2019. || {{sort|05|10}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 1998.|1998]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2012.|2012]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2014.|2014]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2018.|2018]]) |- | {{RUK|HOL}} || Trećeplasirani {{sort|34|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 4|Grupe 4]]}}|| 16. juni 2019. || {{sort|00|0}} (debitant) |- | {{RUK|UKR}} ||Trećeplasirani {{sort|38|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.#Grupa 8|Grupe 8]]}} || 16. juni 2019. || {{sort|05|5}} ([[Evropsko prvenstvo u rukometu 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu 2010.|2010]]) |} Napomena: '''Podebljano''' označava prvaka dok ''Italik'' označava domaćina datog prvenstva. == Dvorane == Prvenstvo je održano u tri države, šest gradova i isto toliko dvorana. Neki podaci o dvoranama dati su u sljedećoj tabeli. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! {{ZD|ŠVE}} [[Stockholm]], Švedska !! {{ZD|ŠVE}} [[Malmö]], Švedska !! {{ZD|ŠVE}} [[Göteborg]], Švedska |- | [[Tele2 Arena]]<br>Kapacitet: 35.000 || [[Malmö Arena]]<br>Kapacitet: 13.000 || [[Scandinavium]]<br>Kapacitet: 12.000 |- | [[Datoteka:Tele2 Arena juni 2013a 01.jpg|150px]] || [[Datoteka:Malmö Arena ESC2013 01.jpg|150px]] || [[Datoteka:Scandinavium at night.jpg|150px]] |- |- ! {{ZD|AUT}} [[Beč]], Austrija !! {{ZD|AUT}} [[Graz]], Austrija !! {{ZD|NOR}} [[Trondheim]], Norveška |- | [[Wiener Stadthalle]]<br>Kapacitet: 12.000 || [[Stadthalle Graz|Graz Messe Arena]]<br>Kapacitet: 6.000 || [[Trondheim Spektrum]]<br>Kapacitet: 8.000 |- | || [[Datoteka:Messehalle neu.jpg|150px]] || [[Datoteka:Trondheim spektrum 01.jpg|160px]] |} == Preliminarno takmičenje == === Grupa A === <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |section=Grupa A |update=complete |source=[https://men2020.ehf-euro.com/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/group-a/ EHF] |winpoints=2 |team1=HRV |team2=BJE |team3=CG |team4=SRB |win_HRV=3 |draw_HRV=0 |loss_HRV=0 |gf_HRV=82 |ga_HRV=65 |win_BJE=2 |draw_BJE=0 |loss_BJE=1 |gf_BJE=94 |ga_BJE=88 |win_CG=1 |draw_CG=0 |loss_CG=2 |gf_CG=70 |ga_CG=84 |win_SRB=0 |draw_SRB=0 |loss_SRB=3 |gf_SRB=72 |ga_SRB=81 |name_HRV={{RUK|HRV}} |name_BJE={{RUK|BJE}} |name_CG={{RUK|CG}} |name_SRB={{RUK|SRB}} |class_rules = 1) bodovi; 2) bodovi iz međusobnih susreta; 3) gol-razlika iz međusobnih susreta; 4) broj postignutih golova u međusobnim susretima; 5) gol-razlika. |result1=A |result2=A |result3=E |result4=E |res_col_header=Q |col_A=green1 |text_A=[[#Glavna runda|Glavna runda]] }}</onlyinclude> {{handballbox |date=9. januar 2020. |time=18:15 |team1={{RUK-D|BJE}} |score=35–30 |team2={{RUK|SRB}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P02TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Artsem Karalek|Karalek]] 9 |goals2=[[Bogdan Radivojević|Radivojević]] 6 |HT=16–15 |twomin1=9 |yellow1=1 |red1= |twomin2=3 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Stadthalle Graz]], [[Graz]] |attendance=3.806 |referee=Santos, Fonseca |refnat=POR }} {{handballbox |date=9. januar 2020. |time=20:30 |team1={{RUK-D|HRV}} |score=27–21 |team2={{RUK|CG}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P01TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Luka Cindrić|Cindrić]] 6 |goals2=[[Nemanja Grbović|Grbović]] 6 |HT=12–13 |twomin1=2 |yellow1=2 |red1= |twomin2=7 |yellow2=3 |red2= |stadium=[[Stadthalle Graz]], [[Graz]] |attendance=5.630 |referee=Brunner, Salah |refnat=ŠVI }} ---- {{handballbox |date=11. januar 2020. |time=16:00 |team1={{RUK-D|HRV}} |score=31–23 |team2={{RUK|BJE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P04TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Igor Karačić|Karačić]] 6 |goals2=[[Mikita Vailupau|Vailupau]] 8 |HT=15–10 |twomin1=4 |yellow1= |red1= |twomin2=5 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Stadthalle Graz]], [[Graz]] |attendance=6.000 |referee=Bonaventura,Bonaventura |refnat=FRA }} {{handballbox |date=11. januar 2020. |time=18:15 |team1={{RUK-D|CG}} |score=22–21 |team2={{RUK|SRB}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P03TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Nemanja Grbović|Grbović]] 5 |goals2=[[Lazar Kukić|Kukić]] 6 |HT=11–10 |twomin1=7 |yellow1=2 |red1= |twomin2=4 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Stadthalle Graz]], [[Graz]] |attendance=5.500 |referee=Madsen, Mortensen |refnat=DAN }} ---- {{handballbox |date=13. januar 2020. |time=18:15 |team1={{RUK-D|CG}} |score=27–36 |team2={{RUK|BJE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P06TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Vladan Lipovina|Lipovina]] 5 |goals2=[[Mikita Vailupau|Vailupau]] 7 |HT=11–17 |twomin1=2 |yellow1=1 |red1= |twomin2=3 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Stadthalle Graz]], [[Graz]] |attendance=5.000 |referee=Jørum, Kleven |refnat=NOR }} {{handballbox |date=13. januar 2020. |time=20:30 |team1={{RUK-D|SRB}} |score=21–24 |team2={{RUK|HRV}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P05TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Lazar Kukić|Kukić]], [[Bogdan Radivojević|Radivojević]] 4 |goals2=[[Domagoj Duvnjak|Duvnjak]], [[Luka Stepančić|Stepančić]] 5 |HT=10–8 |twomin1=4 |yellow1= |red1= |twomin2=5 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Stadthalle Graz]], [[Graz]] |attendance=6.500 |referee=Kurtagic, Wetterwik |refnat=ŠVE }} === Grupa B === <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |section=Grupa B |update=complete |source=[https://men2020.ehf-euro.com/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/group-b/ EHF] |winpoints=2 |team1=AUT |team2=ČEŠ |team3=MAK |team4=UKR |win_ČEŠ=2 |draw_ČEŠ=0 |loss_ČEŠ=1 |gf_ČEŠ=79 |ga_ČEŠ=76 |win_MAK=1 |draw_MAK=0 |loss_MAK=2 |gf_MAK=79 |ga_MAK=84 |win_AUT=3 |draw_AUT=0 |loss_AUT=0 |gf_AUT=98 |ga_AUT=87 |status_AUT=H |win_UKR=0 |draw_UKR=0 |loss_UKR=3 |gf_UKR=74 |ga_UKR=83 |name_ČEŠ={{RUK|ČEŠ}} |name_MAK={{RUK|MAK}} |name_AUT={{RUK|AUT}} |name_UKR={{RUK|UKR}} |class_rules = 1) bodovi; 2) bodovi iz međusobnih susreta; 3) gol-razlika iz međusobnih susreta; 4) broj postignutih golova u međusobnim susretima; 5) gol-razlika. |result1=A |result2=A |res_col_header=Q |col_A=green1 |text_A=[[#Glavna runda|Glavna runda]] }}</onlyinclude> {{handballbox |date=10. januar 2020. |time=18:15 |team1={{RUK-D|ČEŠ}} |score=29–32 |team2={{RUK|AUT}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P07TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Jakub Hrstka|Hrstka]] 6 |goals2=[[Nikola Bilyk|Bilyk]] 12 |HT=14–13 |twomin1=3 |yellow1= |red1= |twomin2=5 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=7.070 |referee=Elíasson, Pálsson |refnat=ISL }} {{handballbox |date=10. januar 2020. |time=20:30 |team1={{RUK-D|MAK}} |score=26–25 |team2={{RUK|UKR}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P08TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Kiril Lazarov|Lazarov]] 8 |goals2=[[Vladyslav Ostroushko|Ostroushko]] 5 |HT=13–10 |twomin1=3 |yellow1=1 |red1= |twomin2=7 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], Beč |attendance=7.070 |referee=Jørum, Kleven |refnat=NOR }} ---- {{handballbox |date=12. januar 2020. |time=16:00 |team1={{RUK-D|ČEŠ}} |score=27–25 |team2={{RUK|MAK}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P10TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Stanislav Kašpárek|Kašpárek]] 7 |goals2=[[Kiril Lazarov|Lazarov]] 11 |HT=9–11 |twomin1=6 |yellow1=1 |red1= |twomin2=3 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], Beč |attendance=6.642 |referee=Kurtagic, Wetterwik |refnat=SWE }} {{handballbox |date=12. januar 2020. |time=18:15 |team1={{RUK-D|AUT}} |score=34–30 |team2={{RUK|UKR}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P09TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Nikola Bilyk|Bilyk]] 10 |goals2=[[Artem Kozakevych|Kozakevych]] 7 |HT=18–17 |twomin1=3 |yellow1=1 |red1= |twomin2=4 |yellow2= |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], Beč |attendance=7.078 |referee=Bonaventura, Bonaventura |refnat=FRA }} ---- {{handballbox |date=14. januar 2020. |time=18:15 |team1={{RUK-D|AUT}} |score=32–28 |team2={{RUK|MAK}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P12TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Robert Weber (handballer)|Weber]] 7 |goals2=[[Stojanče Stoilov|Stoilov]] 5 |HT=18–12 |twomin1=4 |yellow1=2 |red1= |twomin2=3 |yellow2=3 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], Beč |attendance=7.623 |referee=Lah, Sok |refnat=SVN }} {{handballbox |date=14. januar 2020. |time=20:30 |team1={{RUK-D|UKR}} |score=19–23 |team2={{RUK|ČEŠ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P11TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Artem Kozakevych|Kozakevych]] 4 |goals2=[[Tomáš Babák|Babák]] 6 |HT=10–9 |twomin1=5 |yellow1=1 |red1= |twomin2=3 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], Beč |attendance=4.097 |referee=Santos, Fonseca |refnat=POR }} === Group C === <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |section=Grupa C |update=complete |source=[https://men2020.ehf-euro.com/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/group-c/ EHF] |winpoints=2 |team1=ŠPA |team2=NJE |team3=HOL |team4=LAT |win_ŠPA=3 |draw_ŠPA=0 |loss_ŠPA=0 |gf_ŠPA=102 |ga_ŠPA=73 |win_NJE=2 |draw_NJE=0 |loss_NJE=1 |gf_NJE=88 |ga_NJE=83 |win_LAT=0 |draw_LAT=0 |loss_LAT=3 |gf_LAT=73 |ga_LAT=93 |win_HOL=1 |draw_HOL=0 |loss_HOL=2 |gf_HOL=80 |ga_HOL=94 |name_ŠPA={{RUK|ŠPA}} |name_NJE={{RUK|NJE}} |name_LAT={{RUK|LAT}} |name_HOL={{RUK|HOL}} |class_rules = 1) bodovi; 2) bodovi iz međusobnih susreta; 3) gol-razlika iz međusobnih susreta; 4) broj postignutih golova u međusobnim susretima; 5) gol-razlika. |result1=A |result2=A |res_col_header=Q |col_A=green1 |text_A=[[#Glavna runda|Glavna runda]] }}</onlyinclude> {{handballbox |date=9. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|NJE}} |score=34–23 |team2={{RUK|HOL}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P14TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Kai Häfner|Häfner]], [[Jannik Kohlbacher|Kohlbacher]] 5 |goals2=[[Kay Smits|Smits]] 7 |HT=15–13 |twomin1=5 |yellow1=2 |red1=1 |twomin2=4 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=4.057 |referee=Lah, Sok |refnat=SLO }} {{handballbox |date=9. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|ŠPA}} |score=33–22 |team2={{RUK|LAT}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P13TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Ángel Fernández Pérez|Fernández Pérez]] 5 |goals2=[[Dainis Krištopāns|Krištopāns]] 7 |HT=14–11 |twomin1= |yellow1=1 |red1=2 |twomin2=5 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=4.524 |referee=Madsen, Mortensen |refnat=DEN }} ---- {{handballbox |date=11. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|LAT}} |score=24–32 |team2={{RUK|HOL}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P15TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Dainis Krištopāns|Krištopāns]] 7 |goals2=[[Kay Smits|Smits]] 7 |HT=10–16 |twomin1=3 |yellow1=1 |red1= |twomin2=5 |yellow2=1 |red2=1 |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=5.942 |referee=Baďura, Ondogrecula |refnat=SVK }} {{handballbox |date=11. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|ŠPA}} |score=33–26 |team2={{RUK|NJE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P16TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Alex Dujshebaev|A. Dujshebaev]] 7 |goals2=[[Hendrik Pekeler|Pekeler]] 5 |HT=14–11 |twomin1=4 |yellow1=2 |red1= |twomin2=4 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=6.558 |referee=Brunner, Salah |refnat=SUI }} ---- {{handballbox |date=13. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|LAT}} |score=27–28 |team2={{RUK|NJE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P18TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Dainis Krištopāns|Krištopāns]] 7 |goals2=[[Julius Kühn (handballer)|Kühn]] 8 |HT=11–16 |twomin1=6 |yellow1=1 |red1= |twomin2=6 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=3.540 |referee=Elíasson, Pálsson |refnat=ISL }} {{handballbox |date=13. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|HOL}} |score=25–36 |team2={{RUK|ŠPA}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P17TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Kay Smits|Smits]] 8 |goals2=[[Jorge Maqueda|Maqueda]] 6 |HT=13–17 |twomin1=8 |yellow1=2 |red1= |twomin2=2 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=3.809 |referee=Mažeika, Gatelis |refnat=LTU }} === Group D === <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |section=Grupa D |update=complete |source=[https://men2020.ehf-euro.com/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/group-d/ EHF] |winpoints=2 |team1=NOR |team2=POR |team3=FRA |team4=BIH |win_BIH=0 |draw_BIH=0 |loss_BIH=3 |gf_BIH=73 |ga_BIH=90 |win_FRA=1 |draw_FRA=0 |loss_FRA=2 |gf_FRA=82 |ga_FRA=79 |win_NOR=3 |draw_NOR=0 |loss_NOR=0 |gf_NOR=94 |ga_NOR=80 |status_NOR=H |win_POR=2 |draw_POR=0 |loss_POR=1 |gf_POR=83 |ga_POR=83 |name_BIH={{RUK|BIH}} |name_FRA={{RUK|FRA}} |name_NOR={{RUK|NOR}} |name_POR={{RUK|POR}} |class_rules = 1) bodovi; 2) bodovi iz međusobnih susreta; 3) gol-razlika iz međusobnih susreta; 4) broj postignutih golova u međusobnim susretima; 5) gol-razlika. |result1=A |result2=A |res_col_header=Q |col_A=green1 |text_A=[[#Glavna runda|Glavna runda]] }}</onlyinclude> {{handballbox |date=10. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|FRA}} |score=25–28 |team2={{RUK|POR}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P19TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Dika Mem|Mem]] 5 |goals2=[[Diogo Branquinho|Branquinho]] 5 |HT=11–12 |twomin1=3 |yellow1=2 |red1= |twomin2=4 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=7.507 |referee=Sondors, Līcis |refnat=LAT }} {{handballbox |date=10. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|NOR}} |score=32–26 |team2={{RUK|BIH}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P20TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Sander Sagosen|Sagosen]] 12 |goals2=[[Nikola Prce|Prce]] 7 |HT=17–12 |twomin1=4 |yellow1=1 |red1= |twomin2=6 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=8.232 |referee=Schulze, Tönnies |refnat=GER }} ---- {{handballbox |date=12. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|POR}} |score=27–24 |team2={{RUK|BIH}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P21TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Pedro Portela (handballer)|Portela]] 10 |goals2=[[Nikola Prce|Prce]] 5 |HT=12–11 |twomin1=3 |yellow1=1 |red1= |twomin2=4 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=7.936 |referee=Mažeika, Gatelis |refnat=LTU }} {{handballbox |date=12. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|FRA}} |score=26–28 |team2={{RUK|NOR}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P22TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Ludovic Fabregas|Fabregas]] 8 |goals2=[[Sander Sagosen|Sagosen]] 10 |HT=15–14 |twomin1=5 |yellow1=1 |red1= |twomin2=2 |yellow2=3 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=8.932 |referee=Horáček, Novotný |refnat=CZE }} ---- {{handballbox |date=14. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|BIH}} |score=23–31 |team2={{RUK|FRA}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P23TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Marko Panić|Panić]] 9 |goals2=[[Valentin Porte|Porte]] 7 |HT=13–14 |twomin1= |yellow1=4 |red1= |twomin2=2 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=7.937 |referee=Jurinović, Mrvica |refnat=CRO }} {{handballbox |date=14. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|POR}} |score=28–34 |team2={{RUK|NOR}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P24TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[António Areia|Areia]] 5 |goals2=[[Magnus Jøndal|Jøndal]] 7 |HT=14–16 |twomin1=6 |yellow1=2 |red1= |twomin2=5 |yellow2=3 |red2= |stadium=[[Trondheim Spektrum]], [[Trondheim]] |attendance=9.069 |referee=Baďura, Ondogrecula |refnat=SVK }} === Group E === <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |section=Grupa E |update=complete |source=[https://men2020.ehf-euro.com/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/group-e/ EHF] |winpoints=2 |team1=MAĐ |team2=ISL |team3=DAN |team4=RUS |win_DAN=1 |draw_DAN=1 |loss_DAN=1 |gf_DAN=85 |ga_DAN=83 |win_MAĐ=2 |draw_MAĐ=1 |loss_MAĐ=0 |gf_MAĐ=74 |ga_MAĐ=67 |win_ISL=2 |draw_ISL=0 |loss_ISL=1 |gf_ISL=83 |ga_ISL=77 |win_RUS=0 |draw_RUS=0 |loss_RUS=3 |gf_RUS=76 |ga_RUS=91 |name_DAN={{RUK|DAN}} |name_MAĐ={{RUK|MAĐ}} |name_ISL={{RUK|ISL}} |name_RUS={{RUK|RUS}} |class_rules = 1) bodovi; 2) bodovi iz međusobnih susreta; 3) gol-razlika iz međusobnih susreta; 4) broj postignutih golova u međusobnim susretima; 5) gol-razlika. |result1=A |result2=A |res_col_header=Q |col_A=green1 |text_A=[[#Glavna runda|Glavna runda]] }}</onlyinclude> {{handballbox |date=11. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|MAĐ}} |score=26–25 |team2={{RUK|RUS}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P26TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Zsolt Balogh|Balogh]] 7 |goals2=[[Dmitry Santalov|Santalov]] 5 |HT=14–13 |twomin1=3 |yellow1=2 |red1= |twomin2= |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=9.202 |referee=Jurinović, Mrvica |refnat=CRO }} {{handballbox |date=11. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|DAN}} |score=30–31 |team2={{RUK|ISL}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P25TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Mikkel Hansen|M. Hansen]] 9 |goals2=[[Aron Pálmarsson|Pálmarsson]] 10 |HT=15–15 |twomin1=3 |yellow1=1 |red1=1 |twomin2=4 |yellow2=2 |red2=1 |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=10.593 |referee=Pavićević, Ražnatović |refnat=MNE }} ---- {{handballbox |date=13. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|ISL}} |score=34–23 |team2={{RUK|RUS}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P27TM.PDF Izvještaj] |goals1=''tri igrača'' 6 |goals2=[[Gleb Kalarash|Kalarash]] 6 |HT=18–11 |twomin1=4 |yellow1=2 |red1= |twomin2=4 |yellow2=3 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=7.099 |referee=Nachevski, Nikolov |refnat=MKD }} {{handballbox |date=13. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|DAN}} |score=24–24 |team2={{RUK|MAĐ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P28TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Magnus Bramming|Bramming]] 6 |goals2=[[Zsolt Balogh|Balogh]] 7 |HT=11–13 |twomin1=2 |yellow1=3 |red1= |twomin2=4 |yellow2=3 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=8.377 |referee=Sondors, Līcis |refnat=LAT }} ---- {{handballbox |date=15. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|ISL}} |score=18–24 |team2={{RUK|MAĐ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P30TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Aron Pálmarsson|Pálmarsson]], [[Guðjón Valur Sigurðsson|Sigurðsson]] 4 |goals2=[[Bence Bánhidi|Bánhidi]] 8 |HT=12–9 |twomin1=4 |yellow1=1 |red1= |twomin2=4 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=7.587 |referee=Marín, García |refnat=ESP }} {{handballbox |date=15. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|RUS}} |score=28–31 |team2={{RUK|DAN}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P29TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Igor Soroka|Soroka]] 6 |goals2=[[Mikkel Hansen|M. Hansen]] 7 |HT=15–12 |twomin1=3 |yellow1=3 |red1= |twomin2=2 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=8.978 |referee=Brkić, Jusufhodžić |refnat=AUT }} === Group F === <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |section=Grupa F |update=complete |source=[https://men2020.ehf-euro.com/schedule-results/final-tournament/preliminary-round/group-f/ EHF] |winpoints=2 |team1=SLO |team2=ŠVE |team3=ŠVI |team4=POLJ |win_POLJ=0 |draw_POLJ=0 |loss_POLJ=3 |gf_POLJ=73 |ga_POLJ=85 |win_SLO=3 |draw_SLO=0 |loss_SLO=0 |gf_SLO=76 |ga_SLO=67 |win_ŠVI=1 |draw_ŠVI=0 |loss_ŠVI=2 |gf_ŠVI=77 |ga_ŠVI=87 |win_ŠVE=2 |draw_ŠVE=0 |loss_ŠVE=1 |gf_ŠVE=81 |ga_ŠVE=68 |status_ŠVE=H |name_POLJ={{RUK|POLJ}} |name_SLO={{RUK|SLO}} |name_ŠVI={{RUK|ŠVI}} |name_ŠVE={{RUK|ŠVE}} |class_rules = 1) bodovi; 2) bodovi iz međusobnih susreta; 3) gol-razlika iz međusobnih susreta; 4) broj postignutih golova u međusobnim susretima; 5) gol-razlika. |result1=A |result2=A |res_col_header=Q |col_A=green1 |text_A=[[#Glavna runda|Glavna runda]] }}</onlyinclude> {{handballbox |date=10. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|SLO}} |score=26–23 |team2={{RUK|POLJ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P32TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Blaž Blagotinšek|Blagotinšek]], [[Borut Mačkovšek|Mačkovšek]] 5 |goals2=[[Arkadiusz Moryto|Moryto]] 8 |HT=13–11 |twomin1=5 |yellow1=1 |red1= |twomin2=5 |yellow2= |red2= |stadium=[[Scandinavium]], [[Göteborg]] |attendance=7.276 |referee=Horáček, Novotný |refnat=CZE }} {{handballbox |date=10. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|ŠVE}} |score=34–21 |team2={{RUK|ŠVI}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P31TM.PDF Izvještaj] |goals1=''tri igrača'' 6 |goals2=[[Andy Schmid|Schmid]] 4 |HT=20–13 |twomin1=4 |yellow1= |red1= |twomin2=1 |yellow2= |red2= |stadium=[[Scandinavium]], [[Göteborg]] |attendance=11.644 |referee=Marín, García |refnat=ESP }} ---- {{handballbox |date=12. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|ŠVI}} |score=31–24 |team2={{RUK|POLJ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P33TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Andy Schmid|Schmid]] 15 |goals2=[[Szymon Sićko|Sićko]] 5 |HT=14–12 |twomin1=5 |yellow1=2 |red1= |twomin2=4 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Scandinavium]], [[Göteborg]] |attendance=8.061 |referee=Brkić, Jusufhodžić |refnat=AUT }} {{handballbox |date=12. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|ŠVE}} |score=19–21 |team2={{RUK|SLO}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P34TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Jim Gottfridsson|Gottfridsson]] 5 |goals2=[[Jure Dolenec|Dolenec]] 7 |HT=9–10 |twomin1=5 |yellow1=1 |red1= |twomin2=3 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Scandinavium]], [[Göteborg]] |attendance=11.896 |referee=Schulze, Tönnies |refnat=GER }} ---- {{handballbox |date=14. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|ŠVI}} |score=25–29 |team2={{RUK|SLO}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P36TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Andy Schmid|Schmid]] 8 |goals2=[[Miha Zarabec|Zarabec]] 6 |HT=10–16 |twomin1=3 |yellow1=2 |red1= |twomin2=2 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Scandinavium]], [[Göteborg]] |attendance=6.731 |referee=Pavićević, Ražnatović |refnat=MNE }} {{handballbox |date=14. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|POLJ}} |score=26–28 |team2={{RUK|ŠVE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P35TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Szymon Sićko|Sićko]] 8 |goals2=''četiri igrača'' 5 |HT=13–14 |twomin1=3 |yellow1=2 |red1= |twomin2=3 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Scandinavium]], [[Göteborg]] |attendance=11.061 |referee=Nachevski, Nikolov |refnat=MKD }} == Glavna runda == Bodovi i golovi osvojeni u preliminarnim grupama protiv ekipa koje su prošle dalje su preneseni u glavnu rundu. === Grupa I === <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |section=Grupa I |update=complete |source=[https://men2020.ehf-euro.com/schedule-results/final-tournament/main-round/group-i/ EHF] |winpoints=2 |team1=ŠPA |team2=HRV |team3=NJE |team4=AUT |team5=BJE |team6=ČEŠ |win_AUT=1 |draw_AUT=1 |loss_AUT=3 |gf_AUT=139 |ga_AUT=156 |status_AUT=H |win_BJE=1 |draw_BJE=1 |loss_BJE=3 |gf_BJE=138 |ga_BJE=160 |win_HRV=4 |draw_HRV=1 |loss_HRV=0 |gf_HRV=127 |ga_HRV=113 |win_ČEŠ=0 |draw_ČEŠ=0 |loss_ČEŠ=5 |gf_ČEŠ=122 |ga_ČEŠ=139 |win_ŠPA=4 |draw_ŠPA=1 |loss_ŠPA=0 |gf_ŠPA=153 |ga_ŠPA=127 |win_NJE=3 |draw_NJE=0 |loss_NJE=2 |gf_NJE=141 |ga_NJE=125 |hth_ŠPA=Hrvatska 22–22 Španija |hth_HRV=ŠPA |hth_AUT=Bjelorusija 36–36 Austrija |hth_BJE=AUT |name_AUT={{RUK|AUT}} |name_BJE={{RUK|BJE}} |name_HRV={{RUK|HRV}} |name_ČEŠ={{RUK|ČEŠ}} |name_ŠPA={{RUK|ŠPA}} |name_NJE={{RUK|NJE}} |class_rules = 1) bodovi; 2) bodovi iz međusobnih susreta; 3) gol-razlika iz međusobnih susreta; 4) broj postignutih golova u međusobnim susretima; 5) gol-razlika. |result1=A |result2=A |result3=X |res_col_header=Q |col_A=green1 |text_A=[[#Polufinala|Polufinala]] |col_X=blue1 |text_X=[[#Utakmica za 5. mjesto|Utakmica za 5. mjesto]] }}</onlyinclude> {{handballbox |date=16. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|ŠPA}} |score=31–25 |team2={{RUK|ČEŠ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P37TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Alex Dujshebaev|A. Dujshebaev]], [[Ángel Fernández Pérez|Fernández Pérez]] 5 |goals2=[[Ondřej Zdráhala|Zdráhala]] 8 |HT=14–9 |twomin1=4 |yellow1=1 |red1= |twomin2=6 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=3.986 |referee=Brunner, Salah |refnat=SUI }} {{handballbox |date=16. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|HRV}} |score=27–23 |team2={{RUK|AUT}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P39TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Zlatko Horvat|Horvat]] 6 |goals2=[[Robert Weber (handballer)|Weber]] 6 |HT=13–8 |twomin1=1 |yellow1=1 |red1= |twomin2=5 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=8.217 |referee=Pichon, Reveret |refnat=FRA }} {{handballbox |date=16. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|BJE}} |score=23–31 |team2={{RUK|NJE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P38TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Uladzislau Kulesh|Kulesh]] 6 |goals2=[[Timo Kastening|Kastening]] 6 |HT=11–18 |twomin1=4 |yellow1=1 |red1= |twomin2=5 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=5.267 |referee=Kurtagic, Wetterwik |refnat=SWE }} ---- {{handballbox |date=18. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|BJE}} |score=28–25 |team2={{RUK|ČEŠ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P42TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Mikita Vailupau|Vailupau]] 6 |goals2=[[Ondřej Zdráhala|Zdráhala]] 7 |HT=13–11 |twomin1=5 |yellow1=2 |red1= |twomin2=6 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=6.007 |referee=Mažeika, Gatelis |refnat=LTU }} {{handballbox |date=18. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|ŠPA}} |score=30–26 |team2={{RUK|AUT}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P40TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Jorge Maqueda|Maqueda]] 6 |goals2=[[Janko Božović|Božović]] 5 |HT=17–16 |twomin1=3 |yellow1= |red1= |twomin2=2 |yellow2=1 |red2=1 |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=9.232 |referee=Gjeding, Hansen |refnat=DEN }} {{handballbox |date=18. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|HRV}} |score=25–24 |team2={{RUK|NJE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P41TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Igor Karačić|Karačić]] 7 |goals2=''četiri igrača'' 4 |HT=11–14 |twomin1=4 |yellow1=2 |red1= |twomin2=8 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=9.307 |referee=Santos, Fonseca |refnat=POR }} ---- {{handballbox |date=20. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|HRV}} |score=22–21 |team2={{RUK|ČEŠ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P43TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Marko Mamić|Mamić]] 5 |goals2=[[Ondřej Zdráhala|Zdráhala]] 7 |HT=11–9 |twomin1=4 |yellow1=1 |red1= |twomin2=3 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=6.862 |referee=Kurtagic, Wetterwik |refnat=SWE }} {{handballbox |date=20. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|BJE}} |score=28–37 |team2={{RUK|ŠPA}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P44TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Mikita Vailupau|Vailupau]] 8 |goals2=[[Ángel Fernández Pérez|Fernández Pérez]], [[Ferran Solé|Solé]] 7 |HT=16–17 |twomin1=5 |yellow1=1 |red1=1 |twomin2=3 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=6.149 |referee=Santos, Fonseca |refnat=POR }} {{handballbox |date=20. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|AUT}} |score=22–34 |team2={{RUK|NJE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P45TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Nikola Bilyk|Bilyk]] 5 |goals2=[[Timo Kastening|Kastening]] 6 |HT=13–16 |twomin1=4 |yellow1=2 |red1= |twomin2=2 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=9.037 |referee=Nachevski, Nikolov |refnat=MKD }} ---- {{handballbox |date=22. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|HRV}} |score=22–22 |team2={{RUK|ŠPA}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P46TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Igor Karačić|Karačić]] 10 |goals2=[[Alex Dujshebaev|A. Dujshebaev]] 6 |HT=11–12 |twomin1=4 |yellow1=4 |red1= |twomin2=5 |yellow2= |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=7.891 |referee=Mažeika, Gatelis |refnat=LTU }} {{handballbox |date=22. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|BJE}} |score=36–36 |team2={{RUK|AUT}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P47TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Mikita Vailupau|Vailupau]] 12 |goals2=[[Nikola Bilyk|Bilyk]] 7 |HT=19–17 |twomin1=3 |yellow1=3 |red1= |twomin2=4 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=6.897 |referee=Brunner, Salah |refnat=SUI }} {{handballbox |date=22. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|ČEŠ}} |score=22–26 |team2={{RUK|NJE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P48TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Tomáš Babák|Babák]] 5 |goals2=[[Philipp Weber|Weber]] 5 |HT=10–13 |twomin1=8 |yellow1= |red1= |twomin2=6 |yellow2=1 |red2=1 |stadium=[[Wiener Stadthalle]], [[Beč]] |attendance=5.000 |referee=Pavićević, Ražnatović |refnat=MNE }} === Grupa II === <onlyinclude>{{#invoke:Sports table|main|style=WDL |section=Grupa II |update=complete |source=[https://men2020.ehf-euro.com/schedule-results/final-tournament/main-round/group-ii/ EHF] |winpoints=2 |team1=NOR |team2=SLO |team3=POR |team4=ŠVE |team5=MAĐ |team6=ISL |win_MAĐ=2 |draw_MAĐ=0 |loss_MAĐ=3 |gf_MAĐ=126 |ga_MAĐ=140 |win_ISL=1 |draw_ISL=0 |loss_ISL=4 |gf_ISL=126 |ga_ISL=142 |win_NOR=5 |draw_NOR=0 |loss_NOR=0 |gf_NOR=157 |ga_NOR=135 |win_POR=2 |draw_POR=0 |loss_POR=3 |gf_POR=146 |ga_POR=142 |win_SLO=3 |draw_SLO=0 |loss_SLO=2 |gf_SLO=138 |ga_SLO=132 |win_ŠVE=2 |draw_ŠVE=0 |loss_ŠVE=3 |gf_ŠVE=120 |ga_ŠVE=122 |status_ŠVE=H |hth_POR=Portugal 4 boda, +18 GR; Švedska 2 boda, −4 GR; Mađarska 0 bodova, −14 GR |hth_ŠVE=POR |hth_MAĐ=POR |name_MAĐ={{RUK|MAĐ}} |name_ISL={{RUK|ISL}} |name_NOR={{RUK|NOR}} |name_POR={{RUK|POR}} |name_SLO={{RUK|SLO}} |name_ŠVE={{RUK|ŠVE}} |class_rules = 1) bodovi; 2) bodovi iz međusobnih susreta; 3) gol-razlika iz međusobnih susreta; 4) broj postignutih golova u međusobnim susretima; 5) gol-razlika. |result1=A |result2=A |result3=X |res_col_header=Q |col_A=green1 |text_A=[[#Polufinala|Polufinala]] |col_X=blue1 |text_X=[[#Utakmica za 5. mjesto|Utakmica za 5. mjesto]] }}</onlyinclude> {{handballbox |date=17. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|SLO}} |score=30–27 |team2={{RUK|ISL}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P49TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Dean Bombač|Bombač]] 9 |goals2=[[Bjarki Már Elísson|Elísson]] 6 |HT=15–14 |twomin1=4 |yellow1=1 |red1= |twomin2=4 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=6.026 |referee=Nachevski, Nikolov |refnat=MKD }} {{handballbox |date=17. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|NOR}} |score=36–29 |team2={{RUK|MAĐ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P51TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Sander Sagosen|Sagosen]] 7 |goals2=[[Patrik Ligetvári|Ligetvári]], [[Bence Nagy|Nagy]] 5 |HT=20–12 |twomin1=4 |yellow1=3 |red1= |twomin2=4 |yellow2=3 |red2=1 |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=8.078 |referee=Pavićević, Ražnatović |refnat=MNE }} {{handballbox |date=17. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|POR}} |score=35–25 |team2={{RUK|ŠVE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P50TM.PDF Izvještaj] |goals1=''tri igrača'' 6 |goals2=[[Andreas Nilsson (handballer)|Nilsson]], [[Daniel Pettersson (handballer)|Pettersson]] 4 |HT=15–12 |twomin1=5 |yellow1=1 |red1= |twomin2=2 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=10.135 |referee=Gubica, Milošević |refnat=CRO }} ---- {{handballbox |date=19. januar 2020 |time=14:00 |team1={{RUK-D|POR}} |score=25–28 |team2={{RUK|ISL}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P54TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[António Areia|Areia]], [[Miguel Martins (handballer)|Martins]] 4 |goals2=[[Janus Daði Smárason|Smárason]] 8 |HT=12–14 |twomin1=4 |yellow1=2 |red1= |twomin2=4 |yellow2=3 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=6.199 |referee=Horáček, Novotný |refnat=CZE }} {{handballbox |date=19. januar 2020 |time=16:15 |team1={{RUK-D|SLO}} |score=28–29 |team2={{RUK|MAĐ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P52TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Jure Dolenec|Dolenec]] 8 |goals2=[[Bence Bánhidi|Bánhidi]] 9 |HT=16–13 |twomin1=5 |yellow1=2 |red1= |twomin2=5 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=8.304 |referee=Raluy, Sabroso |refnat=ESP }} {{handballbox |date=19. januar 2020 |time=18:30 |team1={{RUK-D|NOR}} |score=23–20 |team2={{RUK|ŠVE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P53TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Sander Sagosen|Sagosen]] 8 |goals2=[[Lucas Pellas|Pellas]] 5 |HT=12–8 |twomin1=5 |yellow1=2 |red1= |twomin2=1 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=10.141 |referee=Geipel, Helbig |refnat=GER }} ---- {{handballbox |date=21. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|POR}} |score=24–29 |team2={{RUK|SLO}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P56TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[André Gomes (handballer)|Gomes]] 6 |goals2=[[Blaž Janc|Janc]] 7 |HT=15–14 |twomin1=5 |yellow1=1 |red1= |twomin2=4 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=3.001 |referee=Gjeding, Hansen |refnat=DEN }} {{handballbox |date=21. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|NOR}} |score=31–28 |team2={{RUK|ISL}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P55TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Sander Sagosen|Sagosen]] 9 |goals2=[[Ólafur Guðmundsson|Guðmundsson]] 6 |HT=19–12 |twomin1=6 |yellow1=2 |red1= |twomin2=4 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=4.725 |referee=Raluy, Sabroso |refnat=ESP }} {{handballbox |date=21. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|MAĐ}} |score=18–24 |team2={{RUK|ŠVE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P57TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Zoltán Szita|Szita]] 4 |goals2=[[Jim Gottfridsson|Gottfridsson]], [[Lucas Pellas|Pellas]] 5 |HT=9–10 |twomin1=3 |yellow1= |red1= |twomin2= |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=6.977 |referee=Horáček, Novotný |refnat=CZE }} ---- {{handballbox |date=22. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|POR}} |score=34–26 |team2={{RUK|MAĐ}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P59TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Belone Moreira|Moreira]] 7 |goals2=[[Zsolt Balogh|Balogh]], [[Bence Bánhidi|Bánhidi]] 5 |HT=16–14 |twomin1=3 |yellow1=3 |red1= |twomin2=2 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=2.930 |referee=Geipel, Helbig |refnat=GER }} {{handballbox |date=22. januar 2020 |time=18:15 |team1={{RUK-D|NOR}} |score=33–30 |team2={{RUK|SLO}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P58TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Kevin Gulliksen|Gulliksen]] 7 |goals2=[[Nejc Cehte|Cehte]], [[Tilen Kodrin|Kodrin]] 5 |HT=14–13 |twomin1=3 |yellow1=1 |red1= |twomin2=3 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=4.824 |referee=Pichon, Reveret |refnat=FRA }} {{handballbox |date=22. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|ISL}} |score=25–32 |team2={{RUK|ŠVE}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P60TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Bjarki Már Elísson|Elísson]], [[Kári Kristjánsson|Kristjánsson]] 5 |goals2=[[Andreas Nilsson (handballer)|Nilsson]] 7 |HT=11–18 |twomin1= |yellow1=2 |red1= |twomin2=4 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Malmö Arena]], [[Malmö]] |attendance=7.153 |referee=Gubica, Milošević |refnat=CRO }} == Nokaut faza == === Kostur === {{#invoke:RoundN|N4 |widescore=yes|bold_winner=high |3rdplace=yes <!-- Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- semi-finals --> |24. januar|{{RUK|ŠPA}}|34|{{RUK|SLO}}|32 |24. januar|{{RUK|NOR}}|28|{{RUK|HRV}} ([[Produžeci (sport)|prod.]])|29 <!-- final --> |26. januar|{{RUK|ŠPA}}|22|{{RUK|HRV}}|20 <!-- third place --> |25. januar|{{RUK|SLO}}|20|{{RUK|NOR}}|28 }} === Polufinala === {{handballbox |date=24. januar 2020 |time=18:00 |team1={{RUK-D|NOR}} |score=28–29 |team2={{RUK|HRV}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P62TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Sander Sagosen|Sagosen]] 10 |goals2=[[Domagoj Duvnjak|Duvnjak]] 8 |HT=10–12 |FT=23–23 |OT1=3–3 |OT2=2–3 |twomin1=4 |yellow1=3 |red1= |twomin2=6 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Tele2 Arena]], [[Stockholm]] |attendance=16.573 |referee=Raluy, Sabroso |refnat=ESP }} ---- {{handballbox |date=24. januar 2020 |time=20:30 |team1={{RUK-D|ŠPA}} |score=34–32 |team2={{RUK|SLO}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P61TM.PDF Izvještaj] |goals1=''tri igrača'' 6 |goals2=[[Jure Dolenec|Dolenec]] 7 |HT=20–15 |twomin1=3 |yellow1= |red1= |twomin2=4 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Tele2 Arena]], [[Stockholm]] |attendance=16.573 |referee=Horáček, Novotný |refnat=CZE }} === Utakmica za 5. mjesto === {{handballbox |date=25. januar 2020 |time=16:00 |team1={{RUK-D|NJE}} |score=29–27 |team2={{RUK|POR}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P63TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Julius Kühn (handballer)|Kühn]] 6 |goals2=[[Alexis Borges (handballer)|Borges]], [[João Ferraz|Ferraz]] 4 |HT=14–13 |twomin1=3 |yellow1=1 |red1= |twomin2=4 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Tele2 Arena]], [[Stockholm]] |attendance=7.710 |referee=Kurtagic, Wetterwik |refnat=SWE }} === Utakmica za treće mjesto === {{handballbox |bg=#CC9966 |date=25. januar 2020 |time=18:30 |team1={{RUK-D|SLO}} |score=20–28 |team2={{RUK|NOR}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P64TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Dean Bombač|Bombač]] 5 |goals2=[[Magnus Jøndal|Jøndal]] 7 |HT=9–12 |twomin1=4 |yellow1=3 |red1= |twomin2=5 |yellow2=1 |red2= |stadium=[[Tele2 Arena]], [[Stockholm]] |attendance=13.094 |referee=Geipel, Helbig |refnat=GER }} === Finale === {{handballbox |bg=gold |date=26. januar 2020 |time=16:30 |team1={{RUK-D|ŠPA}} |score=22–20 |team2={{RUK|HRV}} |report=[https://livecache.sportresult.com/node/binaryData/HBL_PROD/HBEC20M/PDF_P65TM.PDF Izvještaj] |goals1=[[Aleix Gómez|Gómez]] 5 |goals2=[[Domagoj Duvnjak|Duvnjak]] 5 |HT=12–11 |twomin1=2 |yellow1=2 |red1= |twomin2=2 |yellow2=2 |red2= |stadium=[[Tele2 Arena]], [[Stockholm]] |attendance=17.769 |referee=Nachevski, Nikolov |refnat=MKD }} == Poredak i statistike == === Konačni poredak === {| class="wikitable" !Mjesto !Ekipa |- |align=center|[[Datoteka:gold medal icon.svg]]||{{RUK|ŠPA}} |- |align=center|[[Datoteka:silver medal icon.svg]]||{{RUK|HRV}} |- |align=center|[[Datoteka:bronze medal icon.svg]]||{{RUK|NOR}} |- |align=center|4.||{{RUK|SLO}} |- |align=center|5.||{{RUK|NJE}} |- |align=center|6.||{{RUK|POR}} |- |align=center|7.||{{RUK|ŠVE}} |- |align=center|8.||{{RUK|AUT}} |- |align=center|9.||{{RUK|MAĐ}} |- |align=center|10.||{{RUK|BJE}} |- |align=center|11.||{{RUK|ISL}} |- |align=center|12.||{{RUK|ČEŠ}} |- |align=center|13.||{{RUK|DAN}} |- |align=center|14.||{{RUK|FRA}} |- |align=center|15.||{{RUK|MAK}} |- |align=center|16.||{{RUK|ŠVI}} |- |align=center|17.||{{RUK|HOL}} |- |align=center|18.||{{RUK|CG}} |- |align=center|19.||{{RUK|UKR}} |- |align=center|20.||{{RUK|SRB}} |- |align=center|21.||{{RUK|POLJ}} |- |align=center|22.||{{RUK|RUS}} |- |align=center|23.||{{RUK|BIH}} |- |align=center|24.||{{RUK|LAT}} |} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni website|https://men2020.ehf-euro.com/home/}} * [http://www.eurohandball.com/ Zvanični sajt EHF-a] {{Evropsko prvenstvo u rukometu}} [[Kategorija:Evropsko prvenstvo u rukometu|2020]] [[Kategorija:Evropsko prvenstvo u rukometu 2020.|*]] [[Kategorija:2020. u rukometu]] [[Kategorija:Rukomet u Austriji]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Norveškoj]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Švedskoj]] [[Kategorija:Rukomet u Švedskoj]] [[Kategorija:Rukomet u Norveškoj]] [[Kategorija:Sportska takmičenja u Austriji]] 5jm43lsfx8710uya9qw0jnr60umcfgx 0 462283 3848834 3593711 2026-05-23T21:18:40Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848834 wikitext text/x-wiki '''329. brdska brigada'''<ref>{{Cite web|url=https://bosnae.info/index.php/ratni-put-329-brigade-iz-od-sanskog-mosta-sa-kaknjom-u-srcu-bosnom-u-dusi-2|title=Ratni put 329. brigade iz Kaknja - Od Misoče do Sanskog Mosta sa Kaknjom u srcu i Bosnom u duši|last=Eldar|date=13. 12. 2022|website=BOSNAE|language=bs-BA|access-date=14. 4. 2024|archive-date=21. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240521173011/https://bosnae.info/index.php/ratni-put-329-brigade-iz-od-sanskog-mosta-sa-kaknjom-u-srcu-bosnom-u-dusi-2|url-status=dead}}</ref> (skraćeno: '''329. bbr''') bila je manevarska jedinica [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] u sastavu [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Trećeg korpusa]]. U lancu komandovanja bila je u sastavu [[Operativna grupa Bosna|Operativne grupe Bosna]]. Naredbom o osnivanju [[35. divizija kopnene vojske|35. divizije kopnene vojske]], Operativna grupa Bosna prerasta u komandu divizije a 329. brdska brigada postaje dio 35. divizije kopnene vojske Trećeg korpusa. [[Brigada]] je na osnovu naređenja [[Štab vrhovne komande|Štaba vrhovne komande]] od 29. septembra 1994. godine osnovana 1. novembra 1994. godine u [[Kakanj|Kaknju]] od vojnog osoblja i materijalno tehničkih sredstava rasformiranih brigada iz Kaknja ([[309. brdska brigada|309. brdske brigade]] i [[311. lahka brigada|311. lahke brigade]]) te jednog dijela [[3. logistička baza|3. logističke baze]] pri Generalštabu Armije Republike Bosne i Hercegovine, koji se nalazio u Kaknju. Vojno osoblje brigade su sačinjavali vojni obveznici sa područja općine Kakanj. Brigada je u svom sastavu imala oko 2897 vojnika, podoficira i oficira. Na svom ratnom putu kroz 329. brdsku brigadu prošlo je oko 4000 boraca, imala je 64 [[šehid]]a, 125 ratnih invalida i četiri nosioca ratnog priznanja "[[Zlatni ljiljan]]". Brigada je ratni put provela na [[Vozuća|Vozučkom]] ratištu i bila je važan faktor u operacijama oslobađanja Vozuće. Pred kraj rata angažovana je u zoni [[Peti korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Petog korpusa]] na oslobađanju dijelova opština [[Bosanski Petrovac]] i [[Sanski Most]]. == Reference == {{Refspisak}}{{Normativna kontrola}}{{Armija Republike Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Jedinice Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Brigade Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[Kategorija:Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine]] fz15ael52ir5cl8hnbqx0tkifz9tgh3 0 470506 3848896 3681874 2026-05-24T05:14:28Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848896 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} {{Infokutija likovni umjetnik | ime =Alfred Freddy Krupa | slika =Alfred freddy krupa-1541323687.jpg | datum_rođenja =14. juni 1971. | mjesto_rođenja =[[Karlovac]] | država za kategoriju = HR | nacionalnost = | obrazovanje =Akademija likovnih umjetnosti u Zagrebu, Tokyo Gakugei University | supružnik =Ljiljana Krupa | djeca =Gabriel Alfred Krupa, Eleonora Krupa | period =suvremena umjetnost | vrsta_umjetnosti =slikarstvo, crtež, teorija umjetnosti | pokret =New Ink Art (Moderno slikarstvo tušem) | utjecali =Alfred Krupa st. }} [[File:The tree on the riverbank.jpg|thumb|Drvo na obali rijeke]] '''Alfred Freddy Krupa''' (Krūppa) ([[Karlovac]], 14. juni 1971) hrvatski je akademski [[slikar]]<ref>https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=krupa&role=&nation=&prev_page=1&subjectid=500355803</ref> i profesor<ref>Karlovački leksikon (strana 241., Školska Knjiga and Edicija Leksikon, 2008.</ref><ref>https://catalog.princeton.edu/catalog/9964370</ref>. Od listopada 2020. godine, sa Indeksom povijesne popularnosti (HPI) [[Massachusetts Institute of Technology]]<ref>Yu, A. Z., et al. (2016). Pantheon 1.0, a manually verified dataset of globally famous biographies. Scientific Data 2:150075. doi: 10.1038/sdata.2015.75</ref> od 47,05, Alfred Freddy Krupa je 80. najpoznatiji živi slikar<ref>https://pantheon.world/profile/occupation/painter/</ref>, 5. najpoznatiji hrvatski slikar i najpoznatiji živi hrvatski slikar<ref>https://pantheon.world/profile/person/Alfred_Freddy_Krupa</ref>. == Biografija== === Formiranje i školovanje === Alfred Krupa odrastao je u umetničkoj porodici svog dede<ref>http://www.rodoslovlje.hr/istaknuta-vijest/prilozi-citatelja-hildegard-marie-ili-zatvorenica-broj-9772-zrtva-paljenica-obitelji-kruppa</ref> i prvog mentora akademskog slikara Alfreda Krupe starijeg (Alfred Joseph Krūppa 1915. Mikolow, [[Poljska]] - 1989., Karlovac, Jugoslavija)<ref>{{Cite web |url=http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=10684 |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 12. 2020 |archive-date=3. 2. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203095327/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=10684 |url-status=dead }}</ref><ref>https://kaportal.net.hr/aktualno/3685087/karetrovizor-americki-novinari-s-ironijom-kazu-kako-su-ljudi-prije-hodali-po-mjesecu-nego-imali-kofer-s-kotacima-no-to-nije-bas-tocno-davno-prije-izmislio-ga-je-karlovacki-slikar-krupa/</ref>. Veći dio svog života proveo je u rodnom mjestu generacija svoje porodice, palači austrougarskog industrijalca Maxa Heinricha u Karlovcu [[Slikarstvo]] je diplomirao 1995. godine na Akademiji likovnih umjetnosti u Zagrebu (ALU)<ref>http://www.alu.unizg.hr/alu/cms/front_content.php?idcat=144</ref>, nakon čega je godinu dana studirao na [[Sveučilište u Zagrebu|Filozofskom fakultetu u Zagrebu]] na postdiplomskom znanstvenom studiju povijesti umjetnosti. Godine 1998. postao je prvi hrvatski slikar koji je dobio stipendiju [[Japan|japanske vlade]], a nekoliko je mjeseci proveo [[Istraživanje|istražujući]] japansko slikarstvo na tokijskom sveučilištu Gakugei ([[Tokio|Tokyo]] Gakugei University)<ref>{{Cite web |url=https://www.widewalls.ch/magazine/alfred-freddy-krupa-exhibition-vjekoslav-karas-gallery |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 12. 2020 |archive-date=4. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304191120/https://www.widewalls.ch/magazine/alfred-freddy-krupa-exhibition-vjekoslav-karas-gallery |url-status=dead }}</ref>. === Boravak u Sarajevu === Krupa<ref>https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/intervjui/alfred-freddy-krupa-predodreden-za-slikanje-akvarela-351115</ref> dolazi u Sarajevo na poziv [[Ibrahim Spahić|Ibrahima Spahića]], gdje mu je u sklopu međunarodnog umjetničkog [[festival]]a "[[Sarajevska zima]] 2016, "Duša grada - duša umjetnika"  organizirana samostalna izložba pod nazivom  "Evropsko moderno slikarstvo tušem" u Galeriji Preporod<ref>https://www.source.ba/clanak/Cooltura/397329/Na-Festivalu-Sarajevska-zima-veceras-dvije-izlozbe</ref> === Značajke umjetničkog rada === Alfreda Freddyja Krupu opsežno je istraživao The Allgemeines Kunstlerlexikon (AKL) - Svjetski biografski rječnik umjetnika<ref>https://arcade.nyarc.org/record=b941522~S8</ref>. AKL u svom članku piše o umjetniku: ''U svom manifestu (New Ink Art Manifesto, 1996., publ. 2019.) Krupa opisuje svoje slikarstvo tušem kao interpretaciju zapadnjačke moderne umjetnosti sredstvima istočnoazijske tehnike tuša, kao kombinaciju suvremenog slikarstva i tradicionalne kinesko-japanske [[Kaligrafija|kaligrafije]]. S tim u vezi, smatra se vodećim predstavnikom modernog evropskog slikarstva tušem''<ref>S. Stolz, 20.12.2019, The Allgemeines Kunstlerlexikon - World Biographical Dictionary of Artists ONLINE</ref><ref>https://monoskop.org/Alfred_Freddy_Krupa</ref> Krupa je također poznat i po svojim radovima iz područja teorije umjetnosti i likovne pedagodije<ref>https://www.oslobodjenje.ba/o2/kultura/objavljena-knjiga-tekstovi-alfreda-f-krupe-392612</ref><ref>{{Cite web |url=https://povcast.hr/jedini-ne-azijac-u-top-10-svjetskih-slikara-tusem-afred-f-krupa-objavio-dopunjeno-hrvatsko-izdanje-zbirke-mislite-think/ |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 12. 2020 |archive-date=18. 12. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201218194739/https://povcast.hr/jedini-ne-azijac-u-top-10-svjetskih-slikara-tusem-afred-f-krupa-objavio-dopunjeno-hrvatsko-izdanje-zbirke-mislite-think/ |url-status=dead }}</ref> === Nagrade, odlikovanja i priznanja === Nepotpuna lista<ref>https://www.croatiaweek.com/us-president-awards-croatian-artist-with-lifetime-achievement-award/</ref><ref>https://www.singulart.com/en/artist/alfred-freddy-krupa-3663</ref><ref>https://hdlu-zagreb.hr/2016/11/11/alfredu-f-krupi-dodijeljena-je-diploma-pocasnog-akademika-drustvenih-znanosti/</ref><ref>https://kaportal.net.hr/aktualno/vijesti/3703561/alfredu-freddyju-krupi-godisnja-nagrada-hrvatskog-drustva-likovnih-umjetnika-priznanje-dobio-brazilu/</ref>: *Dobitnik glavne nagrade / decembar / (umjetnička nagrada, TheArtList, [[Dallas]], SAD, 2019.) *Najbolji umjetnik današnjice (umjetnička nagrada, Art Market Magazine - Tel Aviv, [[Izrael]], 2019.) *1. nagrada (umjetnička nagrada, Inkston - Šangaj, Kina, 2018.) *Počasna nagrada (umjetnička nagrada, IWS - [[Pakistan]], 2018.) *Godišnja nagrada Hrvatskog društva likovnih umjetnika Zagreb za 2016. godinu (umjetnička nagrada, HDLU Zagreb - Hrvatska, 2017.) *Nagrada za životno djelo (državna volonterska nagrada SAD-a, Bijela kuća - predsjednik Sjedinjenih Američkih Država [[Barack Obama]], 2016.) *H.E. Viteški veliki križ Kraljevskog reda krune Ruande (državna nagrada, Kralj Kigeli V od Ruande, 2016.) *Medalja Maršal Trompowsky (državna nagrada Brazila, Instituto dos Docentes do Magistério Militar do Mato Grosso do Sul, 2016.) *Vanredni [[akademik]] društvenih nauka AcIASS (društveno priznanje, International Academy of Social Sciences, Miami/Albany, SAD, 2016.) *Top 20 slikara akvarela (umjetnička nagrada, Međunarodni festival akvarela - Taste of Tirana, Albanija, 2016.) *Počasno priznanje (umjetnička nagrada, 1. međunarodni bijenale akvarela - [[Budimpešta]], Mađarska, 2016.) *Posebna nagrada savjetnika (umjetnička nagrada, Međunarodno društvo za kinesku kaligrafsku umjetnost i slikanje tušem (ICCPS) Kina, 2013.) ==Reference== {{reflist}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Krupa, Alfred Freddy}} [[Kategorija:Hrvatski slikari]] 1b3ze1aq37oyth34599z1vcagh0bf15 0 472825 3848947 3496784 2026-05-24T09:20:12Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848947 wikitext text/x-wiki '''Antisensna terapija''' je oblik liječenja koji koristi [[antisens oligonukleotid]] (ASO) za ciljanje [[informacijska RNK|iRNK]] (iRNK) ASO je sposobna da promijeni ekspresiju iRNK putem raznih mehanizama, uključujući [[ribonukleaza H|ribonukleazom H]] posredovano raspadanje pre-iRNK, direktnu sternu blokadu i [[egzon]]sku modulaciju sadržaja putem [[prerada RNK|prerade RNK]] vezanjem mjesta na pre-iRNK.<ref>{{cite journal|vauthors=Morcos PA|date=juni 2007|title=Achieving targeted and quantifiable alteration of mRNA splicing with Morpholino oligos|journal=Biochemical and Biophysical Research Communications|volume=358|issue=2|pages=521–7|doi=10.1016/j.bbrc.2007.04.172|pmid=17493584}}</ref> Nekoliko ASO odobreno je u [[SAD|Sjedinjenim Državama]], [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] i drugdje. == Nomenklatura == Matično stablo oznake antisensnih oligonukleotidnih lijekova je –''rsen''. Podstabloa –''virsen'' označava antivirusne antisens oligonukleotide.<ref name="WHO20102">[https://www.who.int/medicines/services/inn/BioRev2010.pdf International Nonproprietary Names (INN) for biological and biotechnological substances]</ref> == Farmakokinetika i farmakodinamika == === Poluživot i stabilnost === Lijekovi zasnovani na ASO koriste visoko modificirane, jednolančane molekule sintetskih [[nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]], koji postižu široku distribuciju u tkivu s vrlo dugim poluživotom.<ref>Weiss, B. (ed.): Antisense Oligodeoxynucleotides and Antisense RNA : Novel Pharmacological and Therapeutic Agents, CRC Press, Boca Raton, FL, 1997. {{ISBN|0849385520}} {{ISBN|9780849385520}}</ref><ref name="pmid10228554222">{{cite journal|vauthors=Weiss B, Davidkova G, Zhou LW|date=mart 1999|title=Antisense RNA technology for studying and modulating biological processes|url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_1999-03_55_3/page/334|journal=Cellular and Molecular Life Sciences|volume=55|issue=3|pages=334–58|doi=10.1007/s000180050296|pmid=10228554}}</ref><ref name="pmid21748630">{{cite book | vauthors = Goodchild J | title = Therapeutic Oligonucleotides | series = Methods Mol. Biol. | volume = 764 | pages = 1–15 | date = 2011 | pmid = 21748630 | doi = 10.1007/978-1-61779-188-8_1 | isbn = 978-1-61779-187-1 }}</ref> Naprimjer, mnogi lijekovi na bazi ASO sadrže supstitucije fosforotioata i 2'modifikacije šećera da inhibiraju [[nukleaza|nukleaznu]] razgradnju omogućavajući isporuku ćelija bez nosača.<ref name="Bennett222">{{cite journal|vauthors=Bennett CF, Swayze EE|date=2010|title=RNA targeting therapeutics: molecular mechanisms of antisense oligonucleotides as a therapeutic platform|journal=Annual Review of Pharmacology and Toxicology|volume=50|pages=259–93|doi=10.1146/annurev.pharmtox.010909.105654|pmid=20055705}}</ref><ref name="pmid205750032">{{cite journal|vauthors=Xu L, Anchordoquy T|date=januar 2011|title=Drug delivery trends in clinical trials and translational medicine: challenges and opportunities in the delivery of nucleic acid-based therapeutics|journal=Journal of Pharmaceutical Sciences|volume=100|issue=1|pages=38–52|doi=10.1002/jps.22243|pmc=3303188|pmid=20575003}}</ref> === Isporuka ''in vivo'' === ASO fosforotioati mogu se isporučiti u ćelije bez potrebe za dostavnim vozilom. ASO ne prodiru u [[krvno-moždana barijera|krvno-moždanu barijeru]] kada se sistemski isporučuju, ali se mogu distribuirati kroz nervne [[akson]]e ako se ubrizgaju u [[cerebrospinalna tećnost|cerebrospinalnu tečnost]], obično [[intratekna primjena]]. Noviji pripravci koji koriste konjugirane [[ligand]]e uveliko poboljšavaju efikasnost isporuke i ciljanje specifično za tip ćelija.<ref name = "Bennett222"/> == Odobrene terapije == === Battenova bolest === Milasen je bio novo individualizirano terapijsko sredstvo koje je FDA dizajnirala i odobrila za liječenje [[Battenova bolest|Battenove bolesti]]. Ova terapija služi kao primjer personalizirane medicine.<ref name=":02">{{Cite journal|last1=Kim|first1=Jinkuk|last2=Hu|first2=Chunguang|last3=Moufawad El Achkar|first3=Christelle|last4=Black|first4=Lauren E.|last5=Douville|first5=Julie|last6=Larson|first6=Austin|last7=Pendergast|first7=Mary K.|last8=Goldkind|first8=Sara F.|last9=Lee|first9=Eunjung A.|last10=Kuniholm|first10=Ashley|last11=Soucy|first11=Aubrie|date=9. 10. 2019|title=Patient-Customized Oligonucleotide Therapy for a Rare Genetic Disease|journal=New England Journal of Medicine|volume=0|issue=17|pages=1644–1652|doi=10.1056/NEJMoa1813279|issn=0028-4793|pmc=6961983|pmid=31597037}}</ref><ref>{{Cite news|last=Gallagher|first=James|date=12. 10. 2019|title=Unique drug for a girl with deadly brain disease|language=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/health-49959738|access-date=14. 10. 2019}}</ref> U 2019., objavljen je izvještaj u kojem se detaljno govori o razvoju milasena, antisensnog oligonukleotidnog lijeka za Battenovu bolest, prema kliničkom protokolu s proširenim pristupom koji je odobrila Uprava za hranu i lijekove [[SAD]]-a (FDA). Milasen i dalje ostaje ispitivani lijek i nije pogodan za liječenje drugih pacijenata s Battenovom bolešću, jer je prilagođen specifičnoj mutaciji jednog pacijenta. Međutim, to je primjer terapijske intervencije, individualizirane [[genom]]ske medicine.<ref>{{Cite web|title=A Drug Was Made For Just One Child, Raising Hopes About Future Of Tailored Medicine|url=https://www.wbur.org/commonhealth/2019/10/11/designer-genetic-drug-therapy-milasen|access-date=14. 10. 2019|website=www.wbur.org|language=en}}</ref> === Citomegalovirusni retinitis === [[Fomivirsen]] (prodaje se kao Vitravene), odobrila je američka FDA u avgustu 1998. godine, kao tretman za [[citomegalovirusni retinitis]].<ref>{{cite web | title=Drug Approval Package: Vitravene (Fomivirsen Sodium Intravitreal Injectable) NDA# 20-961 | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/98/20961_Vitravene.cfm | access-date=22. 9. 2020 | archive-date=30. 3. 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210330144330/https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/98/20961_Vitravene.cfm | url-status=dead }}</ref> === Duchenneova mišićna distrofija === Nekoliko [[morfolino]] oligosa odobreno je za liječenje određenih grupa mutacija koje uzrokuju [[Duchenneova mišićna distrofija|Duchenneovu mišićnu distrofiju]]. U septembru 2016. godine [[eteplirsen]] (ExonDys51) dobio je odobrenje FDA <ref>[https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-grants-accelerated-approval-first-drug-duchenne-muscular-dystrophy U.S. Food and Drug Administration, Silver Springs, Maryland. News Release: FDA grants accelerated approval to first drug for Duchenne muscular dystrophy, September 19, 2016.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802060217/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-grants-accelerated-approval-first-drug-duchenne-muscular-dystrophy|date=2. 8. 2019}}</ref> za liječenje slučajeva koji mogu imati koristi od preskakanja egzona 51 transkripta [[distrofin]]a. U decembru 2019. [[golodirsen]] (Vyondys 53) također dobio je odobrenje FDA<ref name="Golodirsen PR">{{cite press release | title=FDA grants accelerated approval to first targeted treatment for rare Duchenne muscular dystrophy mutation | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=12. 12. 2019 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-grants-accelerated-approval-first-targeted-treatment-rare-duchenne-muscular-dystrophy-mutation | archive-url=https://web.archive.org/web/20191213043443/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-grants-accelerated-approval-first-targeted-treatment-rare-duchenne-muscular-dystrophy-mutation | archive-date=13. 12. 2019 | url-status=live | access-date=12. 12. 2019}}</ref> za liječenje slučajeva koji mogu imati koristi od preskakanja egzona 53 transkripta distrofina. U avgustu 2020. godine, [[viltolarsen]] (Viltepso) dobio je odobrenje FDA za liječenje slučajeva koji mogu imati koristi od preskakanja egzona 53 transkripta distrofina.<ref name="Viltolarsen PR">{{cite press release | title=FDA Approves Targeted Treatment for Rare Duchenne Muscular Dystrophy Mutation | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=12. 8. 2020 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-targeted-treatment-rare-duchenne-muscular-dystrophy-mutation | access-date=12. 8. 2020}}</ref> === Porodični sindrom hilomikronemije === [[Volanesorsen]] je odobrila [[Evropska agencija za lijekove]] (EMA) za liječenje [[sindrom porodične hilomikronemije|sindroma porodične hilomikronemije]], u maju 2019. .<ref>{{cite press release | publisher=Akcea Therapeutics | title=Akcea and Ionis Announce Approval of Waylivra (volanesorsen) in the European Union | via=GlobeNewswire | date=7. 5. 2019 | url=http://www.globenewswire.com/news-release/2019/05/07/1818393/0/en/Akcea-and-Ionis-Announce-Approval-of-WAYLIVRA-volanesorsen-in-the-European-Union.html | access-date=22. 9. 2020}}</ref><ref>{{cite web | title=Waylivra EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/waylivra | access-date=22. 9. 2020}}</ref> === Porodična hiperholesterolemija === U januaru 2013., FDA odobrila je [[mipomersen]] (prodaje se kao Kynamro) za liječenje [[homozigot]]nih [[porodična hiperholesterolemija|porodičnih hiperholesterolemija]].<ref>{{cite web | title=Drug Approval Package: Kynamro (mipomersen sodium) Injection NDA #203568 | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2013/203568Orig1s000TOC.cfm | access-date=22. 9. 2020 | lay-url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2013/203568Orig1s000SumR.pdf | archive-date=4. 4. 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210404210555/https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2013/203568Orig1s000TOC.cfm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | last = Pollack | first = Andrew| date = 29. 1. 2013 | url = https://www.nytimes.com/2013/01/30/business/fda-approves-genetic-drug-to-treat-rare-disease.html | title = F.D.A. Approves Genetic Drug to Treat Rare Disease | work = [[The New York Times]] }}</ref><ref>{{cite press release | date = 29. 1. 2013 | url = https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm337195.htm | title = FDA approves new orphan drug Kynamro to treat inherited cholesterol disorder | work = U.S. Food and Drug Administration | access-date = 5. 3. 2021 | archive-date = 6. 3. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170306095447/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm337195.htm | url-status = dead }}</ref> === Nasljedna transmiretin-posredovana amiloidoza === [[Inotersen]] je dobio odobrenje FDA za liječenje [[Nasljedna transmiretin-posredovana amiloidoza|nasljedne transtiretin-posredovane amiloidoze]], u oktobru 2018.<ref name="FDA Snapshot" /> The application for inotersen was granted [[orphan drug]] designation.<ref name="FDA Snapshot">{{cite web | title=Inotersen Orphan Drug Designation and Approval | website=U.S. Food and Drug Administration (FDA) | date=24. 7. 2012 | url=https://www.accessdata.fda.gov/scripts/opdlisting/oopd/detailedIndex.cfm?cfgridkey=374512 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191219053120/https://www.accessdata.fda.gov/scripts/opdlisting/oopd/detailedIndex.cfm?cfgridkey=374512 | archive-date=19. 12. 2019 | url-status=live | access-date=18. 12. 2019}}</ref> Razvio ga je ''Ionis Pharmaceuticals'' i licencirao za ''Akcea Therapeutics''. === Spinalna mišićna atrofija === U 2004., započeo je razvoj antisens terapije za [[spinalna mišićna atrofija|spinalnu mišićnu atrofiju]]. Tokom narednih godina, [[antisens-oligonukleotid]] kasnije nazvan [[nusinersen]] razvio je ''Ionis Pharmaceuticals'', u skladu sa ugovorom o licenciranju sa [[Biogen]]om. U decembru 2016., nusinersen je dobio regulatorno odobrenje od [[FDA]] <ref>{{cite journal |last1=Wadman |first1=Meredith|title=Updated: FDA approves drug that rescues babies with fatal neurodegenerative disease|journal=Science|date=23. 12. 2016|url=http://www.sciencemag.org/news/2016/12/novel-drug-rescues-babies-fatal-neurodegenerative-disease|doi=10.1126/science.aal0476 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/surprise-drug-approval-is-holiday-gift-for-biogen-1482856447|title=Surprise Drug Approval Is Holiday Gift for Biogen|last=Grant|first=Charley |date=27. 12. 2016|newspaper=Wall Street Journal|issn=0099-9660|access-date=27. 12. 2016}}</ref> a ubrzo i iz drugih regulatornih agencija širom svijeta. == Također pogledajte == * [[Sinteza oligonukleotida]] * [[Antisens mutacija]] * [[Antisens iRNK]] * [[Morfolino]] * [[Peptidna nukleinska kiselina]] * [[Zaključana nukleinska kiselina]] * [[RNK interferencija]] == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi== * [http://www.medicalnewstoday.com/medicalnews.php?newsid=74957 Antisense Pharma: Promising Phase IIb Results Of Targeted Therapy With AP 12009 In Recurrent Anaplastic Astrocytoma] {{Portal| Medicina}} [[Kategorija:Primijenjena genetika]] [[Kategorija:Biotehnologija]] [[Kategorija:Genetičko inženjerstvo]] [[Kategorija:Lijekovi]] mp0du508gt4okij4arp5fxbsx0fbrbz 0 473291 3848906 3831604 2026-05-24T06:16:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848906 wikitext text/x-wiki [[slika:DNA_alternative_splicing.gif|thumb|280px|Oblici alternativne prerade RNK]] [[slika:Splicing overview.jpg|right|thumb|280px|Alternativna [[prerada RNK]] proizvodi dvije proteinske izoforme.]] '''Alternativna prerada RNK''' ili '''alternativni splajsing''' (ili '''diferencijalna prerada''') je proces kojim se [[egzon]]i RNK, nakon [[Transkripcija (genetika)|transkripcije]] gena (primarni genski transkript ili [[Prekursorna iRNK|pre-iRNK]]) ponovno spajaju na više načina tokom njene [[prerada RNK|prerade]]. Rezultujuće različite molekule [[iRNK]] mogu biti [[Translacija (genetika)|prevedene]] u različite [[proteinska izoforma|proteinske izoforme]]; tako jedan gen može kodirati više [[protein]]a.<ref name=Black>{{cite journal | last = Black | first = Douglas L. | title = Mechanisms of alternative pre-messenger RNA splicing | journal = Annual Reviews of Biochemistry | volume = 72 | issue = 1 | pages = 291–336 | date = 2003 | doi = 10.1146/annurev.biochem.72.121801.161720 | pmid = 12626338}}</ref>. Alternativna prerada se javlja kao normalna pojava kod [[Eukarioti|eukariotskih]] [[organizam]]a, gdje to znatno povećava raznolikost proteina koji mogu biti kodirani istim [[genom]]om.<ref name=Black/>. Kod ljudi preko 80% gena su alternativno splajsovani<ref name=Matlin>{{cite journal | last = Matlin | first = AJ |authors = Clark F, Smith, CWJ | title = Understanding alternative splicing: towards a cellular code | journal = Nature Reviews | volume = 6 | pages = 386–398 | date =2010| pmid = 15956978 | issue = 5 | doi = 10.1038/nrm1645}}</ref>. Zabilježeni su brojni modovi alternativne prerade, od kojih je najčešći preskakanje [[egzon]]a. U tom modu, pojedini egzoni mogu biti uključenu u iRNK, pod određenim uvjetima ili u pojedinim tkivima, a izostavljeni iz iRNK u drugim modovima. Proizvodnja alternativno prerađenih molekula iRNK je regulirana sistemom ''trans''-delujućih proteina koji se vežu za ''cis''-delujuća mjesta na samim pre-iRNK molekulama. Takvi proteini obuhvataju aktivatore prerade, koji podstiču upotrebu njenog određenog mjesta, kao i represore prerade RNK, koji umanjuju upotrebu pojedinih mjesta. Mehanizmi alternativne prerade su visoko varijabilni, a novi primjeri se konstantno otkrivaju, posebno upotrebom visokoprotonskih tehnika. Istraživači se nadaju da će vremenom regulatorni sistem prerade [[iRNK]] biti u potpunosti poznat, tako da će postati moguće predvidjeti i proizvode alternativne prerade pod datim uslovima, upotrebom „splajsnog koda“<ref name=Matlin/><ref name=David>{{cite journal | author = David CJ, Manley JL | title = The search for alternative splicing regulators: new approaches offer a path to a splicing code | journal = Genes & Development | volume = 22 | issue = 3 | pages = 279–85 | year = 2008 | pmid = 18245441 | pmc = 2731647 | doi = 10.1101/gad.1643108 | url = http://www.genesdev.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18245441 | access-date = 12. 3. 2021 | archive-date = 13. 3. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210313043049/https://scholar.google.com/scholar_js/casa.js | url-status = dead }}</ref>. Abnormalne varijacije u preradi mogući su uzrok mnogih bolesti. Veliki dio ljudskih [[Nasljedna bolest|nasljednih bolesti]] i mahana je posljedica neodgovarajućih varijanti prerade.<ref name=Matlin/>. Za abnormalne splajsne varijante se takođe smatra da doprinose razvoju raka<ref name="Skotheim and Nees 2007">{{Cite web | year = 2007 | title = Alternative splicing in cancer: noise, functional, or systematic? | url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17416541 | author = Skotheim and Nees}}</ref><ref name=He2009>{{cite journal | author = He C, Zhou F, Zuo Z, Cheng H, Zhou R | title = A global view of cancer-specific transcript variants by subtractive transcriptome-wide analysis | journal = Plos One | volume = 4 | issue = 3 | pages = e4732 | year = 2009 | pmid = 19266097 | pmc = 2648985 | doi = 10.1371/journal.pone.0004732 | url = http://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0004732}}</ref><ref name=Fackenthal>{{Cite journal | doi = 10.1242/dmm.000331 | year = 2008 | author = Fackenthal, Jd; Godley, La | title = Aberrant RNA splicing and its functional consequences in cancer cells | volume = 1 | issue = 1 | pages = 37–42 | issn = 1754-8403 | pmid = 19048051 | pmc = 2561970 | journal = Disease models & mechanisms | url = https://journals.biologists.com/dmm/cgi/pmidlookup | format = Free full text | access-date = 12. 3. 2021 | archive-date = 13. 3. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210313043047/https://dmm.biologists.org/content/1/1/37.long | url-status = dead }}</ref><ref name="pmid20813049">{{cite journal | author = Valletti A, Anselmo A, Mangiulli M, Boria I, Mignone F, Merla G, D'Angelo V, Tullo A, Sbisà E, D'Erchia AM, Pesole G | title = Identification of tumor-associated cassette exons in human cancer through EST-based computational prediction and experimental validation | journal = Molecular Cancer | volume = 9 | issue = | pages = 230 | year = 2010 | pmid = 20813049 | pmc = 2941758 | doi = 10.1186/1476-4598-9-230 | url = http://www.molecular-cancer.com/content/9//230}}</ref>. == Otkriće == Alternativna prerada je prvi put zabilježena 1977.<ref>{{cite journal |author=Chow LT, Gelinas RE, Broker TR, Roberts RJ |title=An amazing sequence arrangement at the 5' ends of adenovirus 2 messenger RNA |journal=Cell |volume=12 |issue=1 |pages=1–8 |year=1977 |pmid=902310 |doi=10.1016/0092-8674(77)90180-5}}</ref><ref>{{cite journal |author=Berget SM, Moore C, Sharp PA |title=Spliced segments at the 5' terminus of adenovirus 2 late mRNA |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=74 |issue=8 |pages=3171–5 |year=1977|pmid=269380 |pmc=431482 |doi=10.1073/pnas.74.8.3171}}</ref> [[Adenovirus]]i proizvode dva različita primarna transkripta, od kojih jedan rano u [[životni ciklus|životnom ciklusu]], a jedan kasnije, nakon replikacije [[DNK]]. Utvrđeno je da je primarni transkript RNK adenovirusa tip 2 u kasnoj fazi ciklusa prerađen pio različitim modovima, što dovodi do pojave molekula [[iRNK]] koje kodiraju različite [[virus]]ne proteine. I 5’ i 3’ mjesta prerade su varirala, a pored toga i transkript je uključivao višestruka mjesta [[poliadenilacija|poliadenilacije]], što je rfezultiralo različitim 3’ krajevima obrađenim putem molekula iRNK.<ref name=Leff86>{{cite journal |author=Leff SE, Rosenfeld MG, Evans RM |title=Complex transcriptional units: diversity in gene expression by alternative RNA processing |journal=Annu. Rev. Biochem. |volume=55 |issue= |pages=1091–117 |year=1986 |pmid=3017190 |doi=10.1146/annurev.bi.55.070186.005303 |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1986_55_annual/page/1091}}</ref><ref name="pmid719751">{{cite journal |author=Chow LT, Broker TR |title=The spliced structures of adenovirus 2 fiber message and the other late mRNAs |journal=Cell |volume=15 |issue=2 |pages=497–510 |year=1978|pmid=719751 |doi= 10.1016/0092-8674(78)90019-3|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0092-8674(78)90019-3}}</ref><ref name="pmid729004">{{cite journal |author=Nevins JR, Darnell JE |title=Steps in the processing of Ad2 mRNA: poly(A)+ nuclear sequences are conserved and poly(A) addition precedes splicing |journal=Cell |volume=15 |issue=4 |pages=1477–93 |year=1978|pmid=729004 |doi= 10.1016/0092-8674(78)90071-5|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0092-8674(78)90071-5}}</ref> Prvi primjer alternativne prerade u transkriptima normalnih, [[endogen]]ih gena je karakteriran [[1981]].<ref name=Leff86/>. Za gen koji kodira [[tireoidea|tireoidni]] [[hormon]] [[kalcitonin]] nađeno je da je alternativno prerasđen u ćelijama sisara. [[Pre-iRNK]] ovog gena sadrži šest egzona; iRNK kalcitonina ima egzone 1-4, a završava se nakon poliadenilacijskog mjesta u egzonu 4. Druga molekula iRNK je proizvedena istom pre-iRNK, preskačući egzon 4, a sadrži egzone 1-3, 5, i 6. Kodira protein poznat kao CGRP ([[CGRP|kalcitonin-genu srodni peptid]])<ref name="pmid7207587">{{cite journal |author=Rosenfeld MG, Amara SG, Roos BA, Ong ES, Evans RM |title=Altered expression of the calcitonin gene associated with RNA polymorphism |journal=Nature |volume=290 |issue=5801 |pages=63–5 |year=1981 |pmid=7207587 |doi= 10.1038/290063a0|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-03-05_290_5801/page/62}}</ref><ref name="pmid6952224">{{cite journal |author=Rosenfeld MG, Lin CR, Amara SG, +|title=Calcitonin mRNA polymorphism: peptide switching associated with alternative RNA splicing events |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=79 |issue=6 |pages=1717–21 |year=1982|pmid=6952224 |pmc=346051 |doi= 10.1073/pnas.79.6.1717|url=}}</ref>. Tokom ranih 1980-tih zabolježeni su i primjeri alternativne prerade genskih transkripata [[imunoglobulin]]a kod sisara.<ref name=Leff86/><ref name="pmid6786756">{{cite journal |author=Maki R, Roeder W, Traunecker A, +|title=The role of DNA rearrangement and alternative RNA processing in the expression of immunoglobulin delta genes |journal=Cell |volume=24 |issue=2 |pages=353–65 |year=1981|pmid=6786756 |doi= 10.1016/0092-8674(81)90325-1|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0092-8674(81)90325-1}}</ref>. Od tada, za alternativna prerada utvrđena je da je kao sveprisutna kod eukariota.<ref name=Black/>. U tom pogledu rkordna učestalost prerada nađena je kod ''[[D. melanogaster]]'', u genu zvanom [[Dscam]], koji potencijalno može imati 38.016 varijanti prerade.<ref name=Schmucker>{{cite journal |author=Schmucker D, Clemens JC, Shu H, Worby CA, Xiao J, Muda M, Dixon JE, Zipursky SL |title=Drosophila Dscam is an axon guidance receptor exhibiting extraordinary molecular diversity |journal=Cell |volume=101 |issue=6 |pages=671–84 |year=2000|pmid=10892653 |doi= 10.1016/S0092-8674(00)80878-8|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092-8674(00)80878-8}}</ref>. == Modovi == [[Datoteka:Alt splicing bestiary2.jpg|left|thumb|280px|Uobičajena klasifikacija osnovnih tipova alternativne prerade RNK]] Postoji pet osnovnih načina alternativne prerade RNK.<ref name=Sammeth>{{cite journal | title=A general definition and nomenclature for alternative splicing events | author=Michael Sammeth |authors=Sylvain Foissac; Roderic Guigó | journal=PLoS Comput Biol. | date= 8. 8. 2008 | doi=10.1371/journal.pcbi.1000147 | volume=4 | pages=e1000147 | url=http://www.ploscompbiol.org/article/info:doi%2F10.1371%2Fjournal.pcbi.1000147 | pmid=18688268 | issue=8 | pmc=2467475 }}</ref> * '''Preskakanje egzona''' ili '''kasetni egzon''' je slučaj kada egzon može biti izostavljen iz primarnog transkripta ili zadržan. To je najčešći mod kod sisarske pre-[[iRNK]].<ref name=Sammeth/>. * '''Međusobno isključivi egzoni''' je stanje kada se jedan od dva egzona, nakon prerade, zadržavaju u iRNK, ali ne oba. * '''Alternativno donorsko mjesto''' je situacija kada se koristi alternativni 5' spoj (donorsko mjesto), čime se mijenja 3' granica nizvodnog egzona. * '''Alternativno akceptorsko mjesto''': koristi se alternativni 3' spoj (akceptorsko mjesto), čime se mijenja 5' granica nizvodnog egzona. * '''Zadržavanje introna''' dešava se kada sekvenca može može biti izostavljena kao [[intron]] ili jednostavno zadržana. Ovaj mod se razlikuje od preskakanja egzona, po tome što zadržana sekvenca nije oivičena intronima. Ako je zadržani intron pripada [[kodirajuća regija|kodirajućoj regiji]], mora kodirati aminokiseline između susjednih egzona, jer bi [[stop kodon]] ili pomjeranje [[otvoreni okvir čitanja|okvira čitanja]] vjerovatno proizvelo nefunkcionalni protein. Ovo je najrjeđi mod kod sisara. Pored ovih primarnih modova alternativne prerade, postoje i dva druga mehanizma kojima se različite molekule iRNK stvaraju kodiranjem istog gena: višestruki [[Promotor (genetika)|promotori]] i višestruka mjesta [[poliadenilacija|poliadenilacije]]. Korištenje više promotora je predmehanizam [[faktor transkripcije|transkripcijske regulacije]] nego alternativne prerade . Počinjanjem transkripcije u različitim tačkama, mogu biti formirani transkripti sa različitim egzonima 5'-kraja. S druge strane, višestruka mjesta poliadenilacije omogućavaju različite 3' krajnje tačke. Oba mehanizma uočena su u kombinaciji s alternativnom preradom, a proizvode dodatnu varijabilnost molekula iRNK, kodiranih iz datog gena. [[Slika:Hyaluronidase3.gif|right|thumb|300px|Shema tri tips strukture u preradi mišjeg gena za [[hijaluronidaza|hijaluronidazu]] – Smjer transkripcije od 5' do 3' prikazan je s lijeva na desno. Egzoni i introni nisu proporcionalno prikazani.]] Ovi modovi odnos nae se osnovne mehanizme prerade. Postoji mogućnost da su nisu adekvatni za opisivanje kompleksnih događaja prerade. Slika sa desne strane pokazuje tri forme [[miš]]jeg gena [[hijaluronidaza|hijaluronidaze]]. Poređenje strukture na prvoj liniji (zeleno) sa strukturom na drugoj liniji (žuto) pokazuje zadržavanje introna, dok poređenje druge i treće linije (žuto – plavo) je primjer preskakanja. Nedavno je predložena i nomenklatura modela koja jedinstveno određuje sve moguće uzorke prerade. == Reference == {{reflist|2}} [[Kategorija:Ekspresija gena]] [[Kategorija:Molekularna genetika]] [[Kategorija:Splajsosomi]] 59a2jdytcxmlwjksy2e9t5ive8yswd2 0 476933 3848868 3808400 2026-05-24T03:44:39Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848868 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Kaja Kallas | slika = Kaja Kallas, High Representative of the Union, and Vice-President of the European Commission - P064583-775481.jpg | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1977|06|18}} | mjesto_rođenja = [[Tallinn]], [[Estonska Sovjetska Socijalistička Republika|Estonska SSR]], [[Sovjetski Savez]] | obrazovanje = Pravni fakultet Univerziteta u Tartuu | politička_stranka = [[Reformska stranka]] | puno_ime = | web_stranica = https://kajakallas.ee/ }} '''Kaja Kallas''' (rođena 18. juna 1977) [[Estonija|estonska]] je [[političar]]ka i trenutna [[Visoki predstavnik Unije za vanjske poslove i sigurnosnu politiku|visoka predstavnica Unije za vanjske poslove i sigurnosnu politiku]]. Prije toga obavljala je dužnost premijerke Estonije. Na čelu Reformske stranke bila je od 2018. do 2024. Kallas je bila članica [[Evropski parlament|Evropskog parlamenta]] od 2014. do 2018. kao predstavnica Saveza liberala i demokrata za Evropu. Prije izbora u parlament, bila je [[advokat]]ica specijalizovana za evropsko i estonsko [[Antitrust|pravo konkurencije]]. ==Rani život i obrazovanje== Rođena je u [[Tallinn]]u 18. juna 1977. godine. Kćerka je Siima Kallasa, 14. premijera Estonske SSR, koji je kasnije bio evropski komesar. Tokom sovjetske deportacije iz Estonije, njena majka koja je tada imala šesnaest mjeseci, deportovana je u [[Sibir]] s [[Majka|majkom]] i bakom, te je tamo živjela do svoje desete godine.<ref name=":0">[https://www.eurointegration.com.ua/articles/2021/01/26/7118974/ Even further from Russia: what is known about the new head of the Estonian government], Europeeska Pravda.</ref> Djed Kaje Kallas bio je Eduard Alver, jedan od osnivača Republike Estonije (24. februar 1918), te prvi šef estonske policije (1918 – 24. maj 1919).<ref name=":0" /> Latvijskog je i baltičko-njemačkog porijekla.<ref>[https://ekspress.delfi.ee/artikkel/69063295/siim-kallas-minu-vanaema-oli-latlane-vaga-huvitav? Eesti Ekspress. ''Siim Kallas: "'Minu vanaema oli lätlane? Väga huvitav!"'.'']</ref><ref>{{Cite web|url=http://dx.doi.org/10.1163/1570-6664_iyb_sim_person_36543|title=Kallas, Siim|website=International Year Book and Statesmen's Who's Who|access-date=6. 6. 2021}}</ref> Kallas je 1999. godine diplomirala [[pravo]] na Univerzitetu u Tartuu. Kratko je živjela u [[Francuska|Francuskoj]] i [[Finska|Finskoj]] gdje se obučavala u polju evropskog prava.<ref>Tambur, Silver (21. may 2014). [https://estonianworld.com/opinion/estonian-candidates-european-parliament-kaja-kallas/ "Estonian candidates for the European Parliament: Kaja Kallas (Reform Party)".] ''Estonian World''.</ref> Godine 2007. upisala je Estonsku poslovnu školu, gdje je 2010. diplomirala [[Ekonomija|ekonomiju]], smjer poslovna administracija.<ref>Deloy, Corinne (3. mart 2019). [https://www.robert-schuman.eu/en/doc/oee/oee-1791-en.pdf "Victory for the centre-right opposition (ER) in the general elections in Estonia"] (PDF).</ref> ==Profesionalna karijera== Kallas je postala članica Estonske advokatske komore 1999, a advokatica 2002 godine. Postala je partnerica u advokatskoj kancelariji Luiga Mody Hääl Borenius i Tark & Co, te je radila kao izvršni trener u Estonskoj poslovnoj školi. Također je članica Evropskog antitrust saveza. Godine 2011. njen status člana u Estonskoj advokatskoj komori promijenjen je u neaktivan. U novembru 2018. Kallas je objavila svoje memoare; MEP: 4 aastat Euroopa Parlamendis (''MEP: Četiri godine u Evropskom parlamentu''), u kojim je opisala svoj život i posao u [[Bruxelles]]u od 2014. do 2018. ==Politička karijera== ===Članica Parlamenta Estonije (2011–2014)=== Kallas se 2010. godine odlučila priključiti estonskoj Reformskoj stranci. Godine 2011. kandidovala se za parlament Estonije (Riigikogu) u izbornoj jedinici okruga [[Okrug Harjumaa|Harju]] i [[Okrug Raplamaa|Rapla]], dobivši 7 157 glasova. Postala je članica 12. parlamenta Estonije i predsjedala je Odborom za ekonomska pitanja od 2011. do 2014. ===Članica Evropskog parlamenta (2014–2018)=== Na izborima za Evropski parlament 2014. Kallas je dobila 21 498 glasova. U Evropskom parlamentu Kallas je radila u Odboru za [[Industrija|industriju]], [[istraživanje]] i [[Energetika|energetiku]], te kao zamjena u Odboru za unutrašnje tržište i zaštitu potrošača. Bila je potpredsjednica Delegacije u Parlamentarnom odboru za saradnju EU-Ukrajina, kao i članica Delegacije u Parlamentarnoj skupštini Euronest i Delegacije za odnose sa [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Takođe, bila je članica Integrupe Evropskog parlamenta o digitalnoj agendi, kao i zamjenica Integrupe za mlade. Tokom svog mandata u parlamentu, Kallas je radila na strategiji jedinstvenog digitalnog tržišta, energetskoj i potrošačkoj politici i odnosima s Ukrajinom. Konkretno, branila je prava malih i srednjih preduzeća. Pobornica je inovacija i često naglašava da propisi ne mogu i ne smiju ometati tehnološku revoluciju. Na kraju mandata, Politico ju je proglasio za jednu od 40 najuticajnijih europarlamentarki, te za jednu od najmoćnijih žena u Bruxellesu, istakavši se zbog razumijevanja tehnoloških problema.<ref>[https://www.tagesschau.de/ausland/europa/kallas-estland-ministerpraesidentin-101.html "Estland bekommt erstmals eine Regierungschefin"]. ''tagesschau.de''.</ref><ref>Hankewitz, Sten (10. novembar 2017). [https://estonianworld.com/people/estonian-mep-kaja-kallas-named-one-powerful-women-brussels/ "Estonian MEP Kaja Kallas named as one of the most powerful women in Brussels".] ''Estonian World''.</ref><ref>Hankewitz, Sten (14. april 2019). [https://estonianworld.com/people/politico-lists-estonias-kaja-kallas-as-one-of-the-most-influential-meps/ "Politico lists Estonia's Kaja Kallas as one of the most influential MEPs".] ''Estonian World''.</ref> ===Povratak državnoj politici=== Vođa Reformske stranke, Hanno Pevkur, sredinom decembra 2017. najavio je da se neće kandidovati za unutarstranačke izbore u januaru 2018, te je predložio da se umjesto njega kandiduje Kallas. Nakon dva dana razmatranja, Kallas je odlučila da će prihvatiti poziv za kandidaturu. Pobijedila je u izbornoj utrci za predsjedništvo, te je 14. marta 2018. postala prva žena predsjednica velike političke partije u Estoniji.<ref>[https://www.smh.com.au/world/europe/estonia-s-struggling-reform-party-picks-first-female-leader-20180415-p4z9pk.html "Estonia's struggling Reform Party picks first female leader"]. ''Sydney Morning Herald''.</ref> Dana 3. marta 2019. Reformska stranka, predvođena Kajo Kallas, pobijedila je na Općim izborima s oko 29% glasova, dok je vladajuća stranka (Centristička partija Estonije) osvojila 23% glasova. Međutim, Centristička partija uspjela je sklopiti desničarsku koaliciju s konzervativnom Isamaa-om i krajnjom desnicom, EKRE-om, ostavljajući Reformsku stranku van vlasti.<ref>Virki, Tarmo (6. april 2019). [https://www.reuters.com/article/uk-estonia-politics-government/three-estonian-parties-including-far-right-ekre-agree-on-coalition-plan-idUKKCN1RI0FX "Three Estonian parties, including far-right EKRE, agree on coalition plan"]. ''Reuters''.</ref> Sredinom novembra 2020. Kallas je ponovno izabrana za lidera Reformske stranke na skupštini stranke.<ref>[https://www.aldeparty.eu/kaja_kallas_re_elected_leader_of_reform_party_in_estonia "Kaja Kallas re-elected leader of Reform Party in Estonia"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210430145312/https://www.aldeparty.eu/kaja_kallas_re_elected_leader_of_reform_party_in_estonia |date=30. 4. 2021 }}. ''Alliance of Liberals and Democrats for Europe''.</ref> ==Premijerka Estonije== Nakon ostavke premijera Jürija Ratasa zbog skandala, Kallas je formirala koalicijsku reformsku vladu, te tako postala prva premijerka u historiji Estoniji.<ref>Hankewitz, Sten (26. januar 2021). [https://estonianworld.com/life/estonia-becomes-the-only-country-in-the-world-led-by-women/ "Estonia becomes the only country in the world led by women"]. Estonian World.</ref> Dana 15. marta 2021, tokom pandemije COVID-19, objavila je da je pozitivna na koronavirus, te da joj je blago povišena temperatura.<ref>[https://www.politico.eu/article/estonia-prime-minister-kaja-kallas-tests-positive-for-coronavirus/ "Estonian prime minister tests positive for coronavirus"]. ''Politico Europe''.</ref> == Zanimljivosti == * Prije početka [[Invazija Rusije na Ukrajinu|invazije Rusije na Ukrajinu]], Kaja Kallas je upozorila zapadne zvaničnike, tokom konferencije o sigurnosti u [[München]]u, da ne čine nikakve ustupke Kremlju, podsjećajući na pregovaračku taktiku od tri tačke koju je [[Sovjetski Savez]] koristio. <ref>{{Cite web|url= https://x.com/MunSecConf/status/1512451999622643714|title= ''Munich Security Conference''|website= x.com|access-date= 4. 4. 2025}}</ref> ==Ostale aktivnosti== *Članica Upravnog odbora Friends of Europe (od 2020) *Članica Evropskog vijeća za vanjske odnose (ECFR) *Članica Savjetodavnog odbora Ženskog ekonomskog foruma *Model European Union Tallinn, pokrovitelj *Mentor Mladih evropskih liberala (LYMEC) *Članica Evropskih mladih lidera *Erasmus za mlade preduzetnike, ambasadorica Evropskog parlamenta *Članica MEP Library Lovers Group *Politička članica Evropskog internetskog foruma *Članica odbora Evropskog foruma za obnovljive izvore energije (EUFORES) *Global Young Leaders, članica *Women Political Leaders, članica *Evropska mreža za preduzetničko obrazovanje (EE-HUB), veleposlanica Evropskog parlamenta ==Privatni život== Kallas se 2002. udala za estonskog političara i biznismena, Taavija Veskimägija, koji je jedno vrijeme služio kao ministar finansija. S njim je 8. novembra 2011. dobila sina. Par se razveo 2014. godine. U septembru 2018. udala se za Arva Hallika, bankara i investitora. Zajedno žive u Kadriorgu, u ulici Green Aasa. Osim maternjeg estonskog, tečno govori engleski, ruski i francuski jezik. ==Reference== {{Refspisak|2}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Kaja Kallas}} {{Visoki predstavnik za spoljne poslove i sigurnosnu politiku Evropske unije}} {{Evropsko vijeće}} {{Ministri vanjskih poslova zemalja članica grupe G20}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kallas, Kaja}} [[Kategorija:Rođeni 1977.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Tallinn]] [[Kategorija:Estonski političari]] h8qqhpjhuwct285lqim76ipgcb76bs5 0 479320 3848804 3806566 2026-05-23T16:25:05Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848804 wikitext text/x-wiki '''.мкд''' ([[Latinica|latinično]]: '''.mkd''') jest [[Ćirilica|ćirilična]] [[internet]] [[Internetska domena|domena]] [[Sjeverna Makedonija|Sjeverne Makedonije]]. Njom upravlja Makedonska mreža akademskih istraživanja (MARnet). U novembru 2012. MARnet je objavio da agencija planira uvođenje nacionalne ćirilične domene. Pored toga, agencija je započela postupak prikupljanja prijedloga od građana o obliku domene koji će se primijeniti za službenu registraciju. Poziv je započeo 19. novembra 2012. godine, a završio se 3. decembra 2012. godine. Ćirilčna domena mora sadržavati slova imena države.<ref>{{Cite web|url=http://www.mn.mk/aktuelno/7018-MARnet-izbira-nacionalen-kirilicen-domejn-za-Makedonija|title=МАРнет избира национален кириличен домејн за Македонија|last=|date=|website=mn.mk|access-date=25. 6. 2021|archive-date=3. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003181929/http://www.mn.mk/aktuelno/7018-MARnet-izbira-nacionalen-kirilicen-domejn-za-Makedonija|url-status=dead}}</ref><ref>[http://marnet.mk/ Official webpage of MARnet]</ref> Dana 3. decembra, MARnet je odabrao šest prijedloga (.мкд, .мак, .македонија, .рмкд, .рм and .рмак). U ovoj drugoj fazi procesa, građani su glasali za konačnu makedonsku ćirilicu. Pobjednički prijedlog službeno je objavljen u januaru 2013. Latinična internetska domena Sjeverne Makedonije je [[.mk]]. == Rezultati == U završnoj fazi izbora nacionalne ćirilične domene bilo je šest domena. Tijekom razdoblja glasanja registrirano je 2.288 glasova, a konačni rezultati objavljeni su na službenoj web stranici MARnet. {| class="wikitable" border="1" |+Konačni rezultati ! Ćirilica !Latinica ! glasova ! % |- | .мкд |.mkd | '''1.670''' | '''73''' |- | .мак |.mak | 324 | 14 |- | .рм |.rm | 155 | 7 |- | .македонија |.makedonija | 122 | 5 |- | .рмкд |.rmkd | 10 | 0 |- | .рмак |.rmak | 7 | 0 |} Ćirilska domena .мкд je zvanično odobrena i registrovana 20. marta 2014.<ref>{{Cite web|url=http://www.sitel.com.mk/mk/makedonija-na-internet-so-kirilichen-domen-mkd|title=Македонија на интернет со кириличен домен|website=sitel.com.mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323075026/http://www.sitel.com.mk/mk/makedonija-na-internet-so-kirilichen-domen-mkd|archive-date=23. 3. 2014|url-status=dead|access-date=29. 5. 2017}}</ref> == Reference == {{Refspisak}}{{Državni Internet domeni}} [[Kategorija:Sjeverna Makedonija]] [[Kategorija:Najviši državni domeni|м]] 0q6yz1keaw3112lt79je1m9ptwrk8hf 0 481343 3848846 3771607 2026-05-23T23:30:29Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848846 wikitext text/x-wiki {{Infokutija gen}} {{infokutija enzim | Ime = Arahidonat 5-lipoksigenaza | EC_number = 1.13.11.34 | CAS_number = 80619-02-9 | IUBMB_EC_number = 1/13/11/34 | GO_code = 0004051 | image = | width = | caption = }} '''Arahidonat 5-lipoksigenaza''', poznata i kao '''ALOX5''', '''5-lipoksigenaza''', '''5-LOX''' ili '''5-LO''', jest [[enzim]] koji ne sadrži [[hem]]sko gvođe (EC 1.13.11.34) i kod je [[ljudi]][[kodon|kodirana]] [[gen]]om '''ALOX5'''.<ref name="pmid2565035">{{cite journal | vauthors = Funk CD, Hoshiko S, Matsumoto T, Rdmark O, Samuelsson B | title = Characterization of the human 5-lipoxygenase gene | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 86 | issue = 8 | pages = 2587–91 | date = Apr 1989 | pmid = 2565035 | pmc = 286962 | doi = 10.1073/pnas.86.8.2587 | bibcode = 1989PNAS...86.2587F | doi-access = free }}</ref> Arahidonat 5-lipoksigenaza je član porodice [[lipoksigenaza|lipoksigenaznih]] enzima. Pretvara supstrate esencijalnih masnih kiselina ([[Esencijalna masna kiselina|EFA]]) u [[leukotrijen]]e, kao i široki spektar drugih biološki aktivnih proizvoda. ALOX5 je sadašnji cilj farmaceutske intervencije u brojnim bolestima. ==Aminokiselinska sekvenca== Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 674 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 77.983 [[dalton (jedinica)|Da]].<ref name="UniProt">{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P09917#sequences |title=UniProt, P09917 |access-date=29. 8. 2021}}</ref> <table style="font-family:monospace;"> <tr style="text-align:right;"><th>10</th><th></th><th>20</th><th></th><th>30</th><th></th><th>40</th><th></th><th>50</th></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>MPSYTVTVAT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GSQWFAGTDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YIYLSLVGSA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GCSEKHLLDK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PFYNDFERGA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VDSYDVTVDE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ELGEIQLVRI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EKRKYWLNDD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WYLKYITLKT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PHGDYIEFPC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>YRWITGDVEV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VLRDGRAKLA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RDDQIHILKQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HRRKELETRQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KQYRWMEWNP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>GFPLSIDAKC</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HKDLPRDIQF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DSEKGVDFVL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NYSKAMENLF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>INRFMHMFQS</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>SWNDFADFEK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IFVKISNTIS</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ERVMNHWQED</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LMFGYQFLNG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CNPVLIRRCT</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ELPEKLPVTT</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>EMVECSLERQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LSLEQEVQQG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NIFIVDFELL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DGIDANKTDP</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>CTLQFLAAPI</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>CLLYKNLANK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IVPIAIQLNQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IPGDENPIFL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>PSDAKYDWLL</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>AKIWVRSSDF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HVHQTITHLL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RTHLVSEVFG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>IAMYRQLPAV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>HPIFKLLVAH</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>VRFTIAINTK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AREQLICECG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>LFDKANATGG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GGHVQMVQRA</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>MKDLTYASLC</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>FPEAIKARGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>ESKEDIPYYF</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YRDDGLLVWE</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>AIRTFTAEVV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>DIYYEGDQVV</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>EEDPELQDFV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NDVYVYGMRG</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>RKSSGFPKSV</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>KSREQLSEYL</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TVVIFTASAQ</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HAAVNFGQYD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>WCSWIPNAPP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TMRAPPPTAK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>GVVTIEQIVD</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>TLPDRGRSCW</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>HLGAVWALSQ</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>FQENELFLGM</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YPEEHFIEKP</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>VKEAMARFRK</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>NLEAIVSVIA</td></tr> <tr style="background-color: #eee;"><td>ERNKKKQLPY</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>YYLSPDRIPN</td><td style="background-color: #f9f9f9;"></td><td>SVAI</td></tr> </table> {{refbegin|4}} :'''C''': [[Cistein]] :'''D''': [[Asparaginska kiselina]] :'''E''': [[Glutaminska kiselina]] :'''F''': [[Fenilalanin]] :'''G''': [[Glicin]] :'''H''': [[Histidin]] :'''I''': [[Izoleucin]] :'''K''': [[Lizin]] :'''L''': [[Leucin]] :'''M''': [[Metionin]] :'''N''': [[Asparagin]] :'''P''': [[Prolin]] :'''Q''': [[Glutamin]] :'''R''': [[Arginin]] :'''S''': [[Serin]] :'''T''': [[Treonin]] :'''V''': [[Valin]] :'''W''': [[Triptofan]] :'''Y''': [[Tirozin]] {{refend}} == Gen == Gen ''ALOX5'', koji zauzima 71,9 [[bazni par|kb]] na [[hromosom 10|hromosomu 10]] (sve ostale ljudske lipoksigenaze grupirane su zajedno na [[hromosom 17|romosomu 17]]), sastavljen je od 14 [[egzon]]a podijeljenih sa 13 [[intron]]a koji kodiraju zreli protein os 78 [[dalton (jedinica)|kDA]]. ALOX5 koji se sastoji od 673 aminokiseline. Regija [[Promotor (genetika)|promotorskog gena]] ALOX5-a sadrži osam [[GC kutija]], ali mu nedostaju [[TATA-kutije]] ili [[CAT-kutija|CAT-kutije]] i stoga podsjeća na promotore gena tipskog gena za održavane. Pet od osam GC-kutija je složeno u tandemu i prepoznaju se po [[faktor transkripcije|faktorima transkripcije]] [[transkripcijski faktor Sp1|Sp1]] i [[Egr-1]]. Novo [[mjesto vezanja]] Sp1 javlja se blizu glavnog početnog mjesta transkripcije (pozicija - 65); jedarno područje bogato GC-om, uključujući mjesta Sp1/Egr-1, može biti kritično za aktivnost baznog 5-LO promotora.<ref name="pmid24020397">{{cite journal | vauthors = Ochs MJ, Suess B, Steinhilber D | title = 5-lipoxygenase mRNA and protein isoforms | journal = Basic & Clinical Pharmacology & Toxicology | volume = 114 | issue = 1 | pages = 78–82 | year = 2014 | pmid = 24020397 | doi = 10.1111/bcpt.12115 }}</ref> == Expresija == ALOX5 eksprimiraju ćelije koje su primarno uključene u regulaciju [[upala]], [[alergija]] i drugih [[imunski odgovor|imunskih odgovora]], npr. [[neutrofili]], [[eozinofili]], [[bazofili]], [[monociti]], [[makrofagi]], [[mastocit]]i, [[dendritske ćelije]] i [[B-limfociti]] . [[Trombociti]], [[T-ćelije]] s i [[eritrociti]] su ALOX5-negativni. U koži [[Langerhansova ćelija|Langerhansove ćelije]] snažno eksprimiraju ALOX5. [[Fibroblasti]], ćelije [[glatki mišić|glatkih mišića]] i [[endotel|endotelne ćelije]] ispoljavaju nizak nivo ALOX5.<ref name="pmid24020397" /><ref name="pmid24313690">{{cite journal | vauthors = Anwar Y, Sabir JS, Qureshi MI, Saini KS | title = 5-lipoxygenase: a promising drug target against inflammatory diseases-biochemical and pharmacological regulation | journal = Current Drug Targets | volume = 15 | issue = 4 | pages = 410–22 | year = 2014 | pmid = 24313690 | doi = 10.2174/1389450114666131209110745}}</ref> Nadregulacija ALOX5 se može pojaviti tokom sazrijevanja [[leukocit]]a i u ljudskim neutrofilima tretiranim faktorom stimulacije kolonije granulocitnih [[makrofag]]a, a zatim stimuliran fiziološkim sredstvima. Aberantna ekspresija LOX5 vidi se u različitim tipovima tumoskog raka kod ljudi ''[[in vivo]]'', kao i u različitim tipovima ćelija raka kod ljudi ''[[in vitro]]''; ti tumori i ćelijske linije uključuju one iz [[gušterača|gušterače]], [[prostata|prostate]] i [[debelo crijevo|debelog crijeva]]. Proizvodi ALOX5, posebno [[5-hidroksieikosatetraenska kiselina|5-hidroksieikosatetraenska]] i [[5-okso-eikosatetraenska kiselina]], podstiču proliferaciju ovih ALOX5 aberantno eksprimirajućih tumorskih linija sugerirajući da za njih ALOX5 djeluje kao pro-maligni faktor, a samim tim i za širenje njihovi tumorskih roditelja.<ref name = "pmid24020397" /> Studije s uzgojenim ljudskim ćelijama otkrile su da postoji veliki broj [[alternativna prerada RNK|alternativnih varijanti prerade]] ALOX5 [[IRNK]] zbog alternativne prerade. Fiziološke i/ili patološke posljedice ovoga tek trebaju biti definirane. U jednoj studiji, međutim, pokazalo se da tumori ljudskog mozga ispoljavaju tri varijante prerađene [[iRNK]] (2,7, 3,1 i 6,4 kb) pored punih tipova 8,6 lb; obilje varijanti koreliralo je sa malignošću ovih tumora, što sugerira da mogu imati ulogu u razvoju ovih tumora.<ref name = "pmid24020397"/> == Biohemija == Ljudski ALOX5 je rastvorljiv, monomerni [[protein]] koji se sastoji od 673 [[aminokiselina]] sa [[molekulska težina|molekulskom težinom]] od ~78 kDa. Strukturno, ALOX5 ima:<ref name="pmid24313690"/><ref name="Rådmark_2015">{{cite journal | vauthors = Rådmark O, Werz O, Steinhilber D, Samuelsson B | title = 5-Lipoxygenase, a key enzyme for leukotriene biosynthesis in health and disease | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids | volume = 1851 | issue = 4 | pages = 331–9 | year = 2015 | pmid = 25152163 | doi = 10.1016/j.bbalip.2014.08.012 }}</ref> *[[C-terminal]]ni katalitski domen (ostaci 126–673) *[[N-terminal]]ni [[domen sličan C2]] koji promovira njegovo vezivanje za supstrate liganda, [[kalcij|Ca²⁺]], ćelijske fosfolipidne membrane, protein sličan koaktinu ([[COL1]] ) i [[Dicer]] protein *[[PLAT-domen]] unutar svog domena sličnog C2; ovaj domen, po analogiji sa drugim proteinima koji nose PLAT-domen, može poslužiti kao mobilni poklopac preko ALOX5-ovog [[mjesta vezanja]] supstrata *[[Mjesto vezanja]] [[adenozin-trifosfat]]a (ATP); ATP je ključan za metaboličku aktivnost ALOX5 *[[Prolin]]-bogato područje (ostaci 566-577), ponekad nazvano domenom koja veže SH3, koje podstiče njegovo vezivanje za proteine sa [[domen SH3|SH3 domenima]], kao što je [[Grb2]] i stoga se može povezati regulacija enzima na [[receptor tirozin-kinaze|tirozin-kinazne receptore]]. Enzim ima dvije katalitičke aktivnosti kako je prikazano njegovim metabolizmom [[arahidonska kiselina|arahidonske kiseline]]. ALOX5-ova [[dioksigenaza|dehidrogenazna]] aktivnost dodaje ostatak [[hidroperoksil]] (tj. HO₂) u arahidonsku kiselinu (tj. 5''Z '', 8''Z'', 11''Z'', 14''Z''-eikosatetraensku kiselinu) na ugljiku 5 njegove 1,4-dienske grupe (tj. njegovih 5 ''Z'', 8 ''Z'' dvostrukih veza) da formiraju 5''(S)'' -hidroperoksi-6''E'', 8''Z'', 11''Z'', 14''Z''-eikozatetraensku kiselinu (tj. 5''S''-HpETE reakcija ).<ref>[http://www.genome.ad.jp/dbget-bin/www_bget?rn+R01595 R01595] u bazi podataka KEGG Pathway.</ref> Intermedijer od 5 ''S''-HpETE može tada biti objavljen enzim i brzo se reducira ćelijskim [[glutation peroksidaza]]ma na odgovarajući alkohol, 5 ''(S)''-hidroksi-6''E'', 8 ''Z'', 11 ''Z'', 14''Z''-eikozatetraenojska kiselina (tj. [[5-HETE]]), ili, alternativno, dalje metabolizirana djelovanjem epoksidaze ALOX5 (također zvane LTA4-sintaza) koja pretvara 5''S''-HpETE u njegovu [[epoksid]], 5''S'', 6''S''-hidroksi-6''E'', 8''Z'', 11''Z'', 14''Z''-eikozatetraensku kiselinu (tj. [[LTA4]]).<ref>Reaction [http://www.genome.ad.jp/dbget-bin/www_bget?rn+R03058 R03058] at KEGG Pathway Database.</ref> Na LTA4 tada djeluje odvojeni, rastvorljivi enzim, [[leukotrien-A4 hidrolaza]], kako bi nastao dihidroksilni proizvod, [[leukotrijen B4]] (LTB4, tj. 5''S'', 12''R'' -dihidroksi-5''S'', 6''Z '', 8''E'', 10''E'', 12''R'', 14''Z''-eikozatetraenska kiselina) ili bilo [[LTC4-sintaza]] ili [[mikrosom]]ska [[glutation S-transferaza]] 2 ([[MGST2]]), koje vežu [[sumpor]] cisteinovog tio (tj. SH) ostatka u tripeptidu [[glutamat]]-[[cistein]]-[[glicin]] do ugljika 6 LTA4, čime nastaje LTC4 (tj. 5''S''-hidroksi, 6''R''-(S-glutationil) -7 ''E'', 9 ''E'', 11 ''Z'', 14 ''Z''-eikozatetraenska kiselina). Glu i Gly ostaci LTC4 mogu se ukloniti postupno pomoću [[gama-glutamiltransferaza]] i dipeptidaze kako bi nastali uzastopno [[LTD4]] i [[LTE4]].<ref name="Rådmark_2015"/><ref name="pmid26066610">{{cite journal | vauthors = Ahmad S, Thulasingam M, Palombo I, Daley DO, Johnson KA, Morgenstern R, Haeggström JZ, Rinaldo-Matthis A | title = Trimeric microsomal glutathione transferase 2 displays one third of the sites reactivity | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Proteins and Proteomics | volume = 1854 | issue = 10 Pt A | pages = 1365–71 | year = 2015 | pmid = 26066610 | doi = 10.1016/j.bbapap.2015.06.003 }}</ref> U različitoj mjeri, drugi PUFA-supstrati ALOX5 slijede slične metaboličke puteve, kako bi nastali analogni proizvodi. [[Sisar]]ski enzimi Alox5, koji nisu ljudski, poput onih u [[glodar]]a, imaju, barem općenito, slične strukture, distribucije, aktivnosti i funkcije kao i ljudski ALOX5. Stoga se čini da su studije modela Alox5 na glodarima vrijedne za definiranje funkcije ALOX5 kod ljudi . == Klinički značaj == === Upala === Studije ukazuju na to da ALOX5 doprinosi [[ufrođena imunost|urođenoj imunosti]] doprinoseći rastućim upalnim odgovorima na širok raspon akutnih (npr. [[patogen]]ih invazija, trauma i opekotine. Međutim, ALOX5 također doprinosi razvoju i progresiji prekomjernih i hroničnih upalnih reakcija kao što su [[reumatoidni artritis]], [[ateroskleroza]], [[upalna bolest crijeva]] i [[autoimunka bolest]] s (vidi [[Upala]]). Ove dvostruke funkcije vjerovatno odražavaju sposobnost ALOX5 da formira: *'''a''') potentni [[hemotaksija|hemotaksijski]] faktor, LTB4, a moguće i slabiji hemotaksijski faktor, 5''S''-HETE, koji služi za privlačenje i na drugi način aktiviranje upalno-induciranih ćelija, kao što su cirkulirajući leukociti i tkivni makrofagi i [[dendritske ćelije]] i *'''b''') lipoksin i resoflin potporodica SPM-a, koji imaju tendenciju inhibiranja ovih ćeliaa, kao i ukupni upalni odgovori.<ref name="Haeggström_2011">{{cite journal | vauthors = Haeggström JZ, Funk CD | title = Lipoxygenase and leukotriene pathways: biochemistry, biology, and roles in disease | journal = Chemical Reviews | volume = 111 | issue = 10 | pages = 5866–5898 | year = 2011 | pmid = 21936577 | doi = 10.1021/cr200246d | url = https://zenodo.org/record/3424215 }}{{Dead link|date=april 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="pmid1668115">{{cite journal | vauthors = Rossi AG, O'Flaherty JT | title = Bioactions of 5-hydroxyicosatetraenoate and its interaction with platelet-activating factor | url = https://archive.org/details/sim_lipids_1991-12_26_12/page/1184 | journal = Lipids | volume = 26 | issue = 12 | pages = 1184–8 | year = 1991 | pmid = 1668115 | doi = 10.1007/bf02536528| s2cid = 3964822 }}</ref><ref name="pmid26688348">{{cite journal | vauthors = Basil MC, Levy BD | title = Specialized pro-resolving mediators: endogenous regulators of infection and inflammation | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 16 | issue = 1 | pages = 51–67 | year = 2016 | pmid = 26688348 | doi = 10.1038/nri.2015.4 | pmc = 5242505 }}</ref> === Alergija === ALOX5 doprinosi razvoju i progresiji [[alergija]] i [[alergijska upala|alergijskih upalnih]] reakcija i bolesti kao što su alergijski [[rinitis]], [[konjunktivitis]], [[astma]], [[osip]]i , i [[ekcem]]i (pogledajte [[Alergija]]). Ova aktivnost odražava njeno formiranje *'''a''') LTC4, LTD4 i LTE4 koji promiču vaskularnu permeabilnost, kontraktiraju glatke mišiće dišnih putova i na drugi način ometaju ta tkiva i *'''b''') LTB4 i moguće 5-okso-ETE, koji su hemotaksijski faktori i aktivatori ćelijskog tipa koji podstiče takve reakcije [[eozinofil]]a.<ref name="Haeggström_2011" /><ref name="pmid24056189">{{cite journal | vauthors = Powell WS, Rokach J | title = The eosinophil chemoattractant 5-oxo-ETE and the OXE receptor | journal = Progress in Lipid Research | volume = 52 | issue = 4 | pages = 651–665 | year = 2013 | pmid = 24056189 | doi = 10.1016/j.plipres.2013.09.001 | pmc=5710732}}</ref> 5-Okso-ETE i, u manjoj mjeri, 5''S''-HETE, također djeluju sinergijski s drugim proalergijskim posrednikom, faktor koji aktivira [[trombocit]]e, da stimulira i na drugi način aktivira [[eozinofil]]e.<ref name="pmid24056189"/><ref name="pmid26678823">{{cite journal | vauthors = Oussalah A, Mayorga C, Blanca M, Barbaud A, Nakonechna A, Cernadas J, Gotua M, Brockow K, Caubet JC, Bircher A, Atanaskovic M, Demoly P, K Tanno L, Terreehorst I, Laguna JJ, Romano A, Guéant JL | title = Genetic variants associated with drugs-induced immediate hypersensitivity reactions: a PRISMA-compliant systematic review | journal = Allergy | volume = 71 | issue = 4 | pages = 443–62 | year = 2016 | pmid = 26678823 | doi = 10.1111/all.12821 | url = https://archive-ouverte.unige.ch/unige:83795/ATTACHMENT01 | doi-access = free | access-date = 29. 8. 2021 | archive-date = 11. 12. 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20241211021627/https://archive-ouverte.unige.ch/unige:83795/ATTACHMENT01 | url-status = dead }}</ref><ref name="pmid8683135">{{cite journal | vauthors = O'Flaherty JT, Kuroki M, Nixon AB, Wijkander J, Yee E, Lee SL, Smitherman PK, Wykle RL, Daniel LW | title = 5-Oxo-eicosatetraenoate is a broadly active, eosinophil-selective stimulus for human granulocytes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1996-07-01_157_1/page/336 | journal = Journal of Immunology | volume = 157 | issue = 1 | pages = 336–42 | year = 1996 | pmid = 8683135 }}</ref><ref name="pmid27333777">{{cite journal | vauthors = Schauberger E, Peinhaupt M, Cazares T, Lindsley AW | title = Lipid Mediators of Allergic Disease: Pathways, Treatments, and Emerging Therapeutic Targets | journal = Current Allergy and Asthma Reports | volume = 16 | issue = 7 | pages = 48 | year = 2016 | pmid = 27333777 | doi = 10.1007/s11882-016-0628-3 | pmc = 5515624 }}</ref> === Reakcije preosjetljivosti === ALOX5 doprinosi nealergijskim reakcijama [[respiratorni sistem|respiratornog sistema]] i kože, kao što su [[astma izazvana aspirinom]], [[reakcije preosjetljivosti na NSAID]], NSAID-ima izazvani [[nealergijski rinitis]], nesteroidni protivupalni lijekovi koji nisu izazvani alergijski [[konjunktivitis]], [[angioedem]] izazvan NSAIL-om, ili [[koprivnjača|urtikarijski]] izazvan NSAID-om; takođe može doprineti reakcijama preosetljivosti respiratornog sistema na hladan vazduh, a možda čak i na alkoholna pića. Ovi patološki odgovori vjerovatno uključuju iste nastale ALOX5 metabolite, kao i one koji podstiču alergijske reakcije.<ref name="Haeggström_2011" /><ref name="pmid25818037">{{cite journal | vauthors = Barros R, Moreira A, Padrão P, Teixeira VH, Carvalho P, Delgado L, Lopes C, Severo M, Moreira P | title = Dietary patterns and asthma prevalence, incidence and control | journal = Clinical & Experimental Allergy | volume = 45 | issue = 11 | pages = 1673–80 | year = 2015 | pmid = 25818037 | doi = 10.1111/cea.12544 | s2cid = 32499209 }}</ref> === Lekovi koji inhibiraju ALOX5 === {{glavni |Inhibitor arahidonat 5-lipoksigenaze}} Gore navedene studije o tkivu, životinjskom modelu i genetičkim studijama na životinjama i ljudima ukazuju na ALOX5 u širokom rasponu bolesti: *'''a''') prekomjerne upalne reakcije na [[patogen]]e, traume, opekline i druge oblike povreda tkiva (vidi [[Upala]]); * '''b''') hronična upalna stanja kao što su [[reumatoidni artritis]], [[ateroskleroza]], [[upalna bolest crijeva]], [[autoimunska bolest]] i [[Alzheimerova bolest]]; *'''c''') [[alergija]] i [[alergijska upala]], reakcije kao što su alergijski [[rinitis]], [[konjunktivitis]], [[astma]], [[osip]]i i [[ekcem]]i; *'''d''') NSAID-inducirane akutne nealergijske reakcije kao što su astma, rinitis, konjunktivitis, [[angioedem]] i [[urtikarija]]; i *'''e''') progresija određenih tipova raka, poput [[rak prostate|raka prostate]] i gušterače. Međutim, klinička upotreba lijekova koji inhibiraju ALOX5 u liječenju bilo koje od ovih bolesti bila je uspješna samo s [[Zileuton]]om zajedno s kontroliranim oslobađanjem pripravka, Zileuton CR. Zileuton je odobren u SAD -u za profilaksu i hronično liječenje alergijske astme; koristi se i za liječenje hroničnih nealergijskih reakcija kao što su reakcije alergija na plućima, nosu i konjunktivama, izazvane NSAID-ima, kao i astma uzrokovana vježbom. Zileuton je pokazao neke korisne učinke u kliničkim ispitivanjima za liječenje reumatoidnog artritisa, upalne bolesti crijeva i [[psorijaza]].<ref name="Haeggström_2011"/><ref name="pmid23987187">{{cite journal | vauthors = Fanning LB, Boyce JA | title = Lipid mediators and allergic diseases | journal = Annals of Allergy, Asthma & Immunology | volume = 111 | issue = 3 | pages = 155–62 | year = 2013 | pmid = 23987187 | pmc = 4088989 | doi = 10.1016/j.anai.2013.06.031 }}</ref> Zileuton je zasad u fazi II studije za liječenje ''[[acne vulgaris]]'' (blage do umjerene upalne akne na licu) i studije I faze u kombinaciji s [[imatinib]]om za liječenje [[hronična mijeloidna leikemija|hronične mijeloidne leukemije]].<ref name="pmid23953428">{{cite journal | vauthors = Steinhilber D, Hofmann B | title = Recent advances in the search for novel 5-lipoxygenase inhibitors | journal = Basic & Clinical Pharmacology & Toxicology | volume = 114 | issue = 1 | pages = 70–7 | year = 2014 | pmid = 23953428 | doi = 10.1111/bcpt.12114 | doi-access = free }}</ref><ref name="pmid26385352">{{cite journal | vauthors = Cingi C, Muluk NB, Ipci K, Şahin E | title = Antileukotrienes in upper airway inflammatory diseases | journal = Current Allergy and Asthma Reports | volume = 15 | issue = 11 | pages = 64 | year = 2015 | pmid = 26385352 | doi = 10.1007/s11882-015-0564-7 | s2cid = 38854822 }}</ref> Zyleuton i zileuton CR uzrokuju povišenje jetrenih enzima u 2% pacijenata; ova dva lijeka su stoga kontraindicirana u pacijenata s aktivnom bolesti jetre ili upornim povišenjima jetrenih enzima, većim od tri puta gornje granice normale. Prije početka primjene bilo kojeg od ovih lijekova, potrebno je procijeniti funkciju jetre, mjesečno prva tri mjeseca, svaka 2-3 mjeseca do kraja prve godine, a zatim periodično; zileuton također ima prilično nepovoljan farmakološki profil (vidi [[Zileuton]]).<ref>{{cite web | url = https://livertox.nlm.nih.gov/Flavocoxid.htm | title = Flavocoxid Drug Record | work = LiverTox | publisher = United States National Library of Medicine | access-date = 29. 8. 2021 | archive-date = 19. 8. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190819184243/https://livertox.nlm.nih.gov/Flavocoxid.htm | url-status = dead | archive-date = 19. 8. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190819184243/https://livertox.nlm.nih.gov/Flavocoxid.htm }}</ref> '''Setileuton''' (MK-0633) je završio kliničko ispitivanje faze II za liječenje astme, [[hronična opstruktivna bolest pluća|hronične opstruktivne bolesti pluća]] i [[ateroskleroza|ateroskleroze]] (NCT00404313, NCT00418613, odnosno NCT00421278).<ref name="pmid23953428" /> '''PF-4191834'''<ref>{{cite web | url = http://www.medkoo.com/products/7366 | title = PF-4191834 | publisher = MedKoo Biosciences, Inc. | access-date = 29. 8. 2021 | archive-date = 6. 10. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221006085904/https://www.medkoo.com/products/7366 | url-status = dead }}</ref> ima kompletiranu fazu II studija za liječenje astme NCT00723021).<ref name="pmid23953428" /> '''[[Hyperforin]]''', aktivni sastojak biljke [[Hypericum perforatum|kantarion]], aktivan je pri mikro [[molarna koncentracija|molarnim koncentracijama]] u inhibiranju ALOX5.<ref name="pmid12445866">{{cite journal | vauthors = Albert D, Zündorf I, Dingermann T, Müller WE, Steinhilber D, Werz O | title = Hyperforin is a dual inhibitor of cyclooxygenase-1 and 5-lipoxygenase | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-pharmacology_2002-12-15_64_12/page/1766 | journal = Biochemical Pharmacology | volume = 64 | issue = 12 | pages = 1767–75 | date = Dec 2002 | pmid = 12445866 | doi = 10.1016/s0006-2952(02)01387-4 }}</ref> Indirubin-3'-monoksim, derivat prirodno prisutnog alkaloida, [[indirubin]], također je opisan kao selektivni inhibitor ALOX5 efikasan u nizu bezćelijskih i ćelijskih modelnih sistema.<ref name="pmid24368834">{{cite journal | vauthors = Blazevic T, Schaible AM, Weinhäupl K, Schachner D, Nikels F, Weinigel C, Barz D, Atanasov AG, Pergola C, Werz O, Dirsch VM, Heiss EH | title = Indirubin-3'-monoxime exerts a dual mode of inhibition towards leukotriene-mediated vascular smooth muscle cell migration | journal = Cardiovascular Research | volume = 101 | issue = 3 | pages = 522–32 | date = Mar 2014 | pmid = 24368834 | pmc = 3928003 | doi = 10.1093/cvr/cvt339 }}</ref> Osim toga, [[kurkumin]], sastavni dio [[kurkuma|kurkume]], jest inhibitor 5-LO kako je definirano u ''[[in vitro]]'' studijama enzima.<ref name="MEDRS review">{{cite journal | vauthors = Bishayee K, Khuda-Bukhsh AR | title = 5-lipoxygenase antagonist therapy: a new approach towards targeted cancer chemotherapy | journal = Acta Biochimica et Biophysica Sinica | volume = 45 | issue = 9 | pages = 709–19 | date = Sep 2013 | pmid = 23752617 | doi = 10.1093/abbs/gmt064 | doi-access = free }}</ref> '''[[Bosvelinska kiselina|Acetil-keto-beta-bosvelinska kiselina (AKBA)]]''', jedna od bioaktivnih bosvelinskih kiselina pronađenih u ''[[Boswellia serrata]]'' (indijski [[tamjan]]) inhibira 5-lipoksigenazu. Boswellia smanjuje edem mozga kod pacijenata ozračenih zbog tumora mozga, a vjeruje se da je to posljedica inhibicije 5-lipoksigenaze.<ref name="Simon Kirste 2009">{{cite thesis | vauthors = Kirste S | year = 2009 | title = Antiödematöse Wirkung von Boswellia serrata auf das Strahlentherapie-assoziierte Hirnödem | trans-title = Anti-edematous effect of Boswellia serrata on radiation therapy - associated brain edema | language = de | degree = Ph.D. | publisher = University Freiburg | location = Breisgau, Germany | url = https://d-nb.info/101045384X/34 }}</ref><ref name="pmid21287538">{{cite journal | vauthors = Kirste S, Treier M, Wehrle SJ, Becker G, Abdel-Tawab M, Gerbeth K, Hug MJ, Lubrich B, Grosu AL, Momm F | display-authors = 6 | title = Boswellia serrata acts on cerebral edema in patients irradiated for brain tumors: a prospective, randomized, placebo-controlled, double-blind pilot trial | journal = Cancer | volume = 117 | issue = 16 | pages = 3788–95 | date = august 2011 | pmid = 21287538 | doi = 10.1002/cncr.25945 | s2cid = 11283379 | doi-access = free }}</ref> Dok se samo jedan lijek koji inhibira ALOX5 pokazao korisnim u liječenju ljudskih bolesti, u kliničkoj su upotrebi drugi lijekovi koji djeluju nizvodno na putu koji je započeo ALOX5. [[Montelukast]], [[Zafirlukast]] i [[Pranlukast]] su [[receptorski antagonist]]i za [[Cisteinil leukotrieni receptor 1]] koji doprinosi posredovanju u djelovanju LTC4, LTD4 i LTE4. Ovi lijekovi se često koriste kao profilaksa i za hronično liječenje alergijske i nealergijske bolesti astme i rinitisa<ref name="pmid24313690" /> a također može biti korisno za liječenje stečenih djetinjstvenih [[apneja u snu]] zbog adenotonzilske hipertrofije (vidi [[Stečena neupalna miopatija]]).<ref name="pmid26980339">{{cite journal | vauthors = Kar M, Altıntoprak N, Muluk NB, Ulusoy S, Bafaqeeh SA, Cingi C | title = Antileukotrienes in adenotonsillar hypertrophy: a review of the literature | journal = European Archives of Oto-Rhino-Laryngology | volume = 273| issue = 12| pages = 4111–4117| year = 2016 | pmid = 26980339 | doi = 10.1007/s00405-016-3983-8 | s2cid = 31311115 }}</ref> Do sada se ni inhibitori sinteze LTB4 (tj. blokatori ALOX5 ili LTA4 hidrolaze) niti inhibitori receptora LTB4 (BLT1 i BLT2) nisu pokazali kao učinkoviti protivupalni lijekovi. Nadalje, blokatori sinteze LTC4, LTD4 i LTE4 (tj. Inhibitori ALOX5), kao i LTC4 i LTD4 [[receptorski antagonist]]i pokazali su se inferiornima u odnosu na [[kortikosteroid]]e, kao pojedinačnu terapiju za upornu astmu, posebno kod pacijenti sa opstrukcijom disajnih puteva. Kao drugi lijek koji se dodaje kortikosteroidima, inhibitori leukotriena djeluju inferiorno u odnosu na [[beta2-adrenergijski agonist]] u liječenju astme.<ref name="pmid25316652">{{cite journal | vauthors = Kuhn H, Banthiya S, van Leyen K | title = Mammalian lipoxygenases and their biological relevance | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids | volume = 1851 | issue = 4 | pages = 308–30 | year = 2015 | pmid = 25316652 | pmc = 4370320 | doi = 10.1016/j.bbalip.2014.10.002 }}</ref> == Također pogledajte== [[Inhibitor arahidonat 5-lipoksigenaze]] == Reference== {{Reflist|33em}} == Dopunska literatura == {{Refbegin|33em}} * {{cite journal | vauthors = Rådmark OP | title = The molecular biology and regulation of 5-lipoxygenase | journal = Am. J. Respir. Crit. Care Med. | volume = 161 | issue = 2 Pt 2 | pages = S11–5 | year = 2000 | pmid = 10673219 | doi = 10.1164/ajrccm.161.supplement_1.ltta-3 }} * {{cite journal | vauthors = Hammarberg T, Reddy KV, Persson B, Rådmark O | title = Calcium binding to 5-lipoxygenase | journal = Adv. Exp. Med. Biol. | volume = 507 | pages = 117–21 | year = 2002 | pmid = 12664574 | doi = 10.1007/978-1-4615-0193-0_19 | isbn = 978-0-306-47283-1 | series = Advances in Experimental Medicine and Biology }} * {{cite journal | vauthors = Ishii S, Noguchi M, Miyano M, Matsumoto T, Noma M | title = Mutagenesis studies on the amino acid residues involved in the iron-binding and the activity of human 5-lipoxygenase | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 182 | issue = 3 | pages = 1482–90 | year = 1992 | pmid = 1540191 | doi = 10.1016/0006-291X(92)91901-2 }} * {{cite journal | vauthors = Nguyen T, Falgueyret JP, Abramovitz M, Riendeau D | title = Evaluation of the role of conserved His and Met residues among lipoxygenases by site-directed mutagenesis of recombinant human 5-lipoxygenase | journal = J. Biol. Chem. | volume = 266 | issue = 32 | pages = 22057–62 | year = 1991 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)54744-X | pmid = 1939225 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Hoshiko S, Rådmark O, Samuelsson B | title = Characterization of the human 5-lipoxygenase gene promoter | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 87 | issue = 23 | pages = 9073–7 | year = 1990 | pmid = 2251250 | pmc = 55106 | doi = 10.1073/pnas.87.23.9073 | bibcode = 1990PNAS...87.9073H | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Matsumoto T, Funk CD, Rådmark O, Höög JO, Jörnvall H, Samuelsson B | title = Molecular cloning and amino acid sequence of human 5-lipoxygenase | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 85 | issue = 1 | pages = 26–30 | year = 1988 | pmid = 2829172 | pmc = 279474 | doi = 10.1073/pnas.85.1.26 | bibcode = 1988PNAS...85...26M | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Rouzer CA, Kargman S | title = Translocation of 5-lipoxygenase to the membrane in human leukocytes challenged with ionophore A23187 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 263 | issue = 22 | pages = 10980–8 | year = 1988 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)38066-9 | pmid = 3134355 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Dixon RA, Jones RE, Diehl RE, Bennett CD, Kargman S, Rouzer CA | title = Cloning of the cDNA for human 5-lipoxygenase | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 85 | issue = 2 | pages = 416–20 | year = 1988 | pmid = 3422434 | pmc = 279559 | doi = 10.1073/pnas.85.2.416 | bibcode = 1988PNAS...85..416D | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Jakobsson PJ, Shaskin P, Larsson P, Feltenmark S, Odlander B, Aguilar-Santelises M, Jondal M, Biberfeld P, Claesson HE | title = Studies on the regulation and localization of 5-lipoxygenase in human B-lymphocytes | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 232 | issue = 1 | pages = 37–46 | year = 1995 | pmid = 7556168 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1995.tb20778.x | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Janssen-Timmen U, Vickers PJ, Wittig U, Lehmann WD, Stark HJ, Fusenig NE, Rosenbach T, Rådmark O, Samuelsson B, Habenicht AJ | title = Expression of 5-lipoxygenase in differentiating human skin keratinocytes | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 92 | issue = 15 | pages = 6966–70 | year = 1995 | pmid = 7624354 | pmc = 41452 | doi = 10.1073/pnas.92.15.6966 | bibcode = 1995PNAS...92.6966J | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Lepley RA, Fitzpatrick FA | title = 5-Lipoxygenase contains a functional Src homology 3-binding motif that interacts with the Src homology 3 domain of Grb2 and cytoskeletal proteins | journal = J. Biol. Chem. | volume = 269 | issue = 39 | pages = 24163–8 | year = 1994 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)51063-8 | pmid = 7929073 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Shaw KJ, Ng C, Kovacs BW | title = Cyclooxygenase gene expression in human endometrium and decidua | url = https://archive.org/details/sim_prostaglandins-leukotrienes-and-essential-fatty-acids_1994-05_50_5/page/239 | journal = Prostaglandins Leukot. Essent. Fatty Acids | volume = 50 | issue = 5 | pages = 239–43 | year = 1994 | pmid = 8066098 | doi = 10.1016/0952-3278(94)90160-0 }} * {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | year = 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }} * {{cite journal | vauthors = Woods JW, Evans JF, Ethier D, Scott S, Vickers PJ, Hearn L, Heibein JA, Charleson S, Singer II | title = 5-lipoxygenase and 5-lipoxygenase-activating protein are localized in the nuclear envelope of activated human leukocytes | journal = J. Exp. Med. | volume = 178 | issue = 6 | pages = 1935–46 | year = 1993 | pmid = 8245774 | pmc = 2191287 | doi = 10.1084/jem.178.6.1935 }} * {{cite journal | vauthors = Mancini JA, Li C, Vickers PJ | title = 5-Lipoxygenase activity in the human pancreas | journal = J Lipid Mediat | volume = 8 | issue = 3 | pages = 145–50 | year = 1993 | pmid = 8268460 }} * {{cite journal | vauthors = VanderNoot VA, Fitzpatrick FA | title = Competitive binding assay of src homology domain 3 interactions between 5-lipoxygenase and growth factor receptor binding protein 2 | journal = Anal. Biochem. | volume = 230 | issue = 1 | pages = 108–14 | year = 1995 | pmid = 8585605 | doi = 10.1006/abio.1995.1444 }} * {{cite journal | vauthors = Brock TG, McNish RW, Bailie MB, Peters-Golden M | title = Rapid import of cytosolic 5-lipoxygenase into the nucleus of neutrophils after in vivo recruitment and in vitro adherence | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 13 | pages = 8276–80 | year = 1997 | pmid = 9079648 | doi = 10.1074/jbc.272.13.8276 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Nassar GM, Montero A, Fukunaga M, Badr KF | title = Contrasting effects of proinflammatory and T-helper lymphocyte subset-2 cytokines on the 5-lipoxygenase pathway in monocytes | journal = Kidney Int. | volume = 51 | issue = 5 | pages = 1520–8 | year = 1997 | pmid = 9150468 | doi = 10.1038/ki.1997.209 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | year = 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }} {{Refend}} == Vanjskl linkovi == * {{MeshName|Arachidonate+5-Lipoxygenase}} * {{UCSC gene info|ALOX5}} {{Proteini koji vežu gvožđe}} {{Metabolizam složenih lipida}} {{Leukotrienergika}} {{Monooksigenaze}} {{Enzimi}} {{Portal| Biologija}} [[Kategorija:EC 1.13.11]] [[Kategorija:Enzimi]] [[Kategorija:Eikozanoidi]] [[Kategorija:Periferni membranski proteini]] [[Kategorija:Geni na hromosomu 10]] [[Kategorija:Ljudski proteini]] [[Kategorija:Proteomika]] jaacsw4qcduj0kfyd8nutx9i7u4eert 0 484201 3848888 3746984 2026-05-24T04:16:12Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848888 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Sebastian Kurz | slika = Sebastian Kurz (2018-02-28) (cropped).jpg | redoslijed = [[Kancelar Austrije]] | vrijeme_na_vlasti = 7. januar 2020 – 11. oktobar 2021. | prethodnik = [[Brigitte Bierlein]] | nasljednik = [[Alexander Schallenberg]] | redoslijed2 = | vrijeme_na_vlasti2 = 18. decembar 2017 – 28. maj 2019. | prethodnik2 = [[Christian Kern]] | nasljednik2 = Brigitte Bierlein | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1986|08|27}} | mjesto_rođenja = [[Meidling]], [[Beč]], [[Austrija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | puno_ime = | politička_stranka = [[Austrijska narodna stranka|Narodna stranka]] (2003–danas) | djeca = | obrazovanje = [[GRG 12 Erlgasse]] (matura) | potpis = Sebastian Kurz Signature.svg | veb-sajt = {{URL|https://www.sebastian-kurz.at/}} }} '''Sebastian Kurz''' (rođen 27. augusta 1986) jest austrijski političar<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Sebastian-Kurz|title=Sebastian Kurz {{!}} Austrian politician {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=30. 11. 2021}}</ref> koji je do 2021. vršio funkciju predsjedavajućeg i parlamentarnog lidera [[Austrijska narodna stranka|Austrijske narodne stranke]] (ÖVP). Dvaput je bio [[kancelar Austrije]] – u razdoblju od decembra 2017. do maja 2019, a potom od januara 2020. do oktobra 2021. godine.<ref>{{Cite news|title=Sebastian Kurz: Austrian leader resigns amid corruption inquiry|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-58856796|newspaper=BBC News|date=9. 10. 2021|access-date=30. 11. 2021|language=en-GB}}</ref> Kurz je otprilike četiri godine bio najmlađi predsjednik vlade na svijetu, kao i najmlađi predsjednik vlade u austrijskoj historiji s obzirom na to da je prvi put izabran na funkciju s 31 godinom. ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat-inline|Sebastian Kurz}} *[https://www.sebastian-kurz.at/ Zvanični sajt] {{de simbol}} *[https://www.parlament.gv.at/WWER/PAD_65321/index.shtml#tab-Ueberblick Profil] na sajtu Parlamenta Austrije {{de simbol}} *[https://www.britannica.com/biography/Sebastian-Kurz Sebastian Kurz] u ''[[Encyclopædia Britannica|Encyclopædiji Britannici]]'' {{Portal|Austrija|Biografija|Politika}} {{Austrijski kancelari}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Kurz, Sebastian}} [[Kategorija:Rođeni 1986.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Beč]] [[Kategorija:Austrijski političari]] f9y99k08yv8863po49o09wdwizcvj6d 0 485459 3848889 3787090 2026-05-24T04:17:22Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848889 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Alexander Schallenberg 20230913.jpg|mini|Alexander Schallenberg]] '''Alexander Georg Nicolas Schallenberg''' (rođen 20. juna 1969. u [[Bern]]u) je [[Austrija|austrijski]] diplomata, pravnik i političar koji je obavljao dužnost [[kancelar Austrije|kancelara Austrije]] od 11. oktobra do 6. decembra 2021. godine. Član [[Austrijska narodna stranka|Austrijske narodne partije]] (ÖVP), prethodno je bio [[ministar vanjskih poslova Austrije|ministar vanjskih poslova]] u drugoj vladi [[Sebastian Kurz|Sebastiana Kurza]]. Potomak je bivše austrijske plemićke porodice [[Schallenberg]] i diplomac Evropskog koledža,<ref name="nzz">{{Cite news|title=Österreichs neuer Kanzler Alexander Schallenberg: Diplomat, Adliger und Kurz-Vertrauter mit Schweizer Wurzeln|url=https://www.nzz.ch/international/oesterreichs-kanzler-schallenberg-diplomat-und-kurz-vertrauter-ld.1649700|access-date=12. 10. 2021|work=[[Neue Zürcher Zeitung]]|archive-date=12. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012012917/https://www.nzz.ch/amp/international/oesterreichs-kanzler-schallenberg-diplomat-und-kurz-vertrauter-ld.1649700}}</ref> Schallenberg je bio karijerni diplomata koji je postao mentor Kurzu kada je ovaj postao ministar vanjskih poslova. Kurz ga je imenovao za direktora strateškog vanjskopolitičkog planiranja i šefa evropskog odjela.<ref name="diewelt">{{Cite news|title=Der Lehrmeister übernimmt|url=https://www.welt.de/politik/ausland/article234353660/Alexander-Schallenberg-Der-Lehrmeister-als-Wiens-neuer-Regierungschef.html|first=Christoph B.|last=Schiltz|date=12. 10. 2021|access-date=12. 10. 2021|work=[[Die Welt]]|language=de|archive-date=12. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012005803/https://www.welt.de/politik/ausland/article234353660/Alexander-Schallenberg-Der-Lehrmeister-als-Wiens-neuer-Regierungschef.html}}</ref> Schallenberg se pridružio kabinetu kao ministar vanjskih poslova 2019. Nakon što je Kurz 9. oktobra 2021. najavio svoju ostavku na čekanju, ÖVP je predložio Schallenberga da ga zamijeni na mjestu kancelara Austrije.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.derstandard.at/story/2000130311035/nach-juengsten-enthuellungen-sebastian-kurz-vor-rueckzug-als-kanzler|title=Sebastian Kurz "macht Platz" und zieht sich als Kanzler zurück|website=DER STANDARD|language=de-AT|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009193645/https://www.derstandard.at/story/2000130311035/nach-juengsten-enthuellungen-sebastian-kurz-vor-rueckzug-als-kanzler|archive-date=9. 10. 2021|url-status=live|access-date=9. 10. 2021}}</ref> Schallenbergova vlada je položila zakletvu 11. oktobra 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20211010_OTS0036/aviso-morgen-1300-uhr-ernennung-und-angelobung-von-bundeskanzler-alexander-schallenberg-durch-bundespraesident-alexander-van-der-bellen|title=AVISO: Morgen, 13:00 Uhr: Ernennung und Angelobung von Bundeskanzler Alexander Schallenberg durch Bundespräsident Alexander Van der Bellen|date=10. 10. 2021|website=ots.at|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010154309/https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20211010_OTS0036/aviso-morgen-1300-uhr-ernennung-und-angelobung-von-bundeskanzler-alexander-schallenberg-durch-bundespraesident-alexander-van-der-bellen|archive-date=10. 10. 2021|url-status=live|access-date=10. 10. 2021}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Alexander Schallenberg}} {{Austrijski kancelari}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Schalleberg, Alexander}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1969.]] [[Kategorija:Biografije, Bern]] 3uz4t1knpzm72jpx4wqum2tgcw2btqr 3848890 3848889 2026-05-24T04:17:40Z KWiki 9400 [[Kategorija:Austrijski političari]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848890 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Alexander Schallenberg 20230913.jpg|mini|Alexander Schallenberg]] '''Alexander Georg Nicolas Schallenberg''' (rođen 20. juna 1969. u [[Bern]]u) je [[Austrija|austrijski]] diplomata, pravnik i političar koji je obavljao dužnost [[kancelar Austrije|kancelara Austrije]] od 11. oktobra do 6. decembra 2021. godine. Član [[Austrijska narodna stranka|Austrijske narodne partije]] (ÖVP), prethodno je bio [[ministar vanjskih poslova Austrije|ministar vanjskih poslova]] u drugoj vladi [[Sebastian Kurz|Sebastiana Kurza]]. Potomak je bivše austrijske plemićke porodice [[Schallenberg]] i diplomac Evropskog koledža,<ref name="nzz">{{Cite news|title=Österreichs neuer Kanzler Alexander Schallenberg: Diplomat, Adliger und Kurz-Vertrauter mit Schweizer Wurzeln|url=https://www.nzz.ch/international/oesterreichs-kanzler-schallenberg-diplomat-und-kurz-vertrauter-ld.1649700|access-date=12. 10. 2021|work=[[Neue Zürcher Zeitung]]|archive-date=12. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012012917/https://www.nzz.ch/amp/international/oesterreichs-kanzler-schallenberg-diplomat-und-kurz-vertrauter-ld.1649700}}</ref> Schallenberg je bio karijerni diplomata koji je postao mentor Kurzu kada je ovaj postao ministar vanjskih poslova. Kurz ga je imenovao za direktora strateškog vanjskopolitičkog planiranja i šefa evropskog odjela.<ref name="diewelt">{{Cite news|title=Der Lehrmeister übernimmt|url=https://www.welt.de/politik/ausland/article234353660/Alexander-Schallenberg-Der-Lehrmeister-als-Wiens-neuer-Regierungschef.html|first=Christoph B.|last=Schiltz|date=12. 10. 2021|access-date=12. 10. 2021|work=[[Die Welt]]|language=de|archive-date=12. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012005803/https://www.welt.de/politik/ausland/article234353660/Alexander-Schallenberg-Der-Lehrmeister-als-Wiens-neuer-Regierungschef.html}}</ref> Schallenberg se pridružio kabinetu kao ministar vanjskih poslova 2019. Nakon što je Kurz 9. oktobra 2021. najavio svoju ostavku na čekanju, ÖVP je predložio Schallenberga da ga zamijeni na mjestu kancelara Austrije.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.derstandard.at/story/2000130311035/nach-juengsten-enthuellungen-sebastian-kurz-vor-rueckzug-als-kanzler|title=Sebastian Kurz "macht Platz" und zieht sich als Kanzler zurück|website=DER STANDARD|language=de-AT|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009193645/https://www.derstandard.at/story/2000130311035/nach-juengsten-enthuellungen-sebastian-kurz-vor-rueckzug-als-kanzler|archive-date=9. 10. 2021|url-status=live|access-date=9. 10. 2021}}</ref> Schallenbergova vlada je položila zakletvu 11. oktobra 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20211010_OTS0036/aviso-morgen-1300-uhr-ernennung-und-angelobung-von-bundeskanzler-alexander-schallenberg-durch-bundespraesident-alexander-van-der-bellen|title=AVISO: Morgen, 13:00 Uhr: Ernennung und Angelobung von Bundeskanzler Alexander Schallenberg durch Bundespräsident Alexander Van der Bellen|date=10. 10. 2021|website=ots.at|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20211010154309/https://www.ots.at/presseaussendung/OTS_20211010_OTS0036/aviso-morgen-1300-uhr-ernennung-und-angelobung-von-bundeskanzler-alexander-schallenberg-durch-bundespraesident-alexander-van-der-bellen|archive-date=10. 10. 2021|url-status=live|access-date=10. 10. 2021}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Alexander Schallenberg}} {{Austrijski kancelari}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Schalleberg, Alexander}} [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1969.]] [[Kategorija:Biografije, Bern]] [[Kategorija:Austrijski političari]] 28scvm56p718ylyrgiiu8ptksparcbr 0 485745 3848891 3755684 2026-05-24T04:19:55Z KWiki 9400 3848891 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:2020 Karl Nehammer Ministerrat am 8.1.2020 (49351366976) (cropped) (cropped).jpg|mini|Karl Nehammer]] '''Karl Nehammer''' (rođen 18. oktobra 1972) austrijski je političar iz [[Austrijska narodna stranka|Austrijske narodne stranke]] (ÖVP). Bio je [[austrijski kancelar]] od 6. decembra 2021. do 10. januara 2025. Prethodno je bio [[Ministarstvo unutrašnjih poslova (Austrija)|ministar unutrašnjih poslova]] od 2020. do 2021, generalni sekretar ÖVP-a od 2018. do 2020. i član [[Nacionalni savjet (Austrija)|Nacionalnog vijeća]] od 2017. do 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.parlament.gv.at/WWER/PAD_02136/index.shtml|title=Karl Nehammer, MSc|website=[[National Council (Austria)|National Council]]|language=de|access-date=3. 12. 2021}}</ref> Odrastao je u [[Beč]]u, gdje je pohađao privatnu školu [[Kollegium Kalksburg]] i gimnaziju Amerlingstrasse, koju je završio 1992. Vojni rok odslužio je kao [[Godišnji volonter|jednogodišnji dobrovoljac]] sa daljnjim služenjem do 1996. Godine 1997. otpušten je u činu potporučnika. Potom je radio kao instruktor za službenike za informisanje u Saveznom ministarstvu narodne odbrane i kao trener za stratešku komunikaciju za različite institucije kao što su Institut za unaprjeđenje zanimanja (BFI) i Politička akademija Austrijske narodne partije. Od 2012. završio je dvogodišnji univerzitetski studij [[Politička komunikacija|političkih komunikacija]] na [[Dunavski univerzitet Krems|Dunavskom univerzitetu Krems]] i diplomirao na [[Magistarska diploma|master studijama]].<ref name="MAbg">{{Cite web|url=https://www.meineabgeordneten.at/Abgeordnete/karl.nehammer|title=Karl Nehammer,MSc|website=meinesbgeordneten.at|language=de|access-date=8. 1. 2020}}</ref> Nehammer je član katoličke austrijske studentske korporacije Sonnberg Perchtoldsdorf u okviru [[Mittelschüler-Kartellverband]].<ref name="MAbg"/> Oženjen je stranačkom kolegicom Katharinom Nehammer. Imaju dvoje djece. Par je dobio kritike početkom 2020. nakon što je Katharina imenovana za glasnogovornicu Ministarstva odbrane, a [[Herbert Kickl]] je optužio vladu da stavlja unutrašnju i odbrambenu politiku "u ruke jedne porodice".<ref>{{Cite web|url=https://www.derstandard.at/story/2000112949102/ehefrau-von-nehammer-wird-sprecherin-imverteidigungsministerium|title=Ehefrau von Nehammer wird Sprecherin im Verteidigungsministerium Nehammer|date=5. 1. 2020|website=[[Der Standard]]|language=de}}</ref> U privatnom sektoru u [[odnosi s javnošću|odnosima s javnošću]] počela je raditi u julu 2020. Nehammerov svekar nekadašnji je voditelj na [[ORF]]-u Peter Nidetzky.<ref name="Del">{{Cite web|url=https://www.diepresse.com/5745764/karl-nehammers-delikate-mission|title=Karl Nehammers delikate Mission|date=1. 1. 2020|website=[[Die Presse]]|language=de}}</ref> Nakon što je [[Sebastian Kurz]] najavio povlačenje iz politike, a [[Alexander Schallenberg]] svoju ostavku na mjesto kancelara (obojica 2. decembra 2021), izvršna vlast stranke je 3. decembra privremeno imenovala Karla Nehammera za lidera ÖVP-a. Nehammer je položio zakletvu za kancelara 6. decembra 2021. u prisustvu austrijskog predsjednika [[Alexander Van der Bellen|Alexandra Van der Bellena]].<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-02/austrian-former-chancellor-kurz-to-leave-politics-krone-says|title=Austria Braces for Third Leader in Weeks After Political Storm|date=2. 2. 2021|website=[[Bloomberg News]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/03/immigration-hardliner-karl-nehammer-to-take-over-as-austrian-leader|title=Immigration hardliner Karl Nehammer to take over as Austrian leader|date=4. 2. 2021|website=[[The Guardian]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-59516158|title=Austria ruling party picks Nehammer for chancellor|date=3. 12. 2021|website=[[BBC]]|language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{commonscat-inline|Karl Nehammer}} {{Austrijski kancelari}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Nehammer, Karl}} [[Kategorija:Rođeni 1972.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Beč]] [[Kategorija:Austrijski političari]] l5kuh0m4u934grntpfuscy1d01eifgi 10 488706 3848878 3678637 2026-05-24T03:59:45Z KWiki 9400 3848878 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Ministri vanjskih poslova zemalja članica grupe G20 | naslov = [[Ministar vanjskih poslova|Ministri vanjskih poslova]] grupe [[G20]] | podaciklasa = hlist | podaci1 = * {{ZD|Afrička unija}}&nbsp;[[Afrička unija]]: ''Upražnjeno'' * {{ZD|Argentina}}&nbsp;[[Pablo Quirno|Quirno]] * {{ZD|Australija}}&nbsp;[[Penny Wong|Wong]] * {{ZD|Brazil}}&nbsp;[[Mauro Vieira|Vieira]] * {{ZD|Evropska unija}}&nbsp;[[Kaja Kallas|Kallas]] * {{ZD|Francuska}}&nbsp;[[Jean-Noël Barrot|Barrot]] * {{ZD|Indija}}&nbsp;[[S. Jaishankar|Jaishankar]] * {{ZD|Indonezija}}&nbsp;[[Sugiono]] * {{ZD|Italija}}&nbsp;[[Antonio Tajani|Tajani]] * {{ZD|Japan}}&nbsp;[[Toshimitsu Motegi|Motegi]] * {{ZD|Južna Koreja}}&nbsp;[[Cho Hyun (diplomat)|Cho]] * {{ZD|JAR}}&nbsp;[[Ronald Lamola|Lamola]] * {{ZD|Kanada}}&nbsp;[[Anita Anand|Anand]] * {{ZD|Kina}}&nbsp;[[Wang Yi|Wang]] * {{ZD|Meksiko}}&nbsp;[[Roberto Velasco Álvarez|Álvarez]] * {{ZD|Njemačka}}&nbsp;[[Johann Wadephul|Wadephul]] * {{ZD|Rusija}}&nbsp;[[Sergej Lavrov|Lavrov]] * {{ZD|Saudijska Arabija}}&nbsp;[[Faisal bin Farhan al-Saud|Faisal al-Saud]] * {{ZD|SAD}}&nbsp;[[Marco Rubio|Rubio]] * {{ZD|Turska}}&nbsp;[[Hakan Fidan|Fidan]] * {{ZD|UK}}&nbsp;[[Yvette Cooper|Cooper]] }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni za G20]] </noinclude> f9b6yu00m5abxegdd24v9h1sve9xsbd 0 489803 3848936 3842514 2026-05-24T08:55:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848936 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |ime = Anosmija |sinonimi =Gubitak mirisanja,<ref name=Coon2014/> gubitak čula mirisa ili mirisno sljepil |slika = Anosmia.jpg |veličina_slike =300px |alt = A side view anatomical drawing of the nasal sinuses depicting inflamed mucosa |opis_slike = Upaljena nosna [[sluznica]] uzrokovana anosmijom |specijalnost = [[Otorinolaringologija]] |symptoms = |complications = |onset = |duration = |vrste = Dlelimična, totalna<ref name=Jon2010/> |causes = |risks = |diagnosis = |differential = |prevention = |treatment = |medication = |prognosis = |frekvencija =2012. godini, miris je procijenjen kod osoba u dobi od 40 godina i starijih sa stopom anosmije/teške hiposmije od 0,3% u dobi od 40 do 49 godina i porastom na 14,1% u dobi od 80+. Stope hiposmije bile su mnogo veće: 3,7% u dobi od 40 do 49 godina i 25,9% u dobi od 80+. |deaths = }} '''Anosmija'''[[Latinski|lat.]] ''anosmia'', prema [[starogrčki|grč-]] ἀν- ''an''- = ne + ὀσμή – ''osmḗ'' = miris), također poznata kao '''mirisno sljepilo''', je gubitak sposobnosti da se detektuje jedan ili više [[miris]]a.<ref name="Coon2014">{{cite book|last1=Coon|first1=Dennis|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-4jCBAAAQBAJ&pg=PA136|title=Introduction to Psychology: Gateways to Mind and Behavior|last2=Mitterer|first2=John|date=2014|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-09187-0|location=Boston|page=136|language=en|chapter=4. Sensation and perception|lccn=2014942026|name-list-style=vanc}}</ref><ref name="Jon2010">{{cite book|last1=Jones|first1=Nicholas|chapter-url=https://books.google.com/books?id=arSSpm-OgjYC&pg=PA25|title=Practical Rhinology|date=2010|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4441-0861-3|editor-last=Jones|editor-first=Nicholas|pages=24–25|language=en|chapter=2. Making sense of symptoms}}</ref> Anosmija može biti privremena ili trajna.<ref name=Li2020>{{Citation|last1=Li|first1=Xi|title=Anosmia|date=6. 7. 2020|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482152/|work=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=29489163|access-date=1. 12. 2020|last2=Lui|first2=Forshing}}</ref> Razlikuje se od [[hiposmija|hiposmije]], što je smanjena osjetljivost na neke ili sve mirise.<ref name=Jon2010/> Anosmija može biti uzrokovana brojnim faktorima, uključujući [[upale]] [[nosna sluzokoža|nosne sluzokože]], začepljenje [[nosni kanal|nosnog prolaza]] ili uništenje jednog [[sljepoočni režaj|sljepoočnog režnja]]. Upala je uzrokovana hroničnim promjenama [[sluz]]i na sluznici [[paranosni sinus|paranosnog sinusa]] i u srednjim i gornjim [[turbinat]]ima. Kada je anosmija uzrokovana upalnim promjenama u nosnim prolazima, liječi se jednostavno smanjenjem upale.<ref name=Knight1998>{{Cite journal|last=Knight|first=A.|date=27. 8. 1988|title=Anosmia|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2900434/|journal=The Lancet|volume=2|issue=8609|pages=512|doi=10.1016/s0140-6736(88)90160-2|issn=0140-6736|pmid=2900434|s2cid=208793859}}{{subscription required}}</ref> Može biti uzrokovana hroničnim [[meningitis]]om i [[neurosifilis]]om koji bi povećali unutarlobanjski pritisak tokom dužeg vremenskog perioda,<ref>{{cite journal |year=1943 |title=Anosmia |journal=The Lancet |volume=241 |issue=6228 |pages=55 |doi=10.1016/S0140-6736(00)89085-6}}</ref> a u nekim slučajevima i [[ciliopatija|ciliopatijski]],<ref name="Uytingco2019">{{Cite journal|last1=Uytingco|first1=Cedric R.|last2=Green|first2=Warren W.|last3=Martens|first3=Jeffrey R.|date=2019|title=Olfactory loss and dysfunction in ciliopathies: Molecular mechanisms and potential therapies|journal=Current Medicinal Chemistry|volume=26|issue=17|pages=3103–3119|doi=10.2174/0929867325666180105102447|issn=0929-8673|pmc=6034980|pmid=29303074}}</ref> uključujući i ciliopatiju zbog [[primarna cilijska diskinezija|primarne cilijske diskinezije]].<ref>{{cite journal | vauthors = Ul Hassan A, Hassan G, Khan SH, Rasool Z, Abida A | title = Ciliopathy with special emphasis on kartageners syndrome | journal = International Journal of Health Sciences | volume = 3 | issue = 1 | pages = 65–9 | date = januar 2009 | pmid = 21475513 | pmc = 3068795 }}</ref> U Sjedinjenim Državama 3% ljudi starijih od 40 godina pati od anosmije.<ref name=Li2020/> Anosmija je čest simptom [[COVID-19]] i može trajati dugo-COVID-no.<ref>{{Cite web|title=Q&A: COVID-19 and loss of smell, taste|url=https://www.mayoclinichealthsystem.org/hometown-health/featured-topic/q-and-a-covid-19-and-loss-of-smell-taste|access-date=23. 2. 2022|website=Mayo Clinic Health System|language=en|archive-date=23. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220223154707/https://www.mayoclinichealthsystem.org/hometown-health/featured-topic/q-and-a-covid-19-and-loss-of-smell-taste|url-status=dead}}</ref> ==Definicija== Anosmija je nemogućnost osjećanja [[miris]]a.<ref name="Coon2014"/> Može biti djelimična ili potpuna, a može biti specifična za određene mirise.<ref name=Jon2010/> Smanjena osjetljivost na neke ili sve mirise je [[hiposmija]].<ref name=Jon2010/> ==Znakovi i simptomi== Anosmija može imati niz štetnih efekata.<ref name=Toller>{{Cite journal|last=Toller|first=Steve Van|date=1. 12. 1999|title=Assessing the Impact of Anosmia: Review of a Questionnaire's Findings|url=https://academic.oup.com/chemse/article/24/6/705/320339|journal=Chemical Senses|language=en|volume=24|issue=6|pages=705–712|doi=10.1093/chemse/24.6.705|pmid=10587505|issn=0379-864X|doi-access=free}}</ref> Ljudi sa iznenadnom anosmijom mogu smatrati da je hrana manje ukusna, iako se [[urođena mana|urođeni]] anosmici rijetko žale na ovo, a niko nije prijavio gubitak težine. Gubitak mirisa također može biti opasan jer otežava otkrivanje [[curenje plina|curenja plina]], [[požar]]a i pokvarene hrane. Uobičajeno viđenje anosmije kao trivijalne može otežati pacijentu primanje istog tipa medicinske pomoći kao i nekome ko je izgubio ostala čula, kao što su [[sluh]]a ili [[vid]]a. Mnogi doživljavaju jednostrani gubitak mirisa, često kao posljedicu manje traume glave. Ovaj tip anosmije obično se otkriva samo ako se obje nozdrve testiraju odvojeno. Korištenje ovog metoda testiranja svake nozdrve zasebno često će pokazati smanjen ili čak potpuno odsutan osjećaj mirisa u jednoj ili obje nozdrve, nešto što se često ne otkriva ako se obje nozdrve istovremeno testiraju.<ref name="Harvey2006">{{cite journal|last=Harvey|first=Peter|date=februar 2006|title=Anosmia|url=http://pn.bmj.com/content/6/1/65.extract|journal=Practical Neurolog|volume=6|issue=1|pages=65|name-list-style=vanc}}</ref> Poznato je da gubitak uspostavljenog i sentimentalnog [[mirisno pamćenje|sjećanje na miris]] (npr. miris trave, bakinog i djedovog tavana, određene knjige, voljenih osoba ili samog sebe) uzrokuje osjećaj [[depresija (raspoloženje)|depresije]].<ref name="bbc1">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/6199605.stm |work=BBC News |title=Sense and scent ability |last=Heald |first=Claire | name-list-style = vanc |date=27. 12. 2006 |access-date=25. 4. 2010}}</ref> Gubitak sposobnosti mirisa može dovesti do gubitka [[libido|libida]], iako se to obično ne odnosi na gubitak mirisa prisutan pri rođenju.<ref name="bbc1"/> Često osobe koje imaju gubitak mirisa pri rođenju prijavljuju da su se pretvarale da mogu mirisati kao djeca jer su mislile da je miris nešto što stariji/zreli ljudi mogu učiniti ili nisu razumjeli koncept mirisa, ali nisu željeli izgledati drugačije od drugih. Kada djeca odrastu, često shvate i prijave roditeljima da zapravo ne posjeduju čulo mirisa, često na iznenađenje roditelja. ==Uzroci== Privremeni gubitak mirisa može biti uzrokovan začepljenim [[nos]]om ili [[infekcija]]ma. Nasuprot tome, trajni gubitak mirisa može biti uzrokovan smrću [[neuron mirisnog receptora|neurona olfaktornog receptora]] u nosu ili [[Stečena ozljeda mozga|povredama mozga]] u kojima postoji oštećenje [[mirisni nerv|olfaktornog živca]] ili oštećenja područja mozga koja obrađuju miris (pogledajte [[čulo mirisa]]). Nedostatak čula mirisa pri rođenju, obično zbog genetičkih faktora, naziva se "urođena anosmija". Članovi porodice pacijenata koji boluju od kongenitalne anosmije često imaju slične anamneze; ovo sugerira da anosmija može slijediti [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantni]] obrazac [[nasljeđivanja]].<ref>{{cite journal|last1=Waguespack|first1=R. W.|year=1992|title=Congenital Anosmia|url=https://jamanetwork.com/journals/jamaotolaryngology/article-abstract/620279|journal=Archives of Otolaryngology–Head & Neck Surgery|volume=118|issue=1|pages=10|doi=10.1001/archotol.1992.01880010012002}}</ref> Anosmija može vrlo povremeno biti rani znak [[degenerativna bolest|degenerativne bolesti]] mozga kao što su [[Parkinsonova bolest|Parkinsonova]] i [[Alzheimerova bolest]]. Još jedan specifičan uzrok trajnog gubitka može biti oštećenje [[neuron]]a olfaktornih receptora zbog upotrebe određenih tipova [[sprej za nos|sprejeva za nos]]; tj. onih koji izazivaju [[vazokonstrikcija|vazokonstrikciju]] nosne mikrocirkulacije. Kako bi se izbjegla takva oštećenja i naknadni rizik od gubitka mirisa, vazokonstrikcijske sprejeve za nos treba koristiti samo kada je to apsolutno neophodno i to samo kratko vrijeme. Nevazokonstriktorski sprejevi, kao što su oni koji se koriste za liječenje kongestije uzrokovane [[alergija]]ma, sigurni su za upotrebu u propisanim vremenskim periodima.<ref>[https://web.archive.org/web/20060101000005/http://www.coldcure.com/anosmia/anosmia.html Preventing Anosmia from Intranasal Zinc Administration<!-- Bot generated title -->]{{MEDRS|date=juni 2014}}</ref> Anosmiju mogu uzrokovati i nazalni polipi. Ovi polipi nalaze se kod ljudi s alergijama, anamnezom [[upale]] sinusa i porodičnom anamnezom. Osobe sa [[cistasta fibroza|cistastom fibrozom]] često razvijaju nosne polipe. [[Amiodaron]] je lijek koji se koristi u liječenju srčanih aritmija. Klinička studija pokazala je da je upotreba ovog lijeka kod nekih pacijenata izazvala anosmiju. Iako rijedak, postojao je slučaj u kojem je 66-godišnji muškarac liječen amiodaronom zbog [[komorska tahikardija|komorske tahikardije]]. Nakon upotrebe lijeka počeo je osjećati olfaktorni poremećaj, ali nakon smanjenja doze amiodarona, težina anosmije se shodno tome smanjila, što ukazuje na vezu između upotrebe amiodarona i razvoja anosmije.<ref>{{cite journal|vauthors=Maruyama T, Yasuda S, Odashiro K, Kaji Y, Harada M|date=novembar 2007|title=Anosmia induced by amiodarone|url=https://www.amjmed.com/article/S0002-9343(06)01136-3/fulltext|journal=The American Journal of Medicine|volume=120|issue=11|pages=e9|doi=10.1016/j.amjmed.2006.08.029|pmid=17976411}}</ref> === Anosmija vezana za COVID-19 === Hemosenzorni poremećaji, uključujući gubitak mirisa ili okusa, su dominantni neurološki simptomi [[COVID-19]].<ref>{{cite journal | vauthors = Lechien JR, Chiesa-Estomba CM, De Siati DR, Horoi M, Le Bon SD, Rodriguez A, Dequanter D, Blecic S, El Afia F, Distinguin L, Chekkoury-Idrissi Y, Hans S, Delgado IL, Calvo-Henriquez C, Lavigne P, Falanga C, Barillari MR, Cammaroto G, Khalife M, Leich P, Souchay C, Rossi C, Journe F, Hsieh J, Edjlali M, Carlier R, Ris L, Lovato A, De Filippis C, Coppee F, Fakhry N, Ayad T, Saussez S | display-authors = 6 | title = Olfactory and gustatory dysfunctions as a clinical presentation of mild-to-moderate forms of the coronavirus disease (COVID-19): a multicenter European study | journal = European Archives of Oto-Rhino-Laryngology | volume = 277 | issue = 8 | pages = 2251–2261 | date = august 2020 | pmid = 32253535 | pmc = 7134551 | doi = 10.1007/s00405-020-05965-1 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Xydakis MS, Dehgani-Mobaraki P, Holbrook EH, Geisthoff UW, Bauer C, Hautefort C, Herman P, Manley GT, Lyon DM, Hopkins C | display-authors = 6 | title = Smell and taste dysfunction in patients with COVID-19 | journal = The Lancet. Infectious Diseases | volume = 20 | issue = 9 | pages = 1015–1016 | date = septembar 2020 | pmid = 32304629 | pmc = 7159875 | doi = 10.1016/S1473-3099(20)30293-0 | doi-access = free }}</ref> Čak 80% pacijenata oboljelih od [[COVID-19]] pokazuje neke promjene u [[hemestaza|hemestezi]], uključujući miris. Utvrđeno je i da gubitak mirisa više predviđa COVID-19 od svih drugih simptoma, uključujući [[groznica|groznicu]], [[kašalj]] ili [[umor]], na osnovu ankete od 2 miliona učesnika u [[UK|Velikoj Britaniji]] i [[SAD]]-u.<ref>{{cite journal | vauthors = Menni C, Valdes AM, Freidin MB, Sudre CH, Nguyen LH, Drew DA, Ganesh S, Varsavsky T, Cardoso MJ, El-Sayed Moustafa JS, Visconti A, Hysi P, Bowyer RC, Mangino M, Falchi M, Wolf J, Ourselin S, Chan AT, Steves CJ, Spector TD | display-authors = 6 | title = Real-time tracking of self-reported symptoms to predict potential COVID-19 | journal = Nature Medicine | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1037–1040 | date = juli 2020 | pmid = 32393804 | doi = 10.1038/s41591-020-0916-2 | pmc = 7751267 | doi-access = free }}</ref> [[Google]]-ova pretraživanja za "miris", "gubitak mirisa", "anosmija" i druge slične termine povećala su se od prvih mjeseci pandemije i u snažnoj [[korelacija|korelaciji]] s porastom dnevnih slučajeva i smrti.<ref>{{cite journal | vauthors = Walker A, Hopkins C, Surda P | title = Use of Google Trends to investigate loss-of-smell-related searches during the COVID-19 outbreak | journal = International Forum of Allergy & Rhinology | volume = 10 | issue = 7 | pages = 839–847 | date = juli 2020 | pmid = 32279437 | pmc = 7262261 | doi = 10.1002/alr.22580 | doi-access = free }}</ref> Research into the mechanisms underlying these symptoms is currently ongoing.<ref>{{cite journal | vauthors = Cooper KW, Brann DH, Farruggia MC, Bhutani S, Pellegrino R, Tsukahara T, Weinreb C, Joseph PV, Larson ED, Parma V, Albers MW, Barlow LA, Datta SR, Di Pizio A | display-authors = 6 | title = COVID-19 and the Chemical Senses: Supporting Players Take Center Stage | journal = Neuron | volume = 107 | issue = 2 | pages = 219–233 | date = juli 2020 | pmid = 32640192 | doi = 10.1016/j.neuron.2020.06.032 | pmc = 7328585 | doi-access = free }}</ref> Mnoge zemlje navode anosmiju kao službeni simptom [[COVID-19]], a neke su razvile "testove mirisa" kao potencijalne alate za skrining.<ref>{{cite document| vauthors = Iravani B, Arshamian A, Ravia A, Mishor E, Snitz K, Shushan S, Roth Y, Perl O, Honigstein D, Weissgross R, Karagach S | display-authors = 6 |date=11. 5. 2020|title=Relationship between odor intensity estimates and COVID-19 population prediction in a Swedish sample|work=medRxiv |pages=2020.05.07.20094516 |doi=10.1101/2020.05.07.20094516 |s2cid=218580260}}</ref><ref>{{cite document | vauthors = Rodriguez S, Cao L, Rickenbacher GT, Benz EG, Magdamo C, Ramirez Gomez LA, Holbrook E, Dhilla Albers A, Gallagher R, Westover MB, Evans KE, Tatar D, Mukerji S, Zafonte R, Boyer EW, Yu CR, Albers MW | display-authors = 6 | title = Innate immune signaling in the olfactory epithelium reduces odorant receptor levels: modeling transient smell loss in COVID-19 patients | work = medRxiv | pages = 2020.06.14.20131128 | date = juni 2020 | pmid = 32587994 | pmc = 7310652 | doi = 10.1101/2020.06.14.20131128 }}</ref> Godine 2020., osnovan je Globalni konzorcij za istraživanje hemoosjetljivosti, suradnička istraživačka organizacija međunarodnih istraživača mirisa i okusa, kako bi istražio gubitak mirisa i povezane hemosenzorne simptome.<ref>{{cite web|title=Global Consortium for Chemosensory Research|url=https://gcchemosensr.org/|access-date=10. 7. 2020|website=Global Consortium for Chemosensory Research (GCCR)|language=en}}</ref> === Lista uzroka=== * [[Infekcija]] gornjih disajnih puteva (kao što je [[sinusitis]], [[obična prehlada]])<ref name="Doty2001">{{cite journal | vauthors = Doty RL, Mishra A | title = Olfaction and its alteration by nasal obstruction, rhinitis, and rhinosinusitis | journal = The Laryngoscope | volume = 111 | issue = 3 | pages = 409–23 | date = mart 2001 | pmid = 11224769 | pmc = 7165948 | doi = 10.1097/00005537-200103000-00008 }}</ref> * [[COVID-19]]<ref>{{cite journal | vauthors = Grant MC, Geoghegan L, Arbyn M, Mohammed Z, McGuinness L, Clarke EL, Wade RG | title = The prevalence of symptoms in 24,410 adults infected by the novel coronavirus (SARS-CoV-2; COVID-19): A systematic review and meta-analysis of 148 studies from 9 countries | journal = PLOS ONE | volume = 15 | issue = 6 | pages = e0234765 | date = 23. 6. 2020 | pmid = 32574165 | pmc = 7310678 | doi = 10.1371/journal.pone.0234765 | bibcode = 2020PLoSO..1534765G | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite web |title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Symptoms |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=14. 5. 2020 |language=en-us |date=13. 5. 2020}}</ref> * [[Nosni polipi]]<ref name="Ta2010">{{cite journal | vauthors = Ta NH | title = Will we ever cure nasal polyps? | journal = Annals of the Royal College of Surgeons of England | volume = 101 | issue = 1 | pages = 35–39 | date = januar 2019 | pmid = 30286644 | pmc = 6303820 | doi = 10.1308/rcsann.2018.0149 }}</ref> * Idiopatski [[hipogonadotropni hipogonadizam]] * [[hipotireoza]] * Trauma glave, oštećenje [[etmoidna kost|etmoidne kosti]]<ref name="Doty1997">{{cite journal | vauthors = Doty RL, Yousem DM, Pham LT, Kreshak AA, Geckle R, Lee WW | title = Olfactory dysfunction in patients with head trauma | journal = Archives of Neurology | volume = 54 | issue = 9 | pages = 1131–40 | date = septembar 1997 | pmid = 9311357 | doi = 10.1001/archneur.1997.00550210061014 }}</ref> * [[Demencija sa Lewyjevim tijelima]] * [[Tumori]] [[čeoni režanj|čeonog režnja]] * [[Antibiotici]] * [[Fibromialgija]] * [[Multipla skleroza]] * Izloženost [[vodik-sulfid]]u ({{chem|H|2|S}}) paralizom mirisnog živca.<ref>{{Cite book|last=Contaminants|first=National Research Council (US) Committee on Emergency and Continuous Exposure Guidance Levels for Selected Submarine|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK219913/|title=Hydrogen Sulfide|date=2009|publisher=National Academies Press (US)|language=en}}</ref> * [[Hipoglicemija]] * [[Dijabetes]] * [[Astma]] ili [[alergija]] * [[Groznica]] * [[COPD|Hronična opstruktivna plućna bolest]] (COPD) * Dugotrajni [[alkoholizam]] * [[Cushingov sindrom]] * Izloženost hemikaliji koja peče unutrašnjost nosa * [[Modak]] * [[Epilepsija]] * Terapija zračenjem glave i [[vrat]]a * [[Bolest jetre]] ili [[bolest bubrega|bubrega]] * [[Parkinsonova bolest]]<ref name="Doty1988">{{cite journal | vauthors = Doty RL, Deems DA, Stellar S | title = Olfactory dysfunction in parkinsonism: a general deficit unrelated to neurologic signs, disease stage, or disease duration | journal = Neurology | volume = 38 | issue = 8 | pages = 1237–44 | date = august 1988 | pmid = 3399075 | doi = 10.1212/WNL.38.8.1237 | s2cid = 3009692 }}</ref> * [[Alzheimerova bolest]]<ref name="Murphy1988">{{cite journal | vauthors = Murphy C | title = Loss of olfactory function in dementing disease | url = https://archive.org/details/sim_physiology-behavior_1999-04_66_2/page/177 | journal = Physiology & Behavior | volume = 66 | issue = 2 | pages = 177–82 | date = april 1999 | pmid = 10336141 | doi = 10.1016/S0031-9384(98)00262-5 | s2cid = 26110446 }}</ref> * [[Toksin]]i (posebno [[akrilat]]i, [[metakrilat]]i <ref name="Schwartz">{{cite journal | vauthors = Schwartz BS, Doty RL, Monroe C, Frye R, Barker S | title = Olfactory function in chemical workers exposed to acrylate and methacrylate vapors | journal = American Journal of Public Health | volume = 79 | issue = 5 | pages = 613–8 | date = maj 1989 | pmid = 2784947 | pmc = 1349504 | doi = 10.2105/AJPH.79.5.613 }}</ref> i [[kadmij]]<ref name="Rose1992">{{cite journal | vauthors = Rose CS, Heywood PG, Costanzo RM | title = Olfactory impairment after chronic occupational cadmium exposure | journal = Journal of Occupational Medicine | volume = 34 | issue = 6 | pages = 600–5 | date = juni 1992 | pmid = 1619490 }}</ref><ref name="Rydzewski1998">{{cite journal | vauthors = Rydzewski B, Sułkowski W, Miarzyńska M | title = Olfactory disorders induced by cadmium exposure: a clinical study | journal = International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health | volume = 11 | issue = 3 | pages = 235–45 | year = 1998 | pmid = 9844306 }}</ref>) * Old age<ref>{{cite journal | vauthors = Doty RL, Shaman P, Applebaum SL, Giberson R, Siksorski L, Rosenberg L | title = Smell identification ability: changes with age | url = https://archive.org/details/sim_science_1984-12-21_226_4681/page/1440 | journal = Science | volume = 226 | issue = 4681 | pages = 1441–3 | date = decembar 1984 | pmid = 6505700 | doi = 10.1126/science.6505700 | bibcode = 1984Sci...226.1441D }}</ref> * [[Kallmannov sindrom]] * [[Primarna cilijska diskinezija]] * [[Postperfuzijski sindrom]] * [[Laringektomija]] sa trajnom [[traheostomija|traheostomijom]] * Estezioneuroblastom je izuzetno rijedak kancerogeni tumor koji potiče iz ili blizu [[mirisni nerv|mirisnog nerva]]. Simptomi su anosmija (gubitak njuha) često praćena hroničnim [[sinusitis]]om.<ref>{{cite journal |first1=Michael |last1=Somenek |editor1-first=Jules E |editor1-last=Harris | name-list-style = vanc |title=Esthesioneuroblastoma |url=http://emedicine.medscape.com/article/278047-overview |date=30. 10. 2009 |journal=[[eMedicine]]}}</ref> * [[Insuflacija|Intranazalno]] [[Rekreativna upotreba droga|upotreba droga]] * [[Samterova trijada]] poznata i kao AERD (respiratorna bolest izazvana [[aspirin]]om) * [[Foster Kennedyjev sindrom]] * [[Trovanje kadmijem]] * [[Pušenje]] [[duhan]]a * [[Neurotropni virus]]<ref>{{cite journal | vauthors = Seo BS, Lee HJ, Mo JH, Lee CH, Rhee CS, Kim JW | title = Treatment of postviral olfactory loss with glucocorticoids, Ginkgo biloba, and mometasone nasal spray | journal = Archives of Otolaryngology–Head & Neck Surgery | volume = 135 | issue = 10 | pages = 1000–4 | date = oktobar 2009 | pmid = 19841338 | doi = 10.1001/archoto.2009.141 | lay-url = https://www.sciencedaily.com/releases/2009/10/091019172331.htm | lay-source = ScienceDaily | doi-access = free | lay-date = 19. 10. 2009 }}</ref> * [[Shizofrenija]]<ref>{{cite journal | vauthors = Rupp CI, Fleischhacker WW, Kemmler G, Kremser C, Bilder RM, Mechtcheriakov S, Szeszko PR, Walch T, Scholtz AW, Klimbacher M, Maier C, Albrecht G, Lechner-Schoner T, Felber S, Hinterhuber H | display-authors = 6 | title = Olfactory functions and volumetric measures of orbitofrontal and limbic regions in schizophrenia | journal = Schizophrenia Research | volume = 74 | issue = 2–3 | pages = 149–61 | date = maj 2005 | pmid = 15721995 | doi = 10.1016/j.schres.2004.07.010 | s2cid = 11026266 }}</ref> * [[Perniciozna anemija]] * [[Nedostatak cinka]] * [[Bellova paraliza]] ili paraliza i oštećenje živaca * [[Idiopatska intrakranijalna hipertenzija]] * [[Sella turcica|Supraselski]] [[meningiom]] * [[Refsumova bolest]] * [[Adrenalni agonist]]i ili odvikavanje od [[alfa-blokator]]a ([[vazokonstrikcija]]) * [[Sarkoidoza]]<ref>{{cite journal | vauthors = Kieff DA, Boey H, Schaefer PW, Goodman M, Joseph MP | title = Isolated neurosarcoidosis presenting as anosmia and visual changes | journal = Otolaryngology–Head and Neck Surgery | volume = 117 | issue = 6 | pages = S183-6 | date = decembar 1997 | pmid = 9419143 | doi = 10.1016/S0194-5998(97)70097-4 }}</ref> * [[Zinc#Precautions|Zinc-based intranasal cold products, including remedies labelled as "homeopathic"]]<ref name=NYT1>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/06/17/health/policy/17nasal.html |last=Harris |first=Gardiner | name-list-style = vanc |date=16. 6. 2009 |title=F.D.A. Warns Against Use of Popular Cold Remedy |work=New York Times}}</ref> * [[Hronični atrofijski rinitis]] * [[Pagetova koštana bolest]]<ref>{{cite journal | vauthors = Wheeler TT, Alberts MA, Dolan TA, McGorray SP | title = Dental, visual, auditory and olfactory complications in Paget's disease of bone | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-geriatrics-society_1995-12_43_12/page/1384 | journal = Journal of the American Geriatrics Society | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1384–91 | date = decembar 1995 | pmid = 7490390 | doi = 10.1111/j.1532-5415.1995.tb06618.x | s2cid = 26893932 }}</ref> * [[Cerebralna aneurizma]]<ref>{{cite journal | vauthors = Eriksen KD, Bøge-Rasmussen T, Kruse-Larsen C | title = Anosmia following operation for cerebral aneurysms in the anterior circulation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurosurgery_1990-06_72_6/page/864 | journal = Journal of Neurosurgery | volume = 72 | issue = 6 | pages = 864–5 | date = juni 1990 | pmid = 2338570 | doi = 10.3171/jns.1990.72.6.0864 }}</ref> * [[Granulomatoza]] sa poliangiitisom * [[Primarni ameboidni meningoencefalitis]] * ''[[Myasthenia gravis]]''<ref>{{cite journal | vauthors = Leon-Sarmiento FE, Bayona EA, Bayona-Prieto J, Osman A, Doty RL | title = Profound olfactory dysfunction in myasthenia gravis | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 10 | pages = e45544 | year = 2012 | pmid = 23082113 | pmc = 3474814 | doi = 10.1371/journal.pone.0045544 | bibcode = 2012PLoSO...745544L | doi-access = free }}</ref> * [[Ugriz zmije]]<ref>{{cite journal | vauthors = Churchman A, O'Leary MA, Buckley NA, Page CB, Tankel A, Gavaghan C, Holdgate A, Brown SG, Isbister GK | display-authors = 6 | title = Clinical effects of red-bellied black snake (Pseudechis porphyriacus) envenoming and correlation with venom concentrations: Australian Snakebite Project (ASP-11) | journal = The Medical Journal of Australia | volume = 193 | issue = 11–12 | pages = 696–700 | date = decembar 2010 | pmid = 21143062 | doi = 10.5694/j.1326-5377.2010.tb04108.x | s2cid = 15915175 | url = https://www.mja.com.au/journal/2010/193/11/clinical-effects-red-bellied-black-snake-pseudechis-porphyriacus-envenoming-and }}</ref> * Idiopatska anosmija (uzrok se ne može utvrditi)<ref name=Li2020/> ==Dijagnoza== Ljekari počinju sa detaljnim otkrivanjem historije. Tada će zatražiti sve povezane ozljede u vezi s anosmijom koje mogu uključivati [[infekcije]] gornjih disajnih puteva ili ozljede glave. Psihofizička procjena reda i identifikacije okusa može se koristiti za identifikaciju anosmije. Radi se pregled nervnog sistema da se vidi da li su oštećeni kranijalni nervi. Dijagnoza, kao i stepen oštećenja, sada se mogu testirati mnogo efikasnije i efektivnije nego ikad ranije zahvaljujući "kompletima za testiranje mirisa" koji su dostupni, kao i skrining testovima koji koriste materijale koje bi većina klinika spremno imala.<ref>{{cite journal | vauthors = Holbrook EH, Leopold DA | title = Anosmia: diagnosis and management | journal = Current Opinion in Otolaryngology & Head and Neck Surgery | volume = 11 | issue = 1 | pages = 54–60 | date = februar 2003 | pmid = 14515104 | doi = 10.1097/00020840-200302000-00012 | s2cid = 35835436 }}</ref> Povremeno, nakon nezgoda, dolazi do promjene u pacijentovom čulu mirisa. Naročiti mirisi koji su bili prisutni više nisu. Povremeno, nakon traume glave, ima pacijenata koji imaju unilateralnu anosmiju. [[Čulo mirisa]] treba testirati pojedinačno u svakoj nozdrvi.<ref name=Harvey2006/> Mnogi slučajevi kongenitalne anosmije ostaju neprijavljeni i nedijagnosticirani. Pošto je poremećaj prisutan od rođenja, neko može imati malo ili nimalo razumijevanja čula mirisa, stoga nije svjestan deficita.<ref>{{cite journal | vauthors = Vowles RH, Bleach NR, Rowe-Jones JM | title = Congenital anosmia | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-pediatric-otorhinolaryngology_1997-08-20_41_2/page/n107 | journal = International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology | volume = 41 | issue = 2 | pages = 207–14 | date = august 1997 | pmid = 9306177 | doi = 10.1016/S0165-5876(97)00075-X }}</ref> It may also lead to reduction of appetite.<ref>{{cite journal |last1=Sumner |first1=D |year=1971 |title=Appetite and Anosmia |journal=The Lancet |volume=297 |issue=7706 |pages=970 |doi=10.1016/S0140-6736(71)91470-X}}</ref> ==Tretman== Iako se anosmija uzrokovana oštećenjem mozga ne može liječiti, anosmija uzrokovana upalnim promjenama na sluznici može se liječiti [[glukokortikoid]]ima. Smanjenje [[upale]] upotrebom oralnih glukokortikoida kao što je prednizon, praćeno dugotrajnim topikalnim glukokortikoidnim sprejom za [[nos]], lahko bi i sigurno liječilo anosmiju. Režim prednizona se prilagođava na osnovu stepena debljine sluznice, iscjedaka edema i prisustva ili odsustva nosnih polipa.<ref name=Knight1998/> Međutim,izliječenje nije trajno i možda će se morati ponoviti nakon na kratko.<ref name=Knight1998/> Zajedno sa lijekovima, mora se ublažiti pritisak gornjeg dijela nosa aeracijom i drenažom.<ref>{{cite journal | vauthors = Turnley WH | title = Anosmia | url = https://archive.org/details/sim_laryngoscope_1963-04_73_4/page/468 | journal = The Laryngoscope | volume = 73 | issue = 4 | pages = 468–73 | date = april 1963 | pmid = 13994924 | doi = 10.1288/00005537-196304000-00012 | s2cid = 221921289 }}</ref> Anosmija uzrokovana [[nosni polip|nosnim polipima]] može se liječiti steroidnim liječenjem ili uklanjanjem polipa.<ref>{{cite journal |title=Nasal Polyps Treatment & Management|first=John E |last=McClay | name-list-style = vanc |date=1. 5. 2014 |url=http://emedicine.medscape.com/article/994274-treatment |journal=[[Medscape]]}}</ref> Jedan eksperiment, u kojem su dvije osobe dobile jednu dozu od 1.000&nbsp;mg kurkume, izvijestio je da je pronašao poboljšanja u anosmiji (i ageuziji) izazvanoj putem [[COVID-19]]; međutim stvarne studije o tome tek treba da se urade.<ref>Chabot A, Huntwork M P (September 08, 2021). Turmeric as a Possible Treatment for COVID-19-Induced Anosmia and Ageusia. Cureus 13(9): e17829. [https://www.cureus.com/articles/68407-turmeric-as-a-possible-treatment-for-covid-19-induced-anosmia-and-ageusia doi:10.7759/cureus.17829] [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34660038/ PMID 34660038]</ref> Iako vrlo rano u razvoju, [[genska terapija]] je vratila čulo mirisa kod miševa s urođenom anosmijom uzrokovanom [[cilioatija|ciliopatijom]]. U ovom slučaju, genetičko stanje je zahvatilo [[cilije]] u njihovim tijelima što im je normalno omogućilo da otkriju hemikalije koje se prenose zrakom, a [[adenovirus]] je korišten za implantaciju radne verzije gena [[IFT88]] u defektne ćelije u nos, koji je obnovio cilije i omogućio čulo mirisa.<ref>{{cite journal | vauthors = McIntyre JC, Davis EE, Joiner A, Williams CL, Tsai IC, Jenkins PM, McEwen DP, Zhang L, Escobado J, Thomas S, Szymanska K, Johnson CA, Beales PL, Green ED, Mullikin JC, Sabo A, Muzny DM, Gibbs RA, Attié-Bitach T, Yoder BK, Reed RR, Katsanis N, Martens JR | display-authors = 6 | title = Gene therapy rescues cilia defects and restores olfactory function in a mammalian ciliopathy model | journal = Nature Medicine | volume = 18 | issue = 9 | pages = 1423–8 | date = septembar 2012 | pmid = 22941275 | pmc = 3645984 | doi = 10.1038/nm.2860 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/health-19409154 |title=Gene therapy restores sense of smell in mice |last=Gallagher |first=James | name-list-style = vanc |date=3. 9. 2012 |work=BBC News}}</ref> ==Epidemiologija== U Sjedinjenim Državama 3% ljudi starijih od 40 godina pati od anosmije.<ref name=Li2020/> U 2012. godini, miris je procijenjen kod osoba u dobi od 40 godina i starijih sa stopom anosmije/teške hiposmije od 0,3% u dobi od 40 do 49 godina i porastom na 14,1% u dobi od 80+. Stope hiposmije bile su mnogo veće: 3,7% u dobi od 40 do 49 godina i 25,9% u dobi od 80+.<ref name="NHANES12">{{cite journal | vauthors = Hoffman HJ, Rawal S, Li CM, Duffy VB | title = New chemosensory component in the U.S. National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES): first-year results for measured olfactory dysfunction | journal = Reviews in Endocrine & Metabolic Disorders | volume = 17 | issue = 2 | pages = 221–40 | date = juni 2016 | pmid = 27287364 | pmc = 5033684 | doi = 10.1007/s11154-016-9364-1 }}</ref> == Također pogledajte== * [[Fantozmija]] * [[Parosmija]] * [[Svjetski dan anosmije]] * [[Zicam]], lijek koji je uzrokovao da neki korisnici trajno izgube čulo mirisa * [[Ageusija]], gubitak čula okusa == Reference == {{reflist|30em}} == Dopunska literatura == {{Scholia}} {{refbegin|30em}} * {{cite book |title=Remembering Smell: A Memoir of Losing—and Discovering—the Primal Sense |last=Blodgett |first=Bonnie | name-list-style = vanc |year=2010 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0-618-86188-0 |url=https://archive.org/details/rememberingsmell00blod_0}} * {{cite book | vauthors = Birnbaum M | date = 2011 | title = Season to Taste: How I Lost my Sense of Smell and Found my Way | url = https://archive.org/details/seasontotastehow0000birn_x3l7 | publisher = Ecco | isbn = 978-0-06-191531-4 }} * {{cite book | vauthors = DeVere R, Calvert M | date = 2010 | title = Navigating Smell and Taste Disorders | url = https://archive.org/details/navigatingsmellt0000deve | publisher = Demos Health | isbn = 978-1-932603-96-5 }} * {{cite book | vauthors = Gilbert A | date = 2008 | title = What the Nose Knows.The Science of Scent in Everyday Life | url = https://archive.org/details/whatnoseknowssci00gilb | publisher = Crown | isbn = 978-1-4000-8234-6}} * {{cite book | vauthors = Herz R | date = 2007 | title = The Scent of Desire. Discovering Our Enigmatic Sense of Smell | publisher = HarperCollins | isbn = 978-0-06-082538-6}} * {{cite book |title=Nunca sabrás a qué huele Bagdad (You will never know the smell of Bagdad)|last=Tafalla |first=Marta | name-list-style = vanc |year=2010 |publisher=Autonomous University of Barcelona |language=es |isbn=978-84-490-2611-9}} - Novel dealing with congenital anosmia. * {{cite journal | vauthors = Keller A, Malaspina D | title = Hidden consequences of olfactory dysfunction: a patient report series | journal = BMC Ear, Nose and Throat Disorders | volume = 13 | issue = 1 | pages = 8 | date = juli 2013 | pmid = 23875929 | pmc = 3733708 | doi = 10.1186/1472-6815-13-8 }} * {{cite journal | vauthors = Tafalla M | title = A world without the olfactory dimension | journal = Anatomical Record | volume = 296 | issue = 9 | pages = 1287–96 | date = septembar 2013 | pmid = 23907763 | doi = 10.1002/ar.22734 | doi-access = free }} * {{cite journal | vauthors = Tafalla M | date = 2013 | url = http://aesthetics.ff.cuni.cz/archive/341/anosmic-aesthetics | title = Anosmic Aesthetics | journal = Estetika: The Central European Journal of Aesthetics | volume = 50 | location = Prag | issue = 1/2013 | pages = 53–80 | doi = 10.33134/eeja.103 | doi-access = free }} * {{cite book | vauthors = Wilson DA, Stevenson RJ | date = 2006 | title = Learning to Smell. Olfactory Perception from Neurobiology to Behavior | url = https://archive.org/details/learningtosmello0000wils | publisher = The Johns Hopkins University Press | isbn = 978-0-8018-8368-2}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Medicinski izvori | Field = [[Neurologija]] | ICD10 = {{ICD10|R|43|0|r|40}} | ICD9 = {{ICD9|781.1}} | MeshID = D000857 }} {{Spoznaja, percepcija, emocijsko i sipmptomi i znaci ponašanja}} [[Kategorija:Bolesti nervnog sistema]] [[Kategorija:Mirisni sistem]] [[Kategorija:Simptomi COVID-19]] 86n4ferv148tfess3y5o13o9uuuje7v 0 490736 3848841 3818795 2026-05-23T22:27:11Z ~2026-30756-17 181661 3848841 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Robert Golob | slika = Robert Golob - 55101223158.jpg | redoslijed = [[Premijer Slovenije]] | vrijeme_na_vlasti = 1. juni 2022 – 22. maj 2026. | prethodnik = [[Janez Janša]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1967|01|23}} | mjesto_rođenja = [[Šempeter pri Gorici]], SFRJ | nacionalnost = | politička_stranka = [[Pokret Sloboda]] | supruga = | djeca = | obrazovanje = Univerzitet u [[Ljubljana|Ljubljani]] <br> Tehnološki institut [[Georgia]] | vjera = | potpis = | web_stranica = }} '''Robert Golob''' (rođen 23. januara 1967)<ref>{{Cite web|url=https://plus.si.cobiss.net/opac7/conor/3449443|title=CONOR.SI – normativna datoteka osebnih in korporativnih imen :: COBISS+|access-date=1. 5. 2022|archive-date=7. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507122317/https://plus.si.cobiss.net/opac7/conor/3449443|url-status=dead}}</ref> slovenski je biznismen i političar, aktuelni je [[premijer Slovenije]]. On je predsjednik stranke [[Pokret Sloboda]] koja je na nacionalnim izborima u aprilu 2022. pobijedila [[Slovenska demokratska stranka|Slovensku demokratsku stranku]] koju je predvodio premijer [[Janez Janša]].<ref>{{Cite news|last=Lihtenvalner|first=Katja|title=Slovenia's populist PM loses election to environmentalist party|url=https://edition.cnn.com/2022/04/25/europe/slovenia-election-environmentalists-beat-populists-intl/index.html|agency=CNN|publisher=Reuters|date=25. 4. 2022}}</ref> ==Rani život i obrazovanje== Golob je [[dr|doktorirao]] [[Elektrotehnika|elektrotehniku]] na [[Univerzitet u Ljubljani|Univerzitetu u Ljubljani]] 1994. Nakon studija, bio je postdoktorski [[Fulbrajtov stipendista|Fulbright stipendist]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]] na [[Tehnološkom institutu Georgia]] u [[Atlanta|Atlanti]].<ref>{{Cite web|url=https://lest.fe.uni-lj.si/alumni/prof-dr-robert-golob/|title=Assoc. Prof. Robert Golob, PhD. President of Management Board, GEN-I d.o.o.|website=University of Ljubljana Faculty of Engineering|access-date=27. 4. 2022}}</ref><ref>{{Cite news|title=Preskočil razred, skočil na čelo države|url=https://www.primorske.si/slovenija/preskocil-razred-skocil-na-celo-drzave|access-date=27. 4. 2022|work=Primorske novice|date=25. 4. 2022}}</ref> ==Poslovna karijera== Godine 2004. Golob je suosnovao kompaniju za trgovinu energijom [[GEN Energija|GEN-I]],<ref>{{Cite web|url=https://lest.fe.uni-lj.si/sl/alumni/prof-dr-robert-golob/|title=prof. dr. Robert Golob|website=Laboratorij za energetske strategije}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://businessinvestorguide.com/business-leaders/dr-robert-golob-chairman-gen-i-2/|title=Dr Robert Golob - Chairman GEN-I|website=Business Investor Guide|access-date=1. 5. 2022|archive-date=19. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419003032/https://businessinvestorguide.com/business-leaders/dr-robert-golob-chairman-gen-i-2/|url-status=dead}}</ref> koja je pod kontrolom države,<ref>{{Cite web|url=https://www.delo.si/gospodarstvo/novice/pot-za-zamenjavo-goloba-je-postavljena/|title=Kandidata za zamenjavo Goloba zavrnjena|website=www.delo.si|language=sl-si|access-date=26. 4. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.si/novice/gospodarstvo/dogajanje-v-gen-i-blizu-vreliscu-lastniki-v-nov-poskus-imenovanja-uprave/|title=Dogajanje v Gen-I blizu vrelišču: lastniki v nov poskus imenovanja uprave|date=16. 11. 2021|website=N1|language=sl-SI|access-date=26. 4. 2022}}</ref> i gdje je ostao predsjednik do 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.24ur.com/novice/svet/robert-golob-se-poslavlja-s-funkcije-predsednika-uprave-gen-i-kdo-ga-bo-nadomestil-ni-jasno.html|title=Vsak dan prvi - 24ur.com|website=www.24ur.com}}</ref> ==Politička karijera== Između maja 1999. i juna 2000. Golob je bio državni sekretar u Ministarstvu ekonomije u vladi koju je predvodio premijer [[Janez Drnovšek]] iz [[Liberalno demokratska partija (Slovenija)|Liberalno-demokratske partije]]. Godine 2002. izabran je u Gradsko vijeće [[Nova Gorica|Nove Gorice]], na kojoj je dužnosti od tada.<ref>{{Cite web|url=https://listarobertagoloba.si/ekipa/|title=Ekipa|access-date=1. 5. 2022|archive-date=12. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812050848/https://listarobertagoloba.si/ekipa/|url-status=dead}}</ref> Golob se 2011. godine pridružio stranci [[Pozitivna Slovenija]] koju je osnovao gradonačelnik [[Ljubljana|Ljubljane]] [[Zoran Janković (političar)|Zoran Janković]].<ref>{{Cite web|url=https://n1info.si/novice/slovenija/jankovic-robertu-golobu-sem-pripravljen-odstopiti-pozitivno-slovenijo/|title=Janković za N1: Robertu Golobu sem pripravljen odstopiti Pozitivno Slovenijo|date=9. 12. 2021}}</ref> U periodu 2013–14., uz rastuće tenzije unutar stranke između njenog osnivača i predsjednika Zorana Jankovića i premijerke [[Alenka Bratušek|Alenke Bratušek]], Golob je igrao posredničku ulogu između dvije frakcije.<ref>{{Cite web|url=https://old.delo.si/novice/politika/pozitivna-slovenija-zacasno-premirje.html|title=Pozitivna Slovenija: Začasno premirje|date=4. 10. 2013}}</ref> Konačnim raskidom unutar stranke u aprilu 2014. godine ulazi u otcijepljenu [[Stranka Alenke Bratušek|Stranku Alenke Bratušek]] (SAB), postajući jedan od njenih potpredsjednika.<ref>{{Cite web|url=https://sab.si/wp-content/uploads/2021/04/Poslovno-porocilo-ZaAB-2014-koncno.pdf|title=Poslovno poročilo – stranka Zavezništvo Alenke Bratušek za leto 2014|date=april 2022|language=sl|access-date=1. 5. 2022|archive-date=13. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513120131/https://sab.si/wp-content/uploads/2021/04/Poslovno-porocilo-ZaAB-2014-koncno.pdf|url-status=dead}}</ref> Nakon lošeg učinka SAB-a na kasnijim [[slovenski parlamentarni izbori 2014|izborima 2014. godine]], osvojivši samo četiri mandata, udaljio se od politike na nacionalnom nivou, ostajući aktivan samo na lokalnom nivou u općini Nova Gorica; predsjedavao je kvartovskom skupštinom [[Kromberk]] - [[Loke (Nova Gorica)|Loke]] između 2010. i 2014. godine, ostajući jedan od njenih članova do 2022.<ref>{{Cite web |url=https://www.nova-gorica.si/o-mestni-obcini/krajevne-skupnosti/kromberk---loke/ |title=Arhivirana kopija |access-date=1. 5. 2022 |archive-date=18. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418145219/https://nova-gorica.si/o-mestni-obcini/krajevne-skupnosti/kromberk---loke/ |url-status=dead }}</ref> Kada mu je 2021. prestao mandat predsjednika GEN-I, a nakon što nije dobio još jedan, Golob je odlučio da se ponovo aktivno uključi u politiku. U januaru 2022. godine postao je predsjednik vanparlamentarne [[Zelena zabava|stranke zelenih]] Z.Dej i preimenovao stranku u [[Pokret Sloboda]].<ref>{{Cite web|url=https://sloveniatimes.com/robert-golob-elected-new-head-of-renamed-green-party/|title=Robert Golob elected new head of renamed green party|date=26. 1. 2022|website=The Slovenia Times|access-date=1. 5. 2022|archive-date=26. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126221742/https://sloveniatimes.com/robert-golob-elected-new-head-of-renamed-green-party/|url-status=dead}}</ref> Dana 24. aprila 2022. godine, na [[Parlamentarni izbori u Sloveniji 2022.|slovenskim parlamentarnim izborima 2022]], Pokret Sloboda je dobio najviše glasova i, prema nezvaničnim rezultatima, osvojio 41 mjesto u [[Narodna skupština (Slovenija)|Narodnoj skupštini]] od 90 mjesta.<ref>{{Cite web|url=https://www.rtvslo.si/slovenija/parlamentarne-volitve-2022/po-99-odstotkih-prestetih-glasov-zmaga-gibanja-svoboda-v-dz-ju-le-pet-strank/621056|title=Po 99 odstotkih preštetih glasov zmaga Gibanja Svoboda, v DZ-ju le pet strank|website=RTVSLO.si|language=sl|access-date=24. 4. 2022}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Robert Golob}} * [https://balkans.aljazeera.net/program/recite-al-jazeeri/2023/3/21/recite-al-jazeeri-robert ''Recite Al Jazeeri'': Robert Golob], [[Al Jazeera Balkans]], 21. 3. 2023. {{Premijeri Slovenije}} {{Evropsko vijeće}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Golob, Robert}} [[Kategorija:Rođeni 1967.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Šempeter pri Gorici]] [[Kategorija:Slovenski političari]] [[Kategorija:Slovenski premijeri]] kaz3dtfz68vs2w85fbofnuthbc4gpnu 0 492415 3848897 3846726 2026-05-24T05:22:22Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848897 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Ali-paša Hekimoglu | slika = Portrait of a Grand Vizier (?).jpg | datum_rođenja = 4. juna 1689. | mjesto_rođenja = Istanbul | datum_smrti = 14. augusta 1758. | mjesto_smrti = Kutahija, Anadolija | zanimanje = Osmanski državnik }} '''Ali-paša Hekimoglu''' (Istanbul, 4. juni 1689 – Kutahija, 14. august 1758) bio je osmanski državnik i vojskovođa koji je tri puta služio kao veliki [[vezir]] [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]].<ref>{{Citation|title=Ali Paşa Hekimoğlu|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/ali-pasa-hekimoglu-SIM_0324|publisher=Brill|date=1. 7. 2008|access-date=22. 10. 2023|language=en|first=Virginia H.|last=Aksan}}</ref> == Biografija == Rođen je 4. juna 1689. u [[Istanbul]]u. Sin je ljekara Nuha, rodom iz [[Venecija|Venecije]], koji je obavljao dužnost glavnog operatora za vrijeme vladavine sultana [[Sulejman II|Sulejmana II]] (1687 – 1691) i [[Ahmed II|Ahmeda II]] (1691 – 1695), a za vrijeme sultana [[Mustafa II|Mustafe II]] (1695 – 1703) bio je glavni liječnik [[Rumelijski pašaluk|Rumelijskog ejaleta]] i lični sultanov doktor.<ref name="admin">{{Cite web|url=https://bosnae.info/index.php/ali-pasa-hekimoglu-najznamenitiji-bosanski-namjesnik-xviii-stoljeca-jedna-od-najmarkantijih-licnosti-osmanskog-carstva|title=Ali paša Hekimoglu - najznamenitiji bosanski namjesnik XVIII stoljeća i jedna od najmarkantijih ličnosti Osmanskog carstva|last=admin|date=23. 9. 2018|website=BOSNAE|language=bs-BA|access-date=22. 7. 2022|archive-date=10. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220810173151/https://bosnae.info/index.php/ali-pasa-hekimoglu-najznamenitiji-bosanski-namjesnik-xviii-stoljeca-jedna-od-najmarkantijih-licnosti-osmanskog-carstva|url-status=dead}}</ref> Njegovo prezime "Hekimoglu" na turskom znači "sin ljekara". Na dvoru sultana Ahmeda III obavljao je niže funkcije, a 1713. postavljen za vojvodu u sandžaku Zili – ejalet [[Sivas (pokrajina)|Sivas]]. Godine 1719. imenovan [[begler-beg]]om i [[Paša|pašom]], a tri godine kasnije postaje namjesnik u [[Adana|Adani]]. Tokom namjesnikovanja u Adani uspješno je porazio ustanke nomadskih plemena. Godine 1724. postavljen na položaj namjesnika u [[Halep]]u u [[Sirija|Siriji]] i učestvuje u ratu protiv [[Perzija|Perzije]]. Nakon uspješnih borbi dobija rang vezira te namjesnika u [[Anadolija|Anadolu]]. Kasnije je sudjelovao u novom vojnom pohodu na istoku gdje nanosi poraz perzijskoj vojsci od 50.000 ljudi. Poslije toga bio je namjesnik provincije Zor na [[Eufrat]]u i Dijabekiru. Godine 1730. učestvuje u novom ratu protiv Perzije na istočnom frontu gdje ponovo nanosi velik poraz perzijskoj vojsci. U martu 1732. Ali-paša Hekimoglu je naslijedio [[Topal Osman-pašu]] na položaju velikog vezira. Tokom svoga vezirovanja poboljšao je novčani sistem carstva, smijenio slabe komandante, smirio situaciju sa neprijateljskom [[Rusija|Rusijom]] ali i nastavio rat protiv Perzije. Nakon što je proglašen glavnim krivcem zbog poraza od Perzijanaca smijenjen je s mjesta velikog vezira. Godine 1736. imenovan je za bosanskog namjesnika.<ref name="admin"/> Naredne godine austrijska vojska je pripremila vojni pohod na Bosnu. Pošto Ali-paša nije dobio traženu vojnu pomoć od velikog vezira Ahmed-paše, on je naredio opću mobilizaciju Bošnjaka bez znanja sultana. Austrijska vojska predvođena princom [[Josip Fridrich Sachsen-Hildburghausen|Josipom Fridrichom Sachsen-Hildburghausenom]] napala je [[Bosanski ejalet]] sa četiri vojske: na [[Ostrovica|Ostrovicu]], [[Bužim]], [[Banja Luka|Banju Luku]] i [[Zvornik]]. Vojska pod zapovjedništvom pukovnika Raunaha, koja je napala Ostrovicu 8. juna 1737. je ubrzo poražena od osmanske vojske. Nakon što je austrijska vojska opsjela Zvornik 12. jula, Ali-paša poslao je vojsku [[Sarajevo|sarajevskih]] [[Janjičari|janjičara]] na Zvornik gdje je odnijela pobjedu nad Austrijancima.<ref>Kreševljaković, Hamdija, (1991), ''Izabrana djela III'', str. 8-9, Veselin Masleša</ref> Poslije toga je glavna vojska od oko 20.000 boraca sa princom Hildburghausenom na čelu je započela ofanzivu prema Banjoj Luci sredinom jula. Do glavnog okršaja desilo se u Banjoj Luci 4. augusta 1737. između osmanske vojske s Ali pašom Hekimoglijem na komandi i austrijske vojske s Hildburhausenom na čelu. Nakon dvosatne borbe Osmanlije su izvojevali pobjedu.<ref>Kreševljaković, Hamdija, (1991), ''Izabrana djela III'', str. 9-14, Veselin Masleša</ref> Sljedeće godine sultan je poslao Ali paši ferman u kojem se zahvaljuje na uspješnom ratu i 300 kesa [[Akče|akči]] za razne troškove. Kasnije je Ali-paša Hekimoglu predvodio niz akcija u Srbiji protiv austrijske vojske. Podržao je velikog vezira [[Ivaz Mehmed-paša|Ivaz Mehmed-pašu]] u opsadi [[Beograd]]a (1739). U [[Egipat|Egiptu]] je ugušio ustanak [[Mameluci|Mameluka]], a njegovo guvernerstvo je navodno bilo uglavnom mirno i bez pobuna. Tokom njegovog drugog mandata kao veliki vezir Osmanskog carstva (21. april 1742 – 23. septembar 1743), najvažniji problem je bio novi rat protiv Perzije, koji je još vodio Nadir Šah iz dinastije Afšarid. Međutim, sultan je odbio Ali-pašin plan kampanje i otpustio ga, optužujući ga da nije preduzeo odgovarajuće mjere na istočnom frontu.<ref>Ayhan Buz: ''Osmanlı Sadrazamları'', neden Kitap, istanbul, 2009, str. 204-205</ref> Nakon drugog mandata, imenovan je za guvernera provincije Lezbosa, [[Kreta|Krita]], [[Trikala|Trikale]] (u Grčkoj), [[Očakiva]] (u Ukrajini), [[Vidin]]a (u [[Bugarska|Bugarskoj]]) i [[Trabzon (pokrajina)|Trabzona]] (u Anadoliji) i Bosne. Njegov treći mandat bio je vrlo kratak (15. februar 1755. – 18. maj 1755). Novi sultan Osman III bio je pod uticajem dvorskih kurtizana. Kada je Ali-paša odbio da posluša sultanovu naredbu da pogubi mladog princa, sultan ga je zatvorio. Uspio je izbjeći pogubljenje.<ref>Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: ''Türkiye tarihi Cilt IV'', AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991, str. 33</ref> Nakon što je bio zatvoren u Kızkulesi (Djevojačkoj kuli) na Bosforu, prvo je prognan u Mağusu (Famagusta) na Kipru, a zatim na ostrvo Rodos. Pomilovan je 1756. i po drugi put imenovan za osmanskog guvernera Egipta.<ref>'Abd al-Rahman Jabarti; Thomas Philipp; Moshe Perlmann (1994), ''Abd Al-Rahmann Al-Jabarti's History of Egypt'', Vol. 1, Franz Steiner Verlag Stuttgart, str. 308.</ref> Dana 17. oktobra 1757, po četvrti put, imenovan je za guvernera Anadolije. Umro je 13. augusta 1758. u 71. godini života. Sahranjen je u maloj monumentalnoj grobnici u blizini džamije Hekimoğlu Ali Paşa u kompleksu vjerskih objekata koji je dao da se izgradi u naselju Davutpaşa u Istanbulu. == Reference == [[Kategorija:Veliki veziri Osmanskog Carstva]] [[Kategorija:Rođeni 1689.]] [[Kategorija:Umrli 1758.]] 875jwequnfylvyacd6q9yc5mfk4lh96 0 492662 3848852 3753636 2026-05-24T00:36:15Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848852 wikitext text/x-wiki '''Ableizam''' ({{Jez-en|ableism}} ili ''{{Lang|en|disablism}}'') obuhvata [[diskriminacija|diskriminaciju]] i socijalne [[Predrasuda|predrasude]] prema osobama s [[Invalidnost|invaliditetom]] ili onima za koje se smatra da imaju neki oblik invaliditeta. Ableisti smatraju da su osobe s invaliditetom manje vrijedne od onih bez invaliditeta.<ref>Linton, Simi (1998). ''Claiming Disability Knowledge and Identity''. New York: New York University Press. p. 9.</ref> Na temelju toga, ljudima se dodjeljuju ili uskraćuju određene sposobnosti, vještine i karakterne orijentacije. Postoje stereotipi koji su ili povezani s invalidnošću općenito ili sa specifičnim oštećenjima ili hroničnim zdravstvenim stanjima (na primjer, pretpostavka da se sve osobe s invaliditetom žele izliječiti, da korisnici invalidskih kolica također imaju intelektualne teškoće ili da slijepe osobe imaju neki poseban oblik uvida).<ref>{{Cite web|url=https://disability-studies.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/40/library/Sutherland-CHAPTER6.pdf|title=Sutherland, A.T. 'Disabled We Stand', Chapter 6 'Stereotypes of Disability', Souvenir Press, 1982}}</ref> Ovi [[stereotip]]i, zauzvrat, služe kao opravdanje za diskriminatorne prakse i jačaju diskriminacijske [[Stav (psihologija)|stavove]] i [[ponašanja]] prema osobama s invalidnošću.<ref>Wüllenweber, Ernst; Theunissen, Georg; Mühl, Heinz (2006). ''Pädagogik bei geistigen Behinderungen: ein Handbuch für Studium und Praxis (Education for intellectual disabilities: A manual for study and practice)'' (in German). Kohlhammer Verlag. str. 149. {{ISBN|3-17-018437-7}}. Retrieved January 17, 2012.</ref> Označavanje utiče na ljude kada im ograničava mogućnosti djelovanja ili mijenja njihov identitet.<ref>"Geistige Behinderung{{snd}} Normtheorien nach Speck und Goffman". Heilpaedagogik-info.de. Retrieved 2014-05-12.</ref> Ableistička društva vide osobe s invaliditetom kao inferiorne u odnosu na one bez invaliditeta. Primjerom ableizma smatra se pokret [[Eugenika|eugenike]] s početka 20. stoljeća. Ekstremni ableizam odrazio se u masovnim ubojstvima osoba s invaliditetom u nacističkoj Njemačkoj – [[Eutanazijski program T-4|Akcija T4]]. [[Studije o invalidnosti|Studij invalidnosti]] akademska je disciplina koja se bavi problemima u društvu povezanim s inkluzijom, pristupačnošću i diskriminacijom nad osobama s invaliditetom. == Tipovi ableizma == * '''Fizički ableizam''' je mržnja ili diskriminacija zasnovana na fizičkom izgledu osobe. * '''[[Sanizam|Mentalni ableizam]]''' je diskriminacija zasnovana na stanju mentalnog zdravlja i kognitivnim razlikama. *'''Medicinski ableizam''' postoji i interpersonalno (kako zdravstveni radnici mogu biti sposobni) i sistemski, jer odluke koje donose zdravstvene ustanove i njegovatelji mogu spriječiti ostvarivanje prava pacijenata s invalidnošću kao što su autonomija i donošenje odluka. [[Medicinski model invalidnosti]] se može koristiti za opravdanje medicinskog nesposobnosti. *'''Strukturni ableizam''' ne uspijeva da obezbijedi alate za pristupačnost kao što su rampa, invalidska kolica, oprema za specijalno obrazovanje, itd.<ref>{{Cite web |url=https://drc.arizona.edu/cultural-center/ableism-101-part-one-what-ableism-what-disability |title=Ableism 101 Part One: What is Ableism? What is Disability? &#124; Disability Resources |website=University of Arizona |access-date=10. 1. 2021 |archive-date=12. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112030825/https://drc.arizona.edu/cultural-center/ableism-101-part-one-what-ableism-what-disability |url-status=dead |archive-date=23. 9. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923210654/https://drc.arizona.edu/cultural-center/ableism-101-part-one-what-ableism-what-disability }}</ref> * '''Kulturni ableizam''' su obrasci ponašanja, kulture, stavova i društveni obrasci koji mogu diskriminirati dostojanstvo simptoma invalidnosti, negirati, nevidljivi, odbaciti posebne potrebe ili mogu učiniti invalidska prava i pristupačnost nedostižnim. *'''Internalizovani ableiizam''' je kada osoba s invaliditetom diskriminiše sebe i druge osobe s invaliditetom držeći stav da je invalidnost nešto čega se treba stidjeti, ili nešto što treba sakriti, ili odbijanjem pristupa ili podrške. Internalizirani ableizam može biti rezultat maltretiranja osoba s invalidnošću.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://doi.org/10.1057/9780230245181_2 |chapter=Internalised Ableism: The Tyranny Within |first=Fiona Kumari |last=Campbell |title=Contours of Ableism |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan UK |pages=16–29 |via=Springer-Link |doi=10.1057/9780230245181_2 |isbn=978-1-349-36790-0 |access-date=10. 1. 2021}}</ref> To je oblik [[signal]]izacije društva. * '''Neprijateljski ableizam''' je kulturna ili društvena vrsta sposobnog kad su ljudi neprijateljski raspoloženi prema simptomima invalidnosti ili [[fenotip]]ovima osobe s invaliditetom. * '''Benevolentni ableizam''': Ableizam često ima dobronamjeran izgled. Ljudi se prema osobi s invaliditetom odnose dobro, ali isto tako kao prema djetetu ("[[infantilizacija]]"), umjesto da ih smatraju odraslim odraslim osobama. Primjeri uključuju ignoriranje [[invalidnost]]i, nepoštivanje životnih iskustava osobe s invaliditetom, [[agresija|mikroagresiju]], neuvažavanje mišljenja osobe s invaliditetom pri donošenju važnih odluka, zadiranje u privatnost ili lične granice, prisilne korektivne mjere, neželjenu pomoć, neslušanje za posebne potrebe itd.<ref>{{Cite journal |url=https://spssi.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/josi.12337 |title=Hostile, Benevolent, and Ambivalent Ableism: Contemporary Manifestations |first1=Michelle R. |last1=Nario‐Redmond |first2=Alexia A. |last2=Kemerling |first3=Arielle |last3=Silverman |date=10. 6. 2019 |journal=Journal of Social Issues |volume=75 |issue=3 |pages=726–756 |via=Wiley Online Library |doi=10.1111/josi.12337 |s2cid=197736429 |access-date=10. 1. 2021 |archive-date=11. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111033718/https://spssi.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/josi.12337 |url-status=dead |access-date=19. 8. 2022 |archive-date=11. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111033718/https://spssi.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/josi.12337 }}</ref> * '''Ambivalentni ableizam''' može se okarakterisati kao negdje između neprijateljskog i dobronamjernog ableizma. == Historija == === Kanada === Ableizam u [[Kanada|Kanadi]] uključuje određene tipove razgovora i ponašanja koje izražavaju osjećaj tjeskobe, straha, [[Neprijateljstvo|neprijateljstva]] i [[Netrpeljivost|antipatije]] prema [[Invalidnost|osobama]] s [[Invalidnost|invalidnošću]]. Vrste [[Diskriminacija|diskriminacije]] koje su se pojavile ili koje se još uvijek javljuju u Kanadi uključuju mogućnost pristupa važnim objektima poput infrastrukture [[promet]]ne mreže, restriktivne [[Granični nadzor|imigracijske politike]], [[sterilizacija|prisilna sterilizacija]] radi onemogućavanja potomstva, [[Diskriminacija pri zapošljavanju|prepreke pri zapošljavanju]], dovoljno visoke plaće za održavanje minimalnog [[Životni standard|životnog standarda]] i institucionalizacija osoba s invaliditetom u nehumanim uvjetima.<ref>{{cite journal|title=Policy on ableism and discrimination based on disability |url=http://www.ohrc.on.ca/en/policy-ableism-and-discrimination-based-disability |publisher=Ontario Human Rights Commission |access-date=26. 8. 2018}}</ref> [[Politika rezova|Mjere štednje]] koje kanadska vlada provodi ponekad se nazivaju ableističkim, poput ukidanja programa koji spašavaju osobe s invalidnošću od života u siromaštvu i opasnim okruženjima.<ref>{{cite web|url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/canada-news-pmn/austerity-left-people-with-disabilities-without-housing-n-s-inquiry-told |title=‘Ableist’ bias left people with disabilities without housing, N.S. inquiry told|work=National Post |access-date=26. 8. 2018|first=Michael |last=Tutton}}</ref> === Nacistička Njemačka === [[Adolf Hitler|Hitler]] je 1939. potpisao tajnu uredbu o programu eutanazije, [[Eutanazijski program T-4]] (Aktion T4), kojom je odobreno ubijanje odabranih pacijenata s hroničnim neurološkim poremećajima. Zbog tog programa ubijeno je približno 70.000 osoba s invaliditetom. Pod pritiskom javnosti program je 1941. službeno zaustavljen, ali je rad nastavljen izvan nadzora javnosti. Ubijeno je ukupno 200.000 ili više ljudi do 1945. godine, tj. do kraja Hitlerove vladavine.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/T4-Program |title=T4 Program – Definition and History |website=Encyclopedia Britannica|access-date=1. 4. 2019}}</ref> === Ujedinjeno Kraljevstvo === [[Datoteka:Convicts_Lunatics_and_Women!_Have_No_Vote_for_Parliament,_ca._1907-1918.jpg|alt=A poster in gold colors and line art, showing three people: a large menacing man, a small frail man, and a woman in academic robes; wording is "She. It is time I got out of this place. Where Shall I Find The Key? Convicts Lunatics and Women! Have no vote for Parliament"|mini| [[Sufražetkinje|Sufražetski]] plakat u Velikoj Britaniji prema kojemu, za razliku od žena, "luđaci" i "osuđenici" ne zaslužuju pravo glasa. ]] U Velikoj Britaniji diskriminacija na bazi invalidnosti proglašena je nezakonitom, Zakonima o diskriminaciji invalidnosti iz [[Zakon o diskriminaciji invalidnosti iz 1995.|1995.]] i [[Zakon o diskriminaciji invalidnosti iz 2005.|2005.]] godine. Oni su kasnije zamijenjeni [[Zakon o ravnopravnosti iz 2010. godine|Zakonom o ravnopravnosti iz 2010. godine]], kojim je ujedinjeno više zaštitnih mjera protiv diskriminatornog ponašanja na bazi invalidnosti, rase, religije i vjerskog uvjerenja, spola, seksualne orijentacije, rodnog identiteta, dobi i trudnoće, tzv. "zaštićenih karakteristika". Pravna definicija invalidnosti koja se koristi u zakonu je: Osoba ima invaliditet ako ima tjelesno ili mentalno oštećenje, a spomenuto oštećenje ima značajan i dugoročni štetni učinak na njenu sposobnost da provede uobičajene, svakodnevne aktivnosti.<ref>"A person (P) has a disability if P has a physical or mental impairment, and the impairment has a substantial and long-term adverse effect on his ability to carry out normal day-to-day activities". (Section 6(1)</ref> (Članak 6. stavak 1. [[Zakon o ravnopravnosti iz 2010. godine|Zakona o ravnopravnosti iz 2010.]] ) Neki slučajevi (poput sljepoće, [[Sindrom stečene imunodeficijencije|AIDS-a]] i raka) su izravno spomenuti, dok je nekolicina (poput ovisnosti o drogama i alkoholu) posebno isključena. === Sjedinjene Američke Države === Do 1800-ih, su osobe s invalidnošću često smatrane zlim ili opsjednutima zbog kršćanskog obrazovanja.<ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/site/ableism123edu/history |title=History Perspective of Ableism in America |access-date=19. 8. 2022 |archive-date=10. 2. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210025951/https://sites.google.com/site/ableism123edu/history |url-status=dead |archive-date=10. 2. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210025951/https://sites.google.com/site/ableism123edu/history }}</ref> Kao i mnoge druge manjine, većinu američke povijesti su osobe s invalidinošču bile segregirane i ostajale bez prava.<ref>{{cite web |url=http://knightpoliticalreporting.syr.edu/?civilhistoryessays=a-civil-rights-history-americans-with-disabilities |title=A Civil Rights History: Americans with Disabilities |last=Faville |first=Andrea |website=Knight Chair in Political Reporting}}</ref> U 1800-im se dogodio pomak s vjerskog na znanstveno gledište, zbog čega su započela istraživanja na osobama s invaliditetom.<ref>{{cite web |url=https://nccj.org/ableism |title=Ableism |website=NCCJ |access-date=19. 8. 2022 |archive-date=4. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204210530/https://www.nccj.org/ableism |url-status=dead }}</ref> Javna stigma počela se mijenjati tek nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], kada su se mnogi Amerikanci vratili kući mentalno ili fizički hendikepirani. Šezdesetih godina 20. stoljeća, nakon [[Pokret za ljudska prava|pokreta za građanska prava]], svijet je započeo [[Pokret za prava invalida|pokret za prava osoba s invalidnošću]]. Cilj je bio da se svim osobama s invaliditetom osobama pruže jednaka prava i mogućnosti. Do 1970-ih, zakoni su u Sjedinjenim Državama često bili ableistički. Na primjer, u mnogim su jurisdikcijama takozvani "zakoni o ružnoći" zabranjivali ljudima da se pojavljuju u javnosti ako imaju bolesti koje ih čine ružnima.<ref>{{cite web |url=https://rootedinrights.org/the-ugly-laws-disability-in-public/ |title=The Ugly Laws: Disability In Public |date=6. 9. 2011 |website=rootedinrights.org |access-date=1. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401134217/https://rootedinrights.org/the-ugly-laws-disability-in-public/ |archive-date=1. 4. 2019 |archive-date=18. 1. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118150635/https://rootedinrights.org/the-ugly-laws-disability-in-public/ |url-status=dead }}</ref> [[Zakon o obrazovanju osoba s invaliditetom]] ([[:en:Individuals with Disabilities Education Act|Individuals with Disabilities Education Act]]) američki je zakon koji studentima s invalidnošču osigurava besplatnu javnu edukaciju, prilagođenu njihovim individualnim potrebama. Cilj IDEA je pružiti djeci s invaliditetom jednaku priliku za obrazovanje kao i onima koji nemaju invaliditet. == Ableizam u medijima == Invalidnosti su u medijima često podzastupljene, prikazujući osobe na dehumanizirajući način umjesto da se na nj gleda iz njihove perspektive. Iako otprilike 20% ljudske populacije ima neki oblik invalidnosti, samo 2% likova na televiziji i filmu imaju invaliditet. Te likove gotovo uvijek igraju glumci/ice koji sami nemaju dati oblik invalidnosti.<ref>{{cite journal|author=Woodburn |first=Danny |title=The Ruderman White Paper on Employment of Actors with Disabilities in Television |url=http://www.rudermanfoundation.org/wp-content/uploads/2016/07/TV-White-Paper_7-1-003.pdf}}</ref> === Negativci s invalidnošću === Jedan od najčešćih prikaza osoba s invaliditetom u medijima su zlikovci. Lindsey Row-Heyveld primjećuje: "da su zli gusari nezbrinuti, ostarjeli i uvijek opremljeni umjetnom nogom, pokrivalom za oči ili kukom, dok junački gusari izgledaju poput Johnny Deppovog Jack Sparrowa".<ref>Row-Heyveld, Lindsey (2015).</ref> Invaliditetom se zlikovca nastoji odvojiti od prosječnog gledatelja i dehumanizirati ga, stvarajući negativnu stigmu s kojom osobe moraju živjeti u stvarnom svijetu. === Inspiracija za pornografiju === [[Pornografija|Inspiracija za pornografiju]], fenomen je u kojemu se osobe s invaliditetom prikazuje kao nadahnjujuće, makar izvodili najbanalniji svakodnevni zadatak. Argumenti protiv takvih videa jesu da invalidnost predstavljaju kao prepreku za prevazilaženje ili rehabilitaciju, umjesto nešto čemu bi se društvo i javni prostor trebali prilagoditi, te da stvara veći razmak između osoba s invaliditetom i osoba bez invaliditeta.<ref>Rakowitz Rebecca |title=Inspiration porn: A look at the objectification of the disabled community |work=The Crimson White |publisher=University of Alabama |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202121955/https://cw.ua.edu/article/2016/12/inspiration-porn-a-look-at-the-objectification-of-the-disabled-community |archive-date=December 2, 2016|url=https://cw.ua.edu/article/2016/12/inspiration-porn-a-look-at-the-objectification-of-the-disabled-community |url-status=dead}}</ref><ref>Mitchell, Kate (17 July 2017).</ref> == Sportovi == [[Slika:Paralympic Runner.jpg|mini|Trkač na paraolimpijskim igrama u Riu, 2016.]] Ableizam je često najjasniji kad je riječ o [[sport]]u. U sportskim medijima sportisti s invalidnošću često se prikazuju inferiornim, naglašavajući rehabilitaciju, što je samo po sebi negativan pogled na invalidnost. [[Oscar Pistorius]] je južnoafrički trkač koji se natjecao na Paraolimpijadama 2004, 2008. i 2012. te Olimpijskim igrama 2012. u Londonu. Pistorius je bio prvi sportaš s amputacijom obiju noga na Olimpijskim igrama. Dok se medijsko izvještavanje tokom njegovog natjecanja na Paraolimpijskim igrama fokusiralo na inspiraciju, ono na Olimpijskim igrama preusmjerilo se na pitanje jesu li mu umjetne noge davale prednost u natjecanju. ==Također pogledajte == *[[Paraolimpijske igre]] == Reference == {{reflist}} == Dopunska literatura == * {{cite book|last1=Adams|first1=Rachel |last2= Reiss|first2=Benjamin|last3=Serlin|first3=David |title=Keywords for Disability Studies|year=2015|publisher=NYU Press|isbn=978-1-4798-4115-8}} * {{cite journal |last1=Amundson |first1=Ron |first2=Gayle |last2=Taira |title=Our Lives and Ideologies: The Effects of Life Experience on the Perceived Morality of the Policy of Physician-Assisted Suicide |journal=Journal of Policy Studies |volume=16 |issue=1 |year=2005 |pages=53&ndash;57 |url=http://uhh.hawaii.edu./~ronald/pubs/2005-Amundson-Taira.pdf |doi=10.1177/10442073050160010801 |s2cid=143674103 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228114850/http://www.uhh.hawaii.edu/~ronald/pubs/2005-Amundson-Taira.pdf |archive-date=28. 12. 2010 |access-date=19. 8. 2022 |archive-date=28. 12. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228114850/http://www.uhh.hawaii.edu/~ronald/pubs/2005-Amundson-Taira.pdf }} * {{cite journal |first=Fiona A. Kumari|last=Campbell |year=2001 |title=Inciting Legal Fictions: Disability Date with Ontology and the Ableist Body of the Law |journal=Griffith Law Review |volume=10 |issue=1 |pages=42&ndash;62 }} * {{cite journal |url=http://journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/viewArticle/46/0 |journal=M/C Journal |volume=11 |issue=3 |year=2008 |title=Refusing Able(ness): A Preliminary Conversation about Ableism |first=Fiona A. Kumari |last=Campbell |doi=10.5204/mcj.46 |doi-access=free |access-date=19. 8. 2022 |archive-date=26. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726234130/http://journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/viewArticle/46/0 |url-status=dead |access-date=19. 8. 2022 |archive-date=26. 7. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726234130/http://journal.media-culture.org.au/index.php/mcjournal/article/viewArticle/46/0 }} * {{cite book |title=Contours of Ableism: The Production of Disability and Abledness |url=https://archive.org/details/contoursofableis0000camp |first=Fiona A. Kumari|last=Campbell |publisher=Palgrave Macmillan |year=2009 |isbn=978-0-230-57928-6 }} * {{cite journal |last=Chouinard|first=Vera |title=Making Space for Disabling Difference: Challenges Ableist Geographies |journal=Environment and Planning D: Society and Space |volume=15 |year=1997 |pages=379&ndash;387 |doi=10.1068/d150379|s2cid=220082865}} * {{cite journal |last=Clear|first=Mike |title=The "Normal" and the Monstrous in Disability Research |journal=Disability & Society |issn=0968-7599 |lccn=2007233711 |oclc=808984972 |publisher=Taylor & Francis |volume=14|issue=4 |year=1999 |pages=435&ndash;448 |doi=10.1080/09687599926055 }} * Fandrey, Walter: Krüppel, Idioten, Irre: zur Sozialgeschichte behinderter Menschen in Deutschland (Cripples, idiots, madmen: the social history of disabled people in Germany) {{in lang|de}} {{ISBN|978-3-925344-71-8}} * {{cite book |title=Teaching for diversity and social justice |chapter-url= https://archive.org/details/teachingfordiver0000unse_j5k6/page/334/mode/2up?q=griffin |volume=1 |page= 335 |editor1-first=Maurianne|editor1-last=Adams |editor2-first=Lee Anne|editor2-last=Bell |editor3-first=Pat|editor3-last=Griffin |chapter=Ableism Curriculum Design |first1=Pat|last1=Griffin |first2=Madelaine L.|last2=Peters |first3=Robin M.|last3=Smith |edition=2nd |location=New York |publisher=Taylor & Francis |url=https://archive.org/details/teachingfordiver0000unse_j5k6 |year=2007 |oclc =982668098 |isbn=978-0-415-95199-9 }} * {{cite book |chapter=Eliminating Ableism in Education |first=Thomas|last=Hehir |title=Special education for a new century |chapter-url=https://archive.org/details/specialeducation0000unse_f1t7/page/10/mode/2up?q=hehir |page=10 |volume=41 |series=Harvard educational review |editor1-first=Lauren I.|editor1-last=Katzman |publisher=Harvard Educational Review |year=2005 |oclc= 59553489 |isbn= 978-0-916690-44-1 }} * {{cite journal |last1=Iwasaki|first1=Yoshitaka |first2=Jennifer|last2=Mactavish |title=Ubiquitous Yet Unique: Perspectives of People with Disabilities on Stress |url=https://archive.org/details/sim_rehabilitation-counseling-bulletin_summer-2005_48_4/page/194|journal=Rehabilitation Counseling Bulletin |volume=48|issue=4 |year=2005 |pages=194&ndash;208 |doi=10.1177/00343552050480040101 |s2cid=144891563}} * {{cite book |title=The School Counselor's Guide to Helping Students with Disabilities |url=https://archive.org/details/isbn_9780470175798 |series=Jossey-Bass teacher |first1=Laura E.|last1=Marshak |first2=Claire J.|last2=Dandeneau |first3=Fran P.|last3=Prezant |first4=Nadene A.|last4=L'Amoreaux |publisher=John Wiley and Sons |year=2009 |isbn=978-0-470-17579-8 }} * Schweik, Susan. (2009). [https://archive.org/details/uglylawsdisabili0000schw/mode/2up ''The Ugly Laws: Disability in Public'' (History of Disability)]. NYU Press.{{oclc|844342243}} {{jstor|j.ctt9qgf13}} {{ISBN|9780814740576}} * Shaver, James P. (1981). [https://archive.org/details/handicapismequal0000shav Handicapism and Equal Opportunity: Teaching About the Disabled in Social Studies]. [[Library of Congress]] Card Catalog Number 80-70737 [[ERIC]] Number: ED202185 {{ISBN|978-0-939068-01-2}} * {{Cite Q|Q56673362 |last1=Watts|first1=Ivan Eugene |first2=Nirmala|last2=Erevelles |jstor=3699367 |doi=10.3102/00028312041002271 |s2cid=144121049}} ==Vanjski linkovi== {{Wiktionary|ableism}} {{Wiktionary|Wikisaurus:ableism}} * [https://www.demos.co.uk/files/disablism.pdf Disablism: How to tackle the last prejudice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220730094223/https://www.demos.co.uk/files/disablism.pdf |date=30. 7. 2022 }} by Demos (UK think tank) (2004) * [http://www.raggededgemagazine.com/1100/1100votestory.htm Voters with disabilities face discrimination nationwide] (2000) {{Diskriminacija}} {{Authority control}} [[Kategorija:Ableizam| ]] [[Kategorija:Društvene teorije]] [[Kategorija:Društveni koncepti]] [[Kategorija:Predrasude i diskriminacija po tipu]] [[Kategorija:Prava s invalidnošću]] [[Kategorija:Invalidnost]] [[Kategorija:Predrasude i diskriminacija]] [[Kategorija:Ljudska prava]] rn97qhbi1rkl92x01mxy2ugji3w26oo 0 503432 3848901 3710571 2026-05-24T05:29:40Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg|Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Krd|Krd]]; razlog: [[:c:COM:VRT|No permission]] since 16 May 2026. 3848901 wikitext text/x-wiki {{Infokutija međunarodno rukometno takmičenje | naziv_turnira = Evropsko prvenstvo u rukometu za žene | godina = 2024 | ostali_naslovi = | slika = 2024 European Women's Handball Championship Logo.svg | veličina = | tekst = | država = Austrija | država2 = Mađarska | država3 = Švicarska | datumi = 28. novembar – 15. decembar | br_ekipa = 24 | konfederacije = 1 | dvorane = 4 | gradovi = 4 | šablon_vrsta = RUK-Ž | prvak = NOR | broj = 10 | drugi = DAN | treći = MAĐ | četvrti = FRA | utakmice = 65 | golovi = 3495 | posjećenost = 183821 | najbolji_strijelac = {{ZD|MAĐ}} [[Katrin Klujber]] (60 golova) | igrač = {{ZD|DAN}} [[Anna Kristensen]] | prethodnasezona = [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2022.|2022]] | sljedećasezona = [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2026.|2026]] }} '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene|Evropsko prvenstvo u rukometu za žene]] 2024.''' održano je u [[Austrija|Austriji]], [[Mađarska|Mađarskoj]] i [[Švicarska|Švicarskoj]] od 28. novembra do 15. decembra.<ref>{{Cite web|url=https://ehfeuro.eurohandball.com/women/2024/news/en/hungary-switzerland-and-austria-awarded-women-s-ehf-euro-2024-at-extraordinary-congress/|title=Hungary, Switzerland and Austria awarded Women’s EHF EURO 2024 at Extraordinary Congress|website=ehfeuro.eurohandball.com|language=en|access-date=4. 2. 2024}}</ref> Ovo je bilo prvo prvenstvo na kojem su učestvovale 24 ekipe. [[Ženska rukometna reprezentacija Norveške|Norveška]] je odbranila titulu ponovo pobijedivši [[Ženska rukometna reprezentacija Danske|Dansku]] u finalu, dok je u borbi za bronzanu medalju [[Ženska rukometna reprezentacija Francuske|Francuska]] izgubila drugi put zaredom, ovog puta od [[Ženska rukometna reprezentacija Mađarske|Mađarske]]. == Dvorane == {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! {{flagicon|AUT}} [[Innsbruck]] ! {{flagicon|HUN}} [[Debrecen]] |- | [[Olympiahalle (Innsbruck)|Olympiahalle]]<br>Kapacitet: 8000 ||[[Főnix Hall]]<br>Kapacitet: 6500 |- | [[File:Olympiahalle Innsbruck 2018-09-08.jpg|150px]] || [[File:Főnix Aréna (Debrecen).jpg|180px]] |- ! {{flagicon|ŠVI}} [[Basel]] !! {{flagicon|AUT}} [[Beč]] |- | [[St. Jakobshalle]]<br>Kapacitet: 12.400 || [[Wiener Stadthalle]]<br>Kapacitet: 12.000 |- | || |} == Kvalifikacije == === Kvalifikovane ekipe === {| class="wikitable" |+ !Država !Kvalifikovani kao !Datum kvalifikacije !'''Prethodna učešća na prvenstvima''' |- |{{RUK-Ž|AUT}} | rowspan="3" |Domaćin | rowspan="3" |25. januar 2020. |8 ([[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 1998.|1998]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2002.|2002]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2004.|2004]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2008.|2008]]) |- |{{RUK-Ž|MAĐ}} |15 ([[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 1996.|1996]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 1998.|1998]], '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2000.|2000]]''', [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2002.|2002]], ''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2004.|2004]]'', [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2006.|2006]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2008.|2008]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2010.|2010]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2012.|2012]], ''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2014.|2014]]'', [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2016.|2016]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2018.|2018]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2020.|2020]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2022.|2022]]) |- |{{RUK-Ž|ŠVI}} |1 ([[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2022.|2022]]) |- |{{RUK-Ž|NOR}} |Prvak [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2022.|EP 2022.]] |20. novembar 2022. |15 ([[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 1994.|1994]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 1996.|1996]], '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 1998.|1998]]''', [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2000.|2000]], [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2002.|2002]], '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2004.|2004]]''', '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2006.|2006]]''', '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2008.|2008]]''', '''''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2010.|2010]]''''', [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2012.|2012]], '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2014.|2014]]''', '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2016.|2016]]''', [[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2018.|2018]], '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2020.|2020]]''', '''[[Evropsko prvenstvo u rukometu za žene 2022.|2022]]''') |} <small>Napomena: '''Podebljano''' označava prvaka, dok ''italik'' označava domaćina datog prvenstva.</small> == Reference == {{refspisak}} {{Evropsko prvenstvo u rukometu}} [[Kategorija:Evropsko prvenstvo u rukometu za žene]] [[Kategorija:2024. u rukometu]] cgarjo1zcr6i3api4xhf2scl3s4y7lj 0 516964 3848862 3764557 2026-05-24T03:28:54Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848862 wikitext text/x-wiki {{Infokutija košarkaš | ime_košarkaša = Ajdin Penava | slika = Ajdin Penava.jpg | veličina_slike = 250px | opis_slike = Penava u dresu ekipe Univerziteta Marshall 2015. <!-- Lični podaci --> | puno_ime = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1997|3|11}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --> | mjesto_smrti = | nacionalnost = | državljanstvo = | visina = 206 cm | težina = 100 kg | nadimak = | pozicija = [[Krilni centar]] | početak_karijere = 2018. | NBA_draft = [[NBA draft 2018.|2018]]: nije izabran | kraj_karijere = <!-- Informacija o klubu --> | trenutni_klub = [[KK Śląsk Wrocław|Śląsk Wrocław]] | broj_na_dresu = 11 <!-- Profesionalni klubovi --> | godine1 = 2018–2020. | klub1 = [[Saski Baskonia|Baskonia]] | godine2 = 2019–2020. | klub2 = [[Saski Baskonia B|Baskonia B]] | godine3 = 2020–2022. | klub3 = [[Union Mons-Hainaut|Mons-Hainaut]] | godine4 = 2022–2023. | klub4 = [[Spójnia Stargard]] | godine5 = 2023–2024. | klub5 = [[KK Juventus Utena|Juventus Utena]] | godine6 = 2024– | klub6 = [[KK Śląsk Wrocław|Śląsk Wrocław]] <!-- Trenirane ekipe --> | tgodine1 = | tklub1 = <!-- Nagrade --> | nagrade = * Najbolji bloker u NCAA [[Divizija I (NCAA)|Diviziji I]] (2018) }} '''Ajdin Penava''' [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[košarka]]š. Igra na poziciji [[Krilni centar|krilnog centra]]. Član je [[KK Śląsk Wrocław|Śląska]] iz [[Wrocław]]a i [[Košarkaška reprezentacija Bosne i Hercegovine|reprezentacije Bosne i Hercegovine]]. == Karijera == === Univerzitetska === Rođen je u [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje je pohađao Petu gimnaziju. Nakon toga odlazi u [[Sjedinjene Američke Države]], gdje je igrao za [[Marshall Thundering Herd (muška košarka)|ekipu]] [[Univerzitet Marshall|Univerzita Marshall]] iz [[Zapadna Virginia|Zapadne Virginije]]. Bio je rezervni igrač tokom prve dvije sezone. Proboj je napravio u trećoj, kad je postao starter. Jednu od najboljih utakmica odigrao je protiv [[Ohio Bobcats (muška košarka)|Ohio Bobcatsa]], kada je imao 33 poena, 15 [[Skok (košarka)|skokova]] i devet blokada u pobjedi 99:96.<ref>{{cite web |url= http://www.espn.com/mens-college-basketball/boxscore?gameId=400990170 |title= Marshall vs. Ohio box score |publisher= [[ESPN]] |date= 16. 12. 2017 |access-date= 19. 4. 2018 |language=en}}</ref> Kasnije je doprinio iznenađujućoj pobjedi Marshalla protiv [[Wichita State Shockers (muška košarka)|Wichita Statea]] na [[Muški košarkaški turnir NCAA Divizije I 2018.|NCAA turniru za 2018.]] postigavši 16 poena, uz osam skokova i tri blokade.<ref>{{cite web |url= http://www.espn.com/mens-college-basketball/boxscore?gameId=401025822 |title= Marshall vs. Wichita State box score |publisher= ESPN |date= 16. 3. 2018 |access-date= 19. 4. 2018 |language=en}}</ref> S 3,94 [[Blokada (košarka)|blokade]] po utakmici bio je najbolji bloker u sezoni 2017/18. i odlučio se prijaviti na [[NBA draft 2018.]] U početku nije imao agenta, ali je odlučio to promijeniti 19. aprila. Nije se vratio u ekipu Marshalla za završnu sezonu.<ref>{{cite web |author= Chuck Landon |language=en |url= http://www.herald-dispatch.com/_zapp/penava-not-returning-to-marshall/article_b495e580-43db-11e8-9983-fb85ee040d70.html |title= Penava not Returning to Marshall |publisher= The Herald-Dispatch |date= 19. 4. 2018 |access-date= 19. 4. 2018}}</ref> {{Statistika košarkaša NBA - start}} |- | align="left" | [[NCAA Divizija I 2015/2016 (muška košarka)|2015/16.]] | align="left" rowspan=3| [[Marshall Thundering Herd (muška košarka)|Marshall]] | 18 || 1 || 6.1 || .387 || .143 || .692 || 1.0 || 0.2 || 0.1 || 0.4 || 1.9 |- | align="left" | [[NCAA Divizija I 2016/2017 (muška košarka)|2016/17.]] | '''35''' || 14 || 15.5 || .517 || .225 || '''.781''' || 3.9 || 0.5 || 0.4 || 1.0 || 6.1 |- | align="left" | [[NCAA Divizija I 2017/2018 (muška košarka)|2017/18.]] | 34 || '''34''' || '''29.4''' || '''.562''' || '''.340''' || .753 || '''8.5''' || '''1.9''' || '''0.9''' || '''3.9''' || '''15.6''' |- class="sortbottom" | style="text-align:center;" colspan="2"| Ukupno | 87 || 49 || 19.0 || .538 || .291 || .758 || 5.1 || 1.0 || 0.6 || 2.1 || 9.0 {{S-end}} <ref>{{cite web | url=https://www.sports-reference.com/cbb/players/ajdin-penava-1.html |title= Ajdin Penava stats |work = Sports Reference |access-date= 19. 3. 2018 |language=en}}</ref> === Profesionalna === Početkom septembra 2018. potpisao je četverogodišnji ugovor s [[Saski Baskonia|Baskonijom]], članom [[ACB liga|ACB lige]] i [[Euroliga|Eurolige]].<ref>{{cite news |title= Ajdin Penava completa la plantilla azulgrana |url= http://www.acb.com/redaccion.php?id=142959 |access-date= 2. 9. 2018 |publisher= ACB liga |date= 2. 9. 2018 |language=es |archive-date= 2. 9. 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180902151657/http://www.acb.com/redaccion.php?id=142959 |url-status=dead}}</ref> Krajem februara sljedeće godine prebačen je u njen [[Saski Baskonia B|rezervni tim]].<ref>{{cite news |title= Ajdin Penava ayudará a Grupo Eleyco Baskonia en la fase de permanencia |url= http://www.acb.com/redaccion.php?id=145800 |access-date= 16. 8. 2019 |publisher= ACB liga |date= 26. 2. 2019 |language=es |archive-date= 4. 3. 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190304093046/http://www.acb.com/redaccion.php?id=145800 |url-status=dead}}</ref> Dana 6. jula 2020. prešao je u [[Union Mons-Hainaut]] iz [[Belgijska košarkaška liga|Belgijske lige]]<ref>{{cite news |title= Ajdin Penava joins Belfius Mons-Hainaut on two-year deal |url= https://sportando.basketball/en/ajdin-penava-joins-belfius-mons-hainaut-on-two-year-deal/ |work= Sportando |access-date= 6. 7. 2020 |date= 6. 7. 2020 |language=en}}</ref> da bi u julu 2021. produžio ugovor na još dvije godine.<ref>{{cite news |title= Equipe 2021-22: Ajdin PENAVA prolongé pour deux saisons |url= https://monshainaut.be/info-generale/equipe-2021-22-ajdin-penava-prolonge-pour-deux-saisons/ |access-date= 19. 7. 2021 |language= fr |archive-date= 19. 7. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210719214653/https://monshainaut.be/info-generale/equipe-2021-22-ajdin-penava-prolonge-pour-deux-saisons/ |url-status= dead }}</ref> 27. decembra 2022. potpisao je sa [[Spójnia Stargard|Spójnjom]] iz [[Stargard]]a, članom [[Poljska košarkaška liga|Poljske lige]].<ref>{{Cite web |url= https://plk.pl/aktualnosci/n/22857/nowy-podkoszowy-w-pge-spojni.html |title= Nowy podkoszowy w PGE Spójni |date= 27. 12. 2022 |publisher= PLK |language= pl |access-date= 27. 12. 2022 |archive-date= 27. 12. 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20221227193416/https://plk.pl/aktualnosci/n/22857/nowy-podkoszowy-w-pge-spojni.html |url-status= dead }}</ref> Krajem septembra 2023. potpisao je jednogodišnji ugovor s [[KK Juventus Utena|Juventusom]] iz [[Utena|Utene]], članom [[Litvanska košarkaška liga|Litvanske lige]].<ref>{{Cite web |title= Komplektacija baigta: "Uniclub Casino – Juventus" papildė Bosnijos ir Hercegovinos rinktinės aukštaūgis |url= http://www.utenosjuventus.lt/news/1363/16/Komplektacija-baigta-Uniclub-Casino-Juventus-papilde-Bosnijos-ir-Hercegovinos-rinktines-aukstaugis |publisher= Juventus Utena |language=lt |date= 27. 9. 2023 |access-date= 2. 10. 2023}}</ref> Sredinom jula 2024. prešao je u [[KK Śląsk Wroclaw|Śląsk]].<ref>{{Cite web |url= https://plk.pl/aktualnosci/24771/penava-z-dwuletnia-umowa-w-wks-slasku |title= Penava z dwuletnią umową w WKS Śląsku |date= 18. 7. 2024 |publisher= PLK |language=pl |access-date= 16. 8. 2024}}</ref> == Reprezentacija == Nastupio je za Bosnu i Hercegovinu na [[Evropsko prvenstvo u košarci U-18 2015.|Evropskom prvenstvu U-18 2015]], gdje je bilježio 5,6 poena i 4,8 skokova po utakmici. Bio je član seniorske reprezentacije na [[Evropsko prvenstvo u košarci 2022.|Evropskom prvenstvu 2022.]] Pozvan je i za nekoliko utakmica u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u košarci 2025.|kvalifikacijama]] za [[Evropsko prvenstvo u košarci 2025.|Evropsko prvenstvo 2025.]] == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.basketball-reference.com/international/players/ajdin-penava-1.html Profil] na ''[[Basketball Reference]]u'' {{en simbol}} * [https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/players/ajdin-penava/005415/ Profil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215143304/https://www.euroleaguebasketball.net/euroleague/players/ajdin-penava/005415/ |date=15. 2. 2025 }} na sajtu Eurolige {{en simbol}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 2022.}} {{Sastav Bosne i Hercegovine na EP 2025.}} {{DEFAULTSORT:Penava, Ajdin}} [[Kategorija:Rođeni 1997.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši]] [[Kategorija:Košarkaši Baskonije]] [[Kategorija:Košarkaši Union Mons-Hainauta]] [[Kategorija:Košarkaši Spójnje Stargard]] [[Kategorija:Košarkaši Juventusa Utene]] [[Kategorija:Košarkaši Śląsk Wrocława]] [[Kategorija:Krilni centri]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački košarkaši u Španiji]] au01pgmn9egkhbcv1rc2b0f3tu86am0 0 520789 3848866 3762572 2026-05-24T03:40:23Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848866 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa |ime = Nicușor Dan |slika = Nicușor Dan, Sept. 2025.jpg |datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1969|12|20}} |mjesto_rođenja = [[Făgăraș]], [[SR Rumunija]] |datum_smrti = |mjesto_smrti = |redoslijed = [[Spisak predsjednika Rumunije|Predsjednik Rumunije]] |vrijeme_na_vlasti = 26. maj 2025 – |prethodnik = [[Klaus Iohannis]] <br/> [[Ilie Bolojan]] (v. d.) |nasljednik = }} '''Nicușor Dan''' [[Rumunija|rumunski]] je građanski aktivist i matematičar, osnivač i bivši predsjednik stranke [[Unija za spas Rumunije]] (USR). Na lokalnim izborima 2020. izabran je za gradonačelnika [[Bukurešt]]a, a ponovo je izabran na tu funkciju četiri godine kasnije. Kandidovao se na [[Predsjednički izbori u Rumuniji 2025.|predsjedničkim izborima 2025]], na kojima je u drugom krugu pobijedio [[George Simion|Georgea Simiona]] i postao sedmi [[predsjednik Rumunije]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Nicușor Dan}} {{Evropsko vijeće}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Dan, Nicușor}} [[Kategorija:Rođeni 1969.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Făgăraș]] [[Kategorija:Rumunski političari]] 8kf2r2glq5yyu6fmiud1nin3lbflmvn 0 522674 3848865 3843086 2026-05-24T03:39:12Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848865 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | slika = Péter Magyar MEP (2024).jpg | redoslijed = [[Premijer Mađarske]] | vrijeme_na_vlasti = 9. maj 2026 – | prethodnik = [[Viktor Orbán]] | nasljednik = | redoslijed2 = Član [[Evropski parlament|Evropskog parlamenta]] | vrijeme_na_vlasti2 = 16. juli 2024 – 9. maj 2026. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1981|03|16|df=yes}} | mjesto_rođenja = [[Budimpešta]], [[Narodna Republika Mađarska|NR Mađarska]] | politička_stranka = [[Tisza (stranka)|Tisza]] (od 2024) <br> [[Fidesz]] (2002–2024) | supruga = {{brak|[[Judit Varga]]|2006|2023}} | djeca = 3 | potpis = Péter Magyar signature.svg }} '''Péter Magyar'''<ref>{{Cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv|title=Curriculum vitae {{!}} Péter MAGYAR {{!}} MEPs {{!}} European Parliament|date=1981-03-16|website=www.europarl.europa.eu|language=en|access-date=2025-06-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hungarynewsinenglish.com/p/who-is-peter-magyar-and-the-tisza-party|title=Who is Péter Magyar and the TISZA Party?|last=English|first=Hungary News in|website=Hungary News In English|language=en|access-date=2025-06-30}}</ref> (rođen 16. marta 1981) jest mađarski advokat, političar i aktualni [[premijer Mađarske]] od 2026. Prethodno je bio član [[Evropski parlament|Evropskog parlamenta]] od 2024. do 2026. Također je predsjednik stranke [[Tisza (stranka)|Tisza]] od 2024. Bivši član mađarske vladajuće stranke [[Fidesz]] i bivši suprug nekadašnje ministrice pravde [[Judit Varga|Judit Varge]], Magyar je privukao pažnju cijele zemlje u februaru 2024. kada je javno objavio ostavku na sve vladine pozicije nakon što je izrazio duboko nezadovoljstvo načinom na koji je Fidesz upravljao zemljom. Dana 15. marta 2024, najavio je svoju želju da formira novu političku platformu za građane nezadovoljne i vladom i opozicijom establišmenta. Preuzeo je ranije nepoznatu Partiju poštovanja i slobode (Tisztelet és Szabadság, TISZA) i kandidovao se na [[Izbori za Evropski parlament u Mađarskoj 2024.|izborima za Evropski parlament 2024.]] Njegova stranka je zauzela drugo mjesto iza Fidesza, osvojivši skoro 30%, što je bio najveći broj i procenat glasova bilo koje stranke koja nije Fidesz od 2006. U aprilu 2026, Tisza je porazila dugogodišnjeg premijera [[Viktor Orbán|Viktora Orbána]] i njegov Fidesz na [[Parlamentarni izbori u Mađarskoj 2026.|mađarskim parlamentarnim izborima]].<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/live/c2d8zw2d3rkt |title=Viktor Orbán concedes with Hungarian opposition on course for landslide election win |date=12. 4. 2026 |work=[[BBC]] |language=en}}</ref> ==Reference== {{Refspisak}} ==Vanjski linkovi== *{{Commonscat-inline|Péter Magyar}} {{Premijeri Mađarske}} {{Evropsko vijeće}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Magyar, Péter}} [[Kategorija:Rođeni 1981.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Budimpešta]] [[Kategorija:Mađarski političari]] [[Kategorija:Premijeri Mađarske]] 1q3sxb1aa49e1z7fk1xhko506eucrn9 0 526242 3848860 3766677 2026-05-24T03:20:48Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848860 wikitext text/x-wiki {{Standardi}} == Biografija == Aida Šehović (1977.) je bosanskohercegovačko-američka vizuelna umjetnica, aktivistica i edukatorica. Njen najpoznatiji rad je putujući participativni spomenik ''Što te nema?'' koji je posvećen sjećanju na žrtve [[Genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]]. Od 2021. živi i radi u Sarajevu.<ref name="urbanmagazin.ba">{{Cite web|url=https://www.urbanmagazin.ba/aida-sehovic-vizualna-umjetnica-povratak-kuci/|title=Aida Šehović, bosanskohercegovačka vizualna umjetnica: Povratak kući|website=Urban Magazin|access-date=29. 9. 2025}}</ref> == Rani život i obrazovanje == Aida Šehović rođena je u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] u radničkoj porodici.<ref name="urbanmagazin.ba"/> Za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], njena porodica je protjerana iz Banje Luke 1992. i postaju izbjeglice. Prvo odlaze u [[Turska|Tursku]], pa u [[Njemačka|Njemačku]], a 1997. se nastanjuju u Berlingtonu u [[Vermont|saveznoj državi Vermont]],<ref>{{Cite web|url=https://mess.ba/mm24-samostalna-izlozba-aide-sehovic-povratak-kuci/|title=MM24: Samostalna izložba Aide Šehović "Povratak kući"|date=18. 4. 2024|website=Internacionalni teatarski festival MESS|access-date=29. 9. 2025}}</ref> gdje Šehović završava srednju školu i fakultet. Diplomirala je s počastima na Univerzitetu u Vermontu 2006. Master studij završava 2010. u New Yorku na Hunter College, New York City University.<ref>{{Cite web|url=https://secondaryarchive.org/artists/aida-sehovic/|title=Aida Šehović|website=Secondary Archive|language=pl|access-date=29. 9. 2025}}</ref> == Spomenik ''Što te nema?'' == ''Što te nema?'' je putujući spomenik koji je posvećen sjećanju na žrtve [[Genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]]. Postavlja se jednom godišnje, 11. jula, na Dan sjećanja na genocid u Srebrenici, u javnom prostoru određenog grada. Od 2006. do 2020. spomenik je postojao u obliku participativnog performansa koji se svake godine izvodio na javnom mjestu u drugom gradu. Spomenik se sastojao od porculanskih [[fildžan]]a, koji su redani na tlo. Zatim bi se kuhala kafa koju bi volonteri i prolaznici sipali u te fildžane. Svaki fildžan simbolično je predstavljao jednu žrtvu srebreničkog genocida. Fildžani puni nepopijene kafe bi taj dan ostajali u javnom prostoru da služe kao podsjetnik na sve ubijene koji više nisu tu da sa svojom porodicom i prijateljima ispijaju kafu, što je, prema riječima umjetnice, „jedan od najvećih simbola bosanske kulture i tradicije.“<ref>{{Cite web|url=https://artmargins.com/sto-te-nema-a-living-monument-an-interview-with-aida-sehovic/|title=ŠTO TE NEMA – A Living Monument: An Interview with Aida Šehović|last=Snodgrass|first=Susan|date=4. 11. 2021|website=ARTMargins Online|language=en-US|access-date=29. 9. 2025}}</ref> Ono što je inspirisalo umjetnicu da konceptualizira spomenik na ovaj način je bilo svjedočanstvo žene iz Srebrenice čiji je muž ubijen 1995. a koja je rekla da će joj suprug najviše nedostajati tokom rituala ispijanja kafe.<ref name="Šta može jedan fildžan kafe">{{Citation|title=Šta može jedan fildžan kafe?|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/%C5%A1ta-mo%C5%BEe-jedan-fild%C5%BEan-kafe-/30712146.html|date=7. 7. 2020|accessdate=29. 9. 2025|language=sh}}</ref> U svojoj prvoj verziji, koja je postavljena na Baščaršiji u Sarajevu 2006. spomenik se sastojao od 923 fildžana koje je Šehović prikupila uz pomoć Udruženja Žene Srebrenice.<ref name="Šta može jedan fildžan kafe"/> S vremenom, kako je broj doniranih fildžana je rastao došlo se na ideju da se dosegne broj od 8327 fildžana, simbolično koliko je i utvrđenih žrtava genocida, što se i desilo 2020. a taj broj je i premašen.<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/7/10/sto-te-nema-ceznja-za-voljenima-koji-se-ne-mogu-vratiti|title=Što te nema: Čežnja za voljenima koji se ne mogu vratiti|last=Ljubčić|first=Elma|website=Al Jazeera Balkans|access-date=29. 9. 2025}}</ref> Te iste godine se obilježila 25. godišnjica genocida u Srebrenici, te je [[Memorijalni centar Srebrenica – Potočari|Memorijalni centar Srebrenica]], pozvao Šehović da te godine spomenik bude postavljen u Potočarima.<ref name="Ljubčić">{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/7/10/sto-te-nema-ceznja-za-voljenima-koji-se-ne-mogu-vratiti|title=Što te nema: Čežnja za voljenima koji se ne mogu vratiti|last=Ljubčić|first=Elma|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=29. 9. 2025}}</ref> To je ujedno i posljednja godina postojanja ''Što te nema?'' kao putujućeg spomenika. Šehović je objasnila da joj je, kada je dobila poziv da kreira spomenik za Srebrenicu, postalo jasno kako je došao trenutak da fildžani budu vraćeni kući, čime bi se simbolički završio njihov put.<ref name="Ljubčić"/> Prema njenim riječima, djelo ''Što te nema?'' prelazi u trajni spomenik koji će biti smješten u Memorijalnom centru Srebrenica Potočari.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/kultura/sto-te-nema-nema-niti-njih-niti-odgovora/|title="Što te nema": Nema. Niti njih, niti odgovora..|date=7. 7. 2022|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=29. 9. 2025}}</ref> Do 2020. ''Što te nema?'' je bio izložen u 15 gradova širom Evrope i Sjedinjenih Američkih Država.<ref>{{Cite web|url=https://stotenema.com/monument|title=MONUMENT|website=ŠTO TE NEMA|language=en-US|access-date=29. 9. 2025}}</ref> == Dalji rad i angažman == ==== Neprofitna organizacija ==== Aida Šehović je osnovala neprofitnu organizaciju [https://stotenema.com/ ŠTO TE NEMA] 2021. ŠTO TE NEMA je prvo registrovana u Sjedinjenim Američkom Državama pa onda i u Bosni i Hercegovini. Kako stoji na web stranici, organizacija „koristi umjetnost, obrazovanje i aktivizam kao alate za izgradnju svijeta bez genocida.”<ref>{{Cite web|url=https://stotenema.com/organization|title=ORGANIZATION|website=ŠTO TE NEMA|language=en-US|access-date=29. 9. 2025|archive-date=19. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250819090044/https://stotenema.com/organization|url-status=dead}}</ref> ==== Dokumentarni film ==== U saradnji sa Pinch Media Film ŠTO TE NEMA je producent dugometražnog dokumentarnog filma ''[[Where have you been]]'' (2024), dok je koproducent Centar za postkonfliktna istraživanja.<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=https://www.urbanmagazin.ba/svjetska-premijera-dokumentarnog-filma-where-have-you-been-21-augusta-u-okviru-sarajevo-film-festivala/|title=Svjetska premijera dokumentarnog filma “Where Have You Been” 21. augusta u okviru Sarajevo Film Festivala|website=Urban Magazin|access-date=29. 9. 2025}}</ref> Film je režirao Mirko Pincelli a premijerno prikazan na 30. Sarajevo film festivalu.<ref name="ReferenceA"/> ==== Izložbe ==== Pored izlaganja spomenika ''Što te nema?'' u galerijama i na 58. Venecijanskom bijenalu<ref>{{Cite web|url=https://www.veniceartfactory.org/artivism-atrocity-prevention|title=Artivism: The Atrocity Prevention Pavilion|website=veniceartfactory|language=en|access-date=29. 9. 2025}}</ref> Aida Šehović je 2021. imala prvu samostalnu izložbu u Bosni i Hercegovini. Izložba „Povratak kući” je otvorena u Centru za savremenu kulturu KRAK u Bihaću i bavi se pitanjem „Šta je dom i kako ga razumijeti kada je njegova fizička lokacija uništena.”<ref name="d.o.o">{{Cite web|url=https://www.krak.ba/bs/event/aida-sehovic-povratak-kuci|title=Aida Šehović. Povratak kući {{!}} KRAK|last=d.o.o|first=IDK Studio|website=www.krak.ba|access-date=29. 9. 2025}}</ref> Izložba se sastoji od video instalacije Apartman i i radionice „Crtanje prema kući.”<ref name="d.o.o"/> == Reference == {{Refspisak}} [[Kategorija:Rođeni 1977.]] [[Kategorija:Biografije, Banja Luka]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački umjetnici]] e2w47wahinhjiqtoconlgpgurex9oyr 0 527121 3848812 3842731 2026-05-23T18:00:34Z Misterno23 150563 sintaksu i gramatičke greške 3848812 wikitext text/x-wiki {{infokutija zdravstveno stanje | ime = Nesanica |sinonimi = Besanica, problemi sa spavanjem, insomnija |slika = 53-aspetti di vita quotidiana, insonnia, Taccuino Sanitatis,.jpg | opis_slike = Prikaz nesanice iz medicinskog rukopisa iz 14. stoljeća ''[[Tacuinum sanitatis]]'' | specijalnost = [[Psihijatrija]], [[Klinička psihologija]], [[Medicina spavanja]] | simptomi = Problemi sa [[spavanje]]m, dnevna pospanost, niska energija, razdražljivost, [[depresija (raspoloženje)|depresivno raspoloženje]] | pojava =U svim životnim dobina | trajanje= Nesanica može biti kratkotrajna, koja traje danima ili sedmicama, ili dugotrajna, koja traje duže od mjesec dana | uzroci = Nepoznato, [[psihološki stres]], [[hronična bol]], [[zatajenje srca]], [[hipertireoza]], [[žgaravica]], [[sindrom nemirnih nogu]], [[opstruktivna apneja u snu]], ostalo |rizici =Tonusni | dijagnoza = Na osnovu simptoma, [[studija spavanja]] | diferencijalna_dijagnoza = [[Poremećaj odložene faze spavanja]], [[sindrom nemirnih nogu]], [[apneja u snu]], [[psihijatrijski poremećaj]]<ref>{{cite book| vauthors = Watson NF, Vaughn BV |title=Clinician's Guide to Sleep Disorders|date=2006|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-7449-4 |page=10|url=https://books.google.com/books?id=M9zKBQAAQBAJ&pg=PA10|language=en}}</ref> | prevencija = |vrste=Kratkorajna i fugotrajna, prolazna, akutna ili hronična | liječenje = [[Higijena spavanja]], [[Kognitivno-bihejvioralna terapija za nesanicu|kognitivno-bihejvioralna terapija]], [[hipnptik|hipnotici]] | lijekovi = | prognoza =Varijabilna | frekvencija = ~20% | smrtnost=Ekstremna rijetkost }} '''Nesanica''', također poznata kao '''besanica''' ili ''insomnija'', je [[poremećaj spavanja]] koji uzrokuje poteškoće sa uspavljivanjem ili održavanjem sna onoliko dugo koliko je potrebno.<ref name="NIH2011Ov">{{cite web |date=24. 3. 2022 |title=What Is Insomnia? |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/insomnia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160728012148/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/inso |archive-date=28. 7. 2016 |access-date=26. 11. 2023 |website=Health Topics |publisher=NHLBI}}</ref><ref name="Th2007">{{cite journal |vauthors=Roth T |date=august 2007 |title=Insomnia: definition, prevalence, etiology, and consequences |journal=Journal of Clinical Sleep Medicine |type=Supplement |volume=3 |issue=5 Suppl |pages=S7–10 |doi=10.5664/jcsm.26929 |pmc=1978319 |pmid=17824495 |doi-access=free}}</ref><ref name="Pun2012">{{cite journal |vauthors=Punnoose AR, Golub RM, Burke AE |date=juni 2012 |title=Insomnia |journal=JAMA |type=JAMA patient page |volume=307 |issue=24 |page=2653 |doi=10.1001/jama.2012.6219 |pmid=22735439 |doi-access=free}}</ref> Nesanica je obično praćena dnevnom [[pospanost|pospanošću]], niskom [[energija|energijom]], [[razdražljivost|razdražljivošću]] i [[depresija (raspoloženje)|depresivnim raspoloženjem]].<ref name="NIH2011Ov"/> Može rezultirati povećanim rizikom od nesreća, kao i problemima s fokusiranjem i [[učenje]]m.<ref name="Th2007" /> Nesanica može biti kratkotrajna, koja traje danima ili sedmicama, ili dugotrajna, koja traje duže od mjesec dana.<ref name="NIH2011Ov"/> Koncept riječi "nesanica" ima dvije različite mogućnosti: poremećaj nesanice ili simptomi nesanica.<ref name="Banno2022">{{cite journal | vauthors = Banno M, Tsujimoto Y, Kohmura K, Dohi E, Taito S, Someko H, Kataoka Y | title = Unclear Insomnia Concept in Randomized Controlled Trials and Systematic Reviews: A Meta-Epidemiological Study | journal = International Journal of Environmental Research and Public Health | volume = 19 | issue = 19 | article-number = 12261 | date = septembar 2022 | pmid = 36231555 | doi = 10.3390/ijerph191912261 | pmc = 9566752 | doi-access = free }}</ref> == Znaci i simptomi == [[Slika:Complications of insomnia.svg|thumb|upright=1.4| Potencijalne komplikacije nesanice]] *Teškoće sa uspavljivanjem, uključujući i teškoće sa pronalaženjem udobnog položaja za spavanje *Buđenje tokom noći, nemogućnost ponovnog zaspanja <ref>{{Cite journal|title=Caffeine consumption, insomnia, and sleep duration: Results from a nationally representative sample|first1=Ninad S.|last1=Chaudhary|first2=Michael A.|last2=Grandner|first3=Nicholas J.|last3=Jackson|first4=Subhajit|last4=Chakravorty|date=9. 10. 2016|journal=Nutrition (Burbank, Los Angeles County, Calif.)|volume=32|issue=11–12|pages=1193–1199|doi=10.1016/j.nut.2016.04.005|pmid=27377580|pmc=6230475}}</ref> i rano buđenje *Nemogućnost fokusiranja na dnevne zadatke, poteškoće s [[pamćenje]]m *[[Prekomjerna dnevna pospanost|Dnevna pospanost]], [[razdražljivost]], [[Depresija (raspoloženje)|depresija]] ili [[anksioznost]] *Osjećaj [[umor]]a ili niske energije tokom dana<ref>{{Cite news|url=https://www.sleepfoundation.org/insomnia/symptoms|title=Symptoms|access-date=15. 4. 2019|language=en|archive-date=15. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415172923/https://www.sleepfoundation.org/insomnia/symptoms|url-status=live}}</ref> *Problemi s koncentracijom *Razdražljivost, agresivno [[ponašanje]] ili impulzivnost [[Početak spavanja]] nesanica je teškoća uspavljivanja na početku noći, često simptom [[anksioznost|anksioznih poremećaja]]. [[Poremećaj odgođene faze spavanja]] može se pogrešno dijagnosticirati kao nesanica, jer je početak spavanja mnogo kasnije nego inače, dok se buđenje prelijeva u dnevne sate.<ref>{{cite journal | vauthors = Kertesz RS, Cote KA | s2cid = 30439961 | title = Event-related potentials during the transition to sleep for individuals with sleep-onset insomnia | journal = Behavioral Sleep Medicine|volume=9|issue = 2|pages=68–85|year=2011| pmid = 21491230 |doi=10.1080/15402002.2011.557989}}</ref> Uobičajeno je da pacijenti koji imaju poteškoća sa uspavljivanjem imaju i noćna buđenja s poteškoćama pri ponovnom uspavljivanju.<ref>{{Citation |last=Cormier |first=René E. |title=Sleep Disturbances |date=1990 |work=Clinical Methods: The History, Physical, and Laboratory Examinations |editor-last=Walker |editor-first=H. Kenneth |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK401/ |access-date=15. 11. 2024 |edition=3rd |place=Boston |publisher=Butterworths |isbn=978-0-409-90077-4 |pmid=21250242 |editor2-last=Hall |editor2-first=W. Dallas |editor3-last=Hurst |editor3-first=J. Willis}}</ref> Dvije trećine ovih pacijenata se bude usred noći, a više od polovine ima problema s ponovnim uspavljivanjem nakon [[nesanica usred noći|buđenja usred noći]].<ref>{{cite book | vauthors = Doghramji K |title=Clinical Management of Insomnia |year=2007 |publisher=Professional Communications, Inc. |location=Caddo, OK |isbn=978-1-932610-14-7 |page=[https://archive.org/details/clinicalmanageme0000dogh/page/28 28] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/clinicalmanageme0000dogh }}</ref> Rano jutarnje buđenje događa se ranije (više od 30 minuta) nego što je poželjno, s nemogućnošću ponovnog zaspanja i prije nego što ukupno vrijeme spavanja dostigne 6,5 sati. Rano jutarnje buđenje često je karakteristika [[veliki depresivni poremećaj|depresije]].<ref>{{cite book | vauthors = Morin C |title=Insomnia: A Clinician's Guide to Assessment and Treatment | url = https://archive.org/details/insomniaclinical0000unse |year=2003 |publisher=Kluwer Academic/Plenum Publishers |location=New York |isbn=978-0-306-47750-8 |page=[https://archive.org/details/insomniaclinical0000unse/page/16 16]}}</ref> Simptomi [[anksioznost]] i mogu dovesti do nesanice. Neki od ovih simptoma uključuju [[psihološki stres]], kompulzivnu brigu o budućnosti, osjećaj prevelike stimulacije i pretjerano analiziranje prošlih događaja.<ref>{{Cite news|url=https://www.sleepfoundation.org/insomnia/what-causes-insomnia|title=What Causes Insomnia?|access-date=24. 4. 2019|language=en|archive-date=15. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415173039/https://www.sleepfoundation.org/insomnia/what-causes-insomnia|url-status=live}}</ref> === Loš kvalitet sna === Loš kvalitet sna može se javiti kao rezultat, naprimjer, [[nemirne noge|nemirnih nogu]], [[apneja u snu|apneje u snu]] ili [[velika depresija|velike depresije]]. Loš kvalitet sna se definiše kao da osoba ne dostiže [[faza sporog sna|3]] ili delta san, koji ima restorativna svojstva.<ref>{{Cite web |url=https://sleepfoundation.org/how-sleep-works/what-happens-when-you-sleep |title=What Happens When You Sleep? |date=22. 12. 2009 |access-date=24. 2. 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305005723/https://sleepfoundation.org/how-sleep-works/what-happens-when-you-sleep |archive-date=5. 3. 2017 }}</ref> Depresivna epizoda dovodi do promjena u funkciji [[hipotalamusno-hipofizno-adrenalna osa|hipotalamusno-hipofizno-adrenalne ose]], što uzrokuje prekomjerno oslobađanje [[kortizol]]a, i može dovesti do lošeg kvaliteta sna. Noćna [[poliurija]], prekomjerno noćno [[mokrenje]], također može rezultirati lošim kvalitetom sna.<ref>{{cite journal | vauthors = Adler CH, Thorpy MJ | s2cid = 24024570 | title = Sleep issues in Parkinson's disease | journal = Neurology | volume = 64 | issue = 12 Suppl 3 | pages = S12–20 | date = juni 2005 | pmid = 15994219 | doi = 10.1212/WNL.64.12_suppl_3.S12 }}</ref> === Subjektivnost === {{Glavni|Pogrešna percepcija stanja spavanja}} Neke vrste nesanice se ne klasifikuju kao nesanica u uobičajenom smislu jer pacijenti sa [[pogrešna percepcija stanja spavanja|pogrešnom percepcijom stanja spavanja]] često spavaju tipičan vremenski period.<ref name="Harvey_2012"/> Problem je u tome što, uprkos tome što spavaju više sati svake noći i obično ne doživljavaju značajnu dnevnu pospanost ili druge simptome gubitka sna, ne osjećaju se kao da su mnogo spavali, ako su uopšte spavali.<ref name="Harvey_2012"/> Budući da je njihova percepcija sna nepotpuna, oni pogrešno vjeruju da im je potrebno abnormalno dugo [[Latencija početka spavanja|vremena da zaspu]] i potcjenjuju koliko dugo ostaju spavati.<ref name="Harvey_2012">{{cite journal | vauthors = Harvey AG, Tang NK | title = (Mis)perception of sleep in insomnia: a puzzle and a resolution | journal = Psychological Bulletin | volume = 138 | issue = 1 | pages = 77–101 | date = januar 2012 | pmid = 21967449 | pmc = 3277880 | doi = 10.1037/a0025730 }}</ref> === Problematično korištenje digitalnih medija === To su vrijeme provedeno pred ekranom, gledanje u maratonu, poremećaj ovisnosti o internetoofobija, problematično korištenji pametnih telefona, pblematično korištenje društvenih medija, ovisnost o televiziziji ovisnost o video igrama. {{glavni|Korištenje digitalnih medija i mentalno zdravlje|San}} == Uzroci == Iako nesanicu mogu uzrokovati mnoga stanja, može se pojaviti i bez ikakvog prepoznatljivog uzroka. Ovo je poznato kao primarna nesanica.<ref>{{cite web | vauthors = Moawad H | date = 2020 | title = Primary insomnia: A lifelong problem | work = Psychiatric Times | url = https://www.psychiatrictimes.com/view/primary-insomnia-lifelong-problem | archive-url = https://web.archive.org/web/20221229175034/https://www.psychiatrictimes.com/view/primary-insomnia-lifelong-problem | archive-date=29. 12. 2022 | access-date = 29. 12. 2022 }}</ref> Primarna nesanica može imati i početni prepoznatljiv uzrok, ali se nastavlja i nakon što uzrok više nije prisutan. Naprimjer, napad nesanice može biti izazvan stresnim događajem na poslu ili u životu. Međutim, stanje se može nastaviti i nakon što je stresni događaj riješen. U takvim slučajevima, nesanicu obično održava [[anksioznost]] ili strah uzrokovani samom nesanicom, a ne bilo kakvi vanjski faktori.<ref>{{cite book | vauthors = Meadows G | date = 2015 | title = The sleep book: How to sleep well every night. | location = London, UK | publisher = Orion Publishing Group | page = 21 }}</ref> Simptomi nesanice mogu biti uzrokovani ili povezani sa: *Poremećaji disanja u snu, kao što su [[apneja u snu]] ili [[sindrom otpora gornjih disajnih puteva]]<ref>{{cite book |vauthors=Edinger JD |title=Insomnia, An Issue of Sleep Medicine Clinics |date=2013 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-18872-2 |page=389 |url=https://books.google.com/books?id=O_cxAgAAQBAJ&pg=PA389 |language=en |access-date=19. 3. 2023 |archive-date=26. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326164814/https://books.google.com/books?id=O_cxAgAAQBAJ&pg=PA389 |url-status=live }}</ref> *Upotreba [[psihoakrivna droga|psihoaktivnih droga]] (kao što su [[stimulans]]i), uključujući određene [[lijek]]ove, [[biljke]], [[kofein]], [[nikotin]], [[kokain]], [[amfetamin]], [[metilfenidat]], [[aripiprazol]], [[MDMA]], [[modafinil]] ili prekomjerni unos [[alkohol]]a <ref name=umm_causes>{{cite web |title=Insomnia |url=http://umm.edu/health/medical/reports/articles/insomnia |publisher=University of Maryland Medical Center |access-date=11. 7. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703135611/http://umm.edu/health/medical/reports/articles/insomnia |archive-date=3. 7. 2013 }}</ref> *Korištenje ili odvikavanje od alkohola i drugih sedativa, kao što su lijekovi protiv [[anksioznost]]i i lijekovi za spavanje poput [[benzodiazepin]]a, ili apstinencijska kriza.<ref name=umm_causes/> *Korištenje ili odvikavanje od lijekova protiv bolova, kao što su opioidna kriza, ili apstinencijska kriza.<ref name=comorbidity>{{cite journal | vauthors = Taylor DJ, Mallory LJ, Lichstein KL, Durrence HH, Riedel BW, Bush AJ | title = Comorbidity of chronic insomnia with medical problems | journal = Sleep | volume = 30 | issue = 2 | pages = 213–18 | date = februar 2007 | pmid = 17326547 | doi = 10.1093/sleep/30.2.213 | doi-access = free }}</ref> *[[Sindrom nemirnih nogu]], koji može uzrokovati nesanicu prilikom uspavljivanja zbog neugodnih osjećaja i potrebe za pomicanjem nogu ili drugih dijelova tijela kako bi se ublažili ovi osjećaji.<ref name=mayo_insomnia_causes>{{cite web |title=Insomnia Causes |url=http://www.mayoclinic.com/health/insomnia/DS00187/DSECTION=causes |publisher=Mayo Clinic |access-date=11. 7. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021183326/http://www.mayoclinic.com/health/insomnia/DS00187/DSECTION%3Dcauses |archive-date=21. 10. 2013 }}</ref> *[[Periodični poremećaj pokreta udova]] (PLMD), koji se javlja tokom spavanja i može izazvati buđenja kojih spavač nije svjestan <ref>{{cite web |title=Restless Legs Syndrome/Periodic Limb Movement Disorder |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/prof/sleep/res_plan/section5/section5d.html |publisher=National Heart Lung and Blood Institute |access-date=11. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803020537/http://www.nhlbi.nih.gov/health/prof/sleep/res_plan/section5/section5d.html |archive-date=3. 8. 2013 }}</ref> *[[Bol]]:<ref name="Ramakrishnan-2007">{{cite journal | vauthors = Ramakrishnan K, Scheid DC | title = Treatment options for insomnia | url = https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2007-08-15_76_4/page/516 | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 4 | pages = 517–26 | date = august 2007 | pmid = 17853625 }}</ref> povreda ili stanje koje uzrokuje bol može spriječiti osobu da pronađe udoban položaj za spavanje, a može uzrokovati i buđenje. *[[Hormon]]ske promjene, kao što su one koje prethode [[menstruacija]]ma i one tokom [[menopauza]]<ref name=Santoro2015rev>{{cite journal | vauthors = Santoro N, Epperson CN, Mathews SB | title = Menopausal Symptoms and Their Management | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 44 | issue = 3 | pages = 497–515 | date = septembar 2015 | pmid = 26316239 | pmc = 4890704 | doi = 10.1016/j.ecl.2015.05.001 }}</ref> *Životni događaji poput [[strah]]a, [[stres]]a, [[anksioznost]]i, emocijske ili mentalne napetosti, problema na poslu, finansijskog stresa, rođenja djeteta i gubitka bliske osobe<ref name=mayo_insomnia_causes /> *Gastrointestinalni problemi poput žgaravice ili [[zatvor (probava)|zatvora]]<ref name=nhlbi_causes>{{cite web |title=What causes insomnia? |url=http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/inso/causes.html |publisher=National Heart, Lung, and Blood Institute |access-date=11. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703143347/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/inso/causes.html |archive-date=3. 7. 2013 }}</ref> *[[Mentalni poremećaj|Mentalni]], [[Teškoće u učenju|neurobihevioralni]] ili [[Neurorazvojni poremećaj|neurorazvojni]] poremećaji kao što su [[bipolarni poremećaj]], [[klinička depresija]], [[generalizirani anksiozni poremećaj]], [[posttraumatski stresni poremećaj]], [[shizofrenija]], [[opsesivno-kompulzivni poremećaj]], [[autizam]], [[demencija]],<ref name=Psych4th/>{{rp|326}} [[ADHD]],<ref>{{cite journal | vauthors = Bendz LM, Scates AC | s2cid = 207263711 | title = Melatonin treatment for insomnia in pediatric patients with attention-deficit/hyperactivity disorder | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2010-01_44_1/page/184 | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 44 | issue = 1 | pages = 185–91 | date = januar 2010 | pmid = 20028959 | doi = 10.1345/aph.1M365 }}</ref> i [[Poremećaj fetusnog alkoholnog spektra|FASD]] *Poremećaji [[cirkadijski ritam|cirkadijskog ritma]], kao što su [[rad u smjenama]] i [[mlazno zaostajanje]], mogu uzrokovati nemogućnost spavanja u određeno doba dana i pretjeranu pospanost u drugo doba dana. Hronični[poremećaj [[cirkadijski ritam|poremećaji cirkadijalnog ritma spavanja]] karakteriziraju se sličnim simptomima.<ref name=umm_causes/> * Određeni [[neurologija|neurološki]] poremećaji kao što su [[oštećenje mozga|moždane lezije]] ili [[medicinska historija|anamneza]] [[traumatska povreda mozga]]<ref>{{cite journal | vauthors = Ouellet MC, Beaulieu-Bonneau S, Morin CM | title = Insomnia in patients with traumatic brain injury: frequency, characteristics, and risk factors | journal = The Journal of Head Trauma Rehabilitation | volume = 21 | issue = 3 | pages = 199–212 | year = 2006 | pmid = 16717498 | doi = 10.1097/00001199-200605000-00001 | s2cid = 28255648 }}</ref> *[[Bolest|Medicinski problemi]] kao što je [[hipertireoza]] *Zloupotreba lijekova za spavanje koji se mogu kupiti bez recepta ili na recept ([[sedativ]]i ili [[depresiv]]i) može izazvati [[povratna nesanica|povratnu nesanicu]]<ref name=umm_causes /> *Loša [[higijena spavanja]], npr. [[Uticaj buke na zdravlje|buka]] ili prekomjerna konzumacija [[kofein]]a<ref name=umm_causes/> *Rijetko genetičko stanje može uzrokovati [[prion]]-bazirani, trajni i na kraju fatalni oblik nesanice koji se naziva [[fatalna porodična nesanica]]<ref name="pmid17406188">{{cite journal | vauthors = Schenkein J, Montagna P | title = Self management of fatal familial insomnia. Part 1: what is FFI? | journal = MedGenMed | volume = 8 | issue = 3 | page = 65 | date = septembar 2006 | pmid = 17406188 | pmc = 1781306 }}</ref> *[[Fizička aktivnost]]: nesanica izazvana vježbanjem je česta kod [[sport]]ista u obliku produženih [[latencija početka sna]]<ref>{{cite web | url = http://cev.org.br/biblioteca/the-epidemiological-survey-of-exercise-induced-insomnia-in-chinese-athletes | title = The epidemiological survey of exercise-induced insomnia in Chinese athletes | archive-url = https://web.archive.org/web/20090909095412/http://cev.org.br/biblioteca/the-epidemiological-survey-of-exercise-induced-insomnia-in-chinese-athletes | archive-date = 9. 9. 2009 | vauthors = Shi Y, Zhou Z, Ning K, Liu J | location = Athens | date = 2004 | work = Pre-Olympic Congress }}</ref> *Povećana izloženost plavom svjetlu iz umjetnih izvora, kao što su [[telefon]]i ili [[računar]]i<ref>{{Cite news|url=https://www.scientificamerican.com/article/q-a-why-is-blue-light-before-bedtime-bad-for-sleep/|title=Q&A: Why Is Blue Light before Bedtime Bad for Sleep?|vauthors=Schmerler J|work=Scientific American|access-date=19. 10. 2018|language=en|archive-date=16. 2. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216123401/https://www.scientificamerican.com/article/q-a-why-is-blue-light-before-bedtime-bad-for-sleep/|url-status=live}}</ref> *[[hronična bolest|Hronična bol]]<ref>{{cite journal | vauthors = Roth T | title = Insomnia: definition, prevalence, etiology, and consequences | journal = Journal of Clinical Sleep Medicine | volume = 3 | issue = 5 Suppl | pages = S7-10 | date = august 2007 | pmid = 17824495 | pmc = 1978319 | doi = 10.5664/jcsm.26929 }}</ref><ref name="nsf">{{Cite web|date=2021|title=What Causes Insomnia?|url=https://www.sleepfoundation.org/insomnia/what-causes-insomnia|access-date=26. 2. 2021|website=Sleep Foundation|archive-date=15. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415173039/https://www.sleepfoundation.org/insomnia/what-causes-insomnia|url-status=live}}</ref> *[[Bol u donjem dijelu leđa]]<ref name=nsf/> *[[Astma]]<ref name=nsf/> Studije spavanja korištenjem [[polisomnografija]] sugeriraju da ljudi koji imaju poremećaje spavanja imaju povišene noćne nivoe cirkulirajućeg [[kortizol]]a i [[adrenokortikotropni hormon|adrenokortikotropnog hormona]].<ref>{{cite journal | vauthors = Hirotsu C, Tufik S, Andersen ML | title = Interactions between sleep, stress, and metabolism: From physiological to pathological conditions | journal = Sleep Science | volume = 8 | issue = 3 | pages = 143–152 | date = novembar 2015 | pmid = 26779321 | pmc = 4688585 | doi = 10.1016/j.slsci.2015.09.002 }}</ref> Također imaju ubrzan [[metabolizam]], što se ne događa kod ljudi koji ne pate od nesanice, ali čiji je san namjerno prekinut tokom studije spavanja. Studije metabolizma mozga korištenjem pozitronske emisione tomografije (PET) pokazuju da ljudi s nesanicom imaju veću brzinu metabolizma noću i danju. Ostaje pitanje jesu li ove promjene uzroci ili posljedice dugotrajne nesanice.<ref name=Mendelson>{{Cite journal | vauthors = Mendelson WB |title=New Research on Insomnia: Sleep Disorders May Precede or Exacerbate Psychiatric Conditions |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=7 |year=2008 |url=http://www.psychiatrictimes.com/insomnia/article/10168/1163082 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091019054800/http://www.psychiatrictimes.com/insomnia/article/10168/1163082 |archive-date=19. 10. 2009 }}</ref> === [[Genetika]]=== Kod [[Nasljeđivanje|nasljeđivanja]] procjene o nesanici variraju između 38% kod muškaraca i 59% kod žena.<ref name=Lind>{{cite journal | vauthors = Lind MJ, Aggen SH, Kirkpatrick RM, Kendler KS, Amstadter AB | title = A Longitudinal Twin Study of Insomnia Symptoms in Adults | journal = Sleep | volume = 38 | issue = 9 | pages = 1423–30 | date = septembar 2015 | pmid = 26132482 | pmc = 4531410 | doi = 10.5665/sleep.4982 }}</ref> [[GWAS|Studija asocijacije na nivou cijelog genoma]] (GWAS) identificirala je tri [[genom]]ska lokusa i sedam gena koji utiču na rizik od nesanice i pokazala da je nesanica visoko [[poligen]]ska.<ref name=Hammerschlag>{{cite journal | vauthors = Hammerschlag AR, Stringer S, de Leeuw CA, Sniekers S, Taskesen E, Watanabe K, Blanken TF, Dekker K, Te Lindert BH, Wassing R, Jonsdottir I, Thorleifsson G, Stefansson H, Gislason T, Berger K, Schormair B, Wellmann J, Winkelmann J, Stefansson K, Oexle K, Van Someren EJ, Posthuma D | title = Genome-wide association analysis of insomnia complaints identifies risk genes and genetic overlap with psychiatric and metabolic traits | journal = Nature Genetics | volume = 49 | issue = 11 | pages = 1584–92 | date = novembar 2017 | pmid = 28604731 | pmc = 5600256 | doi = 10.1038/ng.3888 }}</ref> Posebno je uočena jaka pozitivna povezanost za gen [[MEIS1]] i kod muškaraca i kod žena. Ova studija je pokazala da se genetska arhitektura nesanice snažno preklapa s psihijatrijskim poremećajima i [[metabolit]]nim osobinama. Postavljena je hipoteza da bi [[epigenetika]] također mogla uticati na nesanicu putem kontrolnog procesa i regulacije sna i odgovora mozga na [[stres]], što također utiče na plastičnost mozga.<ref name="palagini">{{cite journal | vauthors = Palagini L, Biber K, Riemann D | title = The genetics of insomnia – evidence for epigenetic mechanisms? | journal = Sleep Medicine Reviews | volume = 18 | issue = 3 | pages = 225–35 | date = juni 2014 | pmid = 23932332 | doi = 10.1016/j.smrv.2013.05.002}}</ref> === Izazvano supstancama === ==== Izazvano alkoholom ==== {{Glavni|Konzumacija alkohola i san}} [[Alkohol]] se često koristi kao oblik samoliječenja nesanice kako bi se postigao san. Međutim, upotreba alkohola za izazivanje sna može biti uzrok nesanice. [[alkoholizam|Dugotrajna upotreba alkohola]] povezana je sa smanjenjem [[NREM]] 3. i 4. faze sna, kao i sa supresijom [[REM-faza|REM sna]] i fragmentacije REM sna. Često prelaženje između faza sna javlja se s buđenjima zbog [[glavobolja]], [[poliurija|potrebe za mokrenjem]], [[dehidracija]] i [[diaforeza|prekomjernog znojen]ja]]. [[Glutamin]] povrat također igra ulogu kada neko pije; alkohol inhibira glutamin, jedan od prirodnih stimulansa tijela. Kada osoba prestane piti, tijelo pokušava nadoknaditi izgubljeno vrijeme proizvodnjom više glutamina nego što mu je potrebno. Povećanje nivoa [[glutamin]]a stimuliše [[mozak]] dok osoba koja pije [[alkohol]] pokušava da zaspi, sprečavajući je da dostigne najdublji nivo sna.<ref>{{cite web | vauthors = Perry L | date = 12. 10. 2004 | url = http://health.howstuffworks.com/hangover5.htm | work = HowStuffWorks | title = How Hangovers Work | archive-url = https://web.archive.org/web/20100315050850/http://health.howstuffworks.com/hangover5.htm | archive-date = 15. 3. 2010 | access-date = 20. 11. 2011 }}</ref> Prestanak hronične upotrebe alkohola također može dovesti do teške nesanice sa živopisnim snovima. Tokom apstinencijske krize, REM faza sna je obično pretjerana kao dio [[efekat povratka|efekta povratka]].<ref name="sleep_medicine_a04">{{Cite book | vauthors = Lee-chiong T |title=Sleep Medicine: Essentials and Review |date=24. 4. 2008 |publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=s1F_DEbRNMcC&pg=PT105 |isbn=978-0-19-530659-0 |page=105 }}</ref> ====[[Kofein]]==== Neki ljudi doživljavaju poremećaje spavanja ili [[anksioznost]] ako konzumiraju kofein.<ref>{{cite journal | vauthors = O'Callaghan F, Muurlink O, Reid N | title = Effects of caffeine on sleep quality and daytime functioning | journal = Risk Management and Healthcare Policy | volume = 11 | pages = 263–271 | date = 7. 12. 2018 | pmid = 30573997 | pmc = 6292246 | doi = 10.2147/RMHP.S156404 | doi-access = free | title-link = doi }}</ref> Doze niske i do 100&nbsp;mg/dan, kao što je šoljica [[kahva|kahve]] od 180 g ili dvije do tri porcije bezalkoholnog pića s kofeinom od 350 g, mogu nastaviti uzrokovati poremećaje spavanja, između ostalih intolerancija. Oni koji ne konzumiraju redovno kofein imaju najmanju toleranciju na kofein kada je u pitanju poremećaj spavanja.<ref name="Caffeinedependence JohnHopkins">{{cite web|url=http://www.caffeinedependence.org/caffeine_dependence.html|title=Information about caffeine dependence|date=9. 7. 2003|website=Caffeinedependence.org|publisher=Johns Hopkins Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523135807/http://www.caffeinedependence.org/caffeine_dependence.html|archive-date=23. 5. 2012|url-status=usurped|access-date=25. 5. 2012}}</ref> Neki konzumenti kafe razviju toleranciju na njene neželjene efekte koji remete san, ali drugi očigledno ne.<ref name="Fredholm">{{cite journal | vauthors = Fredholm BB, Bättig K, Holmén J, Nehlig A, Zvartau EE | title = Actions of caffeine in the brain with special reference to factors that contribute to its widespread use | journal = Pharmacological Reviews | volume = 51 | issue = 1 | pages = 83–133 | date = mart 1999 | doi = 10.1016/S0031-6997(24)01396-6 | pmid = 10049999 }}</ref> ==== Indukcija benzodiazepinima ==== Poput alkohola, [[benzodiazepin]]i, kao što su [[alprazolam]], [[klonazepam]], [[lorazepam]] i [[diazepam]], se obično koriste za liječenje nesanice kratkoročno (i na recept i samoliječenje), ali dugoročno pogoršavaju san. Iako benzodiazepini mogu uspavati ljude (tj. inhibirati NREM fazu sna 1 i 2), dok spavaju, lijekovi remete [[arfhitektura sba|arhitekturu sna]]: smanjuju vrijeme spavanja, odgađaju vrijeme REM sna i smanjuju duboki [[san sporih talasaa]] (najregenerativniji dio sna i za energiju i za raspoloženje).<ref>{{cite journal | vauthors = Ashton H | s2cid = 1709063 | title = The diagnosis and management of benzodiazepine dependence | journal = Current Opinion in Psychiatry | volume = 18 | issue = 3 | pages = 249–55 | date = maj 2005 | pmid = 16639148 | doi = 10.1097/01.yco.0000165594.60434.84 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morin CM, Bélanger L, Bastien C, Vallières A | title = Long-term outcome after discontinuation of benzodiazepines for insomnia: a survival analysis of relapse | url = https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2005-01_43_1/page/n3 | journal = Behaviour Research and Therapy | volume = 43 | issue = 1 | pages = 1–14 | date = januar 2005 | pmid = 15531349 | doi = 10.1016/j.brat.2003.12.002 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Poyares D, Guilleminault C, Ohayon MM, Tufik S | title = Chronic benzodiazepine usage and withdrawal in insomnia patients | journal = Journal of Psychiatric Research | volume = 38 | issue = 3 | pages = 327–34 | date = 1. 6. 2004 | pmid = 15003439 | doi = 10.1016/j.jpsychires.2003.10.003 }}</ref> ==== Opioidima izazvani ==== [[Opioid]]ni lijekovi kao što su [[hidrokodon]], [[oksikodon]] i [[morfin]] koriste se za nesanicu koja je povezana s [[bol]]om zbog svojih [[ahalgetik|analgetskih]] svojstava i [[hipnoza|hipnotičkih]] učinaka. Opioidi mogu fragmentirati san i smanjiti [[REM]] i [[nebrzi pokret očiju|fazu 2]] sna. Izazivanjem [[analgezija]] i [[sedacija]], opioidi mogu biti prikladni kod pažljivo odabranih pacijenata s nesanicom povezanom s bolom.<ref name="Ramakrishnan-2007"/> Međutim, ovisnost o opioidima može dovesti do dugotrajnih poremećaja spavanja.<ref>{{Cite journal | vauthors = Asaad TA, Ghanem MH, Samee AM, El-Habiby MM |s2cid=76376646 |title=Sleep Profile in Patients with Chronic Opioid Abuse |doi=10.1097/ADT.0b013e3181fb2847 |journal=Addictive Disorders & Their Treatment |volume=10 |pages=21–28 |year=2011 }}</ref> === Faktori rizika === Nesanica pogađa ljude svih starosnih grupa, ali ljudi u sljedećim grupama imaju veću vjerovatnoću da obole od nesanice:<ref>{{Cite news|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/insomnia/symptoms-causes/syc-20355167|title=Insomnia – Symptoms and causes|work=Mayo Clinic|access-date=5. 2. 2018|language=en|archive-date=24. 1. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180124135326/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/insomnia/symptoms-causes/syc-20355167|url-status=live}}</ref> *Osobe starije od 60 godina *Istorija poremećaja mentalnog zdravlja, uključujući [[depresija (raspoloženje)|depresiju]] itd. *Emocionalni [[stres]] *Rad u kasnim noćnim smjenama *Putovanje kroz različite vremenske zone<ref name=Pun2012/> *Hronične bolesti poput [[dijabetes]]a, bolesti [[bubreg]]a, bolesti [[pluća ]], [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] ili bolesti srca <ref>{{Cite news|url=http://www.winchesterhospital.org/health-library/article?id=19705|title=Risk Factors For Insomnia|access-date=14. 4. 2019|language=en|archive-date=19. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219030647/https://www.winchesterhospital.org/health-library/article?id=19705}}</ref> *[[Alkohol]] ili poremećaji uzrokovani upotrebom droga *Gastrointestinalna refluksna bolest *Teško [[pušenje]] *[[Stres]] na poslu <ref>{{cite book | vauthors = Lichstein KL, Taylor DJ, McCrae CS, Ruiter ME | chapter = Insomnia: epidemiology and risk factors. | title = Principles and Practice of Sleep Medicine | edition = Fifth | date = novembar 2010 | pages = 827–837 | publisher = Elsevier Inc. | doi = 10.1016/B978-1-4160-6645-3.00076-1 }}</ref> * Osobe niskog socioekonomskog statusa <ref name="Billings_2021">{{cite journal | vauthors = Billings ME, Cohen RT, Baldwin CM, Johnson DA, Palen BN, Parthasarathy S, Patel SR, Russell M, Tapia IE, Williamson AA, Sharma S | title = Disparities in Sleep Health and Potential Intervention Models: A Focused Review | journal = Chest | volume = 159 | issue = 3 | pages = 1232–1240 | date = mart 2021 | pmid = 33007324 | pmc = 7525655 | doi = 10.1016/j.chest.2020.09.249 }}</ref> *Urbana naselja<ref name="Billings_2021" /> *Stres u domaćinstvu<ref name="Billings_2021" /> == Mehanizam == Postoje dva glavna modela u vezi s mehanizmom nesanice: kognitivni i fiziološki. Kognitivni model sugerira da prežvakavanje života i hiperuzbuđenost doprinose sprječavanju osobe da zaspi i mogu dovesti do epizode nesanice. Fiziološki model se zasniva na tri glavna nalaza kod osoba s nesanicom; prvo, pronađen je povećan urinarni [[kortizol]] i [[kateholamin]]i što ukazuje na povećanu aktivnost HPA ose i uzbuđenost; drugo, povećana globalna cerebralna iskorištenost glukoze tokom budnosti i NREM sna kod osoba s nesanicom; i na kraju, povećan [[metabolizam]] cijelog tijela i otkucaji srca kod osoba s nesanicom. Svi ovi nalazi uzeti zajedno sugeriraju deregulaciju sistema uzbuđenja, kognitivnog sistema i [[HP-osa]], što sve doprinosi nesanici.<ref name="Th2007"/><ref>{{cite journal | vauthors = Bonnet MH | title = Evidence for the pathophysiology of insomnia | journal = Sleep | volume = 32 | issue = 4 | pages = 441–42 | date = april 2009 | pmid = 19413138 | pmc = 2663857 | doi = 10.1093/sleep/32.4.441 }}</ref> Međutim, nije poznato da li je hiperuzbuđenost posljedica ili uzrok nesanice. Pronađeni su promijenjeni nivoi inhibitornog [[neurotransmiter]] a [[GABA]], ali rezultati su bili nekonzistentni, a implikacije promijenjenih nivoa takvog sveprisutnog [[neurotransmiter]]a nisu poznate. Studije o tome da li je nesanica uzrokovana cirkadijalnom kontrolom nad snom ili procesom zavisnim od budnosti pokazale su nekonzistentne rezultate, ali neka literatura sugerira deregulaciju [[cirkadijdski ritam|cirkadijalnog ritma]] na osnovu temperature jezgra.<ref>{{cite journal | vauthors = Levenson JC, Kay DB, Buysse DJ | title = The pathophysiology of insomnia | journal = Chest | volume = 147 | issue = 4 | pages = 1179–92 | date = april 2015 | pmid = 25846534 | pmc = 4388122 | doi = 10.1378/chest.14-1617 }}</ref> Povećana beta aktivnost i smanjena aktivnost delta talasa je uočena na [[elektroencefalogram]]ima; međutim, implikacije ovoga nisu poznate.<ref>{{cite journal | vauthors = Mai E, Buysse DJ | title = Insomnia: Prevalence, Impact, Pathogenesis, Differential Diagnosis, and Evaluation | journal = Sleep Medicine Clinics | volume = 3 | issue = 2 | pages = 167–74 | date = 1. 1. 2008 | pmid = 19122760 | pmc = 2504337 | doi = 10.1016/j.jsmc.2008.02.001 }}</ref> Oko polovine žena u postmenopauzi ima poremećaje spavanja, a općenito su poremećaji spavanja otprilike dvostruko češći kod žena nego kod muškaraca; čini se da je to djelomično, ali ne u potpunosti, posljedica promjena u nivou [[hormon]]a, posebno u postmenopauzi..<ref name=Santoro2015rev/><ref>{{cite journal | vauthors = Shaver JL, Woods NF | s2cid = 23937236 | title = Sleep and menopause: a narrative review | journal = Menopause | volume = 22 | issue = 8 | pages = 899–915 | date = august 2015 | pmid = 26154276 | doi = 10.1097/GME.0000000000000499 }}</ref> Promjene u nivou [[spolni hormon|spolnih hormona]] kod muškaraca i žena s godinama mogu djelomično objasniti povećanu prevalenciju poremećaja spavanja kod starijih osoba.<ref>{{cite journal | vauthors = Lord C, Sekerovic Z, Carrier J | title = Sleep regulation and sex hormones exposure in men and women across adulthood | journal = Pathologie-Biologie | volume = 62 | issue = 5 | pages = 302–10 | date = oktobar 2014 | pmid = 25218407 | doi = 10.1016/j.patbio.2014.07.005 }}</ref> == Dijagnoza == {{glavni|Fordov odgovor nesanice na test stresa}} U medicini se nesanica mjeri pomoću [[Atinska skalasnesanice|Atinske skale nesanice]] (AIS).<ref>{{cite journal | vauthors = Soldatos CR, Dikeos DG, Paparrigopoulos TJ | title = Athens Insomnia Scale: validation of an instrument based on ICD-10 criteria | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-psychosomatic-research_2000-06_48_6/page/554 | journal = Journal of Psychosomatic Research | volume = 48 | issue = 6 | pages = 555–60 | date = juni 2000 | pmid = 11033374 | doi = 10.1016/S0022-3999(00)00095-7 }}</ref> Mjeri osam parametara povezanih sa snom, predstavljenih kao ukupna skala koja procjenjuje kvalitet sna pojedinca. Ima odličnu unutrašnju konzistentnost i pouzdanost ponovnog testiranja.<ref>{{Cite journal |last1=Jahrami |first1=Haitham |last2=Trabelsi |first2=Khaled |last3=Saif |first3=Zahra |last4=Manzar |first4=Md Dilshad |last5=BaHammam |first5=Ahmed S. |last6=Vitiello |first6=Michael V. |date=1. 11. 2023 |title=Reliability generalization meta-analysis of the Athens Insomnia Scale and its translations: Examining internal consistency and test-retest validity |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1389945723003489 |journal=Sleep Medicine |volume=111 |pages=133–145 |doi=10.1016/j.sleep.2023.09.015 |pmid=37776584 |issn=1389-9457|url-access=subscription }}</ref> Atenska skala nesanice za nekliničke populacije (AIS-NCA) razvijena je i validirana na [[engleski|engleskom jeziku]],<ref name="Sattler-2023">{{Cite journal |vauthors = Sattler S, Seddig D, Zerbini G |date=3. 8. 2023 |title=Assessing sleep problems and daytime functioning: a translation, adaption, and validation of the Athens Insomnia Scale for non-clinical application (AIS-NCA) |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08870446.2021.1998498 |journal=Psychology & Health |volume=38 |issue=8 |pages=1006–1031 |doi=10.1080/08870446.2021.1998498 |issn=0887-0446 |pmid=34766856}}</ref> [[kineski|kineskom]],<ref>{{Cite journal |last1=Tan |first1=Chenhao |last2=Wang |first2=Jinhao |last3=Cao |first3=Guohuan |last4=Chen |first4=Chao |last5=Yin |first5=Jun |last6=Lu |first6=Jiaojiao |last7=Qiu |first7=Jun |date=15. 9. 2023 |title=Reliability and validity of the Chinese version of the Athens insomnia scale for non-clinical application in Chinese athletes |journal=Frontiers in Psychology |language=English |volume=14 |number=1183919 |doi=10.3389/fpsyg.2023.1183919 |doi-access=free |issn=1664-1078 |pmc=10540192 |pmid=37780167}}</ref> [[njemački|njemačkom]]<ref name="Sattler-2023"/> identificirajući subkliničke manifestacije nesanice jezikom jednostavnijim od Atenske skale nesanice i pogodnijim za samoprocjenu. Koristi četiri stavke za procjenu problema sa spavanjem i tri stavke za procjenu oštećenog dnevnog funkcioniranja. Medicinski podaci i fizički pregled mogu identificirati druga stanja koja bi mogla biti uzrok nesanice. Sveobuhvatna anamneza spavanja treba uključivati navike spavanja i okruženje za spavanje, lijekove (na recept i bez recepta, uključujući dodatke prehrani), unos [[alkohol]]a, [[nikotin]]a i [[kofein]]a te komorbiditete.<ref name="Passarella, S 2008">Passarella, S, Duong, M. "Diagnosis and treatment of insomnia." 2008.</ref> [[Dnevnik spavanja]] može se koristiti za praćenje vremena do spavanja, ukupnog vremena spavanja, vremena do početka spavanja, broja buđenja, upotrebe lijekova, vremena buđenja i subjektivnih osjećaja ujutro.<ref name="Passarella, S 2008"/> Dnevnik spavanja može se zamijeniti ili validirati ambulantnom aktigrafijom tokom sedmice ili duže, korištenjem neinvazivnog uređaja koji mjeri pokrete.<ref name=Schutte-Rodin>{{cite journal | vauthors = Schutte-Rodin S, Broch L, Buysse D, Dorsey C, Sateia M | title = Clinical guideline for the evaluation and management of chronic insomnia in adults | journal = Journal of Clinical Sleep Medicine | volume = 4 | issue = 5 | pages = 487–504 | date = oktobar 2008 | pmid = 18853708 | pmc = 2576317 | url = http://www.aasmnet.org/Resources/clinicalguidelines/040515.pdf | quote = Actigraphy is indicated as a method to characterize circadian patterns or sleep disturbances in individuals with insomnia, ... | access-date = 30. 7. 2015 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20150209031235/http://www.aasmnet.org/Resources/clinicalguidelines/040515.pdf | archive-date = 9. 2. 2015 | doi = 10.5664/jcsm.27286 }}</ref> Nebi svi koji pate od nesanice trebali rutinski podvrgavati polisomnografiji radi skrininga poremećaja spavanja,<ref name="ACOEMfive">{{Citation |author1=American College of Occupational and Environmental Medicine|date=februar 2014 |title=Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher=American College of Occupational and Environmental Medicine |work|Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation |url=http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |access-date=24. 2. 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911001813/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-occupational-and-environmental-medicine/ |archive-date=11. 9. 2014 }}</ref> ali može biti indiciran za osobe s faktorima rizika za [[apneja u snu]], uključujući [[gojaznost]], debeli promjer [[vrat]]a ili punoću mesa u [[orofarinks]]u.<ref name="ACOEMfive"/> Za većinu ljudi, test nije potreban za postavljanje dijagnoze, a nesanica se često može liječiti promjenom rasporeda kako bi se osiguralo vrijeme za dovoljno sna i poboljšanjem [[higijena spavanja]].<ref name="ACOEMfive"/> Nekim pacijentima može biti potrebna studija spavanja preko noći u laboratoriji za spavanje. Takva studija obično uključuje alate za procjenu, uključujući polisomnogram i [[test višestruke latencije spavanja]]. Specijalisti za [[medicina spavanjaja|medicinu spavanja]] su kvalifikovani za dijagnosticiranje poremećaja prema [[Međunarodna klasifikacijs poremećaja spavanja|ICSD]], 81 glavnoj dijagnostičkoj kategoriji poremećaja spavanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Thorpy MJ | title = Classification of sleep disorders | journal = Neurotherapeutics | volume = 9 | issue = 4 | pages = 687–701 | date = oktobar 2012 | pmid = 22976557 | pmc = 3480567 | doi = 10.1007/s13311-012-0145-6 }}</ref> Pacijenti s nekim poremećajima, uključujući [[poremećaj odgođene faze spavanja]], često se pogrešno dijagnosticira primarna nesanica; kada osoba ima problema sa zaspavanjem i buđenjem u željeno vrijeme, ali ima normalan obrazac spavanja nakon što zaspi, vjerovatni uzrok je poremećaj [[cirkadijski ritam|cirkadijalnog ritma]]. U mnogim slučajevima, nesanica je komorbidna s drugom bolešću, nuspojavama lijekova ili psihološkim problemom. Otprilike polovina svih dijagnosticiranih nesanica povezana je s psihijatrijskim poremećajima. Za one koji imaju depresiju, "nesanicu treba smatrati komorbidnim stanjem, a ne sekundarnim;" nesanica obično prethodi psihijatrijskim simptomima. "U stvari, moguće je da nesanica predstavlja značajan rizik za razvoj naknadnog psihijatrijskog poremećaja." Nesanica se javlja kod 60% i 80% ljudi s depresijom i može biti nuspojava lijekova koji liječe depresiju.<ref name=Luca2013>{{cite journal | vauthors = Luca A, Luca M, Calandra C | title = Sleep disorders and depression: brief review of the literature, case report, and nonpharmacologic interventions for depression | journal = Clinical Interventions in Aging | volume = 8 | pages = 1033–39 | date = 2013 | pmid = 24019746 | pmc = 3760296 | doi = 10.2147/CIA.S47230 | doi-access = free }}</ref> Utvrđivanje uzročnosti nije neophodna za dijagnozu.<ref name="Wilson">{{cite journal | vauthors = Wilson SJ, Nutt DJ, Alford C, Argyropoulos SV, Baldwin DS, Bateson AN, Britton TC, Crowe C, Dijk DJ, Espie CA, Gringras P, Hajak G, Idzikowski C, Krystal AD, Nash JR, Selsick H, Sharpley AL, Wade AG | title = British Association for Psychopharmacology consensus statement on evidence-based treatment of insomnia, parasomnias and circadian rhythm disorders | journal = Journal of Psychopharmacology | volume = 24 | issue = 11 | pages = 1577–1601 | date = novembar 2010 | pmid = 20813762 | doi = 10.1177/0269881110379307 | s2cid = 16823040 }}</ref> === DSM-5 kriteriji === [[DSM-5]] kriteriji za nesanicu uključuju sljedeće:<ref>{{cite book | chapter = Sleep Wake Disorders | title = Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5 | url = https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse | location = Washington, D.C. | publisher = American Psychiatric Association | date = 2013 }}</ref> " Pretežna pritužba na nezadovoljstvo količinom ili kvalitetom sna, povezana s jednim (ili više) sljedećih simptoma: *Teškoće sa zaspavanjem. (Kod djece se ovo može manifestirati kao teškoće sa zaspavanjem bez intervencije staratelja.) *Teškoće sa održavanjem sna, karakterizirane čestim buđenjima ili problemima s povratkom na spavanje nakon buđenja. (Kod djece se ovo može manifestirati kao teškoće s povratkom na spavanje bez intervencije staratelja.) *Buđenje u ranim jutarnjim satima s nemogućnošću povratka na spavanje. Osim toga: *Poremećaj spavanja uzrokuje klinički značajnu patnju ili oštećenje u društvenim, profesionalnim, obrazovnim, akademskim, bihevioralnim ili drugim važnim područjima funkcioniranja. *Teškoće sa spavanjem javljaju se najmanje tri noći sedmično. *Teškoće sa spavanjem prisutne su najmanje tri mjeseca. *Teškoće sa spavanjem javljaju se uprkos adekvatnoj prilici za spavanje. *Nesanica se ne može bolje objasniti i ne javlja se isključivo tokom drugog poremećaja spavanja i buđenja (npr. narkolepsija, poremećaj spavanja povezan s [[disanje]]m, poremećaj cirkadijalnog ritma spavanja i buđenja, parasomnija). *Nesanica se ne može pripisati... fiziološki efekti supstance (npr. [[zloupotreba droga]], lijek)." [[DSM-IV TR]] uključuje nesanicu, ali ne detaljno opisuje simptome u poređenju sa DSM-5. Umjesto buđenja u ranim jutarnjim satima kao simptoma, DSM-IV-TR je naveo "[[nerestorativni san]]" kao primarni simptom. Trajanje iskustva je također bilo nejasno u DSM-IV-TR. DSM-IV-TR je naveo da simptomi moraju biti prisutni mjesec dana, dok DSM-5 navodi da simptomi moraju biti prisutni tri mjeseca i da se javljaju najmanje tri noći sedmično (Gillette). === Tipovi === Nesanica se može klasificirati kao prolazna, akutna ili hronična. *''Prolazna nesanica'' traje manje od sedmice. Može biti uzrokovana drugim poremećajem, promjenama u okruženju za spavanje, vremenom spavanja, teškim [[veliki depresivni poremećaj|depresijom]] ili [[stres]]om. Njegove posljedice – pospanost i oštećene psihomotorne performanse – slične su posljedicama [[nedostatak sna|nedostatka sna]].<ref name="Roth">{{cite journal | vauthors = Roth T, Roehrs T | title = Insomnia: epidemiology, characteristics, and consequences | journal = Clinical Cornerstone | volume = 5 | issue = 3 | pages = 5–15 | year = 2003 | pmid = 14626537 | doi = 10.1016/S1098-3597(03)90031-7 }}</ref> *[[Akutna bolest|Akutna]] nesanica'' je nemogućnost konstantnog i dobrog spavanja kraće od mjesec dana. Nesanica je prisutna kada postoji poteškoća sa započinjanjem ili održavanjem sna ili kada je san koji se postiže. *[[neosvježavajući san|Neobnovljiv]] ili lošeg kvaliteta. Ovi problemi se javljaju uprkos odgovarajućim prilikama i okolnostima za spavanje i moraju rezultirati problemima s dnevnim funkcijama.<ref>{{cite web |url=http://articles.directorym.com/Insomnia-a352.html |title=Insomnia&nbsp;– sleeplessness, chronic insomnia, acute insomnia, mental ... |access-date=29. 4. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329155902/http://articles.directorym.com/Insomnia-a352.html |archive-date=29. 3. 2008}}</ref> Hiperuzbuđenost se može povezati s akutnom nesanicom jer aktivira tjelesnu reakciju "bori se ili bježi". Kada se suočimo sa stresom ili opasnošću, naša tijela prirodno postaju budnija, što može utjecati na našu sposobnost da zaspimo i ostanemo u snu. Ovo pojačano stanje uzbuđenosti može biti korisno kratkoročno tokom prijetećih situacija, ali ako se nastavi tokom dužeg perioda, može rezultirati akutnom nesanicom.<ref name="Acute and Chronic Insomnia: What Ha">{{cite journal | vauthors = Vargas I, Nguyen AM, Muench A, Bastien CH, Ellis JG, Perlis ML | title = Acute and Chronic Insomnia: What Has Time and/or Hyperarousal Got to Do with It? | journal = Brain Sciences | volume = 10 | issue = 2 | page = 71 | date = januar 2020 | pmid = 32013124 | pmc = 7071368 | doi = 10.3390/brainsci10020071 | doi-access = free }}</ref> Akutna nesanica je također poznata kao „kratkotrajna nesanica“ ili „nesanica povezana sa stresom''.<ref name=r1>{{cite web |url=http://sleepdisorders/od/commonsleepdisorders/a/Acute_Insomnia.htm |title=Acute Insomnia – What is Acute Insomnia |work=Health |publisher=Sleepdisorders |access-date=10. 3. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329185735/http://sleepdisorders/od/commonsleepdisorders/a/Acute_Insomnia.htm |archive-date=29. 3. 2013 }}</ref> *''[[hronična bolest|Hronična]] nesanica'' traje duže od mjesec dana. Može biti uzrokovana drugim poremećajem ili može biti primarni poremećaj. Uobičajeni uzroci hronične nesanice uključuju uporni [[stres]],[[trauma|traumu]], rasporede rada, loše navike spavanja, lijekove i druge poremećaje mentalnog zdravlja.<ref>{{Cite web |date=31. 8. 2020|title=Types of Insomnia |url=https://www.sleepfoundation.org/insomnia/types-of-insomnia |access-date=15. 7. 2022 |website=Sleep Foundation |language=en |archive-date=14. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220714180512/https://www.sleepfoundation.org/insomnia/types-of-insomnia |url-status=live }}</ref> Kada se olsoba stalno upušta u ponašanja koja remete san, kao što su neredovni rasporedi spavanja, provođenje prekomjernog vremena budan u krevetu ili bavljenje stimulativnim aktivnostima blizu vremena za spavanje, to može dovesti do uslovljene budnosti koja doprinosi hroničnoj nesanici. Ljudi sa visokim nivoima hormona stresa ili promjenama u nivoima [[citokin]]a imaju veću vjerovatnoću da imaju hroničnu nesanicu od drugih.<ref>{{cite news | vauthors = Simon H |title=In-Depth Report: Causes of Chronic Insomnia |url=http://health.nytimes.com/health/guides/symptoms/sleeping-difficulty/causes-of-chronic-insomnia.html |newspaper=The New York Times |access-date=4. 11. 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108185210/http://health.nytimes.com/health/guides/symptoms/sleeping-difficulty/causes-of-chronic-insomnia.html |archive-date=8. 11. 2011 }}</ref> Njeni efekti mogu varirati u zavisnosti od uzroka. Mogu uključivati mišićni [[umor]], [[halucinacija|halucinacije]] i/ili mentalni [[umor]].<ref name="Roth"/> ==Prevencija== Prevencija i liječenje nesanice mogu zahtijevati kombinaciju kognitivno-bihejvioralne terapije, lijekova,<ref name="abad">{{cite journal | vauthors = Abad VC, Guilleminault C | s2cid = 51866276 | title = Insomnia in Elderly Patients: Recommendations for Pharmacological Management | journal = Drugs & Aging | volume = 35 | issue = 9 | pages = 791–817 | date = septembar 2018 | pmid = 30058034 | doi = 10.1007/s40266-018-0569-8 }}</ref> i promjene načina života.<ref name="mayo">{{cite web |title=Insomnia: Diagnosis and treatment |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/insomnia/diagnosis-treatment/drc-20355173 |publisher=Mayo Clinic |access-date=11. 10. 2018 |date=15. 10. 2016 |archive-date=4. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171004131534/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/insomnia/diagnosis-treatment/drc-20355173 |url-status=live }}</ref> Među navikama načina života, odlazak na spavanje i buđenje u isto vrijeme svakog dana može stvoriti stalan obrazac koji može pomoći u sprječavanju nesanice. Preporučuje se izbjegavanje intenzivne [[tjelesna vježba|vježbe]] i [[kofein|kofeinskih pića]] nekoliko sati prije spavanja, dok vježbanje ranije tokom dana može biti korisno.<ref name=mayo/> Druge prakse za poboljšanje [[higijena spavanja]] mogu uključivati:<ref name=mayo/><ref>{{cite web|url=https://www.webmd.com/sleep-disorders/guide/insomnia-symptoms-and-causes#2-8|title=Insomnia (Acute & Chronic): Symptoms, Causes, and Treatment|vauthors=Pathak N|date=17. 1. 2017|website=WebMD|access-date=11. 10. 2018|archive-date=11. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011022132/https://www.webmd.com/sleep-disorders/guide/insomnia-symptoms-and-causes#2-8|url-status=live}}</ref> * Izbjegavanje ili ograničavanje drijemanja * Liječenje boli prije spavanja * Izbjegavanje velikih obroka, pića, alkohola (droge) i nikotina prije spavanja * Pronalaženje umirujućih načina za opuštanje prije spavanja, uključujući korištenje bijele buke * Održavanje spavaće sobe pogodnom za spavanje održavanjem tame, hladnoće i bez uređaja poput satova, mobitela ili televizora * Redovno vježbanje * Pokušajte s opuštajućim aktivnostima prije spavanja == Liječenje == Preporučuje se isključiti medicinske i psihološke uzroke prije donošenja odluke o liječenju nesanice.<ref>{{cite journal | vauthors = Wortelboer U, Cohrs S,Rodenbeck A, Rüther E | s2cid = 38910586 | title = Tolerability of hypnosedatives in older patients | journal = Drugs & Aging | volume = 19 | issue = 7 | pages = 529–39 | year = 2002 | pmid = 12182689 | doi = 10.2165/00002512-200219070-00006 }}</ref> [[Kognitivno-bihejvioralna terapija]] je efikasan tretman prve linije za hroničnu nesanicu.<ref>{{cite journal | vauthors = van Straten A, van der Zweerde T, Kleiboer A, Cuijpers P, Morin CM, Lancee J | title = Cognitive and behavioral therapies in the treatment of insomnia: A meta-analysis | journal = Sleep Medicine Reviews | volume = 38 | pages = 3–16 | date = april 2018 | pmid = 28392168 | doi = 10.1016/j.smrv.2017.02.001 | url = https://research.vu.nl/ws/files/104498588/Cognitive_and_behavioral_therapies_in_the_treatment_of_insomnia.pdf | hdl = 1871.1/6fbbd685-d526-41ec-9961-437833035f53 | s2cid = 3359815 | hdl-access = free | access-date = 18. 9. 2020 | archive-date = 5. 11. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201105000321/https://research.vu.nl/ws/files/104498588/Cognitive_and_behavioral_therapies_in_the_treatment_of_insomnia.pdf | url-status = live }}</ref> Korisni efekti, za razliku od onih koje proizvode lijekovi, mogu trajati i nakon prestanka terapije.<ref>{{cite journal | title = NIH State-of-the-Science Conference Statement on manifestations and management of chronic insomnia in adults | journal = NIH Consensus and State-Of-The-Science Statements | volume = 22 | issue = 2 | pages = 1–30 | year = 2005 | pmid = 17308547 }}</ref> Lijekovi su se uglavnom koristili za smanjenje simptoma nesanice kratkog trajanja; njihova uloga u liječenju kronične nesanice ostaje nejasna. Može se koristiti nekoliko različitih vrsta lijekova.<ref name=abad/><ref>{{cite journal | vauthors = Sateia MJ, Buysse DJ, Krystal AD, Neubauer DN, Heald JL | title = Clinical Practice Guideline for the Pharmacologic Treatment of Chronic Insomnia in Adults: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline | journal = Journal of Clinical Sleep Medicine | volume = 13 | issue = 2 | pages = 307–349 | date = februar 2017 | pmid = 27998379 | pmc = 5263087 | doi = 10.5664/jcsm.6470 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Riemann D, Perlis ML | title = The treatments of chronic insomnia: a review of benzodiazepine receptor agonists and psychological and behavioral therapies | journal = Sleep Medicine Reviews | volume = 13 | issue = 3 | pages = 205–14 | date = juni 2009 | pmid = 19201632 | doi = 10.1016/j.smrv.2008.06.001 }}</ref> Mnogi ljekari ne preporučuju dugotrajnu upotrebu tableta za spavanje na recept.<ref name=mayo/> Ovi lijekovi se ne preporučuju duže od četiri ili pet sedmica, iako se u određenim slučajevima mogu koristiti i duže.<ref name=AC2016/> Također je važno identificirati i liječiti druga medicinska stanja koja mogu doprinijeti nesanici, poput depresije, problema s [[disanje]]m i hronične boli.<ref name=mayo/><ref name="insomnia JAMA">{{cite journal | vauthors = Merrigan JM, Buysse DJ, Bird JC, Livingston EH | title = JAMA patient page. Insomnia | journal = JAMA | volume = 309 | issue = 7 | page = 733 | date = februar 2013 | pmid = 23423421 | doi = 10.1001/jama.2013.524 | doi-access = free }}</ref> Od 2022. godine, mnogi ljudi s nesanicom su prijavljeni kao oni koji nisu primali dovoljno sna ili tretmana za nesanicu.<ref>{{Cite web |date=25. 10. 2021 |title=Sleep Statistics - Facts and Data About Sleep 2022 |url=https://www.sleepfoundation.org/how-sleep-works/sleep-facts-statistics |access-date=15. 7. 2022 |website=Sleep Foundation |language=en |archive-date=15. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715223335/https://www.sleepfoundation.org/how-sleep-works/sleep-facts-statistics |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Drake CL, Roehrs T, Roth T | title = Insomnia causes, consequences, and therapeutics: an overview | journal = Depression and Anxiety | volume = 18 | issue = 4 | pages = 163–76 | date = decembar 2003 | pmid = 14661186 | doi = 10.1002/da.10151 | s2cid = 19203612 | doi-access = free }}</ref> === Nezasnovano na lijekovima === Strategije koje nisu zasnovane na lijekovima imaju sličnu efikasnost kao i hipnotički lijekovi za nesanicu i mogu imati dugotrajnije efekte. Hipnotički lijekovi se preporučuju samo za kratkotrajnu upotrebu jer se može razviti [[ovisnost o supstancama|ovisnost]] sa [[povratni efekst odvikavanja|povratnim efektima odvikavanja]] nakon prestanka uzimanja ili [[tolerancija na lijek|tolerancija]].<ref>{{cite journal | author = National Prescribing Service | date = 1. 2. 2010 | url = http://www.nps.org.au/publications/health-professional/nps-news/2010/nps-news-67 | title = Addressing hypnotic medicines use in primary care | archive-url = https://web.archive.org/web/20131101224851/http://www.nps.org.au/publications/health-professional/nps-news/2010/nps-news-67 |archive-date=1. 11. 2013 | journal = NPS News | volume = 67 }}</ref> Strategije koje nisu zasnovane na lijekovima pružaju dugotrajna poboljšanja kod nesanice i preporučuju se kao prva linija i dugoročna strategija liječenja. Bihevioralna medicina spavanja nudi strategije koje nisu zasnovane na lijekovima za rješavanje hronične nesanice, uključujući [[higijena spavanja|higijenu spavanja]], [[kontrola stimulusa|kontrolu stimulusa]], [[ponašanje|bihevioralne intervencije]], [[kognitivno-bihevioralna terapija za nesanicu|terapiju ograničenja sna]], [[paradoksalna namjera|paradoksalnu namjeru]], edukaciju pacijenata i [[tehnika opuštanja|terapiju opuštanja]].<ref>{{cite journal | vauthors = Kirkwood CK | title = Management of insomnia | journal = Journal of the American Pharmaceutical Association | volume = 39 | issue = 5 | pages = 688–96; quiz 713–14 | year = 1999 | pmid = 10533351 | doi = 10.1016/s1086-5802(15)30354-5 }}</ref> Neki primjeri su vođenje dnevnika, ograničavanje vremena provedenog budni u krevetu, prakticiranje tehnika opuštanja i održavanje redovnog rasporeda spavanja i vremena buđenja. Bihevioralna terapija može pomoći pacijentu u razvoju novih navika spavanja kako bi se poboljšao kvalitet sna i konsolidacija. Bihevioralna terapija može uključivati učenje zdravih navika spavanja kako bi se potaknulo opuštanje tokom sna, podvrgavanje svjetlosnoj terapiji za regulaciju cirkadijalnog ritma i regulaciju cirkadijalnog sata.<ref name="insomnia JAMA"/> [[Muzika]] može poboljšati nesanicu kod odraslih (pogledajte [[muzika i san]]).<ref>{{cite journal | vauthors = Jespersen KV, Pando-Naude V, Koenig J, Jennum P, Vuust P | title = Listening to music for insomnia in adults | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2022 | issue = 8 | date = august 2022 | pmid = 36000763 | pmc = 9400393 | doi = 10.1002/14651858.CD010459.pub3 }}</ref> Bio[[povratna sprega]] [[EEG]]-a je pokazala učinkovitost u liječenju nesanice, s poboljšanjima u trajanju kao i kvaliteti sna.<ref>{{Cite book | vauthors = Lake JA |title=Textbook of Integrative Mental Health Care |url=https://books.google.com/books?id=Bt5euqMwbpYC&pg=PA313 |date= 2006 |publisher=Thieme Medical Publishers |isbn=978-1-58890-299-3 |page=313 }}</ref> Terapija samopomoći (definirana kao psihološka terapija koju pojedinac može samostalno proći) može poboljšati kvalitetu sna kod odraslih osoba s nesanicom u maloj ili umjerenoj mjeri.<ref>{{cite journal | vauthors = van Straten A, Cuijpers P | title = Self-help therapy for insomnia: a meta-analysis | journal = Sleep Medicine Reviews | volume = 13 | issue = 1 | pages = 61–71 | date = februar 2009 | pmid = 18952469 | doi = 10.1016/j.smrv.2008.04.006 }}</ref> Terapija kontrole stimulusa je tretman za pacijente koji su se uvjetovali da krevet ili san općenito povezuju s negativnom reakcijom. Budući da terapija kontrole stimulusa uključuje poduzimanje koraka za kontrolu okruženja za spavanje, ponekad se naizmjenično naziva konceptom higijene spavanja. Primjeri takvih modifikacija okruženja uključuju korištenje kreveta samo za spavanje i seks, a ne za aktivnosti poput čitanja ili gledanja televizije; buđenje u isto vrijeme svako jutro, uključujući i vikendom; odlazak u krevet samo kada ste pospani i kada postoji velika vjerovatnoća da ćete zaspati; napuštanje kreveta i početak aktivnosti na drugoj lokaciji ako san ne nastupi u razumno kratkom periodu nakon odlaska u krevet (obično ~20 minuta); smanjenje subjektivnog napora i energije utrošene pokušavajući zaspati; izbjegavanje izlaganja jakom svjetlu tokom noćnih sati i eliminiranje dnevnih drijemanja.<ref>{{cite journal | vauthors = Lande RG, Gragnani C | title = Nonpharmacologic approaches to the management of insomnia | journal = The Journal of the American Osteopathic Association | volume = 110 | issue = 12 | pages = 695–701 | date = decembar 2010 | pmid = 21178150 }}</ref> Komponenta terapije kontrole stimulusa je ograničenje sna, tehnika koja ima za cilj usklađivanje vremena provedenog u krevetu sa stvarnim vremenom provedenim u snu. Ova tehnika uključuje održavanje strogog rasporeda spavanja i buđenja, spavanje samo u određeno doba dana i tokom određenih vremenskih perioda kako bi se izazvala blaga deprivacija sna. Potpuni tretman obično traje do tri sedmice i uključuje prisiljavanje osobe da spava samo minimalno vrijeme koje je u prosjeku zapravo sposobna, a zatim, ako je u mogućnosti (tj. kada se [[Polisomnografija|efikasnost spavanja]] poboljša), polahko povećanje ove količine (~15 minuta) ranijim odlaskom u krevet dok tijelo pokušava resetirati svoj unutrašnji sat spavanja. [[Terapija jakim svjetlom]] može biti učinkovita kod nesanice.<ref>{{cite journal |vauthors=van Maanen A, Meijer AM, van der Heijden KB, Oort FJ |title=The effects of light therapy on sleep problems: A systematic review and meta-analysis |journal=Sleep Medicine Reviews |volume=29 |pages=52–62 |date=oktobar 2016 |pmid=26606319 |doi=10.1016/j.smrv.2015.08.009 |s2cid=3410636 |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/the-effects-of-light-therapy-on-sleep-problems(723b9aaa-7eed-4f5c-a69e-39056a2c95c4).html |access-date=30. 6. 2020 |archive-date=28. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828125128/https://dare.uva.nl/search?identifier=723b9aaa-7eed-4f5c-a69e-39056a2c95c4 |url-status=live }}</ref> Paradoksalna namjera je tehnika kognitivnog redefiniranja gdje osoba koja pati od nesanice, umjesto da pokušava zaspati noću, ulaže sve napore da ostane budna (tj. u suštini prestaje pokušavati zaspati). Jedna teorija koja bi mogla objasniti učinkovitost ove metode je da se, time što se ne prisiljava na spavanje dobrovoljno, ublažava anksioznost zbog performansi koja proizlazi iz potrebe ili zahtjeva za uspavljivanjem, što bi trebalo biti pasivan čin. Pokazalo se da ova tehnika smanjuje napor spavanja i anksioznost zbog performansi, a također smanjuje subjektivnu procjenu latencije početka spavanja i precjenjivanje deficita sna (kvaliteta koja se nalazi kod mnogih osoba koje pate od nesanice).<ref>{{cite journal | vauthors = Kierlin L |s2cid = 22141056 | title = Sleeping without a pill: nonpharmacologic treatments for insomnia | journal = Journal of Psychiatric Practice | volume = 14 | issue = 6 | pages = 403–07 | date = novembar 2008 | pmid = 19057243 | doi = 10.1097/01.pra.0000341896.73926.6c }}</ref> ==== Higijena spavanja ==== [[Higijena spavanja]] je uobičajeni termin za sva ponašanja koja se odnose na promociju dobrog sna. One uključuju navike koje pružaju dobru osnovu za san i pomažu u sprečavanju nesanice. Međutim, sama higijena spavanja možda nije dovoljna za rješavanje hronične nesanice. Preporuke za higijenu spavanja obično su uključene kao jedna komponenta [[kognitivno-bihejvioralne terapije za nesanicu]] (KBT-I).<ref name="Schutte-Rodin"/><ref name="AC2016"/> Preporuke uključuju smanjenje konzumacije kofeina, nikotina i alkohola, maksimiziranje redovnosti i efikasnosti epizoda spavanja, minimiziranje upotrebe lijekova i dnevnog drijemanja, promociju redovnog vježbanja i olakšavanje pozitivnog okruženja za spavanje.<ref name="Ellis_2002">{{cite journal | vauthors = Ellis J, Hampson SE, Cropley M |title=Sleep hygiene or compensatory sleep practices: An examination of behaviours affecting sleep in older adults |journal=Psychology, Health & Medicine |date=maj 2002 |volume=7 |issue=2 |pages=156–161 |doi=10.1080/13548500120116094 |s2cid=143141307 }}</ref> Stvaranje pozitivnog okruženja za spavanje također može pomoći u smanjenju simptoma nesanice.<ref name="Insomnia">{{cite web |url= https://www.lecturio.com/concepts/insomnia/ |title= Insomnia |website= The Lecturio Medical Concept Library |access-date= 24. 6. 2021 |archive-date= 24. 6. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210624220727/https://www.lecturio.com/concepts/insomnia/ |url-status= live }}</ref> S druge strane, sistematski pregled AASM-a zaključio je da kliničari ne bi trebali propisivati higijenu spavanja za nesanicu zbog dokaza o nedostatku njene efikasnosti i potencijalnog odgađanja adekvatnog liječenja, preporučujući umjesto toga da se preferiraju efikasne terapije poput KBT-I. ==== Kognitivno-bihejvioralna terapija ==== {{glavni|Kognitivno-bihejvioralna terapija za nesanicu}} Postoje neki dokazi da je kognitivno-bihejvioralna terapija za nesanicu (KBT-I) superiornija ne samo dugoročno, već i kratkoročno (2 mjeseca) u odnosu na [[benzodiazepin]]e i [[nebenzodiazepin]]e u liječenju i upravljanju nesanicom.<ref>{{Cite journal |last1=Furukawa |first1=Yuki |last2=Sakata |first2=Masatsugu |last3=Furukawa |first3=Toshiaki A. |last4=Efthimiou |first4=Orestis |last5=Perlis |first5=Michael |date=2024 |title=Initial treatment choices for long-term remission of chronic insomnia disorder in adults: a systematic review and network meta-analysis |journal=Psychiatry and Clinical Neurosciences |language=en |volume=78 |issue=11 |pages=646–653 |doi=10.1111/pcn.13730 |issn=1440-1819 |pmc=11804918 |pmid=39188094}}</ref><ref name="Mitchell-2012">{{cite journal | vauthors = Mitchell MD, Gehrman P, Perlis M, Umscheid CA | title = Comparative effectiveness of cognitive behavioral therapy for insomnia: a systematic review | journal = BMC Family Practice | volume = 13 | article-number = 40 | date = maj 2012 | pmid = 22631616 | pmc = 3481424 | doi = 10.1186/1471-2296-13-40 | doi-access = free }}</ref> U ovoj terapiji, pacijenti se uče poboljšanim navikama spavanja i oslobađaju se kontraproduktivnih pretpostavki o spavanju. Uobičajene zablude i očekivanja koja se mogu promijeniti uključuju: * Nerealna očekivanja u vezi sa snom. * Zablude o uzrocima nesanice. * Pojačavanje posljedica nesanice. * [[Anksioznost]] zbog performansi nakon dugotrajnih pokušaja dobrog noćnog sna kontrolisanjem procesa spavanja. Brojne studije su izvijestile o pozitivnim ishodima kombinovanja kognitivno-bihejvioralne terapije za liječenje nesanice sa tretmanima kao što su terapije kontrole stimulusa i relaksacije. [[Hipnoza|Hipnozni]] lijekovi su podjednako efikasni u kratkoročnom liječenju nesanice, ali njihovi efekti vremenom nestaju zbog [[tolerancije na lijekove|tolerancije]]. Efekti [[KBT-I]] imaju održive i dugotrajne efekte na liječenje nesanice dugo nakon što je terapija prekinuta. U ovoj terapiji, pacijenti se uče poboljšanim navikama spavanja i oslobađaju se kontraproduktivnih pretpostavki o spavanju. Uobičajene zablude i očekivanja koja se mogu promijeniti uključuju: * Nerealna očekivanja u vezi sa snom. * Zablude o uzrocima nesanice. * Pojačavanje posljedica nesanice. * [[Anksioznost]] zbog performansi nakon dugotrajnih pokušaja dobrog noćnog sna kontrolisanjem procesa spavanja. Brojne studije su izvijestile o pozitivnim ishodima kombinovanja kognitivno-bihejvioralne terapije za liječenje nesanice sa tretmanima kao što su terapije kontrole stimulusa i relaksacije. [[hipnoza|Hipnotički]] lijekovi podjednako su efikasni u kratkoročnom liječenju nesanice, ali njihovi efekti vremenom nestaju zbog [[tolerancija na lijekove|tolerancije]]. Efekti [[KBT-I]] imaju održive i dugotrajne efekte na liječenje nesanice dugo nakon što je terapija prekinuta, Pacijenti se uče poboljšanim navikama spavanja i oslobađaju se kontraproduktivnih pretpostavki o spavanju. Uobičajene zablude i očekivanja koja se mogu promijeniti uključuju: * Nerealna očekivanja u vezi sa snom. * Zablude o uzrocima nesanice. * Pojačavanje posljedica nesanice. * [[Anksioznost]] zbog performansi nakon dugotrajnih pokušaja dobrog noćnog sna kontrolisanjem procesa spavanja. Brojne studije su izvijestile o pozitivnim ishodima kombinovanja kognitivno-bihejvioralne terapije za liječenje nesanice sa tretmanima kao što su kontrola stimulusa i terapije opuštanja. Hipnotički lijekovi su podjednako efikasni u kratkoročnom liječenju nesanice, ali njihovi efekti vremenom nestaju zbog tolerancije na lijekove. Efekti KBT-I imaju dugotrajne efekte na liječenje nesanice dugo nakon što je terapija prekinuta.<ref name="JacobsG2004Cognitive">{{cite journal | vauthors = Jacobs GD, Pace-Schott EF, Stickgold R, Otto MW | title = Cognitive behavior therapy and pharmacotherapy for insomnia: a randomized controlled trial and direct comparison | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 164 | issue = 17 | pages = 1888–96 | date = septembar 2004 | pmid = 15451764 | doi = 10.1001/archinte.164.17.1888 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Morin CM, Colecchi C, Stone J, Sood R, Brink D | title = Behavioral and pharmacological therapies for late-life insomnia: a randomized controlled trial | journal = JAMA | volume = 281 | issue = 11 | pages = 991–99 | date = mart 1999 | pmid = 10086433 | doi = 10.1001/jama.281.11.991 | doi-access = free }}</ref> Dodavanje hipnotičkih lijekova uz KBT-I ne donosi nikakvu korist kod nesanice. Dugotrajni efekti kure KBT-I pokazuju superiornost u odnosu na farmakološke hipnotičke lijekove. Čak i kratkoročno, u poređenju sa kratkotrajnim hipnotičkim lijekovima kao što je zolpidem, KBT-I i dalje pokazuje značajnu superiornost. Stoga se KBT-I preporučuje kao prva linija liječenja nesanice.<ref>{{Cite journal | vauthors = Miller KE |title=Cognitive Behavior Therapy vs. Pharmacotherapy for Insomnia |journal=American Family Physician |volume=72 |issue=2 |page=330 |year=2005 |url=http://www.aafp.org/afp/2005/0715/p330.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606060237/http://www.aafp.org/afp/2005/0715/p330.html |archive-date=6. 6. 2011}}</ref> Uobičajeni oblici KBT-I tretmana uključuju terapiju kontrole stimulusa, ograničenje sna, higijenu spavanja, poboljšano okruženje za spavanje, trening opuštanja, paradoksalnu namjeru i biopovratna sprega.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramakrishnan K, Scheid DC | title = Treatment options for insomnia | language = en-US | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 4 | pages = 517–526 | date = august 2007 | pmid = 17853625 | url = https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2007/0815/p517.html | access-date = 15. 7. 2022 | archive-date = 27. 7. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220727045819/https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2007/0815/p517.html | url-status = live }}</ref> Ograničenje sna (također nazvano "ograničenje vremena u krevetu"), kontrola stimulusa i kognitivno restrukturiranje su ključne komponente <ref>{{Cite journal |last1=Furukawa |first1=Yuki |last2=Sakata |first2=Masatsugu |last3=Yamamoto |first3=Ryuichiro |last4=Nakajima |first4=Shun |last5=Kikuchi |first5=Shino |last6=Inoue |first6=Mari |last7=Ito |first7=Masami |last8=Noma |first8=Hiroku |last9=Takashina |first9=Hikari Nishimura |last10=Funada |first10=Satoshi |last11=Ostinelli |first11=Edoardo G. |last12=Furukawa |first12=Toshi A. |last13=Efthimiou |first13=Orestis |last14=Perlis |first14=Michael |date=1. 4. 2024 |title=Components and Delivery Formats of Cognitive Behavioral Therapy for Chronic Insomnia in Adults: A Systematic Review and Component Network Meta-Analysis |url=https://jamanetwork.com/journals/jamapsychiatry/fullarticle/2814164 |journal=JAMA Psychiatry |language=en |volume=81 |issue=4 |doi=10.1001/jamap |doi-broken-date=27. 9. 2025 |issn=2168-622X |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821215921/https://jamanetwork.com/journals/jamapsychiatry/fullarticle/2814164 |archive-date=21. 8. 2025 |access-date=19. 10. 2025 |url-status=live }}</ref>. Kognitivno-bihevioralna terapija (CBT) je dobro prihvaćen oblik terapije za nesanicu jer nema poznatih neželjenih efekata, dok je uzimanje lijekova za ublažavanje simptoma nesanice pokazalo neželjene nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = Krystal AD | title = A compendium of placebo-controlled trials of the risks/benefits of pharmacological treatments for insomnia: the empirical basis for U.S. clinical practice | journal = Sleep Medicine Reviews | volume = 13 | issue = 4 | pages = 265–74 | date = august 2009 | pmid = 19153052 | doi = 10.1016/j.smrv.2008.08.001 }}</ref> Ipak, mana CBT-a je što može zahtijevati mnogo vremena i motivacije.<ref>{{cite journal | vauthors = Matthews EE, Arnedt JT, McCarthy MS, Cuddihy LJ, Aloia MS | title = Adherence to cognitive behavioral therapy for insomnia: a systematic review | journal = Sleep Medicine Reviews | volume = 17 | issue = 6 | pages = 453–64 | date = decembar 2013 | pmid = 23602124 | pmc = 3720832 | doi = 10.1016/j.smrv.2013.01.001 }}</ref> ==== Terapija prihvatanja i posvećenosti ==== Tretmani zasnovani na principima [[terapija prihvatanja i posvećenosti]] (ACT) i [[metakognicija]] pojavili su se kao alternativni pristupi liječenju nesanice.<ref>{{cite journal | vauthors = Ong JC, Ulmer CS, Manber R | title = Improving sleep with mindfulness and acceptance: a metacognitive model of insomnia | journal = Behaviour Research and Therapy | volume = 50 | issue = 11 | pages = 651–60 | date = novembar 2012 | pmid = 22975073 | pmc = 3466342 | doi = 10.1016/j.brat.2012.08.001 }}</ref> ACT odbacuje ideju da promjene u ponašanju mogu pomoći osobama koje pate od nesanice da postignu bolji san, budući da one zahtijevaju "napore za spavanje" - radnje koje stvaraju više "borbe" i pobuđuju nervni sistem, što dovodi do [[hiperuzbuđenost]]i.<ref name="meadows">Meadows, G. (2015) The sleep book: How to sleep well every night. London, UK: Orion Publishing Group, p.2-7</ref> ACT pristup pretpostavlja da prihvatanje negativnih osjećaja povezanih s nesanicom može s vremenom stvoriti prave uvjete za san. [[Pažnja|Pažljivost]] praksa je ključna karakteristika ovog pristupa, iako se mindfulness ne prakticira radi izazivanja sna (ovo je samo po sebi "napor spavanja" koji treba izbjegavati), već kao dugoročna aktivnost koja pomaže u smirivanju nervnog sistema i stvaranju unutrašnjih uvjeta iz kojih san može proizaći. Ključna razlika između KBT-I i ACT leži u različitim pristupima vremenu provedenom budni u krevetu. Zagovornici KBT-i zagovaraju minimiziranje vremena provedenog budni u krevetu, na osnovu toga što to stvara kognitivnu povezanost između boravka u krevetu i budnosti. ACT pristup predlaže da izbjegavanje vremena u krevetu može povećati pritisak na spavanje i dodatno uzbuditi [[nervni sistem]].<ref name=meadows/> Istraživanja su pokazala da "ACT ima značajan utjecaj na primarnu i komorbidnu nesanicu i kvalitetu sna, i ... može se koristiti kao odgovarajući metod liječenja za kontrolu i poboljšanje nesanice".<ref name="Salari_2020">{{cite journal | vauthors = Salari N, Khazaie H, Hosseinian-Far A, Khaledi-Paveh B, Ghasemi H, Mohammadi M, Shohaimi S | title = The effect of acceptance and commitment therapy on insomnia and sleep quality: A systematic review | journal = BMC Neurology | volume = 20 | issue = 1| date = august 2020 | pmid = 32791960 | pmc = 7425538 | doi = 10.1186/s12883-020-01883-1 | doi-access = free }}</ref> ==== Internetske intervencije ==== Uprkos terapijskoj efikasnosti i dokazanom uspjehu KBT-a, dostupnost liječenja je značajno ograničena nedostatkom obučenih kliničara, lošom geografskom distribucijom stručnih stručnjaka i troškovima.<ref>{{cite journal | vauthors = Edinger JD, Means MK | title = Cognitive-behavioral therapy for primary insomnia | url = https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2005-07_25_5/page/538 | journal = Clinical Psychology Review | volume = 25 | issue = 5 | pages = 539–58 | date = juli 2005 | pmid = 15951083 | doi = 10.1016/j.cpr.2005.04.003 }}</ref> Jedan od načina za potencijalno prevazilaženje ovih prepreka je korištenje interneta za pružanje liječenja, što ovu efikasnu intervenciju čini pristupačnijom i jeftinijom. [[Internet]] je već postao ključni izvor zdravstvene zaštite i medicinskih informacija.<ref name="pewinternet.org">{{cite web | vauthors = Fox S, Fallows D | date = 5. 10. 2005 | title = Digital Divisions | url = http://www.pewinternet.org/PPF/r/165/report_display.asp | work = Internet health resources | location = Washington, DC | publisher = Pew Internet & American Life Project | archive-url = https://web.archive.org/web/20051021001805/http://www.pewinternet.org/PPF/r/165/report_display.asp | archive-date = 21. 10. 2005 }}</ref> Iako velika većina zdravstvenih web stranica pruža opće informacije,<ref name="pewinternet.org"/><ref>{{cite journal | vauthors = Rabasca L |title=Taking telehealth to the next step |url=http://www.apa.org/monitor/apr00/telehealth.aspx |journal=Monitor on Psychology |year=2000 |volume=31 |pages=36–37 |doi=10.1037/e378852004-017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121230005926/http://www.apa.org/monitor/apr00/telehealth.aspx |archive-date=30. 12. 2012 |url-access=subscription }}</ref> there sve je veća istraživačka literatura o razvoju i evaluaciji internetskih intervencija.<ref>{{cite book | vauthors = Marks IM, Cavanagh K, Gega L | date = 2007 | title = Hands-on Help: Computer-Aided Psychotherapy | url = https://archive.org/details/handsonhelpcompu0000mark | location = Hove, England and New York | publisher = Psychology Press | isbn = 978-1-84169-679-9 }}</ref><ref name=ritter>{{Cite journal | vauthors = Ritterband LM, Gonder-Frederick LA, Cox DJ, Clifton AD, West RW, Borowitz SM |s2cid=161666 |doi=10.1037/0735-7028.34.5.527 |title=Internet interventions: In review, in use, and into the future | url = https://archive.org/details/sim_professional-psychology-research-and-practice_2003-10_34_5/page/526 |journal=Professional Psychology: Research and Practice |volume=34 |issue=5 |pages=527–34 |year=2003 }}</ref> Ovi online programi su obično tretmani zasnovani na ponašanju koji su operacionalizirani i transformirani za pružanje putem interneta. Obično su visoko strukturirani, automatizirani ili podržani od strane ljudi, zasnovani na efikasnom tretmanu licem u lice; personalizirani su za korisnika; interaktivni; poboljšani grafikom, animacijama, zvukom i eventualno videom; i prilagođeni da pruže praćenje i povratne informacije.<ref name=ritter/> Postoje dobri dokazi o upotrebi kompjuterski zasnovane CBT za nesanicu.<ref>{{cite journal | vauthors = Cheng SK, Dizon J | s2cid = 10527276 | title = Computerised cognitive behavioural therapy for insomnia: a systematic review and meta-analysis | journal = Psychotherapy and Psychosomatics | volume = 81 | issue = 4 | pages = 206–16 | date = 2012 | pmid = 22585048 | doi = 10.1159/000335379 }}</ref> === Lijekovi === {{glavni|Hipnotik|Lista lijekova za nesanicu koji se istražuju}} Mnoge osobe s nesanicom koriste [[tablete za spavanje]]i druge [[sedativ]]e. Na nekim mjestima, lijekovi se propisuju u preko 95% slučajeva.<ref>{{cite journal | vauthors = Charles J, Harrison C, Britt H | title = Insomnia | journal = Australian Family Physician | volume = 38 | issue = 5 | page = 283 | date = maj 2009 | pmid = 19458795 | url = http://www.racgp.org.au/afp/200905/200905beach.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20110312061834/http://www.racgp.org.au/afp/200905/200905beach.pdf | archive-date = 12. 3. 2011 }}</ref> Međutim, oni su terapija druge linije.<ref>{{cite journal | vauthors = Qaseem A, Kansagara D, Forciea MA, Cooke M, Denberg TD | title = Management of Chronic Insomnia Disorder in Adults: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 165 | issue = 2 | pages = 125–133 | date = juli 2016 | pmid = 27136449 | doi = 10.7326/m15-2175 | doi-access = free }}</ref> Američka [[Administracija za hranu i lijekove]] je 2019. godine izjavila da će zahtijevati upozorenja za [[eszopiklon]], [[zaleplon]] i [[zolpidem]], zbog zabrinutosti oko ozbiljnih povreda nastalih usljed abnormalnog ponašanja tokom spavanja, uključujući [[mjesečarenje]] ili vožnju vozila dok spavate.<ref>{{cite web |title=FDA adds Boxed Warning for risk of serious injuries caused by sleepwalking with certain prescription insomnia medicines |url=https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-adds-boxed-warning-risk-serious-injuries-caused-sleepwalking-certain-prescription-insomnia |publisher=US Food and Drug Administration |access-date=2. 5. 2019 |date=30. 4. 2019 |archive-date=2. 5. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502051204/https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-adds-boxed-warning-risk-serious-injuries-caused-sleepwalking-certain-prescription-insomnia }}</ref> Procenat odraslih koji koriste lijekove za spavanje na recept povećava se s godinama. Tokom perioda 2005–2010. godine, oko 4% odraslih osoba u [[SAD]]-u starosti 20 i više godina izjavilo je da su uzimali lijekove za spavanje na recept u posljednjih 30 dana. Stope korištenja bile su najniže među najmlađom starosnom grupom (osobe starosti 20–39 godina) i iznosile su oko 2%, porasle su na 6% među onima starosti 50–59 godina, a dostigle su 7% među onima starosti 80 i više godina. Više odraslih žena (5%) izjavilo je da koriste lijekove za spavanje na recept nego odrasli muškarci (3%). Odrasli [[kavkazoidi|bijelci]] koji nisu hispanskog porijekla prijavili su veću upotrebu lijekova za spavanje (5%) u odnosu na odrasle [[negroidi|crnce]] (3%) koji nisu hispanskog porijekla i meksičko-američke odrasle osobe (2%). Nije utvrđena razlika između odraslih crnaca koji nisu hispanskog porijekla i odraslih meksičko-američkog porijekla u korištenju lijekova za spavanje na recept.<ref name="pmid24152538">{{cite journal | vauthors = Chong Y, Fryer CD, Gu Q | title = Prescription sleep aid use among adults: United States, 2005-2010 | journal = NCHS Data Brief | volume = | issue = 127 | pages = 1–8 | date = august 2013 | pmid = 24152538 | doi = | url = https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo41892 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210828125123/https://permanent.fdlp.gov/gpo41892/db127.pdf | archive-date=28. 8. 2021 | location = Hyattsville, Md. | publisher = United States Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistice]}}</ref> ==== Antihistamini ==== Kao alternativa uzimanju lijekova na recept, neki dokazi pokazuju da prosječna osoba koja traži kratkoročnu pomoć može pronaći olakšanje uzimanjem [[antihistaminik koji se može kupiti bez recepta|antihistaminika koji se mogu kupiti bez recepta]] kao što su [[difenhidramin]] ili [[doksilamin]].<ref name="BBDinsomnia-2">{{Cite journal |author1=Consumer Reports |author1-link=Consumer Reports |author2=Drug Effectiveness Review Project |author2-link=Drug Effectiveness Review Project |date=januar 2012 |title=Evaluating Newer Sleeping Pills Used to Treat: Insomnia. Comparing Effectiveness, Safety, and Price |journal=Best Buy Drugs |pages=3, 8, 11 |url=http://www.consumerreports.org/health/resources/pdf/best-buy-drugs/InsomniaUpdate-FINAL-July2008.pdf |access-date=4. 6. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131209122641/http://www.consumerreports.org/health/resources/pdf/best-buy-drugs/InsomniaUpdate-FINAL-July2008.pdf |archive-date=9. 12. 2013 }}</ref> Difenhidramin i doksilamin se široko koriste u sredstvima za spavanje koja se mogu kupiti bez recepta. Oni su trenutno najefikasniji [[sedativ]]i koji se mogu kupiti bez recepta, barem u većem dijelu [[Evropa|Evrope]], [[Kanada|Kanade]], [[Australija|Australije]] i [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]], i imaju jači sedativni učinak od nekih hipnotika na recept.<ref name="drugbankDB00366">{{cite web | url = http://www.drugbank.ca/cgi-bin/getCard.cgi?CARD=DB00366.txt | work = DrugBank | id = DB00366 | title = Doxylamine | archive-url = https://web.archive.org/web/20091203012047/http://www.drugbank.ca/cgi-bin/getCard.cgi?CARD=DB00366.txt | archive-date=3. 12. 2009 }}</ref> Učinkovitost antihistaminika za spavanje može se smanjiti s vremenom, a [[holin|antiholinergičke]] nuspojave (poput suhoće usta) također mogu biti nedostatak kod ovih lijekova. Iako se čini da ovisnost nije problem kod ove klase lijekova, oni mogu izazvati ovisnost i povratne efekte nakon naglog prestanka upotrebe.<ref>{{cite journal | vauthors = Lie JD, Tu KN, Shen DD, Wong BM | title = Pharmacological Treatment of Insomnia | journal = P & T | volume = 40 | issue = 11 | pages = 759–771 | date = novembar 2015 | pmid = 26609210 | pmc = 4634348 | doi = }}</ref> Međutim, osobe čija je nesanica uzrokovana sindromom nemirnih nogu mogu imati pogoršane simptome uz antihistaminike.<ref>{{cite web|title=Restless Legs Syndrome Fact Sheet {{!}} National Institute of Neurological Disorders and Stroke|url=https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/restless-legs-syndrome|website=www.ninds.nih.gov|access-date=29. 8. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728021833/https://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Fact-Sheets/Restless-Legs-Syndrome-Fact-Sheet|archive-date=28. 7. 2017}}</ref> ==== Antidepresivi ==== Iako je nesanica čest simptom depresije, antidepresivi su efikasni u liječenju problema sa spavanjem, bez obzira na to jesu li povezani s depresijom ili ne. Dok svi antidepresivi pomažu u regulaciji sna, neki antidepresivi, kao što su [[amitriptilin]], [[doksepin]], [[mirtazapin]], [[trazodon]] i [[trimipramin]], mogu imati trenutni sedativni učinak i propisuju se za liječenje nesanice..<ref>{{cite journal | vauthors = Bertschy G, Ragama-Pardos E, Muscionico M, Aït-Ameur A, Roth L, Osiek C, Ferrero F | title = Trazodone addition for insomnia in venlafaxine-treated, depressed inpatients: a semi-naturalistic study | journal = Pharmacological Research | volume = 51 | issue = 1 | pages = 79–84 | date = januar 2005 | pmid = 15519538 | doi = 10.1016/j.phrs.2004.06.007 }}</ref> Početkom 2020-ih, Trazodon je bio najčešće propisivani lijek za spavanje u Sjedinjenim Državama, uprkos tome što nije indiciran za spavanje.<ref name="Dunleavy">{{Cite web | vauthors = Dunleavy K |date=7. 4. 2023 |title=Idorsia petitions DEA to de-schedule its insomnia drug—plus Merck and Eisai rivals |url=https://www.fiercepharma.com/pharma/idorsia-petitions-dea-get-its-insomnia-drug-quviviq-and-others-dora-class-controlled |access-date=31. 8. 2023 |website=Fierce Pharma |archive-date=31. 8. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230831190635/https://www.fiercepharma.com/pharma/idorsia-petitions-dea-get-its-insomnia-drug-quviviq-and-others-dora-class-controlled |url-status=live }}</ref> Amitriptilin, doksepin i trimipramin imaju [[histamin|antihistaminska]], [[holin|antiholinska]], [[adrenalin|antiadrenslinska]] i [[serotonin|antiserotoninska]] svojstva, koja doprinose i njihovim terapijskim efektima i profilima nuspojava, dok su djelovanja mirtazapina prvenstveno antihistaminska i antiserotonska, a efekti trazodona su prvenstveno antiadrenalinski i antiserotonski. Poznato je da mirtazapin smanjuje latenciju spavanja (tj. vrijeme potrebno za usnivanje), potiče efikasnost spavanja i povećava ukupno vrijeme spavanja kod osoba s depresijom i nesanicom.<ref>{{cite journal | vauthors = Winokur A, DeMartinis NA, McNally DP, Gary EM, Cormier JL, Gary KA | title = Comparative effects of mirtazapine and fluoxetine on sleep physiology measures in patients with major depression and insomnia | journal = The Journal of Clinical Psychiatry | volume = 64 | issue = 10 | pages = 1224–29 | date = oktobar 2003 | pmid = 14658972 | doi = 10.4088/JCP.v64n1013 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Schittecatte M, Dumont F, Machowski R, Cornil C, Lavergne F, Wilmotte J | s2cid = 25351993 | title = Effects of mirtazapine on sleep polygraphic variables in major depression | journal = Neuropsychobiology | volume = 46 | issue = 4 | pages = 197–201 | year = 2002 | pmid = 12566938 | doi = 10.1159/000067812 }}</ref> [[Agomelatin]], melatonergički antidepresiv s navodnim svojstvima poboljšanja sna koji ne uzrokuje pospanost tokom dana,<ref>{{cite journal | vauthors = Le Strat Y, Gorwood P | s2cid = 29745284 | title = Agomelatine, an innovative pharmacological response to unmet needs | journal = Journal of Psychopharmacology | volume = 22 | issue = 7 Suppl | pages = 4–8 | date = septembar 2008 | pmid = 18753276 | doi = 10.1177/0269881108092593 }}</ref> odobren je za liječenje depresije, ali ne i poremećaja spavanja u [[Evropska unija|Evropskoj uniji]] <ref name="emea">{{cite web |url=http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/EPAR_-_Product_Information/human/000915/WC500046227.pdf |title=Summary of Product Characteristics |publisher=European Medicine Agency |access-date=14. 10. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141029015615/http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/EPAR_-_Product_Information/human/000915/WC500046227.pdf |archive-date=29. 10. 2014 }}</ref> i [[Australija|Australiji]].<ref name="PI">{{cite web |title=VALDOXAN® Product Information |url=https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2010-PI-07273-3 |work=TGA eBusiness Services |publisher=Servier Laboratories Pty Ltd |access-date=14. 10. 2013 |format=PDF |date=23. 9. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324132859/https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2010-PI-07273-3 |archive-date=24. 3. 2017 }}</ref> Nakon ispitivanja u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], njegov razvoj za upotrebu tamo je obustavljen u oktobru 2011.<ref>{{cite web | url = http://www.scripintelligence.com/home/Novartis-drops-future-blockbuster-agomelatine-322880 | title = Novartis drops future blockbuster agomelatine. | archive-url = https://web.archive.org/web/20111111121308/http://www.scripintelligence.com/home/Novartis-drops-future-blockbuster-agomelatine-322880 | archive-date=11. 11. 2011 | work = Scrip Intelligence | date = 25. 10. 2011 | access-date = 30. 10. 2011 }}</ref> od strane [[Novartis]]a, koji je kupio prava na njegovo plasiranje na tržište od evropske farmaceutske kompanije [[Servier]].<ref name="Bentham">{{cite news |url=http://www.servier.co.uk/news/news-details.asp?StoryID=76 |title=Servier and Novartis sign licensing agreement for agomelatine, a novel treatment for depression | vauthors = Bentham C |date=29. 3. 2006 |publisher=Servier UK |access-date=15. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416210513/http://www.servier.co.uk/news/news-details.asp?StoryID=76 |archive-date=16. 4. 2009 }}</ref> U [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] iz 2018. godine utvrđeno je da je sigurnost uzimanja antidepresiva za nesanicu neizvjesna, bez dokaza koji podržavaju dugoročnu upotrebu.<ref>{{cite journal | vauthors = Everitt H, Baldwin DS, Stuart B, Lipinska G, Mayers A, Malizia AL, Manson CC, Wilson S | title = Antidepressants for insomnia in adults | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2018 | article-number = CD010753 | date = maj 2018 | issue = 5 | pmid = 29761479 | pmc = 6494576 | doi = 10.1002/14651858.CD010753.pub2 }}</ref> ==== Agonisti melatonina ==== [[Agonisti melatoninskih receptora]] kao što su [[melatonin]] i [[ramelteon]] koriste se u liječenju nesanice. [[Melatonin kao lijek i dodatak prehrani|Melatonin s produženim oslobađanjem]] poboljšava nesanicu uglavnom kod odraslih ≥55 godina, a ramelteon općenito poboljšava san, pri čemu su oba učinkovita u odnosu na [[placebo]], ali manje učinkovita od većine licenciranih lijekova za nesanicu i pokazuju ograničene dugoročne koristi.<ref name="pmid35843245"/><ref>{{Cite journal |last1=Maruani |first1=Julia |last2=Reynaud |first2=Eve |last3=Chambe |first3=Juliette |last4=Palagini |first4=Laura |last5=Bourgin |first5=Patrice |last6=Geoffroy |first6=Pierre A. |date=2023 |title=Efficacy of melatonin and ramelteon for the acute and long-term management of insomnia disorder in adults: A systematic review and meta-analysis |journal=Journal of Sleep Research |volume=32 |issue=6 |number=e13939 |doi=10.1111/jsr.13939 |issn=1365-2869 |pmid=37434463}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Lyseng-Williamson KA |date=novembar 2012 |title=Melatonin prolonged release: in the treatment of insomnia in patients aged ≥55 years |journal=Drugs & Aging |volume=29 |issue=11 |pages=911–23 |doi=10.1007/s40266-012-0018-z |pmid=23044640 |s2cid=1403262}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Lemoine P, Zisapel N |date=april 2012 |title=Prolonged-release formulation of melatonin (Circadin) for the treatment of insomnia |journal=Expert Opinion on Pharmacotherapy |volume=13 |issue=6 |pages=895–905 |doi=10.1517/14656566.2012.667076 |pmid=22429105 |s2cid=23291045}}</ref> Upotreba melatonina kao tretmana za nesanicu kod odraslih porasla je sa 0,4% između 1999. i 2000. godine na skoro 2,1% između 2017. i 2018. godine.<ref>{{Cite web |date=28. 2. 2022 |title=Use of melatonin supplements rising among adults |url=https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/use-melatonin-supplements-rising-among-adults |access-date=29. 6. 2022 |website=National Institutes of Health (NIH) |language=EN |archive-date=29. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629045236/https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/use-melatonin-supplements-rising-among-adults |url-status=live }}</ref> Iako je dokazano da je upotreba melatonina u kratkom roku uglavnom sigurna i da ne izaziva ovisnost, nuspojave se ipak mogu javiti.<ref name="Pros and cons of melatonin">{{Cite web |title=Pros and cons of melatonin |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/adult-health/expert-answers/melatonin-side-effects/faq-20057874 |access-date=1. 5. 2024 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref> Najčešći neželjeni efekti melatonina uključuju:<ref name="Pros and cons of melatonin"/> * [[Glavobolja]] * [[Vrtoglavica]] * [[Mučnina]] * Dnevna pospanost Studije su također pokazale da djeca koja imaju [[poremećaj iz autističnog spektra]] ili teškoće u učenju, kao što je [[poremećaj pažnje i hiperaktivnosti]] (ADHD) ili srodne [[neurologija|neurološke]] bolesti, mogu imati koristi od upotrebe melatonina. To je zato što često imaju problema sa spavanjem zbog svojih poremećaja. Naprimjer, djeca s ADHD-om imaju tendenciju da imaju problema sa uspavljivanjem zbog svoje [[hiperaktivnost]]I i, kao rezultat toga, imaju tendenciju da budu umorna tokom većeg dijela dana. Drugi uzrok nesanice kod djece s ADHD-om je upotreba stimulansa za liječenje njihovog poremećaja. Djeci koja imaju ADHD, kao i druge spomenute poremećaje, može se dati melatonin prije spavanja kako bi im se pomogao da zaspu.<ref>{{cite journal | vauthors = Sánchez-Barceló EJ, Mediavilla MD, Reiter RJ | title = Clinical uses of melatonin in pediatrics | journal = International Journal of Pediatrics | volume = 2011 | article-number = 892624 | year = 2011 | pmid = 21760817 | pmc = 3133850 | doi = 10.1155/2011/892624 | doi-access = free }}</ref> ==== [[Benzodiazepin]]i ==== [[Slika:Normison.jpg|thumb| Normison ([[temazepam]]) je [[benzodiazepin]] koji se često propisuje za nesanicu i druge [[poremećaj spavanja|poremećaje spavanja]].<ref>{{cite web | url = http://www.websters-online-dictionary.org/definitions/Temazepam | title = Temazepam | archive-url = https://web.archive.org/web/20130530212815/http://www.websters-online-dictionary.org/definitions/Temazepam | archive-date=30. 5. 2013 | work = Websters-online-dictionary.org. | access-date = 20. 11. 2011 }}</ref>]] Najčešće korištena klasa hipnotika za nesanicu su [[benzodiazepini]].<ref name=Psych4th>{{cite book | vauthors = Geddes J, Price J, McKnight R, Gelder M, Mayou R |title=Psychiatry | url = https://archive.org/details/psychiatry0000gedd |date=2012 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-923396-0 |edition=4th}}</ref>{{rp|363}} Benzodiazepini [[statistička značajnost|nisu značajno]] bolji za nesanicu od [[antidepresiv]]a.<ref name="pmid17619935">{{cite journal | vauthors = Buscemi N, Vandermeer B, Friesen C, Bialy L, Tubman M, Ospina M, Klassen TP, Witmans M | title = The efficacy and safety of drug treatments for chronic insomnia in adults: a meta-analysis of RCTs | journal = Journal of General Internal Medicine | volume = 22 | issue = 9 | pages = 1335–50 | date = septembar 2007 | pmid = 17619935 | pmc = 2219774 | doi = 10.1007/s11606-007-0251-z }}</ref> Hronični korisnici [[tonija|hipotonijskih]] lijekova za nesanicu nemaju bolji san od hroničnih nesaničara koji ne uzimaju lijekove. U stvari, hronični korisnici hipnonijskih lijekova imaju redovnija noćna buđenja od nrsaničara koji ne uzimaju hipnnetonijske lijekove.<ref>{{cite journal | vauthors = Ohayon MM, Caulet M | s2cid = 20655328 | title = Insomnia and psychotropic drug consumption | journal = Progress in Neuro-Psychopharmacology & Biological Psychiatry | volume = 19 | issue = 3 | pages = 421–31 | date = maj 1995 | pmid = 7624493 | doi = 10.1016/0278-5846(94)00023-B }}</ref> Mnogi su zaključili da ovi lijekovi uzrokuju neopravdan rizik za pojedinca i javno zdravlje te da nemaju dokaza o dugoročnoj učinkovitosti. Poželjno je da se hipnotici propisuju samo nekoliko dana u najnižoj učinkovitoj dozi i da se u potpunosti izbjegavaju kad god je to moguće, posebno kod starijih osoba.<ref>{{cite journal | s2cid = 40188442 | title = What's wrong with prescribing hypnotics? | journal = Drug and Therapeutics Bulletin | volume = 42 | issue = 12 | pages = 89–93 | date = decembar 2004 | pmid = 15587763 | doi = 10.1136/dtb.2004.421289 }}</ref> Između 1993. i 2010. godine, propisivanje benzodiazepina osoba s poremećajima spavanja smanjilo se s 24% na 11% u [[SAD]]-a, što se poklopilo s prvim puštanjem u promet [[nebenzodiazepin]]a.<ref name="Kaufmann">{{cite journal | vauthors = Kaufmann CN, Spira AP, Alexander GC, Rutkow L, Mojtabai R | title = Trends in prescribing of sedative-hypnotic medications in the USA: 1993–2010 | journal = Pharmacoepidemiology and Drug Safety | volume = 25 | issue = 6 | pages = 637–45 | date = juni 2016 | pmid = 26711081 | pmc = 4889508 | doi = 10.1002/pds.3951 }}</ref> [[benzodiazepin]]ski i [[nebenzodiazepin]]ski [[hipnoza|hipnotički]] lijekovi također imaju nekoliko [[nuspojava]], kao što su dnevni [[umor]], saobraćajne nesreće i druge nezgode, kognitivna oštećenja te padovi i prijelomi. Starije osobe su osjetljivije na ove nuspojave.<ref>{{cite journal | vauthors = Glass J, Lanctôt KL, Herrmann N, Sproule BA, Busto UE | title = Sedative hypnotics in older people with insomnia: meta-analysis of risks and benefits | journal = BMJ | volume = 331 | issue = 7526 | page = 1169 | date = novembar 2005 | pmid = 16284208 | pmc = 1285093 | doi = 10.1136/bmj.38623.768588.47 }}</ref> Neki benzodiazepini su pokazali efikasnost u održavanju sna u kratkom roku, ali dugoročno benzodiazepini mogu dovesti do [[tolerancija na lijek|tolerancije]], [[fizička ovisnost|fizičke ovisnosti]], [[sindrom odvikavanja od benzodiazepina|sindroma odvikavanja od benzodiazepina]] nakon prestanka uzimanja i dugoročnog pogoršanja sna, posebno nakon dosljedne upotrebe tokom dužih perioda. Benzodiazepini, iako izazivaju [[nesvijest]], zapravo pogoršavaju san jer – poput [[alkohol]]a – podstiču lagan san, a istovremeno smanjuju vrijeme provedeno u dubokom snu.<ref>{{cite journal | vauthors = Tsoi WF | title = Insomnia: drug treatment | journal = Annals of the Academy of Medicine, Singapore | volume = 20 | issue = 2 | pages = 269–72 | date = mart 1991 | pmid = 1679317 }}</ref> Dodatni problem je što se, uz redovnu upotrebu kratkodjelujućih sredstava za spavanje za nesanicu, može pojaviti dnevna [[povratna anksioznost]].<ref>{{cite journal | vauthors = Montplaisir J | title = Treatment of primary insomnia | journal = CMAJ | volume = 163 | issue = 4 | pages = 389–91 | date = august 2000 | pmid = 10976252 | pmc = 80369 }}</ref> Iako postoji malo dokaza o koristi benzodiazepina kod nesanice u poređenju s drugim tretmanima i dokazi o značajnoj šteti, propisivanje lijekova i dalje raste.<ref name="handbook_of_integrative">{{Cite book |vauthors=Carlstedt RA |title=Handbook of Integrative Clinical Psychology, Psychiatry, and Behavioral Medicine: Perspectives, Practices, and Research |date=2009 |publisher=Springer |url=https://books.google.com/books?id=4Tkdm1vRFbUC |isbn=978-0-8261-1094-7 |pages=128–30 |access-date=12. 5. 2020 |archive-date=4. 6. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604135538/https://books.google.com/books?id=4Tkdm1vRFbUC%2F |url-status=live }}</ref> To je vjerovatno zbog njihove adiktivne prirode, kako zbog zloupotrebe, tako i zato što – zbog svog brzog djelovanja, tolerancije i apstinencijske krize mogu "prevariti" nesanice da pomisle da pomažu kod spavanja. Postoji opšta svijest da je dugotrajna upotreba benzodiazepina za nesanicu kod većine ljudi neprikladna i da je postepeno odvikavanje obično korisno zbog neželjenih efekata povezanih s [[dugotrajna upotreba benzodiazepina|dugotrajnom upotrebom benzodiazepina]] te se preporučuje kad god je to moguće.<ref>{{cite book | vauthors = Lader M, Cardinali DP, Pandi-Perumal SR |title=Sleep and sleep disorders: a neuropsychopharmacological approach | url = https://archive.org/details/isbn_9780387276816 |date=2006 |publisher=Landes Bioscience/Eurekah.com |location=Georgetown, Tex. |isbn=978-0-387-27681-6 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780387276816/page/126 127] }}</ref><ref name="Authier-">{{cite journal | vauthors = Authier N, Boucher A, Lamaison D, Llorca PM, Descotes J, Eschalier A | title = Second meeting of the French CEIP (Centres d'Evaluation et d'Information sur la Pharmacodépendance). Part II: benzodiazepine withdrawal | journal = Therapie | volume = 64 | issue = 6 | pages = 365–70 | year = 2009 | pmid = 20025839 | doi = 10.2515/therapie/2009051 }}</ref> Benzodiazepini se neselektivno vežu za [[GABAA receptor|GABA_A receptor]].<ref name="pmid17619935" /> Neki teoretiziraju da određeni benzodiazepini (hipnotički benzodiazepini) imaju značajno veću aktivnost na α₁ podjedinici GABA_A receptora u poređenju s drugim benzodiazepinima (na primjer, triazolam i temazepam imaju značajno veću aktivnost na α₁ podjedinici u poređenju s alprazolamom i [[diazepam]]om, što ih čini superiornijim sedativno-hipnotičkim sredstvima - alprazolam i diazepam, zauzvrat, imaju veću aktivnost na α₂ podjedinici u poređenju s triazolamom i temazepamom, što ih čini superiornijim anksiolitičkim sredstvima). Modulacija α₁ podjedinice povezana je sa sedacijom, motoričkim oštećenjem, respiratornom depresijom, amnezijom, ataksijom i pojačavajućim ponašanjem ([[ponašanje]] traženja droge). Modulacija α₂ podjedinice povezana je s anksiolitskom aktivnošću i dezinhibicijom. Iz tog razloga, određeni benzodiazepini mogu biti pogodniji za liječenje nesanice od drugih.<ref name="Insomnia"/> ==== Z-lijekovi ==== [[Nebenzodiazepin]]ski ili [[Z-lijek]]ovo, sedativno-hipnotički lijekovi, kao što su [[zolpidem]], [[zaleplon]], [[zopiklon]] i [[eszopiklon]], su klasa hipnotičkih lijekova koji su slični benzodiazepinima po svom mehanizmu djelovanja i indicirani su za blagu do umjerenu nesanicu. Njihova učinkovitost u poboljšanju vremena do uspavljivanja je mala, a imaju slične - iako potencijalno manje teške - profile [[nuspojava]] u usporedbi s benzodiazepinima.<ref>{{cite journal | vauthors = Huedo-Medina TB, Kirsch I, Middlemass J, Klonizakis M, Siriwardena AN | title = Effectiveness of non-benzodiazepine hypnotics in treatment of adult insomnia: meta-analysis of data submitted to the Food and Drug Administration | journal = BMJ | volume = 345 | article-number = e8343 | date = decembar 2012 | pmid = 23248080 | pmc = 3544552 | doi = 10.1136/bmj.e8343 }}</ref> Propisivanje nebenzodiazepina doživjelo je opći porast od njihovog prvog puštanja na američko tržište 1992., sa 2,3% u 1993. godini među osobama s poremećajima spavanja na 13,7% u... 2010.<ref name="Kaufmann"/> ==== Antagonisti oreksina ==== [[Antagonist oreksinskih receptora|Antagonisti oreksinskih receptora]] su novije uvedena klasa lijekova za spavanje i uključuju [[suvoreksant]], [[lemboreksant]] i [[daridoreksant]], koji su svi odobreni od strane FDA za liječenje nesanice koju karakteriziraju poteškoće sa [[početak sna|početkom sna]] i/ili održavanjem sna.<ref name="pmid35043499">{{cite journal | vauthors = Jacobson LH, Hoyer D, de Lecea L | title = Hypocretins (orexins): The ultimate translational neuropeptides | journal = J Intern Med | volume = 291| issue = 5| pages = 533–556| date = januar 2022 | pmid = 35043499 | doi = 10.1111/joim.13406 | s2cid = 248119793 | url = }}</ref><ref name="prescribing info">{{cite web |url=http://www.merck.com/product/usa/pi_circulars/b/belsomra/belsomra_pi.pdf |title=Highlights of prescribing information |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912065432/http://www.merck.com/product/usa/pi_circulars/b/belsomra/belsomra_pi.pdf |archive-date=12. 9. 2014 }}</ref> Oni su orijentirani na blokiranje signala u mozgu koji stimulišu budnost, te stoga tvrde da rješavaju nesanicu bez stvaranja zavisnosti. Na tržištu postoje tri lijeka [[antagonist oreksina|dvostruki receptor oreksina (DORA)]]: [[Suvorexant|Belsomra]] ([[Merck & Co.|Merck]]), [[Lemborexant|Dayvigo]] ([[Eisai (kompanija)|Eisai]]) i [[Daridorexant|Quviviq]] ([[Idorsija]]).<ref name="Dunleavy"/> ==== Antipsihotici ==== Određeni [[atipični antipsihotik]], posebno [[kvetiapin]], [[olanzapin]] i [[risperidon]], koriste se u liječenju nesanice.<ref name="pmid27544830">{{cite journal | vauthors = Thompson W, Quay TA, Rojas-Fernandez C, Farrell B, Bjerre LM | title = Atypical antipsychotics for insomnia: a systematic review | journal = Sleep Med | volume = 22 | issue = | pages = 13–17 | date = juni 2016 | pmid = 27544830 | doi = 10.1016/j.sleep.2016.04.003 | url = }}</ref><ref name="Morin2014">{{cite journal | vauthors = Morin AK | title = Off-label use of atypical antipsychotic agents for treatment of insomnia | journal = Mental Health Clinician | date = 1. 3. 2014 | volume = 4 | issue = 2 | pages = 65–72 | eissn = 2168-9709 | doi = 10.9740/mhc.n190091 | pmid = | url = | doi-access = free }}</ref> Međutim, iako je uobičajena, upotreba antipsihotika za ovu indikaciju se ne preporučuje jer dokazi ne pokazuju korist, a rizik od neželjenih efekata je značajan.<ref name="pmid27544830" /><ref>{{Citation |author1=American Psychiatric Association |author1-link=American Psychiatric Association |date=septembar 2013 |title=Five Things Physicians and Patients Should Question |publisher=American Psychiatric Association |work=Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation |url=http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-psychiatric-association/ |access-date=30. 12. 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203174206/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-psychiatric-association/ |archive-date=3. 12. 2013 }}, which cites * {{cite journal | title = Consensus development conference on antipsychotic drugs and obesity and diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 27 | issue = 2 | pages = 596–601 | date = februar 2004 | pmid = 14747245 | doi = 10.2337/diacare.27.2.596 | author1 = American Association of Clinical Endocrinologists | author2 = North American Association for the Study of Obesity | doi-access = free }} * {{cite book | vauthors = Maglione M, Maher AR, Hu J, Wang Z, Shanman R, Shekelle PG, Roth B, Hilton L, Suttorp MJ, Ewing BA, Motala A, Perry T | chapter = Off-Label Use of Atypical Antipsychotics: An Update | title = AHRQ Comparative Effectiveness Reviews | location = Rockville (MD) | publisher = Agency for Healthcare Research and Quality (US)| date = Sep 2011 | pmid = 22132426 }} * {{cite journal | vauthors = Nasrallah HA | title = Atypical antipsychotic-induced metabolic side effects: insights from receptor-binding profiles | journal = Molecular Psychiatry | volume = 13 | issue = 1 | pages = 27–35 | date = januar 2008 | pmid = 17848919 | doi = 10.1038/sj.mp.4002066 | s2cid = 205678886 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Coe HV, Hong IS | title = Safety of low doses of quetiapine when used for insomnia | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2012-05_46_5/page/718 | journal = The Annals of Pharmacotherapy | volume = 46 | issue = 5 | pages = 718–722 | date = maj 2012 | pmid = 22510671 | doi = 10.1345/aph.1Q697 | s2cid = 9888209 }}</ref><ref name="Off-Label Use">{{cite book |title=Off-Label Use of Atypical Antipsychotics: An Update |vauthors=Maglione M, Maher AR, Hu J, Wang Z, Shanman R, Shekelle PG, Roth B, Hilton L, Suttorp MJ |publisher=Agency for Healthcare Research and Quality |year=2011 |series=Comparative Effectiveness Reviews, No. 43 |location=Rockville |pmid=22973576}}</ref> Veliki sistematski pregled i mrežna metaanaliza lijekova za nesanicu kod odraslih iz 2022. godine otkrili su da kvetiapin nije pokazao nikakve kratkoročne koristi za nesanicu.<ref name="pmid35843245">{{cite journal |vauthors=De Crescenzo F, D'Alò GL, Ostinelli EG, Ciabattini M, Di Franco V, Watanabe N, Kurtulmus A, Tomlinson A, Mitrova Z, Foti F, Del Giovane C, Quested DJ, Cowen PJ, Barbui C, Amato L, Efthimiou O, Cipriani A |date=juli 2022 |title=Comparative effects of pharmacological interventions for the acute and long-term management of insomnia disorder in adults: a systematic review and network meta-analysis |url= |journal=Lancet |volume=400 |issue=10347 |pages=170–184 |doi=10.1016/S0140-6736(22)00878-9 |pmid=35843245 |s2cid=250536370|doi-access=free |hdl=11380/1288245 |hdl-access=free }}</ref> Neki od ozbiljnijih neželjenih efekata mogu se javiti i pri niskim dozama koje se koriste, kao što su [[dislipidemija]] i [[neutropenija]].<ref>{{cite journal | vauthors = Pillinger T, McCutcheon RA, Vano L, Mizuno Y, Arumuham A, Hindley G, Beck K, Natesan S, Efthimiou O, Cipriani A, Howes OD | title = Comparative effects of 18 antipsychotics on metabolic function in patients with schizophrenia, predictors of metabolic dysregulation, and association with psychopathology: a systematic review and network meta-analysis | journal = The Lancet. Psychiatry | volume = 7 | issue = 1 | pages = 64–77 | date = januar 2020 | pmid = 31860457 | pmc = 7029416 | doi = 10.1016/s2215-0366(19)30416-x }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Yoshida K, Takeuchi H | title = Dose-dependent effects of antipsychotics on efficacy and adverse effects in schizophrenia | journal = Behavioural Brain Research | volume = 402 | article-number = 113098 | date = mart 2021 | pmid = 33417992 | doi = 10.1016/j.bbr.2020.113098 | s2cid = 230507941 | doi-access = free }}</ref> Takve zabrinutosti u vezi s rizicima pri niskim dozama potkrepljuju danske opservacijske studije koje su pokazale povezanost između upotrebe niskih doza kvetiapina (isključujući recepte za tablete jačine >50&nbsp;mg) i povećanog rizika od većih kardiovaskularnih događaja u poređenju s upotrebom [[Z-lijek]]ova, pri čemu je većina rizika uzrokovana kardiovaskularnom smrću.<ref>{{cite journal | vauthors = Højlund M, Andersen K, Ernst MT, Correll CU, Hallas J | title = Use of low-dose quetiapine increases the risk of major adverse cardiovascular events: results from a nationwide active comparator-controlled cohort study | journal = World Psychiatry | volume = 21 | issue = 3 | pages = 444–451 | date = oktobar 2022 | pmid = 36073694 | pmc = 9453914 | doi = 10.1002/wps.21010 }}</ref> Laboratorijski podaci iz neobjavljene analize iste kohorte također podržavaju nedostatak ovisnosti o dozi metaboličkih nuspojava, budući da je nova upotreba niske doze kvetiapina bila povezana s rizikom od povećanja triglicerida natašte pri jednogodišnjem praćenju.<ref>{{Cite thesis |date=12. 9. 2022 |title=Low-dose Quetiapine: Utilization and Cardiometabolic Risk |url=https://portal.findresearcher.sdu.dk/en/publications/low-dose-quetiapine-utilization-and-cardiometabolic-risk |language=English |doi=10.21996/mr3m-1783 |vauthors=Højlund M |publisher=Syddansk Universitet. Det Sundhedsvidenskabelige Fakultet |access-date=18. 10. 2022 |archive-date=18. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018082542/https://portal.findresearcher.sdu.dk/en/publications/low-dose-quetiapine-utilization-and-cardiometabolic-risk |url-status=live }}</ref> Zabrinutost zbog [[nuspojava]] je veća kod starijih osoba.<ref name="Conn 271–287">{{cite journal |vauthors=Conn DK, Madan R |year=2006 |title=Use of sleep-promoting medications in nursing home residents: risks versus benefits |journal=Drugs & Aging |volume=23 |issue=4 |pages=271–87 |doi=10.2165/00002512-200623040-00001 |pmid=16732687 |s2cid=38394552}}</ref> ==== Ostali sedativi ==== [[Gabapentinoid]]i poput [[gabapentin]]a i [[pregabalin]]a imaju efekte koji podstiču san, ali se obično ne koriste za liječenje nesanice.<ref name="pmid29487083">{{cite journal|author3-link=Gabriella Gobbi | vauthors = Atkin T, Comai S, Gobbi G | title = Drugs for Insomnia beyond Benzodiazepines: Pharmacology, Clinical Applications, and Discovery | journal = Pharmacol Rev | volume = 70 | issue = 2 | pages = 197–245 | date = april 2018 | pmid = 29487083 | doi = 10.1124/pr.117.014381 | s2cid = 3578916 | url = | doi-access = free }}</ref> Gabapentin nije efikasan u ublažavanju nesanice povezane s [[alkohol]]om.<ref name="NIHR Evidence_2022">{{Cite journal |date=17. 10. 2022 |title=Review finds little evidence to support gabapentinoid use in bipolar disorder or insomnia |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/review-finds-little-evidence-support-gabapentinoid-use-bipolar-disorder-or-insomnia/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |language=en |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_54173 |s2cid=252983016 |access-date=21. 11. 2022 |archive-date=27. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127080508/https://evidence.nihr.ac.uk/alert/review-finds-little-evidence-support-gabapentinoid-use-bipolar-disorder-or-insomnia/ |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name="Hong_2022">{{cite journal |vauthors=Hong JS, Atkinson LZ, Al-Juffali N, Awad A, Geddes JR, Tunbridge EM, Harrison PJ, Cipriani A |date=mart 2022 |title=Gabapentin and pregabalin in bipolar disorder, anxiety states, and insomnia: Systematic review, meta-analysis, and rationale |journal=Molecular Psychiatry |volume=27 |issue=3 |pages=1339–1349 |doi=10.1038/s41380-021-01386-6 |pmc=9095464 |pmid=34819636}}</ref> [[Barbiturat]]i, iako su se nekada koristili, više se ne preporučuju za nesanicu zbog rizika od ovisnosti i drugih nuspojava.<ref>{{cite book| vauthors = Aschenbrenner DS, Venable SJ |title=Drug Therapy in Nursing |date=2009 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-6587-9 |page=[https://archive.org/details/studyguidetoacco0000asch/page/277 277]|url=https://archive.org/details/studyguidetoacco0000asch|url-access=registration|language=en}}</ref> ====Komparativna efikasnost==== Lijekovi za liječenje nesanice imaju širok raspon [[veličine efekta]]<ref name="pmid35843245" /> Prilikom poređenja lijekova kao što su [[benzodiazepini]], [[Z-lijekovi]], sedativi [[antidepresiv]]i i [[antihistaminik|antihistaminici]], [[kvetiapin]], [[antagonisti receptora za oreksin]] i [[agonisti receptora za melatonin]], antagonist oreksina [[lemboreksant]] i Z-lijek [[eszopiklon]] imali su najbolje profile u smislu [[efikasnost]]i, [[podnošljivost]]i i [[prihvatljivost]]i.<ref name="pmid35843245" /> ===Alternativna medicina=== Za liječenje nesanice koriste se [[biljni proizvod]]i, kao što su [[valerijana]], [[kahva]], [[kamilica]] i [[lavanda]].<ref name="pmid25644982">{{cite journal | vauthors = Leach MJ, Page AT | title = Herbal medicine for insomnia: A systematic review and meta-analysis | journal = Sleep Med Rev | volume = 24 | issue = | pages = 1–12 | date = decembar 2015 | pmid = 25644982 | doi = 10.1016/j.smrv.2014.12.003 | url = }}</ref><ref name="pmid29356580">{{cite journal | vauthors = Kim J, Lee SL, Kang I, Song YA, Ma J, Hong YS, Park S, Moon SI, Kim S, Jeong S, Kim JE | title = Natural Products from Single Plants as Sleep Aids: A Systematic Review | journal = J Med Food | volume = 21 | issue = 5 | pages = 433–444 | date = maj 2018 | pmid = 29356580 | doi = 10.1089/jmf.2017.4064 | url = }}</ref> Međutim, ne postoje [[kvalitetni dokaz]]i da su oni efikasni i sigurni.<ref name="pmid25644982" /><ref name="pmid29356580" /><ref name=riemann-23/> Isto važi i za [[kanabis]] i [[kanabinoid]]e.<ref name="pmid33244728">{{cite journal | vauthors = Bhagavan C, Kung S, Doppen M, John M, Vakalalabure I, Oldfield K, Braithwaite I, Newton-Howes G | title = Cannabinoids in the Treatment of Insomnia Disorder: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = CNS Drugs | volume = 34 | issue = 12 | pages = 1217–1228 | date = decembar 2020 | pmid = 33244728 | doi = 10.1007/s40263-020-00773-x | s2cid = 227174084 | url = }}</ref><ref name="pmid32603954">{{cite journal | vauthors = Suraev AS, Marshall NS, Vandrey R, McCartney D, Benson MJ, McGregor IS, Grunstein RR, Hoyos CM | title = Cannabinoid therapies in the management of sleep disorders: A systematic review of preclinical and clinical studies | journal = Sleep Med Rev | volume = 53 | issue = | article-number = 101339 | date = oktobar 2020 | pmid = 32603954 | doi = 10.1016/j.smrv.2020.101339 | hdl = 10072/404762 | s2cid = 219452622 | url = }}</ref><ref name="pmid24726015">{{cite journal | vauthors = Gates PJ, Albertella L, Copeland J | title = The effects of cannabinoid administration on sleep: a systematic review of human studies | journal = Sleep Med Rev | volume = 18 | issue = 6 | pages = 477–87 | date = decembar 2014 | pmid = 24726015 | doi = 10.1016/j.smrv.2014.02.005 | url = }}</ref> Također nije jasno da li je [[akupunktura]] korisna u liječenju nesanice.<ref>{{cite journal | vauthors = Cheuk DK, Yeung WF, Chung KF, Wong V | title = Acupuncture for insomnia | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2012 | issue = 9 | article-number = CD005472 | date = septembar 2012 | pmid = 22972087 | doi = 10.1002/14651858.CD005472.pub3 | hdl = 10722/198790 | pmc = 11262418 }}</ref> == Prognoza == [[Slika:Insomnia world map-DALY-WHO2004.svg|thumb|upright=1.3|[[Godina života prilagođena invalidnosti]] za nesanicu na 100.000 stanovnika u 2004. godini: {{Div col|small=yes|colwidth=10em}} {{legend|#b3b3b3|Nema podataka}} {{legend|#ffff65|<25}} {{legend|#fff200|25–30,25}} {{legend|#ffdc00|30,25–36}} {{legend|#ffc600|36–41,5}} {{legend|#ffb000|41,5–47}} {{legend|#ff9a00|47–52,5}} {{legend|#ff8400|52,5–58}} {{legend|#ff6e00|58–63,5}} {{legend|#ff5800|63,5–69}} {{legend|#ff4200|69–74,5}} {{legend|#ff2c00|74,5–80}} {{legend|#cb0000|>80}} {{div col end}} Istraživanje provedeno na 1,1 milion stanovnika [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]] pokazalo je da su oni koji su prijavili da spavaju oko sedan sati noću imali najniže stope smrtnosti, dok su oni koji su spavali manje od šest sati ili više od osam sati imali veće stope smrtnosti. Teška nesanica - spavanje manje od 3,5 sata kod žena i 4,5 sati kod muškaraca - povezana je sa 15% povećanjem smrtnosti, dok je 8,5 ili više sati sna noću povezano sa 15% većom stopom [[smrtnost]]i.<ref name="Kripke-2002"/> Ovom tehnikom je teško razlikovati nedostatak sna uzrokovan poremećajem, koji je također uzrok prerane smrti, od poremećaja koji uzrokuje nedostatak sna i nedostatka sna koji uzrokuje preranu smrt. Većina povećanja smrtnosti od teške nesanice je odbačena nakon kontrole komorbiditeta povezanih poremećaja. Nakon kontrole trajanja sna i nesanice, utvrđeno je da je upotreba tableta za spavanje povezana i sa povećanom [[stopa smrtnosti|stopom smrtnosti]].<ref name="Kripke-2002"/> Najniža smrtnost zabilježena je kod osoba koje su spavale između šest i po i sedam i po sati svake noći. Čak i spavanje od samo 4,5 sati po noći povezano je sa vrlo malim povećanjem smrtnosti. Dakle, blaga do umjerena nesanica za većinu ljudi povezana je sa povećanim [[dugovječnost|dugovječjem]], a teška nesanica povezana je samo sa vrlo malim uticajem na smrtnost.<ref name="Kripke-2002"/> Nije jasno zašto je spavanje duže od 7,5 sati povezano sa prekomjernom smrtnošću.<ref name="Kripke-2002">{{cite journal | vauthors = Kripke DF, Garfinkel L, Wingard DL, Klauber MR, Marler MR | title = Mortality associated with sleep duration and insomnia | journal = Archives of General Psychiatry | volume = 59 | issue = 2 | pages = 131–36 | date = februar 2002 | pmid = 11825133 | doi = 10.1001/archpsyc.59.2.131 | doi-access = free }}</ref> ==[[Epidemiologija]]== Između 10% i 30% odraslih osoba ima nesanicu u bilo kojem trenutku, a do polovine ljudi ima nesanicu u određenoj godini, što je čini najčešćim poremećajem spavanja.<ref name=Th2007/><ref name=WHO2009/><ref name=Tas2015/><ref>{{cite web |title=What are Sleep Disorders? |url=https://psychiatry.org/patients-families/sleep-disorders/what-are-sleep-disorders |website=Psychiatry.org |access-date=27. 10. 2022 |archive-date=27. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221027112656/https://psychiatry.org/patients-families/sleep-disorders/what-are-sleep-disorders |url-status=live }}</ref> Oko 6% ljudi ima nesanicu koja nije uzrokovana drugim problemom i traje duže od mjesec dana.<ref name=Th2007/> Osobe starije od 65 godina su češće pogođene od mlađi.<ref name=Wil2008/> Žene su češće pogođene od muškaraca.<ref name=WHO2009/> Nesanica je 40% češća kod žena nego kod muškaraca.<ref>{{cite journal |title=Several Sleep Disorders Reflect Gender Differences |journal=Psychiatric News |year=2007 |volume=42 |issue=8 |page=40|doi=10.1176/pn.42.10.0040 | vauthors = Lamberg L }}</ref> Prijavljene su veće stope nesanice [[Nedostatak sna u visokom obrazovanju|među univerzitetskim studentima]] u poređenju s općom populacijom.<ref>{{cite journal | vauthors = Jiang XL, Zheng XY, Yang J, Ye CP, Chen YY, Zhang ZG, Xiao ZJ | title = A systematic review of studies on the prevalence of insomnia in university students | journal = Public Health | volume = 129 | issue = 12 | pages = 1579–84 | date = decembar 2015 | pmid = 26298588 | doi = 10.1016/j.puhe.2015.07.030 }}</ref> ==[[Društvo]] i [[kultura]]== Riječ nesanica potiče od [[latinski]] ''in'' + [[latinski|lat.]] ''somnus'' = "bez sna" i ''-ia'' kao [[nominacija|nominalizirajući]] [[sufiks]]. [[popularna štampa]] je objavila priče o ljudima koji navodno nikada ne spavaju, kao što je priča [[Thái Ngọca|Tháija Ngọce]] i [[Al Herpina|Ala Herpine]].<ref>{{cite book |vauthors=Horne J |title=Sleeplessness Assessing Sleep Need in Society Today |date=2016 |isbn=978-3-319-30572-1 |page=114 |publisher=Springer |url=https://books.google.com/books?id=A5TlDAAAQBAJ&pg=PA114 |quote=Everyone sleeps and needs to do so |access-date=1. 9. 2017 |archive-date=12. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112211952/https://books.google.com/books?id=A5TlDAAAQBAJ&pg=PA114 |url-status=live }}</ref> Horne piše da "svi spavaju i trebaju spavati", i to se uglavnom čini istinitim. Međutim, on također navodi, iz savremenih izvještaja, slučaj Paula Kerna, koji je upucan 1915. godine boreći se u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]], a zatim "više nikada nije spavao" sve dok nije umro 2004. godine. 1955.<ref>{{cite book |vauthors=Horne J |title=Sleeplessness Assessing Sleep Need in Society Today |date=2016 |isbn=978-3-319-30572-1 |page=116 |publisher=Springer |url=https://books.google.com/books?id=A5TlDAAAQBAJ&pg=PA114 |access-date=1. 9. 2017 |archive-date=12. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112211952/https://books.google.com/books?id=A5TlDAAAQBAJ&pg=PA114 |url-status=live }}</ref> Kern appears to be a completely isolated, unique case. == Reference == {{Reflist}} == Vabjski linkovi == {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 26877 | ICD11 = {{ICD11|7A00}}, {{ICD11|7A01}}, {{ICD11|7A0Z}}, {{ICD11|8E02.2}}, {{ICD11|SD84}} | ICD10 = {{ICD10|F51}}, {{ICD10|G47.0}} | ICD9 = {{ICD9|307.42}}, {{ICD9|307.41}}, {{ICD9|327.0}}, {{ICD9|780.51}}, {{ICD9|780.52}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000805 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2698 | MeshID = D007319 | SNOMED CT = 193462001 }} {{San}} {{Hipnotici}} {{Farmakoterapije za nesanicu}} {{Korištenje digitalnih medija i mentalno zdravlje}} {{Authority control}} [[Kategorija:Poremećaji spavanja]] [[Kategorija:Nesanica i nedostatak sna]] 3jksltpjl32zt001j2b9pmdfvwjugfa 0 529783 3848859 3792361 2026-05-24T02:52:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848859 wikitext text/x-wiki {{Infokutija državno tijelo | ime = Agencija za sigurnost hrane Bosne i Hercegovine | slika = | veličina_slike = 250px | slika_opis = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | država = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | teritorija = | osnivanje = {{Početni datum i godine|2004|11|11}} | prethodnik = | nastalo_iz = | ukidanje = | nasljednik = | spojeno_u = | vrsta = Upravna organizacija | nadležnost = Analiza rizika i kontrola sigurnosti hrane i hrane za životinje | status = Aktivna | sjedište = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|43|20|43|N|17|48|26|E|display=inline,title}} | adresa = Kneza Višeslava bb, 88000 Mostar | prazna_oznaka1 = Sistem upozorenja | prazni_podaci1 = RASFF (Rapid Alert System for Food and Feed) | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | slogan = | zaposleni = cca. 40 (2024)<ref name="budzet24">Zakon o Budžetu institucija BiH za 2024. godinu, Ministarstvo finansija i trezora BiH.</ref> | budžet = 2.150.000 KM (2024)<ref name="budzet24"/> | direktor = Džemil Hajrić | šef_agencije = | ministar = | ključne_osobe = | matična_organizacija = [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine]] | podružnice = | dokumenti = [[Zakon o hrani Bosne i Hercegovine]] | veb-sajt = {{URL|https://fsa.gov.ba}} | id = | fusnote = }} '''Agencija za sigurnost hrane Bosne i Hercegovine''' je upravna organizacija na nivou države, odgovorna za naučnu analizu rizika, davanje stručnih mišljenja i koordinaciju aktivnosti u vezi sa sigurnošću hrane i hrane za životinje u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="zakon">"Zakon o hrani Bosne i Hercegovine", Službeni glasnik BiH, br. 50/04.</ref> == Historija == Uspostavljena je donošenjem Zakona o hrani 2004., dok je sa punim operativnim radom počela 2006. sa sjedištem u [[Mostar]]u. Njen nastanak je dio šire reforme javne uprave i potrebe za harmonizacijom domaćeg zakonodavstva sa standardima [[Evropska unija|Evropske unije]] i principima ''Codex Alimentarius''-a.<ref name="o_nama">[https://fsa.gov.ba/bs/o-nama/historijat/ Historijat Agencije]{{Mrtav link}}, fsa.gov.ba, pristupljeno 24. decembra 2025.</ref> == Nadležnosti == Agencija služi kao centralna tačka za sve naučne i tehničke podatke o sigurnosti hrane. Njene ključne nadležnosti uključuju:<ref name="nadleznost">[https://fsa.gov.ba/bs/o-nama/nadleznosti/ Zakonske nadležnosti]{{Mrtav link}}, fsa.gov.ba, pristupljeno 24. decembra 2025.</ref> * Procjena rizika: Naučno utemeljena procjena opasnosti u hrani koja uključuje identifikaciju i karakterizaciju opasnosti, te procjenu izloženosti potrošača. * RASFF sistem: Upravljanje sistemom brze razmjene informacija o hrani i hrani za životinje u slučajevima kada postoji direktan ili indirektan rizik po zdravlje ljudi.<ref name="rasff">Godišnji izvještaj o funkcionisanju RASFF sistema u BiH, Agencija za sigurnost hrane BiH.</ref> * Propisi i standardi: Izrada nacrta propisa o kvaliteti hrane, aditivima, kontaminantima, te hrani za posebne prehrambene potrebe. * GMO i higijena: Procjena i monitoring genetički modificirane hrane (GMO) te kontrola higijene hrane u cijelom lancu "od njive do trpeze". * Geografsko porijeklo: Provođenje postupaka za zaštitu oznaka izvornosti i geografskog porijekla prehrambenih proizvoda u BiH. == Organizaciona struktura == Agencijom rukovodi direktor sa zamjenikom, koje imenuje [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine]]. Unutrašnja struktura je podijeljena na sektore koji se bave specifičnim oblastima sigurnosti:<ref name="struktura">[https://fsa.gov.ba/bs/o-nama/organizacijska-shema/ Organizacijska shema]{{Mrtav link}}, fsa.gov.ba, pristupljeno 24. decembra 2025.</ref> # Sektor za zdravstvenu ispravnost i higijenu hrane: Fokusiran na mikrobiološke i hemijske parametre. # Sektor za standardizaciju i kvalitetu hrane: Zadužen za propise o sastavu i deklarisanju proizvoda. # Sektor za upravljanje i razmjenu informacija i procjenu rizika: Upravlja RASFF portalom i naučnim podacima. # Sektor za pravne, finansijske i opće poslove. U sastavu Agencije djeluje i Upravni odbor, koji se sastoji od predstavnika relevantnih ministarstava i institucija iz entiteta i Brčko distrikta. == Saradnja == Agencija blisko sarađuje sa [[Evropska agencija za sigurnost hrane|Evropskom agencijom za sigurnost hrane (EFSA)]], čime je BiH integrisana u evropski sistem ranog upozoravanja. Na domaćem nivou, Agencija koordinira rad sa inspekcijskim organima i laboratorijama za kontrolu hrane širom zemlje. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://fsa.gov.ba/ Službena stranica Agencije za sigurnost hrane BiH] {{Agencije i institucije Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Institucije Bosne i Hercegovine]] bfm5xcox11l4amedz7z62i2tfgabfl2 0 530117 3848823 3805076 2026-05-23T19:01:23Z Genetičar 181151 3848823 wikitext text/x-wiki [[Slika:Picture of my book.png|thumb|300px|<center>Naslovnica izvornika ovog članka</center>]] ==3'- kraj== Također, (tri prim kraj.) Jedan od dva kraja istog linearnog lanca [[DNK]]ili [[RNK]], konkretno kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na trećem atomu [[ugljik]]a u furanoznom prstenu [[dezoksiriboza|dezoksiriboze]] ili [[riboza|riboze]] (tj. kraj na kojem 3' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterske veze]]; ''[[in vivo]]'', 3' ugljik je često još uvijek vezan za [[hidroksilna grupa|hidroksilnu grupu]]). Po konvenciji, sekvence i strukture bliže 3'- kraju u odnosu na druge se nazivaju nizvodnonizvodnim. Kontrast je 5'- kraj. Prema, prema važećoj konvenciji, ribozni prsten s atomima ugljika označenim brojevima od 1' do 5'. Za 5' ugljik se kaže da je uzvodno; 3' ugljik je nizvodno. Također su prikazane veze za generičku bazu i fosfatnu grupu. *'''[[3'- neprevedena regija]] [[Tri prim netranslatirana regija]] (3′- (3' UTR) je dio [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) koji slijedi odmah nakon traslacije [[stop kodon|završnog kodona]]. 3'UTR (neprevedena/netranskatirana regija) često sadrži regulatorne regije koje posttranskripcijski utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *'''5'- kraj''' [[Pet prim kraj]] Jedan od dva kraja jednog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], kraj na kojem se lanac [[bzukleotid]]a završava na petom atomu ugljika u [[furanoza|furanoznom]] prstenu dezoksiriboze ili riboze (tj. kraj na kojem 5' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko fosfodiestarske veze; ''[[in vivo]]'', 5' ugljik je često još uvijek vezan za fosfatnu grupu). Po konvenciji, sekvence i strukture smještene bliže 5'-kraju u odnosu na druge se nazivaju uzvodno. Kontrast je *'''5′5' neprevedena regija''' Poznata i kao 5′ UTR (vodeća sekvenca, vodeći transkript ili vodeća [[RNK]]) , ovo je regija informacijske [[RNK]] ([[iRNK]] neposredno uzvodno od inicijacijskog kodona. Ova sekvenca [[DNK]] je važna je za reguliranje translacije translacije transkripta različitim mehanizmima kod [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, 5′ UTR ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne kodirajuće sekvence iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks sekundarne strukture za regulaciju translacije.<ref name="hadzirifat">{{cite book |last=Hadžiselimović |first=Rifat|title=Ja i moja genetika|publisher=ANUBiH-Ingeb |isbn=978-9926-410 -88-9| edition=1th |place=Sarajevo}}</ref> ==A== *[[hromosom|Acentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) [[hromosom]]/fragment bez centromere. *[[Adaptivna radijacija]] [[Evolucija]] različito prilagođenih vrsta iz jednog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]]. *[[Adenin]] (skr. A) Skraćeno slovom A. Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. Formira par baza sa [[timin]]om u [[DNK]] i sa [[uracil]]om u RNK. *[[Aficirana jedinka]] U [[genetika|genetici]], opisuje osobu koja ima određenu [[fenotip]]sku osobinu ili bolest. Pojedinac izražava tu osobinu ili ima znakove i simptome bolesti. *[[AFLP]] Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata (eng. (engl. ''Amplified Fragment Length Polymorphism)'' јedan јеje od značajnijih i najšire posmatranih genetičkih markera. Važan je u mnogim oblastima istraživanja, od molekulske biologije, [[gebetika|genetike]] i [[genomika|genomike]], do [[mikrobiologija|mikrobiologije]], [[ekologija|ekologije i rekonstrukcije [[filogenetika|evolucijsko-filogenetičkih]] veza i odnosa. Proučavanje ovog polimorfizma posebno je značajno i u medicini, u procesima [[genotip]]izacije. *[[hromosom|Akrocentričnost]] (linearnog [[hromosom]]a ili hromosomskog fragmenta): Pozicija centromere vrlo blizu jednog krajajednom kraju [[hromosom]]a, za razliku od kraja ili u sredini. *[[transkripcijski faktor|Aktivator]] Tip [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] koji povećava transkripciju gena ili skupa gena. Većina aktivatora djeluje tako što se vezuju za specifičnu sekvencu koja se nalazi unutar ili blizu pojačivača ili [[promotor ([[gnetika]])|promotora]] i olakšava vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] i drugih transkripcijskih faktora u istoj regiji. Vidi također: koaktivator; kontrastni represor. *[[Alel]] Jedna od alternativnih varijanti [[gen]]a, nastala promjenom u slijedu nukleotida (genskom mutacijom). Nalaze se na stalnim mjestima ([[genski lokus|lokusima]]) na [[hromosom]]u, ali se razlikuju u [[nukleotid]]noj sekvenci [[genetićka informacija|genetičke informacije]]. Ako se na jednom lokusu alternativno javlja više od dva alela, zovu se multipli aleli (primjer tri alela za [[krvna grupa|krvne grupe]]: IA, IB i Io ). IO). *[[Alelna heterogenost]] Prisustvo različitih varijanti na jednom genskom lokusu koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Alosom]] Također ([[spolni hromosom]], [[heterohromosom]] ili [[idiohromosom]].) Svaki hromosom koji se razlikuje od običnog autosoma po veličini, obliku ili ponašanju i koji je odgovoran za određivanje spola organizma. Spolni hromosomi kod ljudi, su [[hromosom X]] i [[hromosom Y]]. *[[Alternativna prerada]] Regulirani [[fenomen]] [[ekspresija gena|ekspresije eukariotskih gena]] u kojem su specifični [[egzon]]i ili dijelovi egzona iz istog primarnog transkripta različito uključeni ili uklonjeni iz konačnog, zrelog informacijskog [[primarni transkript|transkripta RNK]]. Klasa [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], [[alternativna prerada]] omogućava jednom genu da kodira više proteinskih izoformi i uveliko povećava raznolikost proteina koje može proizvesti pojedinačni genom. Vidi također: [[prerada RNK]]. *[[mutacija|Amber]] Jedan od tri [[stop kodon]]a koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u RNK, određen je nukleotidnim tripletom UAG. Druga dva stop kodona se zovu oker i opal. *[[Amesov test]] Bakterijski test [[mutagen]]osti koji koristi bakteriju ''[[Salmonella]] typhimurium'', auksotrofnu za [[histidin]]. *[[Aminokiselina]] Organski spoj koji sadrži funkcionalne grupe [[amin (hemija)|amin]] i [[karboksilna gropa|karboksil]], kao i [[bočni lanac]] specifičan za svaku pojedinačnu aminokiselinu. Od skoro 500 poznatih aminokiselina, skup od 20 je kodiran standardnim [[genetički kod|genetičkim kodom]] i ugrađeni su u sekvencu kao gradivni blokovi [[polipeptid]]a ([[protein]]a). Specifična sekvenca aminokiselina u polipeptidnim lancima koji formiraju protein u konačnici osobine različitih proteina te oblici molekula proteina ovise o tipu i redoslijedu sastavnih aminokiselina. *[[Amorf]] Bilo koji alel koji je postao nefunkcionalan zbog genetičke mutacije. Mutacija može dovesti do potpunog neuspjeha proizvodnje genskog proizvoda ili genskog proizvoda koji ne funkcijskirafunkcionira ispravno; u oba slučaja, [[alel]] se može smatrati nefunkcijskalnim. *[[Anafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja se javlja nakon metafaze i prije telofaze, kada se replicirani hromosomi odvoje i svaka od [[sestrinske hromatide|sestrinskih hromatida]] se pomjeri na suprotne strane ćelije. *[[Analiza mutacija]] Metoda [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] zametne linije, usmjerena na otkrivanje specifične varijante ili mutacije (kao što je štetna varijanta MSH2 prethodno identificirana u porodici), panel varijanti (kao što su tri patogene varijante [[BRCA]] koje se sastoje od panela osnivačke mutacije za osobe [[Aškenazi|aškenaskog]] [[jevrej]]skog porijekla) ili tip varijante (kao što su velike [[delecija (genetika)|delecije]] ili [[insercija (genetika) insercije]] u genu [[BRCA1]] ). Ovaj tip testiranja razlikuje se od potpunog sekvenciranja gena ili skeniranja varijanti. Potonji su [[dizajn]]irani za otkrivanje većine varijanti u regiji koja se testira. Dosadašnja uporabaupotreba također primjenjuje ovaj termin na bilo koji [[genetički test]]. *[[Analiza vezanosti]] Tehnika lociranja gena koja prati obrasce bolesti u visokorizičnim porodicama. Pokušava locirati gen koji uzrokuje bolest identificiranjem [[genetički marker|genetičkih markera]] poznate [[hromosom]]ske lokacije koji su su [[nasljeđivanje|naslijeđeni]] sa značajkom od interesa. *[[Aneuploidija]] Pojava jednog ili više dodatnih [[hromosom]]a ili hromosoma koji nedostaju, što dovodi do neuravnoteženog [[hromosomski komplement|hromosomskog komplementa]] ili bilo kojeg broja hromosoma koji nije tačan višekratnik [[ploidija|haploidnog broja]] (koji je 23). Tip ploidije sas viškom ili manjkom jednog ili više hromosoma (različitim od n), isključujući abnormalni broj kompletnih setova [[hromosom]]a, koji je umjesto toga poznat kao [[euploidija]]. *[[Anticipacija]] [[Fenomen]] kojim simptomi [[genetički poremećaj|genetičkog poremećaja]] postaju očigledni (i često teži) u ranijoj dobi kod oboljelih osoba sa svakom [[generacija|generacijom]] koja naslijedi poremećaj. *[[Antigen]] Strana ili sopstvena tvar koja uzrokuje [[imunski odgovor]] organizma. *[[Antikodon]] Serija od tri uzastopna [[nukleotid]]a unutar [[tRNK|transferne RNK]] koji dopunjuju tri nukleotidna [[kodon]]a unutar transkripta iRNK. Tokom [[translacija (genetika)|translacije]], svaka [[tRNK]] regrutovana u [[ribosom]] sadrži jedan antikodonski triplet koji se uparuje sas jednim ili više komplementarnih kodona iz sekvence iRNK, omogućavajući svakom kodonu da specificira određenu aminokiselinu koja će se dodati rastućem peptidnom lancu. Antikodoni koji sadrže inozin na prvoj poziciji mogu se upariti s više od jednog kodona zbog fenomena poznatog kao uparivanje kolebljivih baza. [[alel|Antimorf]] Mutirani alel sa suprotnom ekspresijom u odnosu na iskodišni ([[divlji tip]]). *[[Antiparalelnost]] Orijentacija dva lanca dvolančane nukleinske kiseline (i općenito bilo kojeg para biopolimera) koji su međusobno paralelni, ali suprotne usmjerenosti. Npr., dva komplementa [[RNK]] lanca molekule [[DNK]] idu jedan pored drugog, ali u suprotnim smjerovima, pri čemu je jedan lanac orijentiran 5'- prema 3', a drugi 3' prema 5'. *Antisens lanac, negativni (–) i [[nekodirajuća RNK|nekodirajući lanac]] Lanac dvolančane [[DNK]] molekule koji se koristi kao šablon za sintezu RNK tokom [[transkripcija (genetija)|transkripcije]]. Sekvenca šablonskog lanca je komplementarna rezultirajućem [[RNK]] transkriptu. Kontrast nekodirajućeg je kodirajući lanac. *[[Antitijelo]] ([[GWAS]]) Opći naziv za [[imunoglobulin]]; protein koji se u stvara u odgovoru organizma na [[antigen]]. *[[GWAS|Asocijacija]] [[GWAS|Studija genomske povezanosti]] (GWAS) način je na koji znanstvenici identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Ovaj metod ispituje cijeli genom radi [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]], obično jednonukleotidnog polimorfizama ([[SNP]]-ovi) (izgovaraju se "isječci"), koji se češće javljaju u slučajevima ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje, nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine, Naziva se i GWAS.). *[[Auksotrof]] (mutant) Bakterija s nefunkcionalnom mutacijom gena za [[enzim]] koji sudjeluje u nekom [[metabolizam|metaboličkom procesu]] *[[Autoimunost]] Pojava stvaranja [[antitijela]] na sopstvene [[antigen]]e *[[Autosom]] Svaki hromosom koji nije alosom i stoga nije uključen u određivanje spola organizma. Za razliku od spolnih [[hromosom]]a, autosomi u [[ploidija|diploidnoj]] ćeliji postoje u parovima, pri čemu članovi svakog para imaju istu strukturu, morfologiju i [[genski lokus|genske lokuse]]. *[[Autosomno nasljeđivanje|Autosomno dominantno nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. U autosomno dominantnom nasljeđivanju, genetičko stanje nastaje kada je varijanta prisutna samo u jednom alelu (kopiji) određenog gena. *[[Autosom]]no [[recesivni gen|recesivno]] [[nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. Kod autosomno recesivnog nasljeđivanja, genetičko stanje nastaje kada je jedna varijanta prisutna na oba alela *[[Autosom]]nost Prisustvo veze s bilo kojim od 22 numerirana para hromosoma koji se nalaze u većini ljudskih ćelija. Autosomni hromosomi označeni su brojevima od 1- do 22. Spolni hromosomi (X i Y hromosom) određuju spol osoba i ne smatraju se autosomnim hromosomima.<"ref name=Rifat">{{cite book|author=Hadžiselimović R. |title=Ja i moja genetika|year= 2024|publisher= [[ANUBiH]]-Ingeb|place=Sarejevo|isbn=978-9926-410-88-9|isbn=978-9958-083-12-9}}</ref> ==B== *[[Barkodiranje DNK]] Metod [[taksonomija|taksonomske]] identifikacije u kojoj se kratke sekvence [[DNK]] iz jednog ili više specifičnih gena izoluju iz neidentifikovanih uzoraka, a zatim se usklađuju sa sekvencama iz referentne biblioteke kako bi se jedinstveno identifikovala [[vrsta]] ili drugi [[takson]] iz kojeg su uzorci nastali. Sekvence korištene u usporedbipoređenju pažljivo su odabrane od gena koji su i široko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] i koji pokazuju veće varijacije između vrsta nego unutar vrsta, npr. gen [[citohrom]] c oksidaze za eukariote ili određeni geni [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] za [[prokariot]]e. Ovi geni su prisutni u gotovo svim živim organizmima, ali imaju tendenciju da evoluiraju različite mutacije u različitim vrstama, tako da se svaka varijanta sekvence može povezati s jednom određenom vrstom, efektivno stvarajući jedinstveni identifikator sličan maloprodajnom barkodu. DNK barkodiranje omogućava identifikaciju nepoznatih uzoraka iz inače nejasnih tkiva ili dijelova tijela, gdje bi identifikacija prema morfologiji bila teška ili nemoguća, a biblioteka bar-kodovabarkodova organizma sada je dovoljno sveobuhvatna da se čak i organizmi koji su ranije bili nepoznati nauci često mogu filogenetski pouzdano klasificirati. Istovremena identifikacija više različitih vrsta iz mješovitog uzorka poznata je kao metabarkodiranje. *[[Barrovo tjelešce]] Inaktivirani X-hromosom ili spolni hromatin. *[[G-pruganje|Bend]] Obojeni segmentSegmenti [[hromosom]]a obojeni specifičnim bojama u određenoj fazi ćelijske diobe. Postoji nekoliko laboratorijskih tehnika, u kojima se pojavljuje specifični obrazac svijetlih i tamnih pruga (traka) kada se hromosomi gledaju pod mikroskopom; uzorak pruganja pomaže u dodjeljivanju određenog rednog broja svakom [[hromosom]]u i procjeni njegove strukture. *[[alel|Bialelnost]] Oba alela jednog gena (očev i majčin). Naprimjer, nositelji bialelne mutacije imaju mutaciju (ne nužno istu) u obje kopije određenog gena (majčine i očeve). *[[Binarna dioba]] Dioba ćelije nakon replikacije [[DNK]], prostom diobom kod prokariota (nespolno razmnožavanje) *[[B-DNK]] Vidi: Dvostrukadvostruka spirala.<ref name="hadzirifat"/> ==C== *[[CAAT-kutija]] Također C Visoko konzrervirana konzervirana regulatorna sekvenca [[DNK]] locirana na otprilike 75 parova baza uzvodno (tj. –75 bp) od mjesta početka transkripcije za mnoge eukariotske gene. *[[cDNK]] Vidi: [[komplementarna DNK]]. *[[Centimorgan]] (cM) / mapna jedinica (mu) Također [[mapna jedinica]] (mu). Jedinica za mjerenje genetičke povezanosti definirana kao udaljenost između hromosomskih lokusa za koje je očekivani prosječan broj razmjenskih hromosomskih ukrštanja (krosingovera) u jednoj generaciji 0,01. Iako nije stvarna mjera fizičke udaljenosti, koristi se za procjenu stvarne udaljenosti između dva lokusa, na osnovu prividne vjerovatnoće da se između njih dogodi razmjena dijelova hromatida. *[[Centralna dogma molekularne biologije|Centralna dogma molekulske biologije]] Generalizirani okvir za razumijevanje protoka genetičkih informacija između makromolekula unutar bioloških sistema. Ističe fundamentalni princip da se informacije o sekvenci kodirane u tri glavne klase biopolimera – [[DNK]] → [[RNK]] → protein — mogu kopirati između ove tri klase samo na određene načine, a ne na druge: konkretno, prijenos informacija između nukleinske kiseline i sas nukleinske kiseline na protein je moguć, ali transfer sas proteina na protein, ili sas proteina nazad na bilo koji tip nukleinske kiseline, nije i ne dešava se prirodno. *[[Centromera]] Specijalizirana sekvenca [[DNK]] unutar [[hromosom]]a koja povezuje par sestrinskih hromatida. Primarna funkcija centromere je da djeluje kao mjesto sklapanja kinetohora, proteinskih kompleksa koji usmjeravaju vezivanje vlakana diobenog vretena za centromeru i olakšavaju segregaciju hromatida tokom ćelijske diobe (mitoze i mejoze). *[[CHIP]] *CHIP (klonska hematopoeza neodređenog potencijala) Prisustvo somatskih mutacija u hematopoetskim matičnim ćelijama kod osobaaosoba bez krvnog raka koji se može otkriti. Definicija CHIP-a zahtijeva da su mutacije prisutne s varijantnom učestalošću alela od 2% ili višom i da su u genima za koje je opisano da su pogođeni krvnim kancerima. Ovo stanje je češće kod starijih osoba i kod onih koji su bili liječeni od drugih tipova raka. Povezan je s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti i krvnog karcinoma. Naziva se i klonska hematopoeza neodređenog potencijala. *[[Cis pozicija]] Na istoj strani; susjedno; koji djeluju iz iste molekule. Kontrast je trans pozicija. *[[Cis-dominantna mutacija]] Mutacija koja se javlja unutar cis-regulatornog elementa (kao što je operator) mijenjajući funkcijskiranjefunkcioniranje obližnjeg gena ili gena na istom [[hromosom]]u. Cis-dominantne mutacije utiču na ekspresiju gena jer se javljaju na mjestima koja kontroliraju transkripciju, a ne unutar samih gena. *[[Cisgeneza]] Oznaka proizvoda za kategoriju genetički modificiranih biljaka. Predložene su različite sheme klasifikacije, koje kategoriziraju genetički modifikovane organizme na osnovu prirode unesenih genotipskih promjena, a ne procesa genetičkog inženjerstva. *[[Cis-regulatorni element]] (CRE) / cis-regulatorni modul (CRM) Također cis-regulatorni modul (CRM). Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće [[DNK]] koja regulira transkripciju obližnjih gena (npr. promotor, operater, utišavač ili pojačivač ), obično služeći kao mjesto vezanja za jedan ili više faktora transkripcije. Kontrast je transregulatorni element. *[[Cistron]] Dio molekule [[DNK]] ili [[RNK]] koji kodira specifični polipeptid u sintezi proteina; zamjenski terimtermin za gen. *[[Citogenetika]] [[gnetikq]] pojava i procesa na ćelijskoj razini; proučava kako hromosomi utiču i odnose se na ponašanje i funkciju ćelije, posebno tokom mitoze i mejoze. *[[C-vrijednost]] Sveukupna količina ugljika u [[DNK]] haploidnog jedra (npr. gametu) određenog organizma ili vrste, izraženo u broju parova baza ili u jedinicama mase (obično pikogrami ); ili, ekvivalentno, polovinu količine u diploidnim somatskim ćelijama (2C-vrijednost). Za jednostavne diploidne eukariote termin se često koristi naizmjenično sas veličinom [[genom]]a, ali u određenim slučajevima, npr. u hibridnim poliploidima koji potiču od roditelja različitih vrsta (alopoliplodi), C-vrijednost može zapravo predstavljati dva ili više različitih [[genom]]a sadržanih u istom jedru. C-vrijednosti se odnose samo na [[genom]]sku DNK, isključuju vanjedarnu DNK. *[[Citološka mapa]] Mapa koja prikazuje precizna fizička mjesta gena na [[hromosom]]u. *[[Citozin]] Skraćeno slovom (skr. C. ) Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. [[citozin]] formira bazni par sas [[guanin]]om. *[[cpDNK]] Vidi:[[hloroplastna DNK]] . ==Č== *[[Čista linija]] Jedinke homozigotnog genotipa za sva promatranaposmatrana svojstva. ==Ć== *[[Ćelijska dioba]] Podjela jedne ćelije na dvije ili više novih kćeri ćelija. Osnovni oblici su [[mitoza]] (somatske ćelije), [[mejoza]] (reproduktivne ćelije) i binarna dioba (uglavnom kod jednoćelijskih organizama). *[[Ćelijski ciklus]] Slijed ćelijskih pojava u procesu diobe, od poćetkapočetka do kraja mitoze. *[[Ćelijsko reprogramiranje]] Pretvaranje ćelije iz jednog tipa ćelije specifičnog za tkivo u drugi. Ovo uključuje dediferencijaciju do pluripotentnog stanja; primjer je pretvaranje somatskih ćelija miša u nediferencirano embrijskoembrionalno stanje, koje se oslanja na transkripcijske faktore Oct4, Sox2, Myc i Klf4. ==D== *[[Dalton (jedinica)|Dalton]] Jedinica molekulske mase. *[[DarT]] Diverzitet matričnih tehnologija (eng. (engl. Diversity Arrays Technology) je oznaka tehnologije koja se primjenjuje u molekulskoj genetici za razvoj markerskih sekvenci u genotipizaciji i drugim genetičkim analizama.DArT se temelji na hibridizacijama mikronizova (mikromatrica) za detekcujudetekciju prisustva ili nepostojanja pojedinih fragmenata u konstituciji genoma. *[[''De novo'' mutacija]] Spontana mutacija u [[genom]]u pojedinačnog organizma koja je nova za lozu tog organizma, koja se prvi put pojavila u zametnoj ćeliji jednog od roditelja ili u zigotu koji se razvija u organizam; mutacija koja nije bila prisutna u genomu nijednog od roditelja. *[[Degeneracija genetičkog koda]] Izlišnost genetičkog koda, prikazana kao mnoštvo različitih kodona koji specificiraju istu aminokiselinu. Naprimjer, u standardnom genetičkom kodu, aminokiselina serin je specificirana putem šest jedinstvenih kodona (UCA, UCG, UCC, UCU, AGU i AGC). Degeneracija kodona objašnjava postojanje sinonimnih mutacija. *[[Delecija (genetika)|Delecija (Δ)]] Označeno skraćeno simbolom Δ: Tip genetičke promjene koja uključuje odsutnost segmenta [[DNK]]; lom i gubitak hromosomskog segmenta. Može biti mala poput jedne baze ili hromosomskog segmenta, ali može značajno varirati u veličini. *[[Demetilacija DNK]]: Faktor selektivne aktivacije gena tokom procesa diferencijacije. *[[Desinapsa]] : Neuspjeh homolognih [[hromosom]]a koji su normalno sinapsirali tokom pahinena da ostanu upareni tokom diplotena. Desinapsa je obično uzrokovana nepravilnim formiranjem hijazme. Kontrast je asinapsa. *[[Dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK]]) DNK je glavni, ali ne jedini genetički materijal: dugačka, polimerna molekula koja se sastoji od gradivnih podjedinica kojikoje se zovu nukleotidi. Svaki nukleotid sastoji se iz po tri komponente: fosforne kiseline, šećera sas pet atoma ugljika (pentoza), zvanog dezoksiriboza i jedne od četiri heterociklične baze: [[adenin]] (A) [[timin]] (T), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenca ovih baza u molekuli [[DNK]] je šifra za biosintezu proteina koji određuje datu osobinu. Sadrži genetičke informacije odgovorne za razvoj i funkcijskiranjefunkcioniranje organizma. DNK se najčešće nalazi u dvolančanom obliku, koji se sastoji od dva komplementarna antiparalelna lanca nukleotida, molekule u kojima je svaka od nukleobaza na svakom pojedinačnom lancu uparena s onima na suprotnom lancu. Ova struktura se obično javlja u obliku dvostruke spirale. Naziva se i [[DNK]]. *[[Dezoksiriboza]], Također (2-dezoksiriboza.) Monosaharidni šećer koji se dobija iz riboze, gubitkom jednog atoma kisika. D-dezoksiriboza, u svom obliku pentoznog prstena, jedna je od primarnih funkcijskalnihfunkcionalnih grupa dezoksiribonukleotida, a time i molekula dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). *[[centromera|Dicentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Prisustvo dvije centromere umesto normalno jedne. *[[tačkasta mutacija|Diferencirajuća tačka]] ([[tačkasta mutacija]]) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta mutacija. *[[Dihibrid Heterozigotni organizam za dva gena, koji kodiraju dva različita svojstva, od kojih svaki ima po dva alela. *[[Dihibridno ukrštanje]] Ukrštanje dva heterozigota za dva gena; samooplodnja mendelovske F1 generacije (AaBb x AaBb) *[[mejoza|Dijada]] Vidi: [[Sestrinske hromatide]] *[[Dijakineza]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Diploidija]] (diploidna hromosomska garnitura) Sadržaj dva haploidna kompleta hromosoma (po jedan od svakog roditelja): označava se sas 2n i predstavlja ukupan broj [[hromosom]]a u ćelijskom jedru. Ljudska vrsta ima 46 hromosoma, i to 23 od majke, 23 od oca. Parovi hromosoma nazivaju se [[homologni hromosom]]i. Pojava da ćelije ili organizmImajuorganizmi imaju dvije homologne kopije svakog hromosoma. Kontrast je haploidnog i poliploidnog. *[[Diploidni hromosomski broj]] (2n) Svaki [[hromosom]] predstavljen u dvije kopije; dva seta homolognih hromosoma (majčin i očev hromosom). *[[mrkoza|Diplonema]] ([[diploten]], diplotenski stadij); Također diplotenski stadij Potfaza mejoze I, tokom koje se sinaptonemski kompleks rastavlja i upareni [[homologni hromosom]]i počinju da se međusobno odvajaju, iako ostaju čvrsto vezani na hijazmama gde je došlo do razmjene dijelova homolognih hromatida (krosongover|krosingoverom). *[[Direktno ponavljanje]] Bilo koja dva ili više ponavljanja specifične nukleotidne sekvence koja se javljaju u istoj orijentaciji (tj. u potpuno istom redoslijedu, a ne obrnutimobrnutom) i na istom lancu, bilo razdvojenihrazdvojena interventnim nukleotidima ili ne. Primjer je sekvenca TACCGnnnnnnTACCG, u kojoj se TACCG pojavljuje dva puta, iako je odvojen sa šest nukleotida koji nisu dio ponovljene sekvence. Direktno ponavljanje u kojem su ponavljanja neposredno jedna uz drugu poznatapoznato je kao tandemsko ponavljanje. *[[Disperzivna replikacija]] Replikacija oko replikacijske viljuške čija brzina ovisizavisi od replikatora. Bilo koja molekula ili regija [[DNK]] ili [[RNK]] koja se replicira iz jednog polulanca DNK. *[[Divlji tip]] (WT) Fenotip tipskog oblika vrste kakva se javlja u prirodi; proizvod standardnog "“normalnog"” alela na datom lokusu, za razliku od onog koji proizvodi nestandardni mutantni alel. *[[vezani geni|Djelimična vezanost]] Geni na istom hromosomu između kojih se tokom mejoze događa hromatidna razmjena (krosingover) što uzrokuje nastanak rekombinantnih potomaka *[[DNK]] Vidi: [[dezoksiribonukleinska kiselina]]; DNK (engl. '' Deoxyribonucleic Acid'') – dvostruka uzvojnica koju čine dva polinukleotidna lanca omotana oko zajedničke osi. *[[DNK dupleks]] Vidi: Dvolančanadvolančana DNK. *[[DNK.mikromreža]] Tehnologija visoke propusnosti koja se koristi za mjerenje nivoa ekspresije transkripata [[iRNK]] ili za otkrivanje određenih promjena u nukleotidnoj sekvenci. Sastoji se od niza hiljada mikroskopskih mrlja [[DNK]] oligonukleotida, od kojih svaki sadrži pikomole specifične sekvence [[DNK]]. Ovo može biti kratak dio gena ili drugog DNK elementa koji se koristi kao sonda za hibridizaciju [[cDNK]], [[cRNK]] ili obrasca [[genom]]ske [[DNK]] (koji se naziva meta) pod visokim uvjetima. *[[DNK otisak prsta]] (fingerprint) ), DNK barkodiranje *[[DNK profiliranje je proces određivanja karakteristika individualnih [[DNK]]. DNK analiza namijenjena identifikaciji vrste, a ne pojedinca, naziva se DNK barkodiranje. *[[DNK-polimeraza]]: Glavni enzim replikacije [[DNK]]. Bilo koji od klase enzima koji sintetizira molekule DNK iz pojedinačnih dezoksiribonukleotida. [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] su neophodne za replikaciju DNK i obično djeluju u parovima, kako bi stvorile identične kopije dva lanca originalne dvolančane molekule. Oni grade dugačke lance DNK dodavanjem nukleotida jedan po jedan na 3'- kraj lanca DNK, obično se oslanjajući na šablon koji daje komplementarni lanac, kako bi vjerno kopirali sekvencu nukleotida. *[[DNK zametne linije]] (konstitutivna DNK) [[DNK]] tkiva koje potiče iz reproduktivnih ćelija (jajne ćelije ili spermatozoida) koje se ugrađuju u [[DNK]] svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija klicinezametne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i [[konstitutivna DNK]]. *[[Domaćinski gen]] Svaki konstitutivni gen koji se transkribujetranskribira na relativno konstantnom nivou u mnogim ili svim poznatim uslovima. Proizvodi takvog gena obično služe funkcijama koje su ključne za održavanje organizma. Pretpostavlja da na njihovu ekspresiju ne utiču eksperimentalni uslovi. *[[Domen (biologija)|Domen]] Specifična fizička regija ili sekvenca aminokiselina u proteinu koja je povezana s određenom funkcijom ili odgovarajućim segmentom DNK. *[[Dominantna letalnost]] Prisustvo samo jednog alela u genotipu uzrokuje smrt jedinke. *[[Dominantni alel]] Alel koji se eksprimira u fenotipu heterozigota. *[[Dominantnost alela]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji nadjača ili "maskira" doprinos drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine kaže se da je dominantan. Često dominantni alel kodira funkcionalni protein, dok njegov recesivni pandan ne uspijeva kontrolirati ekspresiju do krajnjeg proizvoda dominantnog alela. Dominacija nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova; moguće je da jedan alel bude istovremeno dominantan nad drugim alelom, recesivan prema trećem i kodominatankodominantan prema četvrtom. Dominantni aleli su često predstavljeni jednim velikim slovom (npr. A, za razliku od recesivnog a). *[[Društvo za funkcijske genomske podatke]] (FGED, ranije MGED) Ranije poznat pod skraćenicom MGED. Organizacija koja radi s drugima "“na razvoju standarda za kvalitet podataka bioloških istraživanja, označavanje i razmjenu"”, kao i softverske alate koji olakšavaju njihovu upotrebu. *[[dsDNK]] Bilo koja molekula DNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna dezoksiribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako je moguće da DNK postoji kao jednostruki lanac, općenito je stabilniji i češći u dvolančanom obliku. U većini slučajeva, komplementarno uparivanje baza uzrokuje da se komplementarni polulanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[dsRNK]] Bilo koja molekula RNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna ribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako se [[RNK]] obično javlja u jednolančanom obliku, također formira i duplekse na isti način kao i DNK; primjer je uparivanje transkripta iRNK sas antisens verzijom istog transkripta, koji efikasno utišava gen sas kojeg je iRNK transkribovanatranskribirana sprečavanjem translacije. Kao i kod dsDNK, uparivanje baza u dsRNK često uzrokuje da se lanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[hromosom|Dugi krak]] (q) U kondenzovanim [[hromosom]]ima gdje pozicioniranje centromere stvara dva segmenta ili "“krake"” nejednake dužine, duži od dva kraka hromatide. Kontrast je kratki krak (p) ). *[[Duplikacija (genetika)|Duplikacija]] Tip mutacije u kojoj se neki gen /genski/[[hromosom]]ski segment (sekvenca DNK) u diploidnom organizmu javlja više od dva puta. *[[Dvostruka heterozigotnost]] (epigenetička varijanta, epimutacija) Prisustvo dva različita mutirana alela kod dvije odvojene epigenetičke varijacije; nasljedna promjena koja ne utječeutiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička varijanta i epimutacija. *[[Dvostruka spirala]] (heliks) Oblik koji najčešće imaju dvolančane molekule nukleinske kiseline, nalik merdevinama koje su uvijene oko svoje dugačke ose, sas prečkama koje se sastoje od uparenih nukleobaza. Ova sekundarna struktura je energetski najstabilnija konformacija dvolančanih oblika i DNK i [[RNK]] u najprirodnijim uslovima, koja nastaje kao posljedica primarne strukture fosfodiestarske kičme i slaganja nukleotida vezanih za nju. U B-DNK, najčešćoj varijanti DNK koja se nalazi u prirodi, dvostruka spirala ima desnu zavojnicu sas oko 10 parova baza po punom okretu, a molekulska geometrija rezultira naizmjeničnim uzorkom "“žlijebova"” različitih širina (glavni žlijeb i mali žljeb ) između paralelnih okosnica. *[[Dvostruki hromosom]] Hromosom sastavljen od dviju sestrinskih hromatida (svaka predstavlja jednu molekulu DNK), od S faze do metafaze (ili do metafaze II mejoze). *[[Dvostruki prekid ]](DSB) Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u oba lanca dvolančane molekule DNK, posebno kada se dva prekida nastaju na mjestima koja su direktno preko putaprekoputa ili vrlo blizu jedno drugom na komplementarnim lancima. Kontrast: prekid jednog lanca (jednolančani prekid).<ref name="hadzirifat"/> ==E== *[[Egzom]] Čitav skup egzona unutar određenog [[genom]]a, uključujući neprevedene regije (UTR) zrelih iRNK, kao i kodirajuće regije. Sekvenca DNK u zreloj glasničkoj RNK, od kojih neke kodiraju aminokiseline proteina. Većina gena ima više egzona s intronima između njih. Kodirajući dio DNK, '''smisleni dio''' molekule DNK, koji je dio šifre za sintezu proteina. Slaganjem egzona i introna nastaje određeni gen. Egzoni ne postoje kod bakterija – njihova DNK ima kontinuiranu šifru, ali i nema mnogo gena. U procesu prepisivanja genetičke šifre, nekodirajući dijelovi DNK (introni) se izrezuju pa za transkripciju ostaje samo egzonska šifra. *[[Egzonukleaza]] Svaki enzim čija je aktivnost cijepanje fosfodiestarskih veza unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju samo nakon prepoznavanja specifične sekvence (tzv. restrikcijske egzonukleaze). Egzonukleaze prave svoje rezove na 3' ili 5'- kraju sekvence (a ne u sredini, kao endonukleaze). *[[Egzosomski kompleks]] Unutarćelijski multiproteinski kompleks koji služi za razgradnju različitih tipova [[RNK]] molekula. *[[Ekološka genetika]] Grana genetike koja se odnosi na ekologiju i sposobnost ekološkog prilagođavanja prirodnih populacija živih organizama. *[[Ekspresija gena]] Skup procesa u kojima se informacija kodirana u genu koristi u sintezi genskog proizvoda, kao što je protein ili nekodirajuća [[RNK]], ili se na drugi način utiče na jedan ili više fenotipova. Kanonski, prvi korak je transkripcija, koja proizvodi molekulu iRNK koja je komplementarna molekuli DNK u kojoj je gen kodiran. Za gene koji kodiraju proteine, drugi korak je translacija, u kojoj ribosom čita informacijsku RNK, kako bi proizveo protein. Informacije sadržane u sekvenci DNK ne moraju nužno biti transkribovanetranskribirane i prevedene da bi izvršile uticaj na molekulske događaje; šire definicije obuhvataju ogroman niz drugih modela na koje se genetičke informacije mogu eksprimirati. *[[Ekspresivnost (genetika)|Espresivnost]] Za dati genotip povezan s varijabilnim nebinarnim fenotipom, udio pojedinaca s tim genotipom koji pokazuju ili izražavaju fenotip u određenoj mjeri, obično se prikazuje u postocima. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti širok spektar mogućih fenotipova različitih kvaliteta ili stupnjevastepena kod različitih individua. U takvim slučajevima može se reći da i fenotip i genotip pokazuju promjenjivu ekspresivnost. Ekspresivnost pokušava kvantificirati raspon mogućih nivoa fenotipskih varijacija u populaciji osoba koje eksprimiraju fenotip od interesa. Uporedite: penetrabilnostPenetrabilnost. *[[Ekstrahromosomska DNK]] Također (vanjedarna DNK ili [[citoplazmatska DNK]].) Bilo koja DNK koja se ne nalazi u [[hromosom]]ima ili u ćelijskom jedru i stoga nije [[genomska DNK]]. To može uključivati DNK sadržanu u [[plazmid]]ima ili [[organela]]ma kao što su [[mitohondrije]] ili [[hloroplast]]i, ili, u najširem smislu, DNK unesenu [[virus]]nom infekcijom. [[Vanhromosomska DNK]] obično pokazuje značajne strukturne razlike u odnosu na jedarnu DNK u istom organizmu. *[[Element odgovora]] Kratka sekvenca DNK unutar promotorske regije koja je u stanju da veže specifične transkripcijske faktore, kako bi regulirala transkripcija transkripciju specifičnih gena. *[[Emergeneza]] Kvalitet genetičkih osobina koji je rezultat specifične konfiguracije gena u interakciji, a ne samo njihove kombinacije. *[[Endonukleaza]] Svaki [[enzim]] čija je aktivnost cijepanje [[fosfodiestarskih veza]] unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju relativno nespecifično (bez obzira na sekvencu) i one koji se cijepaju samo na vrlo specifičnim sekvencama (tzv. restrikcijske endonukleaze). Kada je potrebno prepoznavanje specifične sekvence, prave rezove u sredini sekvence. Kontrast egzonukleazeje egzonukleaza. *[[Endosimbioza]] *[[Endosimbiotska teorija]] Pretpostavka da su mitohondrije i hloroplasti potomci drevnih jednoćelijskih simbiotskih organizama koji su se naselili u ćelijama drevnih eukariotskih domaćina. *[[Epigenetička varijanta]] (alteracija), epimutacija Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Naziva se i epigenetička alteracija i epimutacija. *[[Epigenetika]] Oblast genetike koja objašnjava mehanizme koji vode promjeni ekspresije gena, a koji se nasljeđuju, reverzibilni su i nisu posljedica promjene DNK-sekvence. Nauka o uticaju elemenata i faktora unutarćelijske sredine na fenotipsku ekspresiju gena. *[[Epimutacija]] (epigenetička promjena / varijanta) Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička promjena i epigenetička varijanta. *[[Episom]] Drugi naziv za plazmid, posebno onaj koji je sposoban da se integriše u hromosom. Kod eukariota, svaka neintegrirana vanhromosomska kružna molekula DNK koja se stabilno održava i replicira u jedru istovremeno sas ostatkom ćelije domaćina. Takve molekule mogu uključivati virusne genome, bakterijske plazmide i aberantne hromosomske fragmente. *[[Epistaza]] Međudjelovanje alela različitih gena kada ekspresija jednog gena sas jednog lokusa u genomu maskira (modificira/inhibira) ekspresiju gena sas drugog mjesta u genomu. Kolektivno djelovanje više gena u interakciji tokom ekspresije gena. OblikKao oblik djelovanja gena, epistaza može biti ili aditivna ili multiplikativna u svojim učincima na specifične fenotipske osobine. *[[Ergosom]] Vidi: [[Ribosom]] *[[Eukarioti]] Organizmi čije ćelije imaju pravo jedro obavijeno jedarnom ovojnicom, a u citoplazmi ćelije nalaze se brojne organele s vlastitom membranom. *[[Euploidija]] Ploidija (ćelije ili organizma) koji imaju abnormalan broj kompletnih setova [[hromosom]]a, možda isključujući [[spolni hromosom|spolne hromosome]]. Razlikuje se od aneuploidije, u kojoj ćelija ili organizam ima abnormalan broj jednog ili više specifičnih pojedinačnih hromosoma. *[[Evolucija]] Promjena nasljednih obilježja bioloških [[populacija]] tokom niza uzastopnih [[generacija]]. U najtradicijskalnijemU najtradicionalnijem smislu, javlja zbog promjena u frekvencijama alela u genskom fondu populacije. ==F== *[[Facijes]] Prepoznatljiva crta lica ili izraz koji je karakterističan za određeno stanje. *[[Fakultativna ekspresija]] [[Transkripcija gena]] samo prema potrebi, za razliku od konstitutivne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira kontinuirano. Gen koji se transkribira po potrebi naziva se fakultativni gen. *[[Fakultativni heterohromatin]] ili spolni hromatin Inaktivirani X-hromosom ili Barrovo tjelešcetjelašce kod ženki sisara *[[Farmakogenetika]] Oblast genetike koja proučava učinak lijekova na genotip/ / fenotip pacijenata. *[[Favizam]]: Tip hemolitske anemije uzrokovan nedostatkom ili smanjenom funkcijom enzima G6PD koji sudjeluje u ćelijskoj odbrani od oksidacijskih procesa. *[[FDR]] (rođak prvog stepena) Roditelj, brat ili sestra ili dijete posmatrane osobe. Također se naziva i rođak prvog stupnja. *[[Fenokopija]] Fenotipsko svojstvo ili bolest koja nalikuje svojstvu izraženom određenim genotipom, ali kod jedinke koja nije nositelj tog genotipa. Naprimjer, rak dojke kod člana porodice s nasljednim sindromom raka dojke/ / jajnika koji ne nosi mutaciju [[BRCA1]] ili [[BRCA]]2 smatrat će se fenokopijom. Takva osoba nema porodičnu mutaciju povezanu s rakom i stoga nema rizik od [[kancer]]a povezan s tom specifičnom mutacijom. *[[fenotup|Fenotipsko zaostajanje]] Kašnjenje u fenotipskoj ekspresija ekspresiji genetičke mutacije zbog vremena potrebnog za ispoljavanje promjena u zahvaćenim biohemijskim putevima. *[[Fenotip]] Kombinacija vidljivih morfoloških, fizioloških i etoloških osobina organizma koje su rezultat ekspresije njegovog genotipa, kao i uticaja faktora sredine i interakcija između njih; skup uočljivih svojstava pojedinoga organizma koji nastaje interakcijom genotipa i okruženja. Svako brojljivobrojivo i/ili opisivo svojstvo osim genetičke informacije. *[[Fetusna eritroblastoza]] Bolest inkompatibilnosti krvi majke i [[fetus]]a. *[[Fiksacija gena]] Proces kojim se jedan alel određenog gena s više različitih alela povećava u učestalosti u datoj populaciji tako da postaje trajno uspostavljen na 100% učestalosti – to jest,tj., jedini alel na tom lokusu unutar [[genski fond|genskog fonda]] populacije. U nedostatku mutacije i prednosti heterozigota, bilo koji dati alel je na kraju predodređen da postane ili trajno fiksiran u odnosu na sve druge varijante ili potpuno izgubljen iz populacije, iako to koliko dugo će to trajati ovisi o pritiskuzavisi od pritiska selekcije i slučajnim fluktuacijamaslučajnih fluktuacija (genetičkog drifta) u frekvencijama alela. *[[Filogenetika]] Filogeneza na osnovu genetičkih pokazatelja. Proučavanje evolucijske historije i odnosa između jedinki ili grupa organizama, kao što su vrste ili populacije, metodima kojimetodama koje procjenjuju uočene nasljedne osobine, uključujući morfološke karakteristike i sekvence DNK. Rezultat takvih analiza poznat je kao filogenetsko stablo. *[[Filogeneza]] Evolucijski razvoj posmatrane grupe/ / populacije organizama. *[[Filogenija]] Nauka o filogenezi. *[[FISH]] Vidi: Fluorescentnafluorescentna hibridizacija in situ. *[[Fitnes]] [[Adaptivna vrijednost]] [[genotip]]a; mjera reproduktivnog uspjeha. *[[Fluorescentna in situ hibridizacija]] ([[FISH]] Tehnika koja se koristi za identifikaciju specifičnih hromosoma ili [[hromosom]]skih regija putem hibridizacije (pričvršćivanja) fluorescentno obilježenih DNK sondi na denaturiranu hromosomsku DNK. Ispitivanje mikroskopom, pod fluorescentnim osvjetljenjem otkriva obojene hibridizirane signale (a time i prisustvo hromosomskog materijala) ili odsutnost hibridiziranog signala (a time i odsutnost [[hromosom]]skog materijala). Također FISH. *[[Frekvencija alela]] Relativna učestalost s kojom se određeni alel datog gena (za razliku od drugih alela istog gena) javlja na određenom lokusu kod članova populacije; preciznije, to je udio svih hromosoma unutar populacije koji nose određeni alel, izražen kao dio, postotak ili proporcija. Frekvencija alela se razlikuje od učestalosti genotipa, iako su one povezane. *[[Fuzija gena]] Spajanje, bilo prirodnom mutacijom ili rekombinantnim laboratorijskim tehnikama, dva ili više prethodno nezavisnih gena koji kodiraju različite genske proizvode, tako da postaju predmet kontrole istih regulatornih sistema. Rezultirajuća hibridna sekvenca poznata je kao fuzijski gen.<ref name="hadzirifat"/> ==G== *[[Gamet]] Spolna (ženska ili muška) ćelija; skupni naziv za muške i ženske spolne ćelije. *[[gDNK]] Vidi: [[Genomska DNK]]. *[[Gen]] Svaki segment ili skup segmenata molekula nukleinske kiseline koji sadrži informacije potrebne za proizvodnju funkcijskalnogfunkcionalnog [[RNK]] transkripta na kontroliran način. U živim organizmima, geni se često smatraju osnovnim jedinicama naslijeđa i obično su kodirani u DNK. Određeni gen može imati više različitih verzija ili alela, a jedan gen može rezultirati genskim proizvodom koji utječeutiče na mnogo različitih fenotipova. Geni su kodirajuće sekvence. Gen je uputstvo za sitnezu tačno određenog proteina u nekom živom biću, neovisno o tomenezavisno od toga da li je taj protein gradivinigradivni (recimo miozin i/li hemoglobin)), ili ima ulogu katalize neke biohemijske reakcije, ili je svojevrstan oblik glasnika između ćelija. Geni ne sadrže kontinuiranu genetićkugenetičku informaciju, nego se kompletiraju od dijelova zovanihzvanih egzoni (koji su razdvojeni intronima). *[[Generacija]] U bilo kom datom organizmu, jedan reproduktivni ciklus ili faza između dva uzastopna reproduktivna događaja, tj. između reprodukcije pojedinačnog organizma i potomstva te reprodukcije; ili stvarna ili prosječna dužina vremena potrebnog da se završi jedan reproduktivni ciklus, bilo za određenu lozu ili za populaciju ili vrstu u cjelini. U datoj populaciji, one jedinke (često, ali ne nužno kojikoje žive istovremeno) kojikoje su podjednako udaljeniudaljene od datog zajedničkog pretka, na osnovu istog broja reproduktivnih događaja koji su se desili između njih i pretka. *[[Genetička anticipacija]] [[Fenomen]] u kojem znakovi i simptomi nekih genetičkih stanja postaju teži i/ili se pojavljuju u ranijoj dobi kako se poremećaj prenosi s jedne generacije na drugu. Huntingtonova bolest je primjer genetičkog poremećaja u kojem je biološki mehanizam za ovaj fenomen dobro dokumentiran. U drugim slučajevima to može biti posljedica faktora poput pojačanog nadzora ili drugih negenetičkih uzroka. *[[Genetička asocijacija]] Kopojava unutar populacije jednog ili više alela ili genotipova s određenim fenotipom osobina češće nego što se može očekivati samo slučajno; takva statistička korelacija se može koristiti da se zaključi da su aleli ili genotipovi odgovorni za proizvodnju datog fenotipa. *[[Genetička epidemiologija]] Proučavanje uloge koju imaju genetički faktori u određivanju zdravlja i bolesti, posebno kroz interakciju genetičkih faktora sas faktorima okoline, i tipično kako se to opaža kod genetički povezanih pojedinaca, često porodica ili loza, ali i populacija i subpopulacija. *[[Genetička genealogija]] Upotreba genealoškog testiranja DNK u kombinaciji sa tradicijskims tradicionalnim genealoškim metodima za zaključivanje nivoa i tipa genetičkih odnosa između jedinki, pronalaženje predaka i konstruisanje porodičnih stabala, genograma ili drugih genealoških mapa. *[[Genetička heterogenost]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih genetičkih mehanizama koji proizvode iste ili slične fenotipove. Postoje dva tipa genetičke heterogenosti: alelna heterogenost i heterogenost lokusa. Alelna heterogenost se događa kada različite varijante na jednom genskom lokusu uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. Heterogenost lokusa događa se kada varijante na različitim genskim lokusima uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Genetička osjetljivost]] (podložnost)), genetička i nasljedna predispozicija Povećana šansa ili vjerojatnostvjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Genetička predispozicija ne znači da će osoba razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu uticati na rizik od bolesti jedinke. Također se naziva genetička predispozicija, nasljedna predispozicija i nasljedna predispozicija. *[[Genetička predispozicija]] Povećana šansa ili vjerojatnoćavjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Postojanje genetičke predispozicije ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni činioci također mogu uticati na rizik od bolesti. *[[Genetička raznolikost]] (genetička varijacija) Ponekad se koristi naizmenično sa genetičkom varijacijom. Ukupan broj genetičkih osobina u genetičkom sastavu populacije, vrste ili druge grupe organizama. Često se koristi kao mjera prilagodljivosti grupe promjenjivim okruženjima. Genetička raznolikost je slična genetičkoj varijabilnosti, iako se razlikuje od nje. *[[Genetička regulacijska mreža]] (GRN) Grafikon koji predstavlja regulatornu složenost ekspresije gena. Vrhovi (pikovi) su predstavljeni raznim regulatornim elementima i genskim proizvodima, a ivice (veze) njihovim interakcijama. Ove mrežne strukture također predstavljaju funkcijskalnefunkcionalne odnose aproksimirajući brzinu kojom se geni transkribiraju. *[[Genetička rekombinacija]] Svaki rearanžman ili razmjena genetičkog materijala unutar pojedinačnog organizma ili između jedinki iste ili različite vrste, posebno ono što stvara genetičke varijacije. U najširem smislu, pojam obuhvata raznoliku klasu prirodnih mehanizama pomoću kojih se sekvence nukleinskih kiselina kopiraju ili fizički prenose u različita genetička okruženja, uključujući homolognu rekombinaciju tokom mejoze ili mitoze ili kao normalan dio popravke DNK; horizontalni događaji prijenosa gena kao što su bakterijska konjugacija, virusna transdukcija ili transformacija; ili greške u replikaciji DNK ili diobi ćelije. Vještačka rekombinacija je centralna za mnoge tehnike genetičkog inženjerstva koje proizvode rekombinantnu DNK. *[[Genetička distanca]] (udaljenost) Mjera genetičke divergencije između vrsta, populacija unutar vrste ili jedinki, koja se posebno koristi u filogenetici za izražavanje ili vremena proteklog od postojanja zajedničkog pretka ili stepena diferencijacije u sekvencama DNK koje sadrže [[genom]]e svake populacije ili pojedinacpojedinca. *[[Genetička varijabilnost]] Ponekad se koristi naizmenično sa terminom (genetička varijacija.) Formiranje ili prisustvo jedinki koje se razlikuju po genotipu unutar populacije ili druge grupe organizama, za razliku od jedinki sas razlikama uzrokovanim okolišem, koje izazivaju samo privremene, nenasljedne promjene fenotipa. Izuzimajući druga ograničenja, populacija sas visokom genetičkom varijabilnosti ima veći potencijal za uspješnu adaptaciju na promjenjive uvjete okoline od populacije sas niskom genetičkom varijabilnošću. GenetićkaGenetička varijabilnost je slična, iako se razlikuje od genetičke raznolikosti. *[[Genetička varijacija]] Ponekad se koristi naizmjenično s genetičkom raznolikošću i genetičkom varijabilnosti. Genetičke razlike unutar i između populacija, vrsta ili drugih grupa organizama. Često se vizualizira kao raznolikost različitih alela u genskim fondovima različitih populacija. *[[Genetički drift]] (alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta) Također alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta, obično se Obično se javlja kada u formiranju genskog fonda naredne generacije ne učestvuje kompletna populacija nego samo njen manji ili večiveći dio. Promjena učestalosti s kojom se postojeći alel javlja u populaciji zbog nasumične varijacije u distribuciji alela iz jedne generacije u drugu. Genetički drift se često tumači kao posljedica slučajnosti u pojavi da li će dati alel postati više ili manje uobičajen sa svakom generacijom, bez obzira na uticaj prirodnog odabiranja. Takva slučajnost može uzrokovati da određeni aleli, čak i inače povoljni, potpuno nestanu iz genskog fonda, čime se smanjuju genetičke varijacije, ili može uzrokovati da u početku rijetki aleli, čak i neutralni ili štetni, postanu mnogo češći ili čak fiksirani. *[[Genetički kod]] Skup pravila po kojima se informacije kodirane unutar nukleinskih kiselina prevode u proteine u ribosomima živih ćelija. Ova pravila definiraju kako sekvence nukleotidnih tripleta koje se nazivaju kodoni određuju koja će aminokiselina biti sljedeća tokom sinteze proteina. Ogromna većina živih organizama ima isti genetički kod (koji se ponekad naziva i "“standardni"” genetički kod), ali postoje i varijantni kodovi. *[[Genetički marker]] Specifičan, lako prepoznatljiv i obično vrlo polimorfan dio gena ili druge DNK sekvenca sekvence s poznatom lokacijom na [[hromosom]]u koja se može koristiti za identifikaciju jedinki ili vrste kojekoji ga posjeduju. Sekvenca DNK s poznatim fizičkim položajem na [[hromosom]]u. [[Genetički marker]]i i geni koji su blizu jedan drugome na hromosomu imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno. Razlikuju se individualno do te mjere da se mogu koristiti za pronalaženje obližnjeg gena koji uzrokuje određenu bolest ili osobinu unutar porodica. Primjeri genetičkih markera su jednonukleotidni polimorfizammpolimorfizam (SNP), polimorfizmi dužine restrikcijskih fragmenata (RFLP), varijabilni broj tandemskih ponavljanja (VNTR), mikrosateliti i varijante broja kopija (CNV). Genetički markeri mogu, ali i ne moraju imati poznatu funkciju.] *[[Genetički modificirani organizam]] (GMO) Svaki organizam čiji je genetički materijal izmijenjen tehnikama genetičkog inženjerstva, posebno na način koji se ne javlja prirodno parenjem ili prirodnom genetičkom rekombinacijom. *[[Genetički poremećaj]] Nasljedno odstupanje od uobičajenog („(“normalnog“”) genotipa ili fenotipa).. *[[Genetičko autostopiranje]] Također (efekt stopiranja.) Tip povezane selekcije kojom pozitivna selekcija alela koji je podvrgnut selektivnom pritisku uzrokuje da aleli za različite gene na obližnjim lokusima također mijenjaju frekvenciju, omogućavajući im da "“stopiraju"” do fiksacije zajedno s pozitivno odabranim alelom. Ako je selekcija na prvom lokusu dovoljno jaka, neutralni ili čak blago štetni aleli unutar iste grupe veza mogu biti podvrgnuti istoj pozitivnoj selekciji jer je fizička udaljenost između obližnjih lokusa dovoljno mala da je malo vjerovatno da će se dogoditi rekombinacijski događaj između njih. *[[Genetičko inženjerstvo]] Obuhvata sve metode manipulacije genetičkim materijalom jednog organizma u kojima se neki dio [[genom]]a uklanja, ubacuje ili zamjenjuje (gen, [[hromosom]], hromosomska garnitura). Također genetička modifikacija ili genetička manipulacija. Direktna, namjenska manipulacija genetičkim materijalom organizma korištenjem bilo koje od raznih biotehnoloških metoda, uključujući umetanje ili uklanjanje gena, prijenos gena unutar i između vrsta, mutaciju postojećih sekvenci i izgradnju novih sekvenci korištenjem umjetnih sinteza gena. GenetičkiGenetičko inženjerstvo obuhvata širok skup tehnologija pomoću kojih se genetički sastav pojedinačnih ćelija, tkiva ili čitavih organizama može mijenjati u različite svrhe, obično kako bi se proučavale funkcije i ekspresija pojedinačnih gena, kako bi se proizveli hormoni, vakcine i druge droge i stvaranje genetički modificiranih organizama za upotrebu u istraživanju i poljoprivredi. *[[Genetičko savjetovanje]] Komunikacijski proces koji nastoji pomoći pogođenim ili rizičnim pojedincima i porodicama u razumijevanju prirodne povijesti, rizika od bolesti i načina prijenosa genetičkog poremećaja;. Treba olakšati informirani pristanak za genetičko testiranje kada je to prikladno;, raspravljati o mogućnostima upravljanja rizikom i planiranja porodice; te osigurati ili uputiti pojedince na psihosocijalnu podršku prema potrebi. Genetičko savjetovanje integrira genetičko testiranje, genetičku genealogiju i genetičku epidemiologiju. *[[Genetičko testiranje]] Također, DNK testiranje ili, genetički skrining. Široka klasa različitih procedura koje se koriste za identifikaciju osobina pojedinih hromosoma, gena ili osobnihličnih proteina, kako bi se utvrdilo porijeklo ili dijagnosticirala ranjivost na nasljedne bolesti ili otkriliotkrile mutantne alele povezane s povećanim rizikom od razvoja genetičkih poremećaja. Genetičko testiranje se široko koristi u medicini, poljoprivredi i biološkim istraživanjima. Proces testiranja pojedinaca u određenoj populaciji kako bi se identificirali oni koji imaju povećani rizik od pojave ili razvoja određenog genetičkog poremećaja ili nositelja genetičke varijante za određeni poremećaj. *[[Genetika]] Oblast biologije koja proučava gene, genetičke varijacije i procese naslijeđivanjanasljeđivanja u živim organizmima. *[[Genodermatoza]] Nasljedni sindrom koji uključuje dermatološki (kožni) fenotip. *[[Genom]] Obuhvata cjelokupnu nasljednu supstancu nekog organizma: jedarnu DNK, kodirajuće i nekodirajuće regije i genetički materijal mitohondrija i hloroplasta. Čitav komplet genetičkog materijala sadržan u hromosomima organizma, organele ili virusa. Termin se također koristi za označavanje kolektivnog skupa genskih lokusa koje dijeli svaki član populacije ili vrste, bez obzira na različite alele koji mogu biti prisutni na tim lokusima kod različitih jedinki. *[[Genomika]] Interdisciplinarno polje koje proučava strukturu, funkciju, evoluciju, mapiranje i uređivanje cijelih genoma, za razliku od pojedinačnih gena. Genomika okoliša, ekogenomika i genomika zajednice Proučavanje genetičkog materijala dobivenog direktno iz uzoraka okoliša, za razliku od organizama uzgajanih u laboratorijskim kulturama. *[[Genomska DNK]] (gDNK)), [[hromosomska DNK]] Također hromosomska DNK. DNK sadržana u hromosomima, za razliku od vanhromosomske DNK sadržane u zasebnim strukturama kao što su plazmidi ili organele kao što su mitohondrije ili hloroplasti. *[[genom|Genomski ispis]] koji rezultira inaktivacijom alela ovisno o tomezavisno od toga od kojeg je roditelja naslijeđen. Može imati kliničku važnost jer može utjecatiuticati na ekspresiju genske mutacije (tj. fenotipa) u potomstvu oboljelog roditelja, ovisno o tomezavisno od toga koji roditelj prenosi mutaciju. *[[Genomsko utiskivanje]] (imprinting) [[epigenetika|Epigenetički fenomen]] koji uzrokuje ekspresiju gena na način koji ovisi o određenom roditeljuzavisi od određenog roditelja od kojeg je gen naslijeđen. Javlja se kada se epigenetički znakovi kao što su DNK ili metilacija histona uspostave ili "“utisnu" (uštapmaju” (uštampaju) u zametne ćelije roditeljskog organizma i zatim se održavaju kroz ćelijske diobe u somatskim ćelijama potomstva organizma; kao rezultat, gen u potomstvu koji je naslijeđen od oca može biti izražen drugačije od druge kopije istog gena koja je naslijeđena od majke. *[[Genotip]] Cjelokupni komplement alela prisutan u genomu određene individue, što, u međudejstvu sameđudjelovanju s okolinskim faktorima i interakcijiinterakcijom gena dovodi do njenog fenotipa. Na najširoj razini, genotip uključuje cjelokupnu genetičku konstituciju pojedinca. Često se primjenjuje uže na skup alela prisutnih na jednom ili više specifičnih lokusa. *[[Genotip]]izacija Proces utvrđivanja razlika u genotipu pojedinca ispitivanjem sekvenci DNK u genomu, pomoću biotestova i poređenjem sa sekvencama druge osobe ili referentnom sekvencom. Laboratorijski proces u kojem se DNK zametne linije analizira na specifične nukleotide ili baze kako bi se utvrdilo jesu li prisutne određene varijante. Genotipizacija se razlikuje od sekvenciranja, u kojem se procjenjuju svi nukleotidi koji čine određenu duljinu DNK (npr. unutar gena, egzoma ili genoma). * [[Genotoksičnost]] Sposobnost određenih hemijskih i/ili fizičkih i bioloških agenasa da prouzrokuju oštećenje genetičkog materijala u živoj ćeliji (npr. kroz jednolančane ili dvolančane prekide, umrežavanje ili tačkaste mutacije), što može, ali ne mora da dovede do trajne mutacije. Iako su svi mutageni genotoksični, nisu svi genotoksični spojevi mutageni. *[[Genska doza]] Broj kopija određenog gena prisutnih u genomu. Doziranje gena direktno utiče na količinu genskog proizvoda koji ćelija može ekspromirati, iako su se razvile različite kontrole koje strogo regulišu ekspresija gena. Promjene u doziranju gena uzrokovane mutacijama, uključuju varijacije u broju kopija *[[Genska ravnoteža]] Mehanizam određivanja spola koji zavisi od omjera broja X-hromosoma (X) i broja skupova autosoma (A). Mužjaci se razvijaju kada je omjer X/A 0,5 ili manji, ženke kada je 1,0 ili više, a interseks se razvija kada je između 0,5 i 1,0. *[[Genska terapija]] Umetanje funkcionalnog ili divljeg tipa gena ili dijela gena u organizam (posebno pacijenta) s namjerom ispravljanja genetičkog defekta, bilo direktnom zamjenom defektnog gena ili suplementacijom drugom, funkcijskalnomfunkcionalnom verzijom. *[[Genski fond]] Zbir svih različitih alela koje dijele pripadnici jedne populacije. *[[Genski lokus]] Specifičan, fiksni položaj na [[hromosom]]u gdje se nalazi određeni gen ili genetički marker. *[[protein|Genski proizvod]] Bilo koji biohemijski materijal koji je rezultat ekspresije gena, koji se najčešće tumači kao funkcionalni transkriptom [[iRNK]], proizveden transkripcijom gena ili potpuno izgrađeni protein proizveden primarnim transkriptom, iako nekodirajuće, molekule RNK kao što su transferne [[RNK]] mogu također se smatraju genskim proizvodima. Mjerenje količine datog genskog proizvoda koji se može otkriti u ćeliji ili tkivu ponekad se koristi da se zaključi koliko je odgovarajući gen aktivan. *[[klicni list|Germ-ćelija]] (zametna ćelija) Svaka biološka ćelija koja stvara spolne ćelije organizma koji se seksualno razmnožava. Spolne ćelije su međugeneracijske veze za genetički materijal koji će se na kraju prenijeti na potomke organizma i obično se razlikuju od somatskih ćelija, koje su potpuno odvojene od zametne linije. *[[klicni list|Germ linija]] (zametna linija) Također: Zametna linija U višećelijskim organizmima, populacija ćelija koje su sposobne da prenesu svoj genetički materijal na potomstvo organizma i stoga se (barem teorijski) razlikuju od somatskih ćelija, koje ne mogu prenijeti svoj genetički materijal. Ćelije zametne linije nazivaju se zametne ćelije. Linija zametnih ćelija, koja se proteže kroz mnoge generacije, sadrži genetički materijal koji je na jedinku prenijet od njegovih predaka. *[[Glasnička RNK]] Vidi: [[Informacijsk RNK]]. *[[Goldberg-Hognessova kutija]] Vidi: [[TATA-kutija]]. *[[G-pruganje]] Također (Giemsa pruganje ili G-bendiranje) Tehnika koja se koristi u citogenetici za proizvodnju vidljivog kariotipa, bojenjem kondenziranih hromosoma Giemsa bojom. Bojenje proizvodi dosljedne i prepoznatljive uzorke tamnih i svijetlih "“traka"” u regijama hromatina, što omogućava da se specifični [[hromosom]]i lako razlikuju. [[gram pozitivna bakterija|Gram pozitivnost]] i [[gram negativna bakterija|Gram negativnost]] Prijemčivost/neprijemčivost [[mikroorganizam]]a (([[bakterija]]) ma Giemsa bojenje *[[Guanin]] Skraćeno slovom (skr. G.) Jedna od četiri glavne nukleobaze prisutne u DNK i [[RNK]]. [[Guanin]] formira bazni par sas [[citozin]]om. *[[Gubitak heterozigotnosti (LOH) Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerojatnijevjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i LOH. *[[GWAS]] GWAS (studija povezanosti cijelog genoma) GWAS (genome-wide associatijskassociation study) je način na koji se identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Oval metod ispituje cijeli genom radi genetičkih polimorfizama, obično polimorfizama jednog nukleotida ([[SNP]]), koji se češće javljaju u slučajevima (ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje) nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine). Naziva se i studija povezanosti cijelog genoma.<ref name="hadzirifat"/> ==H== *[[Haplodiploidija]] Sistem određivanja spola u kojem je spol pojedinog organizma određen brojem hromosoma koje posjeduje: potomci koji se razvijaju iz oplođenih jaja su diploidni i ženski, dok su potomci koji se razvijaju iz neoplođenih jaja haploidni i muški, sas polovinom [[hromosom]]a koliko i žena. Haplodiploidija je zajednička za sve pripadnike reda insekata Hymenoptera i nekoliko drugih taksona insekata. *[[Haplogrupa]] Skupina sličnih haplotipova koji imaju zajedničkog pretka s istom [[SNP]] mutacijom. Pošto se sastoji od sličnih haplotipova, omogućava predviđanje haplogrupa prema haplotipovima. Haplogrupa se određuje i utvrđuje SNP testom. *[[Haploid]] (ćelije ili organizma) Imaju jednu kopiju svakog hromosoma, pri čemu svaka kopija nije dio para. Kontrast diploidnog i poliploidnog. Označava se stenografskim brojem n. *[[[Haploidna garnitura]] Jednostruka [[hromosomska garnitura]] označava se simbolom <big>''n''</big>. Kada se spolne ćelije – jajna ćelija i sprematozoidspermatozoid spoje, novonastala – prva ćelija novog živog bića imaćeimat će diploidan broj hromosoma. *[[Haploidni broj hromosoma]] čovjeka iznosi 23. *[[Haploinsuficijencija]] Model dominantnog djelovanja gena u diploidnim organizmima, u kojem je jedna kopija alel a alela divljeg tipa na lokusu u heterozigotnoj kombinaciji sas varijantnim alelom nije dovoljandovoljna za proizvodnju fenotipa divljeg tipa. Haploinsuficijencija može nastati zbog de novo ili naslijeđene mutacije gubitka funkcije u varijantnom alelu, tako da proizvodi malo ili nimalo genskog proizvoda (često protein). Situacija koja se događa kada je jedna kopija gena inaktivirana ili izbrisana, a preostala funkcijskalnafunkcionalna kopija gena nije primjerena za proizvodnju potrebnog genskog proizvoda za očuvanje normalne funkcije. *[[Haplotip]] Sažeti termin za haploidni genotip. To je skup specifičnih alela (pojedinačnih DNK sekvenci) u klasteru usko povezanih gena na istom hromosomu, koji se nasljeđuju zajedno. Jednostavnije rečeno, haplotip je grupa takvih gena koje potomstvo nasljeđuje od jednog roditelja. Skup usko povezanih genetičkih markera prisutnih na jednom [[hromosom]]u koji se nasljeđuju zajedno. *[[Hardy-Weinbergov zakon]] U velikoj populaciji u kojoj dolazi do slučajnog parenja, frekvencije gena i genotipova su stalne. *[[Helikaza]] Bilo koji iz klase motornih proteina zavisnih od ATP -a koji se kreću u smjeru duž DNK kičmu kičme i katalizuju razdvajanje dva[[komplementa RNK lanca dvostruke spirale, dozvoljavajući da se odvijajuodvija veliki broj vitalnih procesa, npr. transkripcija, replikacija i popravka. Enzim koji odmotava lance dvolančane uzvojnice. *[[Hemizigot]] U diploidnom organizmu, koji ima samo jedan alel na datom [[genski lokus|geneskom lokusu]] (gdje bi ih obično bilo dva). Hemizigotnost se može uočiti kada je samo jedna kopija [[hromosom]]a prisutna u normalno diploidnoj ćeliji ili organizmu, ili kada je obrisan segment [[hromosom]]a koji sadrži jednu kopiju alela, ili kada je gen lociran na [[spolni hromosomheterogamet]]nom spolu (u kojem polnispolni hromosomi ne postoje u parovima koji se podudaraju); naprimjer, kod muškaraca s normalnim hromosomima, za gotovo sve X-vezane gene se kaže da su hemizigoti jer postoji samo jedan X hromosom i nekoliko istih gena postoji na Y hromosomu. Muški spol koji samo na X-hromosomu nosi alel za spolno- vezano svojstvo i koji se uvijek eksprimira u [[fenotip]]u. *[[Hemiziogot]]nost Pojava samo jednog člana hromosomskog para ili segmenta hromosoma umjesto uobičajena dva. Hemizigotnost se često koristi za opisivanje X-vezanih gena kod muškaraca koji imaju samo jedan hromosom X. Ovaj se termin ponekad koristi u genetici somatskih ćelija gdje su ćelijske linije raka često hemizigotne za određene alele ili hromosomske regije. *[[Heritabilnost]] Također i (nasljedivost) Pohranjivanje, prijenos i izražavanje molekulskih informacija u biološkim organizmima, što se manifestira prenošenjem fenotipskih osobine sa osobina s roditelja na potomstvo, bilo kroz seksualnu ili aseksualnu reprodukciju. Za ćelije ili organizmiorganizme potomaka se kaže da nasljeđuju genetičke informacije svojih roditelja. *[[nasljeđivanje|Sposobnost nasljeđivanja]]: [[Statistika]] koja se koristi u [[kvantitativna genetika|kvantitativnoj genetici]]. koja procjenjuje proporciju varijacije unutar date [[fenotip]]ske osobine koja je posljedica genetičke varijacije između pojedinaca u određenoj populaciji. Nasljednost se procjenjuje poređenjem individualnih fenotipova blisko srodnih jedinki u populaciji. Udio varijacija u populacijskom svojstvu koji se može pripisati naslijeđenim genetičkim čniocimačiniocima. Procjene nasljednosti kreću se od 0 do 1 i često se izražavaju kao postotak. Broj blizak 1 može biti pokazatelj visoko nasljedne osobine unutar populacije. Ne smije se koristiti za procjenu rizika na individualnoj osnovi. *[[Heterodupleksna analiza]] Metod otkrivanja razlika u sekvencama između normalne DNK i DNK koja se testira. Obično se koristi kao metodmetoda za otkrivanje potencijalnih mutacija u genu. *[[Heterogametnost]] Stanje organizma koji stvara dva tipa gameta s obzirom na spolne hromosome (XY). Heterogenost logaritama odds skora (HLOD rezultat) Statistička procjena jesu li dva genetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerojatnovjerovatno nasljeđuju zajedno. Logaritam heterogenosti rezultata izgleda izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Naziva se i HLOD rezultat. *[[Heterogenost lokusa]] Prisustvo varijanti na različitim lokusima gena koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Heterohromatin]] Kondenzirane regije hromatina koje najčešće nisu transkripcijski aktivne; mogu biti konstitutivne i fakultativne. *[[Heterohromosom]] Vidi: [[Alosom]] *[[Heterologna ekspresija]] Ekspresija stranog gena ili bilo koje druge strane sekvence DNK unutar organizma domaćina koji prirodno ne sadrži isti gen. Insercija stranih transgena u heterologne domaćine pomoću rekombinantnog vektori je uobičajeni biotehnološki metod vektora uobičajena je biotehnološka metoda za proučavanje strukture i funkcije gena. *[[Heteroplazmija]] Pojava kada je u citoplazmi više tipova hloroplasta ili mitohondrija. Heteroza, hibridna snaga i poboljšanje autbredinga Također hibridna snaga i poboljšanje autbredinga. Poboljšana ili povećana funkcija kvantiteta ili kvaliteta bilo koje biološke osobine u hibridu potomstvo potomstva, s obzirom na istu osobinu kod njegovih genetički različitih roditelja. Ako je bilo koja ili više osobina roditelja značajno poboljšana u potomstvu kao rezultat miješanja genetičkih doprinosa roditelja, potomstvo je heterotično. *[[Heterozigot]] U diploidnom organizmu, genotip koji ima dva različita alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, heterozigotni genotipovi su predstavljeni parom nepodudarnih slova ili simbola, često velikim slovom (kojikoje označava dominantni alel) i malim slovom (koje označava recesivni [[alel]]), kao što su Aa ili Bb itd. Kontrast je homozigot. *[[heterozigot|Heterozigotni genotip]] Prisustvo dva različita alela na određenom genskom lokusu. Heterozigotni genotip može uključivati jedan normalni i jedan mutirani alel ili dva različita mutirana alela (složeni heterozigot). *[[Hibrid]] Jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja iste vrste; npr. mendelovski F1-potomci graška dominantnog fenotipa nastali križanjem dominantnog homozigota i recesivnog homozigota ili potomak nastao križanjem jedinki koje pripadaju različitim vrstama. Potomstvo koje nastaje spajanjem kvaliteta dvaju organizama različitih rodova, [[vrsta]], [[rasa]], [[sorta (botanika)|sorti]] ili varijeteta putem seksualnog razmnožavanja. Hibridi se mogu pojaviti prirodno ili umjetno, kao u toku selektivnog uzgoja domaćih životinja i biljaka. Reproduktivne barijere obično sprečavaju hibridizaciju između udaljenih organizama ili barem osiguravaju da hibridno potomstvo bude sterilno, ali plodni hibridi mogu dovesti do specijacije. *[[Hibridizacija]] Proces kojim se hibridni organizam proizvodi od dva organizma različitih rodova, vrsta, [[rasa{{ ili varijeteta. Proces kojim se jednolančani DNK ili [[RNK]] preparat dodaje na površinu sekvence, u rastvoru, i potencijalno pretvara u komplementarnu sonda sondu. U odnosu na test ekspresije gena, hibridizacija se odnosi na korak u eksperimentalnoj paradigmi, dok se u molekulskoj biologiji ili genetici termin odnosi na hemijski proces. *[[himera|Himerizam]] Prisustvo dvedvije ili više populacija ćelija sas različitim genotipovima u pojedinačnom organizmu, poznatom kao himera, koja se razvila fuzijom ćelija koje potiču iz odvojenih zigota. Svaka populacija ćelija zadržava svoj genom, tako da je organizam kao cjelina mješavina genetički neidentičnih tkiva. Genetički himerizam može biti naslijeđen (npr. fuzijom više embrija tokom trudnoće) ili stečen nakon rođenja (npr. alogenom transplantacijom ćelija, tkiva ili organa od genetički neidentičnog donora). Kod biljaka može biti rezultat kalemljenja ili grešaka u diobi ćelija. Sličan je mozaicizmu, ali se razlikuje od njega. *[[mutacija|Hipermorf]] Mutirani alel sas povećanom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni ([[divlji tip]]). *[[Hipomelanoza]] Nedostatak melanina. *[[Hipomorf]] Mutirani alel sa smasnjenomsmanjenom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[Histon]] Dio klase posebnih proteina u [[hromosom]]ima oko kojih se omotava molekula DNK. Bilo koji iz klase visoko alkalnih proteina odgovornih za pakovanje jedarne DNK u strukturne jedinice koje se nazivaju nukleosomi u eukariotskim ćelijama. Histoni su glavne proteinske komponente hromatina, gdje se povezuju u komplekse koji djeluju kao "kalemovi"“kalemi” oko kojih se vijuga linearna molekula DNK. Imaju glavnu ulogu u regulaciji i ekspresiji gena. *[[HLOD-rezultat]] ([[logaritam]] heterogenosti rezultata pojavljivanja) Statistička procjena dajesu li su dva genska lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerovatno nasljeđuju zajedno. HLOD rezultat izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Također se naziva logaritam heterogenosti rezultata pojavljivanja. *[[Hloroplastna DNK]] (cpDNK) Cirkularna molekula DNK u hloroplastima, nezavisna od jedarne, endosimbiotskog porijekla. *[[Holandrični gen]]o Geni na [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. *[[hromosom|Holocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Bez jedne centromere, već više mjesta za sklapanje kinetohora raspoređenih duž cijele dužine [[hromosom]]a. Tokom diobe ćelije, hromatide holocentričnih hromosoma se paralelno pomiču i ne formiraju klasične strukture u obliku slova V, tipske za monocentrične [[hromosom]]e. *[[Homogametnost]] Organizam koji stvara jedan tip gameta s obzirom na [[spolni hromosom|spolne hromosome]] (XX)). *[[Homologna rekombinacija]] Tip genetičke rekombinacije u kojoj se nukleotidne sekvence razmjenjuju između dvije slične ili identične (“homologne") molekule DNK, posebno one koja se događa između homolognih hromosoma. Termin se može odnositi na rekombinaciju koja se javlja kao dio bilo kojeg od brojnih različitih ćelijskih procesa, najčešće popravke DNK ili hromosomskog ukrštanja tokom mejoze kod eukariota i [[horizontalni prenos gena|horizontalnog prijenosa gena]] kod prokariota. Kontrastna nehomologna rekombinacija. *[[Homologni hromosom]], homolozi Također homolozi. Skup od dva podudarna hromosoma, jednog majčinskog i jednog očinskog, koji se uparuju jedan s drugim unutar jedra tokom mejoze. Imaju iste gene na istim lokusima, ali mogu imati različite alele. *[[Homoplazmija]] Pojava kada u citoplazmi nalazimo samo jedan tip [[hloroplast]]a ili [[mitohondrija]]. *[[Homozigot]] U diploidnom organizmu, organizam koji ima dva identična alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, homozigotni genotipovi su predstavljeni parom odgovarajućih slova ili simbola, kao što su AA ili aa. Kontrast je heterozigot. *[[homozigot|Homozigotni genotip]] Jedinka koja nosi dva identična alela (AA ili aa). Prisustvo dva identična alela na određenom lokusu gena. Homozigotni genotip može uključivati dva normalna alela ili dva alela koji imaju istu varijantu. *[[Horizontalni transfer gena]] (HGT) HGT ili lateralni prijenos gena (LGT) je kretanje genetičkog materijala između jednoćelijskih i/ili višećelijskih organizama osim ("(“vertikalnim")”) prijenosom DNK, od roditelja do potomstva ([[razmnožavanje]]). HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama. Horizontalni prijenos gena je i izmjena genetičkog materijala između dvije homologne molekule DNK dviju različitih ćelija (jedinki) iste generacije. *[[Hromatida]] Jedna kopija novokopiranog [[hromosom]]a, koji je centromerom spojen sas originalnim hromosomom. *[[Hromatidna razmjena]] Razmjena dijelova nesestrinskih hromatida homolognih hromosoma u profazi I mejoze. *[[Hromatin]] [[hromosom]]ski dio jedra sas pojačanom prijemčivošću za boje koje se koriste za bojenje preparata za mikroskopiranje. :Kompleks DNK i proteina tzv. nukleoprotein; može biti euhromatin iIiili heterohromatin Kompleks DNK, [[RNK]] i proteina koji se nalazi u eukariotskim ćelijama, koji je primarna supstanca koja se sastoji od hromosoma. Hromatin funkcioirafunkcionira kao sredstvo za pakiranje vrlo dugih molekula DNK u visoko organizirane i gusto zbijene oblike, što sprečava zapetljavanje niti, jača DNK tokom ćelijske diobe, pomaže u sprečavanju oštećenja DNK i ima važnu ulogu u regulaciji ekspresije gena i DNK replikacija. *[[Hromosom]] Jedarna supramolekulska struktura, vidljiva tek u ćelijama koje se dijele. Tada se hromosomi kondenziraju i dobiju jasnije konture. Prije diobe liče na tanke niti sklupčane u jedru. Sastoje se iz DNK i specifičnih proteina, [[histon]]a, koji služe kao prstenovi oko kojih se obmotavaomotava DNK. Oblik i debljina [[hromosom]]a ovise o tomezavise od toga koliko je čvrsto DNK obmotanaomotana oko proteina. Ako je obmotanaomotana jako, onda se hromosomi bolje vide i to se dešava nešto prije same diobe ćelije. Na hromosomu se mogu uočiti njegobvinjegovi kraci (kratki – p i dugi – q) krajevi ([[telomere]]), primarna RNK ([[centromere]]) i sekundarna RNK (drške satelita) suženja. [[Hromosom]]i se mogu smatrati svojevrsnim tipom molekulskog “paketa" za DNK unutar ćelijskog jedra. Kod većine eukariota, sastoje se od dugih lanaca DNK umotanih s proteinima koji se vežu za niti i kondenziraju, kako bi spriječili da postanu neupravljivo zapetljani. Najlakše se razlikuju i proučavaju u njihovim potpuno kondenziranim oblicima, koji se javljaju samo tokom ćelijske diobe. Neki jednostavni organizmi imaju samo jedan hromosom od kružne DNK, dok većina eukariota ima više hromosoma sastavljenih od linearne DNK. Sastoji se od proteina i DNK organiziranih u gene. Svaka ljudska ćelija normalno sadrži 23 para [[hromosom]]a. *[[Hromosomska duplikacija]] Dvostrukost cijelog hromosoma ili njegovih određeni hsegmenataodređenih segmenata. *[[Hromosomska nestabilnost]] Genomska neravnoteža koja se javlja kada ćelija ima abnormalan broj hromosoma. Može biti uzrokovana neočekivanim hromosomskim križanjem ili prisutnošću malih, vanhromosomskih dijelova DNK.<ref name="hadzirifat"/> ==I== *[[Idiohromosom]] Vidi: [[Alosom]]. *[[Inbred linija]] Bilo koja loza određene vrste u kojoj su jedinke gotovo ili potpuno genetički identične jedna drugoj zbog duge historije ponovljenih inbridinga, bilo prirodnim ili vještačkim putem. Linije se obično smatraju ukrštanimukrštenim nakon najmanje 20 generacija inbridinga (npr. samooplodnjom ili parenjem u srodstvu), kada su gotovo svi lokusi u genomu homozigotni i sve jedinke se stoga mogu tretirati kao klonovi (uprkos činjenici da se još uvijek proizvode spolnom reprodukcijom). *[[Inbriding]] Također ukrštanje u srodstvu [[Spolno razmnožavanje]] između [[rasa]] ili jedinki koje su genetički blisko povezane. Inbriding rezultira [[homozigot|homosigotnošću]], što može povećati i vjerovatnoću da će potomstvo biti pogođeno štetnim recesivnim osobinama i vjerovatnoću fiksiranja korisnih osobina unutar reproduktivnog dijela populacije. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati ukrštanjem, a za potomstvo se kaže da je inbredno. Kontrast je autbriding. *[[Incidencija]] Učestalost nove pojave genetičkog poremećaja (ili šire bilo kojeg genetičkog stanja ili osobine, štetnog ili drugog) među članovima određene populacije i u određenom vremenskom periodu. *[[Indel]] Termin koji se odnosi na inserciju ili deleciju jedne ili više baza u sekvenci [[nukleinske kiseline]]. *[[Inducibilni gen]] Gen čija [[ekspresija gena|ekspresija]] ili reaguje na promjenu okoline ili ovisi o položaji ćelije domaćina unutar [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. *[[protein|Induktor]] Protein koji se vezuje za represor (da ga onemogući) ili za aktivator (da ga omogući). *[[Informacijska RNK]] [[RNK]] (iRNK, mRNK) su sve molekule RNK koje prenose genetičku informaciju iz njenog centra u [[ćelijsko jedro|jedru]], tj. u [[hromosom]]ima ili u drugim nositeljima DNK ([[mitohondrijska DNK]] ([[mitohondrije]] i [[plastid]]i) – do mjesta njene realizacije. Genetička kontrola svih pojava i procesa u organizmu odvija se putem sinteze regulacijskih ([[enzimi]]) i strukturnih proteina. *[[genetičko testiranje|Informativnost]] U [[genetičko testiranje|genetičkom testiranju]], rezultat testa koji definitivno otkriva prisustvo ili odsutnost genetičke promjene zametne linije povezane s nasljednim poremećajem koji se procjenjuje. U analizi povezanosti, sposobnost razlikovanja između majčinski i očinski naslijeđenih DNK-markera (polimorfizama) unutar ili u blizini određenog gena od interesa. *[[genetičko savjetovanje|Informirani pristanak]] (proces pristanka) Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju [[informacija]]. Trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija [[genetička analiza|genetičke analize]], raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Naziva se i proces pristanka. *[[Insercija (genetika)|Insercija]] Umetanje jednog ili više [[nukleotid]]a u lanac DNK, odnosno hromosom. Tip mutacije u kojoj se jedna ili više baza dodaje sekvenci nukleinske kiseline; može značajno varirati u veličini. *[[Inicijacijski kodon]] Pogledajte: Početnipočetni kodon (startni kodon). *[[Insercijska mutageneza]] Promjena sekvence DNK umetanjem jednog ili više nukleotida u sekvencu, bilo prirodno ili vještački. Ovisno o preciznoj lokacijiZavisno od precizne lokacije umetanja unutar ciljne sekvence, insercije mogu djelomično ili potpuno inaktivirati ili čak povećati regulaciju genskog proizvoda ili biohemijskog puta, ili mogu biti neutralne, ne dovodeći do suštinskih promjena. Mnoge tehnike genetičkog inženjerstvoainženjerstva oslanjaju se na umetanje egzogenog genetičkog materijala u ćelije domaćina, kako bi se proučavala funkcija i ekspresija gena. *[[Insercijska sekvenca]] Također, insercijski ili jednostavno umetnuti element Bilo koja nukleotidna sekvenca koja je prirodno ili umjetno umetnuta u drugu sekvencu. Termin se posebno koristi da se odnosi naza dio transpozibilnog elementa koji kodira one proteine koji su direktno uključeni u proces transpozicije, npr. enzim transpozaza. Kodirajuća regija u transposabilnoj sekvenci umetanja obično je flankirana kratkim obrnutim ponavljanjima, a struktura većih prenosivih elemenata obično uključuje par bočnih sekvenci umetanja koje su same invertirane. *''[[In silico]]'' Odnosi se na eksperimente na živim jedinkama van i unutar organizma, odnosno i kako su i nađeni in natura. *[[''In situ]]'' Na datom mjestu *[[Integron]] Mobilni genetički element koji se sastoji od genske kasete koja kodira rekombinazu specifičnu za mjesto i uključuje mjesta za prepoznavanje specifična za integrazu i promotor koji upravlja ekspresijom jednog ili više gena za adaptivne osobine na ćeliju domaćina. Integroni obično postoje u obliku kružnih episomnih DNK fragmenata kao što su plazmidi, preko kojih pomažu brzu adaptaciju i evoluciju bakterija, omogućavajući horizontalni prijenos gena otpornosti na antibiotike između različitih bakterijskih vrsta i sojeva. *[[Intein]] Bilo koja sekvenca jedne ili više aminokiselina unutar prekursorskog polipeptida koja je izrezana spajanjem proteina tokom posttranslacijske modifikacije i stoga je odsutna u zrelom proteinu, analogno intronima spojenim iz [[RNK]] transkripta. Kontrast je ekstein. *[[Intercistronska regija]] / međugenska regija Bilo koja sekvenca DNK koja se nalazi između stop kodona jednog gena i startnog kodona sljedećeg gena u policistronskoj transkripcijskoj jedinici. Također: međugenska regija. *[[Interfaza]] Sve faze ćelijskog ciklusa isključujući ćelijsku diobu. Tipska ćelija većinu života provodi u interfazi, tokom koje obavlja svakodnevne metaboličke aktivnosti, kao i potpunu replikaciju svog genoma u pripremi za mitozu ili mejozu. *[[Intergenski razmaknik]] (IGS) Regija nekodirajuće DNK između gena. Termini intergeni spejser (IGS) ili netranskribovaninetranskribirani razmak (NTS) koriste se posebno za razmaknicu DNK između mnogih tandemski ponovljenih kopija gena ribosomske RNK. *[[Intergenska regija]] (IGR) Bilo koja sekvenca nekodirajuće DNK koja se nalazi između funkcionalnih gena. *[[Interkalirajući agens]] Bilo koji hemijski spoj (npr. akridinske boje) kojekoji ometa poravnanje i uparivanje baza u komplementarnim lancima molekula DNK, umetanjem sesebe između baza. *[[Interkineza]] Skraćena pauza u aktivnostima vezanim za ćelijsku diobu koja se javlja tokom mejoze kod nekih vrsta, između prve i druge mejotske diobe (tj. mejoze I i mejoze II). Tokom interkineze ne dolazi do replikacije DNK, za razliku od normalne interfaze koja prethodi mejozi I i mitozi. IntragenskiIntragenska regija Vidi: Intronintron. *[[Introgresija]] Također, [[introgresivna hibridizacija]]. Premještanje gena iz genskog fonda jedne populacije ili vrste u onu druge populacije ponovnim ukrštanjem hibrida dvije populacije s jednom od roditeljskih populacija. Sveprisutan je i važan izvor genetičke varijacije u prirodnim populacijama, ali se također može namjerno izazvati u uzgoju pripitomljenih biljaka i životinja. *[[Intron]] Nekodirajuća sekvenca eukariotske DNK, između sekvenci DNK sa smislenom šifrom (egzonima). Sekvenca DNK između egzona koja se inicijalno kopira u RNK, ali je izrezana iz konačnog [[RNK]] prijepisa i stoga ne mijenja kodiranje aminokiseline. Poznato je da neke intronske sekvence utiču na ekspresiju gena. *[[Intron]]ski upad Rekombinacija posredovana intronom; tip abnormalnosti [[hromosom]]a u kojem su krakovi hromosoma ogledalske slike jedan drugog. *[[inverzija (genetika)|Inverzija]] [[Hromosomska mutacija]] u kojoj se segment hromosoma odlomi i ponovno pričvrsti u obrnutom smjeru. *[[Inverzijska omča]] Nastaje sparivanjem [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] kod inverzijskog [[heterozigot]]a. *''[[In vitro]]'' U staklenci. *''[[In vivo]]'' Uživo. *[[iRNK]] Vidi: [[Informacijska RNK]]. *[[Istosmislena mutacija]] Vidi: Sinonimnasinonimna mutacija. *[[Izohromosom]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatide približno jednake dužine. Formiranje izohromosoma je ekvivalentno je istovremenim događajima umnožavanja i [[delecija (genetika)|delecije]], tako da dvije kopije ili dugog ili kratkog kraka čine rezultirajući hromosom. *[[Izolator]] Specifična sekvenca DNK koja sprečava da gen bude pod uticajem aktivacije ili potiskivanja obližnjih gena. *[[Izomerni gen]]i Dva ili više gena koji su ekvivalentni i redundantni u smislu da, uprkos [[kodon|kodiranju]] različitih genskih proizvoda, svaki od njih rezultira istim [[fenotip]]om kada je postavljen unutar iste genetičke pozadine. Ako je nekoliko izomernih gena prisutno u jednom genotipu, mogu biti kumulativni ili bez n-kumulativnog doprinosa fenotipu.<ref name="hadzirifat"/> ==J== *[[Jedarce]] (nukleolus) Jednostruka ili višestruka ćelijska [[organela]], odnosno jedrova suborganela. Glavna funkcija mu je stvaranje i organizacija komponenti ribosoma ([[rRNK]] i [[ribosom]]skih proteina). Organela jedra eukariotskih ćelija koja se sastoji od proteina, DNK i RNK i služi kao mjesto sinteze [[ribosom]]a. *[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP) U genetici odrednica za pojavu zamjene mjesta jednog od [[nukleotid]]a nekim drugim nukleotidom. Naprimjer, ako je posmatrana sekvenca na određenoj lokaciji gena posmatrane vrste sastavljena od niza nukleotida AAGCCTA, pa zatim nastane promjena redoslijeda nukleotida, kao AAGCCAA, postaje uočljivo da se početna i novonastala sekvenca međusobno razlikuju u jednom nukleotidu. Posljedice ovakvih izmjena (usljed ovakve "[[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]“) mogu biti različitog obima i oblika u posmatranom [[genom]]u ili fenotipu. *[[Jednosmjerna translokacija – [[nerecipročna translokacija]] Premještanje segmenta jednog hromosoma, nakon loma, na drugi nehomologni hromosom. *[[hromatida|Jednostruki hromosom]] Hromatida koja ima svoju vlastitu centromeru, jedna molekula DNK. *[[ćelijsko jedro|Jedro]] Ćelijska [[organela]] u kojoj je pohranjena (isključivo ili djelimično) genetička informacija u hromosomima. ==K== *[[genom|Kanalizacija]] Sposobnost populacije da dosljedno proizvodi isti fenotip bez obzira na varijabilnost okoline ili genetičke varijacije unutar njenog genoma. Koncept se najčešće koristi u razvojnoj biologiji za tumačenje zapažanja da su razvojni putevi često oblikovani prirodnom selekcijom, tako da se ćelijske loze u razvoju "vode" ili "kanaliziraju" prema jednoj, određenoj sudbini, postajući progresivno otpornijim na bilo kakve manje perturbacije. To može preusmjeriti razvoj ćelija dalje od njihovog početnog toka. *[[Kandidatski gen]] Gen čija je lokacija na hromosomu povezana s određenim fenotipom (često vezanim za bolest),) i za koji se stoga sumnja da uzrokuje ili doprinosi fenotipu. Geni kandidati se često biraju za proučavanje na osnovu prethodnog znanja ili prognoza o njihovoj funkcijskalnojfunkcionalnoj relevantnosti za osobinu ili bolest koja se istražuje. *[[Kanonska sekvenca]] Vidi: [[Konsenzusna sekvenca]]. *[[Kariogram]] Prikaz hromosoma jedne vrste poredanih prema veličini i položaju centromera (primarnih suženja hromosoma). *[[Kariotip]] Kompletna [[hromosomska garnitura]] date vrste. Broj i izgled hromosoma unutar jedra eukariotske ćelije, posebno kako je prikazan na organiziranoj mikrosnimci poznatoj kao [[kariogram]] ili u idealiziranom [[idiogram]]u (u parovima i poredani po veličini i položaju centromere). Termin se također koristi za označavanje kompletnog skupa hromosoma u vrsti ili pojedinačnom organizmu ili za bilo koji test koji otkriva ovaj komplement ili mjeri broj hromosoma. *[[kaskadno testiranje|Kaskadni skrining]] (kaskadno testiranje) Sistemski postupak za identifikaciju osoba unutar porodice kod kojih postoji rizik od nasljednog stanja. Počinje pronalaskom [[patogen]]e/ vjerovatno patogene varijante, putem opsežnog testiranja (kao što je testiranje potpunog genoma ili multigenskog panela) kod jednog člana porodice, obično pogođenog ovim stanjem. Zatim se testiranje samo za određenu porodičnu varijantu proširuje na rizične biološke rođake. Ovaj se proces ponavlja kako se identificira više pogođenih pojedinaca ili nositelja patogene varijante. Kaskadni skrining ponekad se naziva i kaskadno testiranje (preferirani termin). Kaskadno ([[genetičko testiranje|genetičko]]) testiranje (kaskadni skrining) Proces proširenja genetičkog testiranja na pojedince s rizikom unutar porodice za [[nasljeđivanje]] patogene varijante prethodno identificirane kod biološkog srodnika. Ovaj se proces ponavlja kako se unutar porodice identificira više nositelja [[patogen]]e varijante. Kaskadno [[genetičko testiranje]] ponekad se naziva i kaskadni probir, iako je preferirani izraz kaskadno genetičko testiranje. Naziva se i kaskadnim testiranjem. *[[ekspresivnost (genetika)|Kasni ili varijabilni početak]] Odnosi se na dob u kojoj se fenotip bolesti izražava kod osobe koja nosi patogenu varijantu. Stanja s kasnim ili promjenjivim početkom općenito se manifestiraju kasnije u životu ili u neko određeno doba tokom života. *[[bazni par|Kilobaza]] Jedinica molekulske mase/ dužine [[nukleinske kiseline]] jednaka 1.000 parova baza u dupleksnim molekulama, kao što je dvolančana DNK ili 1.000 baza u jednolančanim molekulama. *[[Kinetohor]] Troslojna laminarna proteinska struktura kojom se hromosom prihvata za mikrotubule [[diobeno vreteno|diobenog vretena]]. *[[Klasična genetika]] Grana genetike koja se zasniva isključivo na posmatranju vidljivih rezultata reproduktivnih činova, za razliku od onoga što su omogućile moderne tehnike i metodimetode molekulske biologije. Kontrastna molekululskaKontrast je [[molekularna genetika|molekulska genetika]]. *[[genetičko testiranje|Klinička korisnost]] Pojam koji se odnosi na vjerovatnoću da će test, podsticanjem intervencije, rezultirati poboljšanim zdravstvenim ishodom. Klinička korisnost genetičkog testa temelji se na zdravstvenim dobrobitima povezanim s intervencijama koje se nude osobama s pozitivnim rezultatima testa. *[[genetičko testiranje|Klinička valjanost]] Termin koji se odnosi na prediktivnu vrijednost testa za određeni klinički ishod (npr. [[vjerovatnoća]] da će se rak razviti kod nekoga s pozitivnim testom). Primarno je određena osjetljivošću i specifičnošću kojom test identificira pojedince s definiranim kliničkim stanjem unutar određene populacije. Klinička valjanost genetičkog testa je vjerovatnoća da će se rak razviti u nekoga s pozitivnim rezultatom testa. *[[kloniranje|Klon]] Genetički identične ćelije bakterija nastale [[binarna dioba|binarnim diobama]]; populacija ćelija ili [[organizam]]a koji su genetički identični, a nastali su binarnom diobom ([[prokarioti]]) ili mitozom iz jedne ćelije ili vegetativnim razmnožavanjem zajedničkog pretka ([[eukarioti]]). *[[Kloniranje]] Proces proizvodnje, bilo prirodno ili umjetno, pojedinačnih organizama ili ćelija koje su genetički identične jedna drugoj. Klonovi su rezultat svih oblika aseksualne reprodukcije, a ćelije koje prolaze kroz mitozu proizvode ćelije kćeri koje su klonovi roditeljske ćelije i jedne druge. Kloniranje se također može odnositi na biotehnološke metode kojikoje vještački stvaraju kopije [[organizam]]a ili [[ćelija (biologija)|ćelija]], ili, u molekulskom kloniranju, kopije fragmenata DNK ili drugih molekula. Metod manipulacije genetičkim materijalom u cilju dobijanja genetički istovjetnih jedinki. Jedinke koje imaju istovjetan genetički materijal se nazivaju se klonovima. *[[ekspresija gena|Koaktivator]] Tip regulatora koji povećava ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem za aktivator. *[[kodon|Kodiranje]] Također ([[smislenost (genetika)|smisleni lanac]], pozitivni (+) lanac i lanac bez šablona.) Lanac dvolančane molekule DNK čija nukleotidna sekvenca direktno odgovara sekvenci [[RNK]] transkripta proizvedenog tokom transkripcije (osim što su baze [[timin]]a supstituirane [[uracil]]skim bazama u molekuli RNK). Iako sam po sebi nije transkribiran, kodirajući lanac je po konvenciji lanac koji se koristi kada se prikazuje sekvenca DNK zbog direktne analogije između njene sekvence i kodona [[RNK]] proizvoda. Kontrast šablonske niti; vidi i smislenost. *[[kodominantnost|Kodominacija]] Osobena varijacija sudominacije dvajudva alela nad trećim. Manifestira u pojavi dase kad su [[heterozigot]]ne jedinke istovremeno obilježene produktima oba prisutna alela; specifična supstanca koju kodira svaki od njih strukturno je istovjetna u oba moguća [[genotip]]a (primjer [[krvna grupa]] AB). *[[Kodon]] [[Triplet]] u mRNK komplementaran tripletu (kod) u DNK. Serija od tri uzastopna nukleotida u kodirajućoj regiji sekvence nukleinske kiseline. Svaki od ovih tripleta kodira određenu aminokiselinu ili stop signal tokom sinteze proteina. Svaka molekula DNK i [[RNK]] napisana je jezikom nukleotida, koristeći četiri "slova" (četiri različite nukleobaze ), ali jezik koji se koristi za konstruiranje proteina uključuje 20 "slova" (20 različitih aminokiselina). [[Kodon]]i pružaju ključ koji omogućava da se ova dva jezika prevode jedan u drugi. Općenito, svaki kodon odgovara jednoj aminokiselini (ili stop signalu). Potpuni skup kodona naziva se [[genetički kod]]. *[[enzim|Kofaktor]] Bilo koji neproteinski [[organski spoj]] koji je vezan za [[enzim]]. Kofaktori su potrebni za pokretanje [[kataliza]]. *[[Kompenzacija doze]] Regulacijski sistem kojim se jedan X-hromosom kod ženki sisara inaktivira u ranom [[embriogeneza|embrijskom razvoju]] i ostaje inaktivan cijeli život Svaki mehanizam kojim organizmi neutraliziraju veliku razliku u doziranju gena uzrokovanu prisustvom različitog broja [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]] kod različitih spolova, čime se izjednačava ekspresija spolno vezanih gena tako da pripadnici svakog spola primaju iste ili slične količine proizvoda takvih gena. Primjer je X-inaktivacija kod ženki sisara. *[[osobina|Kompleksna osobina]] Vidi: [[osobina|Kvantitativno svojstvo]]. *[[Komplementarna DNK]] (cDNK) DNK koja se sintetizira iz jednolančanog šablona [[RNK]] (obično [[iRNK]] ili [[miRNK]] ) u reakciji koju katalizira enzim [[reverzna transkriptaza]]. Proizvodi se i prirodno od strane [[retrovirus]]a i vještački u određenim laboratorijskim tehnikama, posebno molekulskim kloniranjem. U [[bioinformatika|bioinformatici]], termin se također može koristiti za označavanje sekvence transkripta [[iRNK]] izražene kao njegov dvojnik kodirajućeg lanca DNK (tj.[[timin]]om koji zamjenjuje [[uracil]]). *[[Komplementarni gen]]i Geni koji interakcijom daju učinak različit od učinka svakoga gena zasebno. *[[nukleinska kiselina|Komplementarnost]] Svojstvo biopolimernosti [[nukleinske kiseline]], pri čemu će dva [[polimer]]na lanca postavljena antiparalelno jedan prema drugom težiti formiranju parova baza koji se sastoje od [[vodikova veza|vodikovih veza]] između pojedinačnih [[nukleobaza]] koje čine svaki lanac. Pritom se svaki od četiri tipa nukleobaza uparuje isključivo s jednim drugim tipom nukleobaza; npr. u dvolančanoj molekuli DNK, A se pari samo sas T, a C parovi samo sa G. Za polulance koji su upareni na takav način, kao i za same baze, kaže se da su komplementarni. Stepen komplementarnosti između dva lanca snažno utiče na stabilnost dupleksnih molekula; određene sekvence također mogu biti interno komplementarne, što može rezultirati vezivanjem jednog lanca za sebe. Komplementarnost je fundamentalna za mehanizme koji upravljaju [[replikacija DNK|replikacijom DNK]], transkripcijom i [[popravka DNM|popravkom DNK]]. *[[Kondenzacija DNK]] Proces povećavanja stepena spiralizacije i približavanja namotaja dvostruke spirale DNK. *[[novorođenče|Kongenitalnost]] Stanje ili osobina prisutna pri rođenju. Može biti posljedica genetičkih ili negeničkih faktora. [[Fenotip]] ili [[osobina]] koja se češće javlja u određenoj porodici nego u općoj populaciji; porodične osobine mogu imati genetičku i/ili negenetičku [[etiologija|etiologiju]]. *[[bakterijska konjugacija|Konjugacija]] Prijenos DNK iz donora u recipijenta tokom spolnog razmnožavanja; mehanizam [[genetička rekombinacija|rekombinacije]] kod [[bakterija]]. *[[inbriding|Konsangvinitet]] Genetičko srodstvo između jedinki koje su potomci barem jednog zajedničkog pretka. *[[Konsenzusna sekvenca]] U molekulskoj biologiji i [[bioinformatika|bioinformatici]], izračunati redoslijed najčešćih ostataka, bilo nukleotida ili aminokiselina, pronađen na svakom položaju u poravnanju sekvenci. Predstavlja rezultate više [[poravnavanje sekvenci|poravnavanja sekvenci]], u kojima se srodne međusobno uspoređuju i izračunavaju se slični sekvencni sekventni motivi. *[[vrsta|Konspecifičnost]] Pripadnost istoj vrsti. *[[Konstitucijska DNK]] (DNK zametne linije) ]]Odnosi se na tkivo koje potoče iz reproduktivnih ćelija (jajna ćelija|jajne ćelije ili [[spermatozoid]]a) i koje se ugrađujuugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija germinativne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i DNK zametne linije. *[[Konstitutucijska ekspresija]] Kontinuirana transkripcija gena, za razliku od fakultativne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira samo prema potrebi. Gen koji se kontinuirano transkribujetranskribira naziva se konstitutivni gen. *Konsultant Osoba koja se javlja na [[genetičko savjetovanje]]. *[[Kontrastni početni kodon]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Pozicioniranje centromere blizu, ali ne tačno u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatida neznatno različite dužine. *[[Konverzija DNK]] Bilo koji mehanizam pomoću kojeg se DNK sekvence se razmjenjuju nerecipročno (npr. putem konverzije gena, transpozicije ili nejednakog križanja ) što uzrokuje stalne fluktuacije u broju kopija DNK motiva tokom života organizma. Takvi mehanizmi su često glavni pokretači specijacije među populacijama. *[[Konzervacijska genetika]] Interdisciplinarna grana populacijske genetike koja primjenjuje genetičke metode i koncepte u nastojanju da se razumije dinamika gena u [[populacija]]ma, s glavnim ciljem izbjegavanja izumiranja i očuvanja i obnavljanja biodiverziteta. *[[[Konzervativna replikacija]] Jedna je od trinačinatri načina replikacije DNK. Tokom ovog procesa stvara dvije zavojnice DNK iz jedne izvorne. Od dvije formirane zavojnice, jedna z sadrži potpuno staru DNK, dok druga sadrži potpuno novu DNK. *[[Konzervirana sekvenca]] ]]Sekvenca [[nukleinske kiseline]] ili proteina koji je vrlo sličan ili identičan u mnogim [[vrsta]]ma ili unutar [[genom]]a, što ukazuje na to da je ostao relativno nepromijenjen kroz dugi period evolucije. *[[transkripcijski faktor|Koregulator]] Protein koji djeluje zajedno sas jednim ili više faktora transkripcije, kako bi regulirao [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *[[ekspresija gena|Korepresor]] Tip koregulatora koji smanjuje (potiskuje) ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem i aktiviranjem represora. *[[vezabi geni|Kosegregacija]] Prijenos, zajedno, dva ili više gena na istom hromosomu, kao rezultat toga što su u vrlo bliskoj fizičkoj blizini jedan drugome (tj. povezani). *[[histon|Kovalentne modifikacije histona]] *[[Postranslacijske modifikacije]] koje dovode do aktivacije gena ili pak [[utišavanja gena]]. *[[hromosom|Kratki krak (p)]] Kraći [[hromosom]]ski krak, u odnosu na q krak datog hromosoma, prema položaju centromere. *[[Kratko tandemsko ponavljanje]] (STR) ili jednostavno ponavljanje sekvence (SSR) Tip satelitske DNK koja se sastoji od relativno kratke sekvence tandemskog ponavljanja, u kojoj se određeni motivi (u rasponu dužine od jedne do šest ili više baza) ponavljaju, obično 5–50 puta. [[Mikrosatelit]]i su široko rasprostranjeni u [[genom]]ima većine organizama i imaju tendenciju da imaju veće stope mutacija nego u drugim regijama. Klasifikovani su kao tandemsko ponavljanje DNK promenljivogpromjenljivog broja ([[VNTR]]), zajedno sas dužim minisatelitima. *[[Krosingover]] (krosing over) Vidi: Hromosomsko ukrštanje. *[[inbriding|Krvno srodstvo]] Genetički blisko srodne osobe koje dijele nedavnog zajedničkog pretka (obično udaljenog ne više od tri ili četiri generacije). Efekt srodnog parenja, takođetakođer poznatog kao inbriding, jest povećanje vjerovatnoće da će potomstvo biti [[homozigot]]no na bilo kom datom paru [[gemski lokus|genskih lokusa]]. *[[Kvantitativna genetika]] Grana [[populacijska genetika|populacijske genetike]] koja proučava [[fenotip]]ove koji kontinuirano variraju (kao što su [[visina]] ili [[masa]]), za razliku od onih koji spadaju u kategorije koje se mogu diskretno identifikovati (kao što je [[boja očiju]] ili prisustvo ili odsustvo određene osobine). [[Kvantitativna genetika]] koristi statističke metode i koncepte za povezivanje kontinuirano distribuiranih fenotipskih vrijednosti sa specifičnim [[genotip]]ovima i genskim proizvodima. *[[Kvantitativni PCR]] [[PCR]] u realnom vremenu ili kvantitativna polimerazna lančana reakcija (engengl. ''Real-Time Polymerase Chain Reaction''),, skraćeno RTPCR, je) laboratorijska je tehnika u molekulskoj biologiji koja je bazirana na polimeraznoj lančanoj reakciji (PCR). Primjenjuje se za umnožavanje i simultanu detekciju ili kvantifikaciju ciljane molekule DNK. Postupak slijedi opći princip polimerazne lančane reakcije, a ključno obilježje je karakteristika je da se umnožena DNK otkriva kako reakcija napreduje, u "“realnom vremenu". Ovo je novi pristup u odnosu na standardnu [[PCR]], gdje se detektira proizvod reakcije na svom kraju. *[[osobina|Kvantitativno svojstvo]] Također: Složena osobina.<ref name="hadzirifat"/> ==L== *[[Lac-operon|''Lac''-operon]] Inducibilni sistem regulacije gena kod Escherichia coli. *[[PCR|Polimerazns lančana reakcija]] (PCR) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) anelinga i (3) elongacije. Lančana reakcija polimerazom je vrlo čest postupak u molekulskogenetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i PCR. *[[Lateralni transfer gena]] (LGT) Vidi: Horizontalni prijenos gena. *[[lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno pozitivni rezultat]] Rezultat testa koji pokazuje da je ispitanik zahvaćen i/ili ima određenu mutaciju gena kada on ili ona zapravo nije zahvaćen i/ili nema mutaciju; tj. pozitivan rezultat testa kod stvarno nepogođene osobe ili osobe s negativnom mutacijom. *[[LD *[[LD (neravnoteža povezivanja]]) Mjesto gdje se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može slučajno objasniti zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i neravnoteža povezivanja. *[[Leptoten]] Potfaza profaze mejoze I. U mejozi, prviprva od pet podfazapotfaza profaze I, nakon interfaze i prethode zigonemu, tokom kojeg se replicirani hromosomi kondenzuju iz difuznog hromatina u duge, tanke niti koje su mnogo vidljivije unutar jedra. *[[Letalna ekvivalentna vrijednost]] Prosječan broj recesivnih štetnih gena koji postoje u heterozigotnom stanju koje nosi član populacije diploidnih organizama, pomnožen prosječnom vjerovatnoćom da će svaki takav gen uzrokovati preranu smrtnost kada je homosigotan. Naprimjer, za organizam koji nosi osam recesivnih semiletalnih alela, od kojih svaki proizvodi samo 50% vjerovatnoće prerane smrti kada je homozigotan, kaže se da nosi genetički teret od četiri "smrtonosna ekvivalenta". *[[Letalna mutacija]] Svaka mutacija koja rezultira preranom smrću organizma koji je nosi. Recesivne letalne mutacije su fatalne samo za homosigote, dok su dominantne letalne mutacije fatalne čak i za heterozigote. *[[Ligaza]] Klasa [[enzim]]a koji kataliziraju spajanje velikih molekula kao što su [[nukleinske kiseline]], formiranjem jedne ili više [[hemijska veza|hemijskih veza]] između njih, tipski C–C, C–O, C–S ili C–N veza putem kondenzacijskih reakcija. Primjer je DNK-ligaza, koja katalizira stvaranje [[fosfodiesterska veza|fosfodiestarskih veza]] između susjednih [[nukleotid]]a na jednom ili oba lanca molekule DNK, reakcija poznata kao [[ligacija]]. *[[Lijonizacija]] Vidi: X-inaktivacija. *[[Lizogeni ciklus]] Ciklus bakterijskih virusa koji nakon infekcije izazivaju lizu (razgradnju) [[bakterije]]. Ima bakterijski virus sa ugrađenom [[fag]]nom (virusnom) DNK u genom bakterije *[[LOD-rezultat]] (Logaritamlogaritam kvotnih rezultata) Statistička procjena jesu li dva genetićkagenetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili “povezana") na određenom [[hromosom]]u da se mogu zajedno naslijediti. Za LOD rezultat od 3 ili više općenito se podrazumijeva da znači da su dva gena smještena blizu jedan drugome na hromosomu. LOD rezultat od 3 znači da su izgledi 1000:1 da su dva gena povezana i stoga naslijeđena zajedno. Također se naziva LOD skor. *[[LOH]] Gubitak [[heterozigot]]nosti Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i gubitkom heterozigotnosti. *[[genski lokus|Lokus]] Fizičko mjesto ili mjesto specifičnog [[gen]]]a na hromosomu. *[[Lyonska teorija]] Teorija genetičarke Mary Lyon prema kojoj je inaktivacija hromosoma X kod ženki sisara slučajna i nasumična. ==M== *[[MAGE]] Grupa koja ima za cilj da obezbediobezbijedi standard za reprezentaciju [[DNK-mikromreža]] ; podaci o ekspresiji gena koji bi olakšali razmjenu informacija mikromreža između različitih sistema podataka. *[[Mikrohromosom]] *[[Majčinski efekt]] Učinak produkata majčinih gena na [[fenotip]] potomka. *[[Majčinsko nasljeđivanje]] Vidi: [[Citoplazmatskog nasljeđivanje]], nasljeđivanje DNK-organela jajnom ćelijom. *[[Mala jedarna ribonukleinska kiselina]] ([[miRNK]]/snRNK) Općenito poznata kao U-RNK, je klasa malih molekula RNK koje se nalaze u okviru srastanja krajeva [[egzon]]skih tijela [[prerada RNK|prerade RNK]] u jedrima [[eukariot]]skih ćelija. Prosječna dužina [[miRNK]] je oko 150 [[nukleotid]]a. *[[Mapiranje gena]] Bilo koja od različitih metoda koje se koriste za preciznu identifikaciju lokacije određenog gena unutar molekule DNK (kao što je hromosom) i/ili fizičke udaljenosti ili udaljenosti između njega i drugih gena. *[[Mapna jedinica]] (mu) Vidi: [[Centimorgan]] *[[Masivno paralelno sekvenciranje]] (sekvenciranje sljedeće generacije, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence genoma pojedinca. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva sekvenciranje sljedeće generacije i NGS. *[[Matična ćelija]] Svaka biološka ćelija koja se još nije diferencirala u specijalizirani tip ćelija i koja se može podijeliti mitozom, kako bi proizvela više matičnih ćelija. *[[Medicinska genetika]] Grana medicine i [[nedicina|medicinske nauke]] koja uključuje proučavanje, dijagnozu i liječenje nasljednih poremećaja, i te širu primjenu znanja o ljudskoj genetici na medicinsku obradu. *[[Međugenski razmak]] (IGS) ili netranskribirani razmak (NTS).) Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće DNK koja razdvaja susjedne gene, bilo da su transkribovanitranskribirani ili ne. Termin se posebno koristi za označavanje nekodirajućih regija između mnogih ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.Viditakođer: Međugenska Vidi također: međugenska regija. *[[Mejoza]] Specijalizirana [[ćelijska dioba]] koja se javlja isključivo u seksualnom razmnožavanju eukariota, tokom kojeg replikaciju DNK prate dva uzastopna kruga diobe, kako bi se na kraju proizvele četiri genetički jedinstvene haploidne kćeri ćelije, svaka sa upola manjim brojem hromosoma od originalne diploidne roditeljske ćelije. Javlja se samo u ćelijama spolnih oragana i služi za stvaranje haploidnih [[gamet]]a, kao što su [[spermatozoid]]i, [[jajne ćelije]] ili [[spore]], koje se kasnije spajaju tokom [[oplodnja|oplodnje]]. Dvije mejotske podjele, poznate kao [[mejoza]] I i mejoza II, također mogu uključivati različite događaje genetičke rekombinacije između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]]. *[[Mendelovsko nasljeđivanje]] Teorija biološkog nasljeđivanja zasnovana na skupu principa koje je prvobitno predložio [[Gregor Mendel]] 1865. i 1866. Izveo je tri generalizirana zakona o genetičkoj osnovi nasljeđivanja koji se, zajedno s nekoliko teorija koje su razvili kasniji naučnici, smatraju temeljem [[klasična genetika|klasične genetike]]. Kontrast je nemendelovsko nasljeđivanje. *[[Merozigot]] ili parcijalni [[diploid]] Bakterija koja ima duplicirane dijelove [[genom]]a. *[[Metafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja nakon prometafaze i prije anafaze, tokom koje se centromere repliciranih hromosoma poravnavaju duž ekvatora ćelije, pri čemu je svaki kinetohor pričvršćen za mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Metilacija DNK]] [[epigenetika|Epigenetička]] modifikacija DNK koja nastaje [[metiliranje]]m [[citozin]]a u CpG dinukleotidima, inhibira [[transkripcija gena|transkripciju gena]] . *[[Mikroevolucija]] Promjena frekvencije alela ili genotipova u populaciji, odnosno promjena genetičke strukture populacije tokom velikog broja generacija. *[[Mikrohromosom]] Tip vrlo malog hromosoma, obično veličine manje od 20.000 parova baza, prisutan u kariotipovima nekih organizama. *[[Mikromreža]] (MIAME) Komercijalni standard koji je razvio FGED i zasnovan na MAGE – kako bi se olakšalo skladištenje i dijeljenje podataka o ekspresiji gena. *[[MikroRNK]] (miRNK) Tip malih, jednolančanih, nekodirajućih molekula [[RNK]], koje funkcioniraju u posttranskripcijskim regulacijama ekspresije gena, posebno utišavanja RNK, uparivanje baza sas komplementarnim sekvencama u iRNK transkriptima, što obično rezultira cijepanjem ili destabilizacijom transkripta ili inhibira njegovu translaciju u ribosomima. *[[Mikrosatelit[[ Ponavljajući segmenti DNK razasuti po [[genom]]u u nekodirajućim regijama između gena ili unutar gena (introni). Često se koriste kao markeri za analizu povezanosti zbog njihove prirodne velike varijabilnosti u broju ponavljanja među jedinkama. Ove regije su inherentno genetički nestabilne i podložne mutacijama. *[[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MSI) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnosti u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo nestabilnosti mikrosatelita može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak neusklađenosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. Mikrosatelitska nestabilnost također se može pojaviti sporadično. Naziva se i MSI. *[[MINSEQE]] Komercijalni standard koji je razvio FGED za skladištenje i dijeljenje visokopropusnih sekvenciranje podataka. *[[Misens mutacija]] (varijanta) GenetićkaGenetička promjena u kojoj supstitucija jednog para baza mijenja genetikkigenetički kod tako da proizvodi aminokiselinu koja se razlikuje od uobičajene aminokiseline na datom položaju. Neke misens varijante (ili mutacije) promijenit će promijeniti funkciju proteina. Također se naziva misens varijanta. *[[Mitohondrijska DNK]] (mDNK) Zasebne molekule u genomu viših organizama, onih čije ćelije imaju organele. Prema teoriji endosimbioze, mitohondrije i hloroplasti su nastali od endosimbiontskihendosimbiotskih cijanobakterija. DNK koja se nalazi u ovim organelama ima više sličnosti sas bakterijskom DNK – cirkularna je, a geni su kontinuirani (nema introna). Međutim, i na ovoj DNK se nekada mogu dogoditi mutacije koje izazivaju ozbiljne poremećaje metabolizma. Nasljeđuje se mitohondrijsku DNK od majke, jer spermatozioidispermatozoidi pri oplodnji svoje mitohondrije, a time i mDNK, ostavljaju u repu, koji ne ulazi u jajnu ćeliju. *[[Mjera udaljenosti]] Bilo koja količina koja se koristi za mjerenje razlika između nivoa ekspresije gena različitih gena. *[[MLPA]] Laboratorijski metod kojiMLPA (pojačanje sonde zavisno od multipleksne ligacije) Laboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercijaainsercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Također se naziva pojačanje sonde ovisno o multipleksnoj ligaciji. *[[Molekulsko kloniranje]] Ugradnja stranog gena u [[genom]] prokariotske ili eukariotske ćelije uz pomoć vektora. *[[Monohibrid]] Heterozigotni organizam za jedan gen koji kodira svojstvo koje određuju dva alela. *[[Monohibridno ukrštanje]] Križanje dva heterozigota za jedan gen; samooplodnja mendelovske F1 generacije (Aa x Aa). *[[Monoploidi]] Haploidni organizmi s jednim setovasetom hromosoma. *[[Monosomija]] Tip aneuploidije, manjak jednog hromosoma, 2n-1. *[[Mozaicizam]] Pojava dvije ili više ćelijskih linija s različitim genetičkim ili hromosomskim sastavom unutar jedne jedinke ili tkiva. *[[MSI]] *MSI (mikrosatelitska nestabilnost) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnost u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo MSI može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak nepodudarnosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. MSI se također može pojaviti sporadično. Naziva se mikrosatelitska nestabilnost. *[[Multigenski test]] (multipanelski multigenski test, test više gena, višegenski test) Genetički testovi koji koriste sekvenciranje sljedeće generacije za testiranje više gena istovremeno. Naziva se još i test više gena i višegenski test. Multipleks pojačanje sonde ovisno o ligacijizavisno od ligacije (MLPA) Laboratorijski metod kojiLaboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Naziva se i MLPA. *[[Multipleksno genomsko testiranje]] Metod za otkrivanje višestrukih genetičkih promjena (tj. mutacija gena ili jednonukleotidnih polimorfizama u jednom genu ili u cijelom [[genom]]u) istovremeno. *[[Multiplikacija gena]] (amplifikacija gena) Također i amplifikacija gena. Tip mutacije definiran kao bilo koja duplikacija regije DNK koja sadrži gen. UporediteUsporedite hromosomsku duplikaciju. *[[Mutacija]] Strukturna promjena u genetičkom materijalu. Može to biti promjena u samo jednom "slovu" genetičkog koda, a i promjena jednog većeg dijela genetičkog koda. Također, mutacije mogu biti [[genska mutacija|genske]], [[hromosomska mutacija|hromosomske]] i [[genomska mutacija|genomske]]. Obično su štetne, ali mogu imati velik evolucijski značaj kada ih prirodna selekcija favorizira. Pojam varijanta se ponekad koristi kao sinonim za mutaciju. Mutacija de novo (de novo mutacija, de novo varijanta, nova varijanta) Genetička promjena po prvi put u jednom članu porodice, kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Naziva se i de novo mutacija, de novo varijanta i nova varijanta. *[[Mutacija osnivača]] Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i (varijanta osnivača.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Mutacija pomaka okvira]] Umetanje (insercija) ili brisanje (delecija) koje uključuje broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i varijanta pomaka okvira. Zbog tripletne prirode po kojoj nukleotidi kodiraju aminokiseline, mutacija ovog tipa uzrokuje pomak u okviru čitanja nukleotidne sekvence, što rezultira time da je sekvenca kodona nizvodno od mjesta mutacije potpuno drugačija od originala. *[[Mutacija zametne linije]] (klicina varijanta) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i klicina varijanta. *[[Mutagen]] Tvar iz okoliša (hemijska, fizička ili biološka) koja izaziva mutaciju. ==N== *[[nasljeđivanje|Način nasljeđivanja]] Način na koji se nasslljednanasljedna osobina, poremećaj ili rizik od poremećaja prenosi s jedne generacije na drugu. Postoje različiti načini nasljeđivanja, a svaki može rezultirati karakterističnim obrascem pogođenih, nezahvaćenih ili rizičnih pojedinaca unutar porodice. Primjeri su autosomno dominantno, autosomno recesivno, X-vezano dominantno, X-vezano recesivno i multifaktorsko (poligensko) nasljeđivanje. [[Naddominacija]] – selekcijska prednost Fenomen da heterozigotni genotip ima bolji reproduktivni uspjeh od homozigotnog. *[[interakcija gena|Naddominantnost]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji je nadjačan ili "maskiran" doprinosom drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine se kaže da su recesivni, a za drugi i njegova povezana osobinanjegove povezane osobine se kaže da su dominantni. Često recesivni aleli kodiraju neefikasne ili nefunkcijskalnenefunkcionalne proteine. Kao i dominacija, recesivnost nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova. U genetičkoj stenografiji, recesivni aleli su često predstavljeni malim slovom (npr., za razliku od dominantnog A). *[[Nasljedna predispozicija]] (genetička predispozicija, genetička osjetljivost, nasljedna podložnost) Povećana šansa ili vjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Nasljedna predispozicija ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu utjecatiuticati na rizik od bolesti osobe. *[[Nasljeđivanje]] Također se označava i kao genetička predispozicija, genetička osjetljivost i nasljedna podložnost. Proces međugeneracijskog prenošenja genetičkih uputa za sintezu gradivnih ili kontrolnih ([[enzim]]skih) proteina. *[[genetičko testiranje|Neaficirana osoba]] U genetici, opisuje osobu koja nema određenu fenotipsku osobinu ili bolest. *[[genetičko savjetovanje|Negativna prediktivna vrijednost]] (NPV) [[Vjerovatnoća]] da pojedinac s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođen i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Naziva se i NPV. *[[genetičko savjetovanje|Neinformativni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat) Negativan rezultat testa kod osobe kod koje nije jasno nije pronađena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat. *[[Neklasificirana varijanta]] (varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se n aziva varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja. *[[nositelj (genetika)|Nenositelj]] Osoba koja ne nosi mutaciju prethodno identificiranu u njenoj ili njezinoj porodici. *[[genetičko testiranje|Neodređeni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat, neinformativni rezultat) Negativan rezultat testa kod nekoga bez jasno uočene štetne mutacije ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neinformativni rezultat. *[[genska mutacija|Neomorf]] Mutirani alel sas novom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[intermedijarnost|Nepotpuna dominantnost]] Slučaj interakcije alelnih gena kada dva alela heterozigotnog genotipa daju novi fenotip. Nepotpuna (smanjena) penetrabilnost Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Stanje ima nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante izražavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva smanjena penetrabilnost. *[[Neprobojnost]] Primjer u kojem osoba ima genetičku varijantu povezanu s osobinom ili koja uzrokuje bolest, ali nema fenotip ili stanje. Primjer nepenetracije je žena s [[patogen]]om varijantom BRCA1 koja doživi starost i nikad ne dobije rak dojke ili jajnikaNerazdvajanje jajnika *[[Nerazdvajanje]] (engl. nondisjunction) Nerazdvajanje homolognih hromosoma u anafazi I ili sestrinskih hromatida u anafazi II mejoze i sestrinskih hromatida u anafazi mitoze. *[[Nerastvorljiva RNK]] (sRNK).) Posebna klasa molekula RNK, tipski dužine 76 do 90 nukleotida, koja služi kao fizički adapter, omogućavajući transkriptima [[iRNK]] da se prevedu u sekvence aminokiselina tokom sinteze proteina. Svaka [[tRNK]] sadrži specifičan [[antikodon]]ski triplet koji odgovara]] aminokiselini koja je [[kovačentna veza|kovalentno vezana za suprotni kraj [[tRNK]]. Kako translacija napreduje, tRNK se regrutuju u ribosom, gdje je svaki kodon iRNK uparen sas tRNK koja sadrži komplementarni antikodon. U zavisnosti od organizma, ćelije mogu koristiti čak 41 različitu tRNK sas jedinstvenim antikodonima. Zbog degeneracije kodona unutar genetičkog koda, nekoliko [[tRNK]] koje sadrže različite antikodone nose istu aminokiselinu. *[[genetičko testiranje|Neuvjerljivi rezluau]] (neodređeni, neinformativni) rezultat Negativan rezultat testa osoba kod kojih nije jasno utvrđena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neodređeni rezultat i neinformativni rezultat. *[[NGS]] *[[Nizvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 3'- kraju lanca nukleotida, ili C-kraju peptidnog lanca. Kontrast uzvodnoje uzvodnost. *[[Nonsens mutacija]] Besmislena) mutacija (varijanta) Genetička promjena koja uzrokuje prijevremeni završetak sinteze proteina. Promijenjeni protein može biti djelimično ili potpuno inaktiviran, što dovodi do promjene ili gubitka njegove funkcije. Također se naziva besmislena mutacija. Metod (masivno paralelno sekvenciranje, sekvenciranje sljedeće generacije) Metoda visoke propusnosti kojikoja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i sekvenciranje sljedeće generacije. *[[Nokautiranje gena]] i [[nokaut miš]] Tehnika [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] u kojoj je organizam modificiran da nosi gene koji su postali neoperativni (“nokautirani“), tako da je njihova ekspresija poremećena u nekoj fazi na putu koji proizvodi njihove genske proizvode i organizam je lišen svog normalnog efekta. *[[nositelj (genetika)|Nositelj]] Jedinka koja je naslijedila recesivnu recesivni alel za genetičku osobinu ili mutaciju, ali kod koje ta osobina obično nije izražena ili vidljiva u fenotipu. Obično su takvi heterozigotni za recesivni alel i stoga još uvijek mogu prenijeti alel na svoje potomstvo, gdje se povezani fenotip može ponovo pojaviti ako potomstvo naslijedi drugu kopiju alela. Termin se obično koristi u medicinskoj genetici u kontekstu recesivnog alela koji uzrokuje bolest. *[[Nesinonimna supstitucija]] ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom, nakon transkripcije i translacije, rezultira u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna je sinonimna mutacija. *[[frekvencija alela|Nosiva frekvencija]] (stopa nositelja) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su [[BRCA1]] i BRCA2. *[[Nova mutacija]] (varijanta) Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili de novo varijanta (ili mutacija). *[[NPV]] (negativna prediktivna vrijednost) [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i [[RNK]], koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i [[RNK]] sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićima, odgovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za biosintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina s roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa. *[[Nukleoid]] Slična jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetičkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana s proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna gradivna jedinica hromatina, tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili citozin). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili citozin (u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[Nukleotidna sekvenca]] Precizan redoslijed uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili RNK. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetičke informacije i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na [[fenotip]]skoj razini. *[[Nutrigenomika]] Proučavanje interakcije prehrambenih i genetičkih faktora i njen učinak na metabolizam, zdravstveno stanje i rizik od bolesti. *[[NVC]] (varijanta broja kopije) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije.<ref name="hadzirifat"/> ==O== *[[Obrnuta genetika]] Metoda koja se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontrolira kao određene genetičke sekvence. *[[mutacija|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona zovu se amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. [Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih [[iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijske mikronizove za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) Baza podataka za ekspresiju gena kojom upravlja američki Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Otvoreni okvir čitanja|ORF]] Dio orvorenog okvira čitanja koji ima sposobnost da se prevede iz DNK ili [[RNK]] u protein; bilo koji kontinuirani dio kodona koji sadrži početni i stop kodon. *[[ORI]] Jedan od skupa gena (ili, općenito, bilo koje sekvence DNK koja pokazuje homologiju) u različitim [[genom]]ima, direktno povezanih jedan s drugim vertikalnim spuštanjem od jednog gena ili sekvence u posljednjem zajedničkom pretku tih [[genom]]a. Za takve gene ili sekvence se kaže da su ortologni. Ortolozi potiču iz iste predačke sekvence i može se zaključiti da su povezani jedni s drugima na osnovu sličnosti njihovih sekvenci. Iako su možda evoluirali nezavisno unutar odvojenih [[genom]]a mutacijom i prirodnom selekcijom, njihovi proizvodi mogu i dalje zadržati slične strukture, funkcije ili nivoe ekspresije među vrstama i populacijama. Identifikacija ortologa se pokazala važnom u zaključivanju o filogenetskim odnosima između različitih organizama. Kontrastni paralog. *[[ekspresija gena|Osnovna linija]] Mjera nivoa ekspresije jednog ili više gena prije perturbacije u eksperimentu, kao u negativnoj kontroli. Osnovna ekspresija se također može odnositi na očekivanu ili historijsku mjeru ekspresije za [[gen]]. *[[Osobina]], [[svojstvo]], značajka, karakter(istika) Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.<ref name="hadzirifat"/> ==P== *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvence [[DNK]] *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili RNK u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje [[centromera|centromeru]]. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi s ogromnim varijacijama u jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini [[[[genom]]]]a među [[eukariot]]skim [[vrsta]]ma, posebno zapažanje da veličina [[genom]]a nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju [[genom]]e koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski [[genom]]i uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni s toliko nekodirajuće DNK i zašto neki [[genom]]i imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, općenitije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju), koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog [[genom]]a, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog [[genom]]a, ili tokom specijacije, u različitim [[genom]]ima). Kontrast je ortolog. [[Parazitska DNK]] Vidi: [[Sebični genetički element]]. *[[Autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. *[[Patogen]]a (štetna) [[mutacija]] (varijanta), predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] ([[lančana polimerazna reakcija]], lančana reakcija polimeraze) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). PCR u realnom vremenu (rtPCR) Vidi: kvantitativna PCR. *[[Genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice, kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, organizam ili vrstu s određenim potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme, i obuhvata bilo koji broj generacija; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braću i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetreabilnst]] Udio pojedinaca s datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv fenotip kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije, on je 100% penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[Pericentričnost hromosoma]] Pozicioniranost blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5' kraj. *[[Pirimidin]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]]). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao pirimidini. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. [[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utiče na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *[[plejotropija|Plejotropni učinak]] Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] ([[iRNK]]) prilikom translacije u [[ribosom]]u. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5' neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili vještački, koji smanjuje nivo ekspresije određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih i[ transkripata) u policistronskoj [[iRNK]]. *[[Pogođeni srodni par]] Bilo koji par organizama koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod uticajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli(A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3' kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično iRNK. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu [[iRNK]], spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju – umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili RNK, pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj RNK. Dimeri pirimidina obično se brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih gena koji kontroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[Polilinker]] Lančana reakcija polimeraze (PCR). Vidi: višestruko kloniranje. *[[Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcionalan način. *[[Poliploid]] [[Organizam]] s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može se pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] (poliribosom ili ergosom) Kompleks molekula iRNK i dva ili više ribosoma koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[politenija|Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *Popravak/[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet [[genom]]a i normalnu funkcionalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koje su pogođene određenim poremećajem ili koje nose određeni gen. Često se o njemu raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim ličnim rizikom s obzirom na njegovu ili njenu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranslacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript RNK hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizvela zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[posttranslacijska modifikacija]]. *[[Potpomognuta reprodukcija]] (ART) Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija in vitro. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna razmjena ([[krosingover]]). *[[Pozitivna prediktivna vrijednost]] (PPV) [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[kodirajuća sekvenca]]. *[[PPV]] (pozitivna prediktivna vrijednost) Vjerovatnoća da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[Prajmer]] Predisponirajuća (štetna) mutacija (mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta), mutacija gena za osjetljivost. Vidi: začetnica. Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija]] (nadekspresija) Nenormalno visok nivo [[ekspresija gena]] koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji [[fenotip]] povezan s [[gen]]om. *[[nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji je predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] (transposable element – TE, transpozon ili skakajući gen) Sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar [[genom]]a, ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i [[genom]]a veličine. Transponirani elementi čine veliki dio [[genom]]a i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji. Iako su TE sebični genetički elementi, mnogi su važni u funkciji i evoluciji [[genom]]a. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[Presimptomsko testiranje]] [[Genetičko testiranje]] koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcionalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je “potpostavljen” u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana (“sirova”), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada; pretvara se u zreli RNK proizvod kao što je i[[RNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili pre-iRNK, naprimjer, tip je primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu ([[prajmer]]). *[[genetička analiza|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, “izloženost” je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristrasnost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenog svojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[Penetrabilnost (genetika)|Probojnost]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka (informirani pristanak)]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. *[[genetičko savjetovanje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su lična zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project (HGP) bio je projekt čiji je cilj bilo utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski genom. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, s fizičkog i funkcionalnog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[Prometafaza]] Prelazna potfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK na kojoj započinje gen na koju se veže [[RNK-polimeraza]], obično duga 100–1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *[[sekvenciranje DNK|Propusnost]] Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencioniranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]]: Nesinonimna supstitucija ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom rezultira, nakon transkripcije i translacije, u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna sinonimna mutacija. *[[frekvencija|Nosiva frekvencija]] Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i stopa nositelja. *[[Nova mutacija]] Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili ''[[de novo]]'' varijanta (ili mutacija). Također se zove nova varijanta. *[[NPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Također se naziva negativna prediktivna vrijednost *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i RNK, koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i RNK sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićim, odgoovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za bioseintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina sa roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa *[[Nukleoid]] Znači sličan jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetićkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana sa proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna građevna jedinica hromatina tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedno od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]; u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[nukleotid|Nukleotidna sekvenca]] Precizan redosled uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili [[RNK]]. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetićke informacije, i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti, da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleoinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na fenotipskoj razini. *[[NVC]] Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije. Naziva se i varijanta broja kopije. Metod u koji se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontroliraju određene genetičke sekvence. *[[kodon|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona se zovu amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijskik mikronizova za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) [[Baza podataka]] za ekspresiju gena kojom upravlja američni Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Osobina|Osobina, svojstvo, značajka, karakter(istika)]] Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe. *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvencije DNK. *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili [[RNK]] u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje centromeru. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi sa ogromnim varijacijama jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini genoma među eukariotskim vrstama, posebno zapažanje da veličina genoma nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju genome koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski genomi uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni sa toliko nekodirajuće DNK i zašto neki genomi imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, uopćenije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju, koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog genoma, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog genoma, ili, tokom specijacije, u različitim genomima). Kontrastno ortolog. *[[Parazitska DNK]] Vidi: Sebični genetički element. *[[autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[inbriding|Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. Patogena mutacija (varijanta) Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili [[mutacija]]) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivost. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i lančana polimerazna reakcija i lančana reakcija polimeraze. *[[PCR u realnom vremenu]] (rtPCR) Vidi: kvantitativni PCR. *[[genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, [[organizam]] ili vrstu sa određenom potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme i obuhvata bilo koji broj [[generacija]]; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braća i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetrabilnost]] Udio pojedinaca sa datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv [[fenotip]] kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije on je 100 % penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[centromera|Pericentričnost hromosoma]] Pozicionirano blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5'-kraj. *[[Pirimidin]]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]] ). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao [[pirimidin]]i. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. *[[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utječe na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *Plejotropni učinak Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] (iRNK) prilikom translacije u ribosomu. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5'neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili veštački, koji smanjuje nivo ekspresije gena određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih [[iRK]] transkripata) u policistronskoj iRNK. *Pogođeni srodni par Bilo koji par [[organizam]]a koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji oboje imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod utjecajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli (A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3'-kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično [[iRNK]]. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poli|Poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu iRNK, spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju, umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili [[RNK]], pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj [[RNK]]. Dimeri pirimidina se obično brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih, gena koji kopntroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[poligen|Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[kloniranje|Polilinker]] Vidi: Višestruko kloniranje. Lančana reakcija polimeraze (PCR). *[[genetički polimorfizam|Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova ) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcijskalan način. *[[Poliploid]] Organizam s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] Također poliribosom ili ergosom. Kompleks molekula[[iRNK]] i dva ili više [[ribosom]]a koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet genoma i normalnu funkcijskalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[genetičko savjetovanje|Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koji su pogođeni određenim poremećajem ili koji nose određeni gen. Često se raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim osobnim rizikom s obzirom na njegovu ili njezinu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranskacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript [[RNK]] hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizveo zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranslacijska modifikacija|Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[Posttranslacijska modifikacija]] *Potpomognuta reprodukcija Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija ''[[in vitro]]''. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). Također se naziva ART. *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna izmjena (krosingover). *[[genetička konsultacija|Pozitivna prediktivna vrijednost]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Naziva se i PPV. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[Kodirajuća sekvenca]] *[[PPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Također se naziva pozitivna prediktivna vrijednost. *[[Prajmer]] Vidi: Začetnica *[[Predisponirajuća mutacija]] Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta i mutacija gena za osjetljivost. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija (nadekspresija)]] Nenormalno visok nivo ekspresije gena koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji fenotip povezan s genom. *[[Nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] Transposable element (TE, [[transpozon]] ili skakajući gen) je sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar genoma , ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i genoma veličine . Transponirani elementi čine veliki dio genoma i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji . Iako su TE sebični genetički elementi , mnogi su važni u funkciji i evoluciji genoma. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[genetičko testiranje|Presimptomsko testiranje]] Genetičko testiranje koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcijskalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je „potpostavljen“ u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana („sirova“), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada pretvara ga u zreli RNK proizvod kao što je [[iRNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili [[pre-iRNK]], naprimjer, je tip primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu (prajmer). *[[genetičko testiranje|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, „izloženost“ je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristranost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenogsvojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[penetrabilnost (genetika)|Probojnost (penetrabilnost)]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Također se naziva informirani pristanak. *[[genetičko testiranje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su osobna zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project: HGP bio je projekt čiji je cilj utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski [[genom]]. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, sa fizičkog i funkcijskog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[mejoza|Prometafaza]] Prelazna podfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK kojoj započinje gen na koju se veže RNK-polimeraza, obično duga 100-1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *Propusnost Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencijskiranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]] Linearna polimerna makromolekula sastavljena od niza aminokiselina povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula [[iRNK]] koje su prevedene u određenim [[gemom|genomima]], [[ćelija (biologija)|ćelijama]], tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput [[transkriptom]]a, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. *[[divlji tip|Prototrof]] ili [[divlji tip]] Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] Linearna polimerna [[makromolekula]], sastavljena od niza [[aminokiselina]] povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula iRNK koje su prevedene u određenim [[genom]]ima, ćelijama, tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput transkriptoma, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] (poligenski rezultat rizika) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. Može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su povezane s genima relevantnim za stanje. Također se naziva poligenski rezultat rizika. *[[pseudogen|Pseudoalel]] Bilo koji od dva ili više različitih gena ili sekvenci koji imaju isti ili sličan doprinos fenotipu, pa se stoga čini da su pravi aleli, ali zapravo nisu strukturno alelni (tj. ne zauzimaju homologne lokuse na homolognim hromosomima ). *[[Pseudoautosomna regija]] (pseudoautosomno [[nasljeđivanje]]) PAR1, PAR2 , jesu međusobno homologne sekvence nukleotida na ljudskom [[hromosom X|X]] i [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. Pseudoautosomne regije su dobile ime jer se bilo koji gen u njima nasljeđuje kao i svi [[autosom]]ni geni. PAR1 kod ljudi obuhvata 2,6 Mbp vrhova kratkih krakova X i Y-hromosoma i ostalih velikih majmuna (X i Y imaju ukupno 155 Mbp i 59 Mbp). PAR2 je na vrhovima dugih krakova, u rasponu od 320 kbp. *[[Pseudogen]] Nefunkcionalna sekvenca DNK koja podsjeća na funkcionalni gen. Pseudogeni su tipski suvišne kopije funkcijskalnihfunkcionalnih gena koji su duplicirani prirodnim procesima, osim što nemaju regulatorne sekvence neophodne za pravilnu transkripciju ili translaciju ili sadrže druge defekte kao što su mutacije pomaka okvira, preuranjeni [[stop kodon]]i ili nedostajući introni. Sekvenca DNK koja nalikuje genu, ali je mutirana u neaktivan oblik tokom evolucije. Često mu nedostaju introni i druge bitne sekvence DNK potrebne za funkcijskiranje.funkcioniranje. Iako su genetički slični izvornom funkcionalnom genu, pseudogeni ne rezultiraju funkcijskalnimfunkcionalnim proteinima, iako neki mogu imati regulatorne učinke. *[[Pseudopoliploidija]] Stanje u kojem je broj hromosoma u hromosomskom skupu udvostručen (ili utrostručen, itd.), ali bez odgovarajućeg povećanja stvarne količine genetičkog materijala (tj. nivoa ploidnosti). Ovo se događa kada se hromosomi normalnog hromosomskog komplementa (npr. diploidi) fragmentiraju na manje komade, povećavajući ukupan broj pojedinačnih hromosoma, ali ne stvarajući dodatne homologne kopije tih hromosoma (tako da ćelija ostaje diploidna). Bilo koji brojčani odnos između hromosomskih skupova u grupama srodnih organizama koji sugeriše da su neki od tih organizama poliploidi drugih, a zapravo nisu. *[[Punnettov kvadrat]] (Panetov kvadrat) Tabelarni dijagram koji se koristi za predviđanje mogućih [[genotip]]ova [[fenotip]]ova koje može naslijediti potomstvo određenog križanja ili uzgojnog eksperimenta sumiranjem svih različitih kombinacija majčinih s očevim alelima. Rezultirajuća tabela se zatim može koristiti za određivanje vjerovatnoće da će potomstvo imati određeni [[genotip]]. Korisnost Punnettovih kvadrata ograničena je na diskretne fenotipove naslijeđene prema jednostavnim mendelovskim obrascima. *[[Purin]] Dvoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz pirimidin, jedna od dvije molekule iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući i one koje se koriste u DNK i RNK ). Kao purini klasifikuju se [[adenin]] (A) i [[guanin]] (G). ==Q== *[[qPCR]] Također PCR u realnom vremenu (rtPCR). ==R== *[[genetički marker|RAD]] DNK markeri povezani sas restrikcijskim mjestom; tip genetičkih markera koj u asocijacijskom mapiranju, QTL miranju, populacijskogenetičkim, ekogenetičkim i evolucijskim istraživanjima. *[[RAPD]] Nasumična amplifikacija polimorfne DNK (engleski: (engl. Random Amplified Polymorphic DNA/ / čita se "rapid") jest vid PCR reakcije u kojoj su umnožavajući segmenti DNK slučajni. Za RAPD proceduru stvara se nekoliko proizvoljnih, kratkih prajmera (začetnica), sas 8-–12 nukleotida, a zatim se nastavlja [[PCR]] procesuiranje koristeći veliki predložak [[genom]]ske DNK, očekujući amplifikaciju fragmenta. Na završetku obrade nastalih uzoraka iz RAPD reakcije, mogu se prikupiti polujedinstveni profili. *[[Rasa]] Nepriznata taksonomska kategorija pod kojom se podrazumijevaju populacije karakterističnog genetičkog sastava, koje se po njemu prepoznatljivo razlikuju od ostalih istovjernoi definiranih populacija. Uporedi sa [[sorta (botanika)|sorta]]. *[[Rastvorljiva RNK]] (sRNK) Vidi: Transportnatransportna RNK. *[[Razmnožavanje]] – reprodukcija Prokreacija ili propagacija je biološki proces u kojem roditeljske jedinke stvaraju potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće vrste. Svaki pojedinačni organizam postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: spolni (seksualni) i bespolni (aseksualni). *[[Recesivna letalnost]] Letalnost samo kod homozigotnog genotipa. *[[Recipročna balansirana translokacija]] Translokacija bez delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna nebalansirana translokacija]] Translokacija koja uzrokuje delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna translokacija]] Razmjenjivanje hromosomskih segmenata dva nehomologna hromosoma. *[[Regulacija gena]] Širok spektar mehanizama koje ćelije koriste ćelije za povećanje ili smanjenje proizvodnje ili ekspresije specifičnih genskih proizvoda, kao što su RNK ili proteini. Regulacija gena povećava svestranost i prilagodljivost organizma dopuštajući njegovim ćelijama da eksprimiraju različite genske proizvode kada to zahtijevaju promjene u njegovom okruženju. Kod višećelijskih organizama, regulacija ekspresije gena također pokreće ćelijsku diferencijaciju i morfogenezu u embriju, omogućavajući stvaranje raznolikog niza tipova ćelija iz istog [[genom]]a. *[[Rekombinantna DNK]] (rDNK) Molekule [[DNK]] koje su nastale primjenom laboratorijskih metoda genetičke rekombinacije genetičke rekombinacije (kao što je molekulsko kloniranje) molekulsko kloniranje) koje omogućavaju da se (genetičkim inženjerstvom) prikupi genetički materijal iz više izvora, stvarajući sekvence sekvence koje se inače ne bi mogle naći u biološkim organizmima. *[[generička rekombinacija|Rekombinantni vektor]] Vektor sas ugrađenom stranom DNK. *[[Repetitivna sekvenca]] Bilo koja ponavljajuća sekvenca nukleotida ili aminokiselina za koju se znaazna ili se pretpostavlja da je biološki značajna. Kod nukleinskih kiselina, motivi sekvenci su često kratki (tri do deset nukleotida dužine), visoko konzervirane sekvence koje se koriste kao mjesta prepoznavanja za enzime koji se vezuju za DNK ili RNK uključene u regulaciju ekspresije gena. *[[Replikacija DNK]] (autoreplikacija) Proces u kojem od jedne molekule DNK nastanu dvije, sa s identičnim redoslijedom dušičnih baza kao u početnoj molekuli. U ovoj enzimski kataliziranoj reakciji u polulanci DNK prvo se rastave, pa onda svaki od lanaca dogradi nedostajući komplementarni polulanac. *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana. *[[Replikacijska viljuška]] Struktura koja se formira unutar dugačke spiralne DNK tokom njene replikacije. Stvaraju se helikaze, koje razbijaju vodikove veze koje drže dva lanca DNK zajedno u spirali. Rezultirajuća struktura ima dva granasta zupca, od kojih je svaki sastavljen od po jednog lanca DNK. Ova dva lanca služe kao predložak za vodeći i zaostali lanac, koji će se stvoriti (kako DNK polimeraza uskladi) komplementarne nukleotide sa šablonima. Šabloni se mogu ispravno nazvati predloškom vodećih niti i šablonom zaostalih niti. *[[Replikon]] Bilo koja molekula ili regija DNK ili RNK koji se replicira iz jednog izvora replikacije. *[[Reporterski gen]] Reporterski gen (često jednostavno reporter) je gen koji istraživači vezuju za regulatornu sekvencu drugog gena od interesa za bakterije, ćelijsku kulturu, životinje ili biljke. Takvi geni se nazivaju reporterima jer se karakteristike koje daju organizmima koji ih eksprimiraju mogu lako identificirati i mjeriti ili zato što su markeri koji se mogu odabrati. Restrikcijske endonukleaze Enzimi koje bakterijska ćelija koristi za razgradnju strane DNK (virusna DNK); prepoznaju restrikcijsko mjesto i cijepaju dvolančanu DNK; koriste se u genetičkom inženjerstvu. *[[Restriktom]] Bilo koji fragment DNK koji je rezultat rezanja lanca DNK restrikcijskim enzimom, na jednom ili više restrikcijskih mjesta. *[[Retrotranspozon]]i ili [[transpozon|pokretni genetički elementi]] DNK sekvence koje se premještaju iz jednog mjesta u genomu na drugo preko RNK-intermedijara: DNK se kopira u RNK, a RNK se reverznom transkripcijom uz pomoć enzima reverzne transkriptaze kopira u DNK koja se ugrađuje na drugo mjesto u genomu (mehanizam copy/ / paste)). *[[Reverzna mutacija]] Mutacija koja preokreće učinak prethodne mutacije koja je inaktivirala gen, čime se vraća funkcija divljeg tipa. *Rezultat poligenskog rizika (PRS) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. To može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su Povezanepovezane s relevantnim genima za dato stanje. *[[RFLP]] Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata (Restriction Fragment Length Polymorphism), u molekulskoj biologiji, predstavlja varijaciju u homolognim sekvencama DNK. Odnosi se na polimorfizam uzoraka homolognih DNK molekula iz različitih restrikcijskih lokacija, a koje se dobiju primjenom laboratorijske tehnike koja omogućuje njihovu identifikaciju. *[[RFLP|RFLP ograničenje]] Mapa ili dijagram poznatih restrikcijskih mjesta unutar poznate sekvence DNK, kao što je [[plazmid]]ni vektor, dobijen sistematskim izlaganjem sekvence različitim restrikcijskim enzimima, a zatim poređenjem dužina rezultujućih fragmenata, tehnika poznata kao restrikcijsko mapiranje. takođerTakođer prepoznavanje ograničenja na licu mjesta. Kratka, specifična sekvenca nukleotida (obično 4 do 8 baza dužine) koju pouzdano prepoznaje određeni restrikcijski enzim. Budući da se restrikcijski enzimi obično vežu kao homodimeri, restrikcijska mjesta su općenito palindromske sekvence koje obuhvataju oba lanca dvolančane molekule DNK. Restrikcijske endonukleaze cijepaju fosfatnu kičmu između dva nukleotida unutar same prepoznate sekvence, ali drugi tipovi restrikcijskih enzima prave svoje rezove na jednom kraju sekvence ili na obližnjoj sekvenci. *[[Ribonukleinska kiselina]] (RNK) Jednostruko spiralna makromolekula, građena od nukleotida. Sastoji se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri dušične baze ([[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Na nju se prepisuje genetička informacija sas DNK u procesu zvanom transkripcija. Poslije se ta šifra na RNK prevodi na jezik aminokiselinskog sastava proteina u procesu zvanom translacija. Grupe dušičnih (heterocikličnih) baza u RNK su šifre za uspostavljanje sekvence aminokiselina, molekula od kojih su sačinjeni proteini. Postoji nekoliko različitih tipova RNK, poput informacijske RNK (iRNK), transportne RNK (tRNK) i ribosomske RNK (rRNK). Svaki od njih ima posebnu funkciju u ćeliji. Ribonukleinska kiselina (RNK) je biološki važan tip molekula koje imaju značajnu ulogu u kodiranju, dekodiranju, regulaciji i ekspresiji gena. RNK i DNK predstavljaju dva tipa nukleinskih kiselina, koje sa s proteinima spadaju u esencijalne makromolekule svih živih bića. Kao i DNK, molekule RNK se sastoje od dugih kovalentno vezanih jedinica – nukleotida, s tim što su RNK molekule najčešće jednolančane. Za razliku od DNK, RNK se češće nalazi kao jedan lanac presavijen sam na samu sebe, a ne upareni dvostruki lanac. Različiti ntipovitipovi RNK molekula služe u širokom spektru bitnih bioloških uloga, uključujući kodiranje, dekodiranje, regulaciju i ekspresiju geni gena, kao i funkcijskiranjefunkcioniranje kao signalne molekule i, u određenim virusnim genomima, kao primarni genetički materijal. *[[Ribosom]] Ćelijske prganele – strukutre organele – strukture kojima se odvija biosinteza proteina. Molekulski kompleks koji služi kao mjesto sinteze proteina. Ribosomi se sastoje od dvije podjedinice (mala podjedinica, koja čita poruke kodirane u molekulama iRNK, i velika podjedinica, koja povezuje aminokiseline u nizu kako bi formirala polipeptidni lanac), od kojih se svaka sastoji od jednog ili više lanaca ribosomske RNK i raznih ribosomskih proteina. *[[nasljeđivanje|Rizik od ponavljanja]] Vjerovatnoća da će se nasljedna osobina ili poremećaj prisutan kod jednog člana oporodiceporodice ponovno pojaviti kod drugih članova. Ovo se razlikuje od rizika od recidiva raka, što je šansa da će se rak koji je liječen ponovno pojaviti. *[[RNK]] Vidi: Ribonukleinskaribonukleinska kiselina *[[RNK-polimeraza]] Glavni enzim transkripcije. *[[RNK-polimeraza I]] *[[RNK-polimeraza II]] *[[RNK-procesuiranje]] [[Posttranslacijska modifikacija]] [[primarni transkript|primarnog transkripta]] koja uključuje RNK-prekrajanje (engl. RNA-splicing) i zaštićivanje krajeva iRNK. *[[RNKi]] skraćeno RNKP ili RNKpol Bilo koji od klase enzima koji sintetizira RNK molekule iz DNK šablona. RNK polimeraze su neophodne za transkripciju i nalaze se u svim živim organizmima i mnogim virusima. Grade dugačke jednolančane polimere zvane transkripti, dodavanjem ribonukleotida jedan po jedan u smjeru 5' -do- 3', oslanjajući se na šablon koji obezbjeđuje komplementarni lanac za vjernu transkripciju nukleotidne sekvence. *[[hromosomska translokacija|ROB]] Tip hromosomske translokacije kojom se dvostruki lanac prekida na centromeru ili blizu centromera dvanjega. Dva akrocentrična hromosomi hromosoma uzrokuju recipročnu razmjenu segmenata koja dovodi do jednog velikog metacentričnog hromosoma (sastavljenog od dugih krakova) i jednog ekstremno malog hromosoma (sastavljenog od kratkih krakova ), od kojih se potonji često kasnije gubi iz ćelije sas malim efektom jer sadrži vrlo malo gena. Rezultirajući kariotip pokazuje jedan manje od očekivanog ukupnog broja hromosoma, jer su se dva prethodno različita hromosoma u suštini spojila. Nositelji robertsonovske translokacije općenito nisu povezani s bilo kakvim fenotipskim abnormalnostima, ali imaju povećan rizik od stvaranja mejotski neuravnoteženih gameta. *[[Robertsonovska translokacija]] Dva akrocentrična hromosoma recipročnom translokacijom dužih krakova (q) daju jedan metacentrični hromosom. *[[porodica|Rodbina]] Proširena porodica. Rođak prvog stupnjastepena (FDR) Roditelj, brat ili sestra ili dijete pojedinca. Također se zove FDR. *[[rRNK]] Ribosomska ribonukleinska kiselina (rRNK) je tip nekodirajuće RNK koja je primarna komponenta ribosoma, neophodna za sve ćelije. rRNK je ribozim koji vrši sintezu proteina u ribosomima. Transkribuje se iz ribosomske DNK (rDNK) i zatim vezuje za ribosomske proteine da bi formirala male i velike podjedinice *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana [[ribosom]]a. ==S== *Sadržaj [[guanin]]a-[[citozin]]a Također skraćeno ([[GC-sadržaj]].) Udio dušičnih baza u nukleinskoj kiselini koje su ili [[guanin]] (G) ili [[citozin]] (C), obično izražen kao postotak. Molekule DNK i RNK sas većim GC-sadržajem općenito su termostabilnije od onih sas nižim GC-sadržajem zbog molekulskih interakcija do kojih dolazi tokom slaganja baza. *[[Samoinkompatibilnost]] (autosterilnost) Oblik genske kontrole samooplodnje kod biljaka. *[[Sangerovsko sekvenciranje]] Metod sekvenciranja DNK zasnovanzasnovana na ''[[in vitro]]'' replikaciji sekvence šablona DNK, tokom koje se didezoksinukleotidi koji završavaju lanac, označeni fluorohromom, nasumično ugrađuju u produžujući lanac. Rezultirajući fragmenti se zatim sortiraju po veličini pomoću elektroforeze, a određeni fluorohrom koji završava svaki od po veličini sortiranih fragmenata se detektuje se laserskom hromatografijom, otkrivajući tako sekvencu originalnog DNK šablona preko redosledaredoslijeda fluorohromnih oznaka kako se čita iz malih od fragmenata veličine do velikih fragmenata. Iako je sangerovsko sekvenciranje u nekim kontekstima zamijenjeno metodimametodama sljedeće generacije, i dalje je široko korišteno zbog sposobnosti da proizvede relativno dugačka očitavanja sekvence (500+ nukleotida ) i vrlo niske stope greške. *[[SCNT]] Metod molekulske biologije koji se koristi za otkrivanje specifične sekvence u uzorcima DNK. Tehnika kombinuje odvajanje fragmenata DNK gel elektroforezom, transfer DNK na sintetsku membranu i naknadnu identifikaciju ciljnih fragmenata radio-obilježenimradioobilježenim ili fluorescentnim hibridizacijskim sondama. *[[scRNK]] [[iRNK]] (snRNK) nRNK . Vidi: [[mala jedarna RNK]]. *[[mala jedarna RNK|Sebični genetički element]] Povijesno također zvani sebičnimsebični geni, ultra-sebičnimultrasebični geni, sebična DNK, parazitska DNK i [[genom]]ska odmetnica, su genetički su segmenti koji mogu poboljšati vlastiti prijenos na račun drugih gena u [[genom]]u, čak i ako oni nemaju pozitivan ili neto negativan efekat na kondiciju organizma. [[genom]]i se tradicijskitradicionalno posmatraju kao kohezivne jedinice, pri čemu geni djeluju zajedno kako bi poboljšali adaptivnu vrijednost organizma. Međutim, kada geni imaju određenu kontrolu nad vlastitim prijenosom, pravila se mogu promijeniti, pa su, kao i sve društvene grupe, genomi ranjivi na sebično ponašanje svojih dijelova. *[[Sekvenciranje DNK|Sekvenciranje]] Određivanje redoslijeda baza [[adenin]]a, [[timin]]a, [[guanin]]a i [[citozin]]a, pomoću određenih tehnika, u cijelom genomu nekog organizma ili u samo jednom njegovom dijelu. Također, određivanje sekvenci aminokiselina u proteinima ili sastavnica ostalih složenih biomolekula. *[[WXS|Sekvenciranje cijelog]] [[egzom]]a ([[WES]], WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma osoba i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva WES i WXS. *[[GWAS|Sekvenciranje cijelog genoma]] (GWAS, WGS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuću sekvencu. Naziva se i WGS. *[[Sekvenciranje DNK]] Proces određivanja, bilo kojom od niza različitih metoda i tehnologija, redoslijeda baza u dugom lancu nukleotida koji čini sekvencu DNK. *[[Sekvenciranje naredne generacije]] (masivno paralelno sekvenciranje, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence individualnog [[genom]]a. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i NGS. *[[Sekvenciranje tumorske DNK]] Sekvenciranje somatskog tkiva, poput tumora, odnosi se na traženje varijanti u DNK koje se obično javljaju nakon začeća. Somatske mutacije mogu se pojaviti u bilo kojoj tjelesnoj ćeliji osim u zametnim ćelijama (spermatozoidu i jajnoj ćeliji) i stoga se ne prenose na djecu. Ove varijante mogu (ali ne uvijek) uzrokovati rak ili druge bolesti. *[[mitohondrija|Semiautonomne organele]] Organele sas DNK (mitohondriji i hloroplasti) koje ne mogu samostalno živjeti izvan eukariotske ćelije. *[[Semikonzervativna replikacija DNK]] Dva roditeljska polulanca DNK se odvajaju i svaki služi kao kalup za sintezu novog komplementarnog lanca. *[[Sestrinske hromatide]] Par identičnih kopija (hromatida) nastalih kao rezultat replikacije DNK hromosoma, posebno kada su obje kopije spojene zajedničkom centromerom; par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Dvije sestrinske hromatide su na kraju odvojene jedna od druge u dvije različite ćelije tokom mitoze ili mejoze. Identične podjedinice hromosoma prije anafaze mitoze ili anafaze II mejoze, nastaju semikonzervativnom replikacijom u S-fazi, imaju zajedničku centromeru. *[[oligonukleotid|Set-sonda]] Kolekcija od dvije ili više sondi dizajniranih za mjerenje jednog tipa molekula, kao što je kolekcija [[oligonukleotid]]a [[dizaj]]niranih da se hibridiziraju s različitim dijelovima transkripta iRNK generiranih iz jednog gena. *[[SFP]] Jednoosobinski polimorfizmi (eng. (engl. Single Feature Polymorphism), polimorfne sekvence DNK koje se odnose na varijaciju jednog svojstva. Vrijedni su genetički markeri koji potencijalno nude neposrednije fizičke veze ka samim strukturama gena. Međutim, većina aktulelnihaktuelnih SFP predikcijskih metoda su razvijene su za sekvenciranjemsekvenciranje DNK proučavanih vrsta, iako su posebno pogodnipogodne za vrste sa složenim i nesekvenciranim [[genom]]ima. *[[transpozon|Skakanje gena]] Vidi: [[transpozon|Prenosivi element]]. *[[heterozigot|Složena heterozigotnost]] Prisustvo dva različita mutirana alela na određenom lokusu gena. *[[penetrabilnost (genetika)|Smanjena (nepotpuna) penetrabilnost]] Penetracija se odnosi na vjerojatnostvjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za stanje se kaže da pokazuje nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante ispoljavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva nepotpuna penetrabilnost. *[[Smislenost (genetika)|Smislenost]] U molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Ovisno o kontekstuU molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Zavisno od konteksta, smislenost može imati nešto različita značenja. Naprimjer, DNK je pozitivno smislena ako se RNK verzija iste sekvence prepiše ili prevede u protein, negativna ako nije. SNP (engl. single nucleotide polymorphism) Jednonukleotidni polimorfizam koji je posljedica supstitucije; tačkasta mutacija. *[[SNP|SNP-označavanje]] [[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), koji se koristi za označavanje određenog haplotipa u regiji [[genom]]a. Kao podskup svih SNP-ova u genomu, označavanje SNP-ova može biti iznimno korisno za testiranje povezanosti markerskih lokusa s lokusom kvalitativne ili kvantitativne osobine. Somatska (mitotska) hromatidna izmjena Hromatidna izmjena u somatskim ćelijama tokom mitoze. *[[Somatska ćelija]] Bilo koja biološka ćelija koja formira tijelo organizma, ili, u višećelijskim organizmima, bilo koja ćelija osim gameta, zametne ćelije ili nediferencirane matične ćelije. Somatske ćelije se teorjskiteorijski razlikuju od ćelija zametne linije, što znači da se mutacije kojima su podvrgnute nikada ne mogu prenijeti na potomke organizma, iako u praksi postoje izuzeci. Tjelesne ćelije (diploidne, 2n) ). *[[Sonda]] Reagens koji se koristi za jedno mjerenje u eksperimentu ekspresije gena. Uporedite reporter. *[[Sorta (botanika)|Sorta]] Biljni ili mikrobni organizmi sas dosljednim, predvidljivim i replicirjućimreplicirajućim osobinama u potomstvu koje su rezultat parenja bilo koja dva čistolinijska roditelja kojikoja pripadaju istojistom kultivaru ili varijetetu (a ne osobine drugih varijeteta koje su možda ranije ukrštane u lozu). Kod životinja, takve grupe organizama označavaju se kao rase. *[[SOS-odgovor]] Globalni odgovor na oštećenje DNK u kojem se zaustavlja ćelijski ciklus i inducira se popravak DNK i mutageneza. Sistem uključuje RecA protein (Rad51 kod eukariota). RecA protein, stimuliran jednolančanom DNK, uključen je u inaktivaciju represora (LexA) gena SOS odgovora i na taj način inducira odgovor. To je sistem popravke sklon greškama koji značajno doprinosi promjenama DNK uočenim u širokom spektru vrsta. *[[Specijacija]] Proces nastanka nove vrste. *[[DNK|Spojna DNK]] Bilo koja DNK sekvenca za koju se čini da nema poznatu biološku funkciju, ili koja služi svrsi koja nema pozitivan ili neto negativan učinak na sposobnost genoma u kojem se nalazi. Termin je još jednom bio šire korišten za označavanje svih nekodirajućih DNK, za koje je kasnije otkriveno da ih većina ima funkciju. U modernoj upotrebi tipski se odnosi na slomljene ili zaostale sekvence i sebične genetičke elemente, uključujući introne, pseudogene, intergensku DNK i fragmente [[transpozon]]a i [[retrovirus]]a, koji zajedno čine veliki dio [[genom]]a većine [[eukariot]]a. Uprkos tome što ne doprinose produktivno organizmu domaćina, ove sekvence mogu opstati neograničeno u genomima, jer su nedostaci njihovog nastavka kopiranja premali da bi na njih djelovala [[prirodna selekcija]]. *[[Spolni hromosom]]i Hromosomi sa spolno- determinirajućim genima. *[[Spolno ograničeno svojstvo]] Svojstvo koje se pojavljuje kod samo jednoga od dvaju spolova. *[[reverzija soila|Spolno-reverzne osobe]] XX muškarci koji na X-hromosomu imaju gen Sry i XY žene koje na Y-hromosomu nemaju gen [[SRY]]. *[[spolno uvjetovano nasljeđivanje|Spolno uvjetovano svojstvo]] Svojstva čija je ekspresija alela koji su na autosomima uvjetovana spolom nositelja. *[[Spolno-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje gena na X-hromosomu (X-vezano nasljeđivanje). *[[spolno vezani geni|Spolno vezano svojstvo]] Kao i spolno vezano nasljeđivanje, to su termini koji se, u najširem smislu, odnose na pojavu da ispoljavanje određenih individualnih svojstava kontroliraju geni koji su smješteni na spolnim hromosomima. Pri tome se – u najužem smislu – u tom okviru osobine obično diferenciraju u: parcijalno (nekompletno) i kompletno spolno vezane. Parcijalno spolno vezani geni nalaze se na homologimhomolognim segmentima X hromosoma i Y hromosoma, pa je apriorna vjerovatnoća pojave rekombinacija u heterosomalnim i autosomalnim hromosomima (teorijski) podjednaka. Stvarna frekvencija hijazmi između X i Y gonosoma je, ipak, relativno niska jer su njihovi homologihomologni segmenti sasvim kratki. *Srodnik trećeg koljena Vidi: [[TOR]] *[[SSB]] Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u jednom lancu DNK dupleksa. *[[ssDNK]] Bilo koja molekula DNK kojekoja se sastoji od jednog nukleotidnog polimera, ili lanca, za razliku od para komplementarnih lanaca koji se drže zajedno vodikovim vezama ( dvolančana DNK). U većini slučajeva, DNK je stabilnija i češća u dvolančanom obliku, ali visoke temperature, niske koncentracije rastvorenih soli i vrlo visok ili nizak pH mogu uzrokovati razlaganje dvolančanih molekula u dvije jednolančane molekule, u procesu poznatom kao „“topljenje“;”; ovu reakciju koriste prirodni enzimi kao što su oni koji su uključeni u replikaciju DNK, kao i laboratorijske tehnike kao što je lančana reakcija polimeraze *[[SSLP]] Polimorfizam dužine jednostavne sekvence ( (engl. Simple Sequence Lenght Polimorphism) koristi se kao genetički marker, uz primjenu lančane polimerazne reakcije (PCR). SSLP je oblik polimorfizma, koji se ispoljava kao razlika u dužini DNK sekvenci među jedinkama. SSLP se su ponavljajuće sekvence po različitim dužinama u intergenenskimintergenskim regijama dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). Varijanse u dužini SSLP mogu se koristiti za razumijevanje genetičke varijanse između dvije jedinke određene vrste. *Standardni [[genetički kod]] Genetički kod velike većine živih organizama za prevođenje sekvence nukleinskih kiselina u proteine. U ovom sistemu, od 64 moguće permutacije troslovnih kodona koji se mogu napraviti od četiri nukleotida, 61 kodira jednu od 20 aminokiselina, a preostale tri kodiraju stop signale. Naprimjer, [[kodon]] CAG kodira aminokiselinu [[glutamin]], a kodon TAA je [[stop kodon]]. Standardni genetički kod je opisan kao degenerisan ili suvišan jer jednu aminokiselinu može kodirati više od jednog kodona. To je prvi kodon preveden [[ribosom]]om iz zrelog transkripta iRNK, koji se koristi kao signal za iniciranje sinteze proteina. U standardnom genetičkom kodu, početni kodon uvijek kodira istu aminokiselinu, [[metionin]], kod eukariota i za modificirani metionin kod prokariota. Najčešći startni kodon je [[triplet]] AUG. KontrastniKontrast je stop kodon. *[[Statistička genetika]] Grana genetike koja se bavi razvojem statističkih metoda za izvlačenje zaključaka iz genetičkih podataka. Teorije i metodologije statističke genetike često podržavaju istraživanja u kvantitativnoj genetici, genetičkoj epidemiologiji i bioinformatici. *[[frekvencija|Stopa prenositelja]] (noseća frekvencija) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genetičke varijante. Stopa nosivosti također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i noseća frekvencija. *[[Studija neinferiornosti]] Istraživačka studija koja je osmišljena kako bi se utvrdilo nije li jedna intervencija gora od druge kontrolne intervencije za unaprijed određenu granicu. Intervencija koja daje rezultate koji su jednaki ili bolji od kontrolne intervencije smatra se neinferiornom u odnosu na kontrolnu intervenciju. Studije neinferiornosti često se provode kako bi se ispitalo nije li novi, eksperimentalni tretman lošiji od utvrđenog standarda opskrbe. *[[smrtnost|Subletalnost]] Pojava da do letalnosti dolazi nakon reprodukcije. *[[Supstitucija nukleotida]] Zamjena jednog nukleotida drugim u molekuli DNK. *[[SUV]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i varijanta nepoznatog značaja. *[[Suvišni gen]]i Različiti geni koji utječuutiču na isto svojstvo na isti način. ==Š== [[Štetna mutacija]] [[Mutacija]] koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerobatniji, ali nije siguran. Također se naziva mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivostvjerovatniji, ali nije siguran. ==T== *[[Tačkasta mutacija]] Mutacija kojom se jedna nukleotidna baza mijenja, ubacuje ili briše iz sekvence DNK ili RNK. *[[Tačkasta-nonsens mutacija]] Tačkaste mutacijeTačkasta mutacija koja rezultira preranim stop kodonom u transkribiranom transkribiranoj iRNK sekvencomsekvenci, uzrokujući na taj način prijevremeni završetak translacije, što rezultira skraćenim, nekompletnim i često nefunkcijskalnimnefunkcionalnim proteinom. *[[Tandemsko ponavljanje]] Obrazac unutar sekvence nukleinske kiseline u kojoj se jedna ili više nukleobaza ponavlja, a ponavljanja su direktno susjedna (tj. tandemska) jedna uz drugu. Primjer je ATGACATGACATGAC, u kojem se sekvenca ATGAC ponavlja tri puta. *[[TATA-kutija]] Visoko konzervirana nekodirajuća DNK sekvenca koja sadrži konsenzus ponavljajućih parova baza T i A koji se obično nalazi u promotorskim regijama gena kod arheja i eukariota. TATA kutija često služi kao mjesto inicijacije transkripcije ili kao mjesto vezivanja za faktore transkripcije. *[[centromera|Telocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom na krajnjem kraju hromosoma (blizu ili unutar telomere), što rezultira samo jednim krakom. Uporedite akrocentrik. *[[Telofaza]] Završna faza ćelijske diobe u mitozi i mejozi, koja se javlja nakon anafaze i prije ili istovremeno sas citokinezom, tokom koje se oko svakog skupa hromatida sintetiše jedarna membrana. Jedra se ponovo sastavljaju, a mitotsko vreteno se rastavlja. Nakon citokineze, nove ćelije kćeri nastavljaju interfazu. *[[Telomera]] Terminalna regija ponavljajućih nukleotidnih sekvenci na svakom kraju linearnog eukariotskog hromosoma koji štiti njegov kraj od propadanja i spajanja sas drugim hromosomima. Budući da svaki krug replikacije rezultira skraćivanjem hromosoma, telomere se ponašaju kao puferi za jednokratnu upotrebu koji se žrtvuju trajnom skraćivanju umestoumjesto obližnjih gena. Telomere se također mogu produžiti enzimom, telomerazom. *[[Telomeraza]] Enzim replikacije telomernih krajeva. Terminacijska sekvenca DNK-sekvence na kraju gena. *[[Terminacijski kodon]] Kodon koji signalizira prekid sinteze proteina tokom translacije transkripta informacijske RNK. U standardnom genetičkom kodu, tri različita stop kodona se koriste se za odvajanje ribosoma od rastućeg lanca aminokiselina, čime se završava prevod: UAG (nadimak „“ćilibar“,”, UAA („(“oker“)”) i UGA („opal“). *[[Test-ukrštanje]] Križanje jedinke dominantnog fenotipa s recesivnim homozigotom u svrhu otkrivanja njegovog genotipa (dominantni homozigot ili heterozigot)). *[[Tiha mutacija]] Tip neutralne mutacije koja nema vidljiv učinak na fenotip organizma. Iako se termin tiha mutacija često koristi naizmjenično sa sinonimnom mutacijom, sinonimne mutacije nisu uvijek tihe, niti obrnuto. Misens mutacije koje rezultiraju različitim aminokiselinama, ali one sa sličnom funkcijskalnošćufunkcionalnošću (npr. leucin umjesto izoleucina), također se često klasifikuju kao tihe, budući da takve mutacije obično ne utiču značajno na funkciju proteina. *[[Timin]] Označen slovom (T) Jedna od pet primarnih ili kanonskih dušičnih baza – [[adenin]] (A), [[[[guanin]]n]] (G), [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) – koje formiraju nukleozide i nukleotide, od kojih su potonji temeljna građevina blokoviblokova nukleinskih kiselina. Sposobnost ovih nukleobaza da formiraju bazne parove putem vodikove veze, kao i njihovi ravni, kompaktni trodimenzijskalnitrodimenzionalni profili, omogućavaju im da se slažu jedna na drugu i vode direktno do dugolančanih struktura DNK i RNK. *[[Tirozin]] Skraćenica T, jedna od dvije purinske baze u strukturi DNK (u RNK, umjesto njega je [[uracil]]). *[[Tirozinaza]] Prvi enzim koji sudjeluje u biosintetskom putu pigmenta melanina. *Tkivno specifična [[ekspresija gena]] Funkcija gena i ekspresija koja je ograničena na određeno tkivo ili tip ćelija. Ekspresija specifična za tkivo je obično je rezultat pojačivača koji se aktivira samo u odgovarajućem tipu ćelije. *[[TNBC]] TNBC (ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke) Oznaka za nedostatak ekspresije estrogenog receptora (ER), progesteronskog receptora (PR) i receptora ljudskog epidermnog faktora rasta 2 (HER2/neu). Također se naziva ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke. *[[TOR]] Srodnik trećeg stepena) Skraćenica za prvi rođak, prabaka, praujak/pradajdža, prastric/praamidža, pranećakinja, pranećak, praunuk, polutetkaprvog rođaka, prabaku, praujaka/pradajđu, prastrica, pranećakinju, pranećaka, praunuka, polutetku ili poluujakpoluujaka pojedinca. Naziva se i srodnik trećeg stupnja. *[[Totipotentnost]] KarakterakteristikaKarakteristika ćelije da zadrži embriogeni potencijal za stvaranje novog tkiva i organizma. *[[Transdukcija]] Prijenos DNK iz jedne bakterijske ćelije u drugu pomoću bakterijskih virusa (faga). Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen drugim purinom ( A ↔ G ) ili je nukleotid pirimidina zamijenjen drugim pirimidinom ( C ↔ T ). Kontrast je transverzija. *[[Transfekcija]] MetodMetoda ubacivanja stranoga gena u eukariotsku ćeliju. Transfer ''[[de novo]]'' (de novo varijanta, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Također se naziva de novo varijanta, nova mutacija i nova varijanta. *[[Transferna tačka]] (tačkasta varijanta) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta varijanta. *[[Transformacija]] Mehanizam rekombinacije kod prokariota, izmjena genetičke informacije između gole DNK iz okoliša i DNK ćelije recipijenta (primatelj); kod eukariota: preobrazba normalne ćelije u tumorsku. *[[Transgen]] Bilo koji gen ili drugi segment genetičkog materijala koji je izolovan iz jednog organizma, a zatim prenijet bilo prirodno ili bilo kojom od niza tehnika genetičkog inženjerstva u drugi organizam, posebno u neku drugu vrstu. Transgeni se najčešće unose u zametnu liniju drugog organizma. Obično se koriste za proučavanje funkcije gena ili za davanje prednosti koja inače nije dostupna u nepromijenjenom organizmu. *[[Transgeni organizam]] Organizam s ugrađenim stranim [[genom]]. *[[Transkripcija (genetika)]] Prepisivanje genetičke upute sas DNK, odnosno sinteza iRNK. Proces sinteze informacijske RNK (iRNK) prema šablonu smislenog polulanca DNK. *[[Transkripcijski faktor]] Bilo koji protein koji kontrolira brzinu transkripcije genetičkih informacija iz DNK u iRNK, tako što se vezuje za specifičnu sekvencu DNK i promoviše ili blokira regrutaciju RNK-polimeraze u obližnje gene. Transkripcijski faktori mogu efikasno uključiti i isključiti specifične gene kako bi bili sigurni da su eksprimirani u pravo vrijeme i na pravim mjestima; iz tog razloga, oni su fundamentalni i sveprisutni mehanizam regulacije gena. *[[Transkriptom]] Set svih RNK molekula jednog organizma, kompletna RNK datog organizma. *[[Translacija (genetika)]] Ribosomsko prevođenje šifre sas iRNK na rječnik redoslijeda aminokiselina u datoj proteinskoj sekvenci. Drugi korak u procesu ekspresije gena, u kojem se transkript RNK koji se proizvodi tokom transkripcije čita ribosom, kako bi proizveo funkcijskalnifunkcionalni protein. Proces sintetiziranja aminokiselinske sekvence (proteinskog produkta) prema kodu informacijske RNK (iRNK). *[[Translokacija (genetika)]] Tip hromosomske mutacije uzrokovane strukturnim preuređenjem velikih dijelova jednog ili više hromosoma. Postoje dva glavna tipa: recipročna i robertsonovska. Hromosomska mutacija u kojoj se hromosom predidaprekida i njegov se dio ponovno pričvrsti na drugo mjesto u hromosomu. *[[Transportna RNK]] (tRNK, transfer RNK) Ima specifičnu ulogu u procesu translacije genetičke šifre, odnosno njenog prevođenja sas jezika iRNK na jezik gradivnih jedinica proteina, tj. aminokiselina. Aktivnost molekula tRNK se zasniva na osobenoj sposobnosti dva aktivna mjesta. Na jedno od njih ona veže specifičnu aminokiselinu, a na drugom je antikodon, koji je komplementaran odgovarajućem kodonu iRNK. *[[Transpozon]] Vidi: Prenosivi element. Mobilna sekvenca u [[genom]]u. Mogu „“skakati“ sa” s jednog mjesta na drugo i odgovorni su za pojavu određenih mutacija. Pokretni genetički elementi, DNK sekvence koje se premještaju po [[genom]]u mehanizmom izrezivanja i lijepljenja (mehanizam cut/paste)). Vidi: prenosivi element. *[[Transverzija]] Mutacijska zamjena purinske baze pirimidinskom. Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen pirimidinskim nukleotidom, ili obrnuto (npr. A ↔ C ili A ↔ T ). Kontrast je translokacija. *[[Tranzicija]] Zamjena jedne purinske baze drugom purinskom. *[[Trihibridno ukrštanje]] Ukrštanje u kojem se prate rezultati nasljeđivanjenasljeđivanja tri gena. *[[Trinukleotidno ponavljanje]] Sekvence od po tri nukleotida koji se ponavljaju u tandemu na istom susjednom dijelu hromosoma. Obično se javlja određena količina normalne (polimorfne) varijacije u broju ponavljanja bez kliničkog značaja; međutim, broj ponavljanja iznad određenog praga može, u nekim slučajevima, dovesti do štetnih učinaka na funkciju gena, što rezultira genetičkom bolešću. *[[Triplet baza]] Grupa od po tri dušične baze, npr. [[adenin]]-[[timin]]-[[adenin]] ili [[timin]]-[[guanin]]-[[citozin]] koja je šifra za jednu aminokiselinu. [[citozin]]-[[timin]]-[[timin]] (CTT) je tako triplet za aminokiselinu leucin, a [[guanin]]-[[timin]]-[[guanin]] (GTG) za valin. *[[Trisomija]] Tip aneuploidije, višak jednog hromosoma, 2n+1. *[[Tročlani kraj]] Vidi: 3'- kraj. *[[Trp-operon]] Represivni sistem regulacije gena kod bakterija. *[[TUF]] Cjelokupni skup RNK molekula (često se odnosi na sve tipove RNK, ali ponekad isključivo na iRNK) koji je ili može biti izražen određenim [[genom]]om, ćelijom, populacijom ćelija ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Transkriptom se razlikuje od egzoma i translatoma. *[[Tumor supresorski gen]] Tip gena koji regulira rast ćelija. Kada je tumor supresorski gen mutiran, može doći do nekontroliranog rasta ćelija. To može pridonijeti razvoju raka. ==U== *[[UAA]] Kratke sekvence nukleotida koje se sintetiziraju diskontinuirano pomoću DNK polimeraze i kasnije povezuju zajedno pomoću DNK ligaze kako bi se stvorio lanac koji zaostaje tokom DNK replikacije. OkazakiOvakvi fragmenti su posljedica jednosmjernosti DNK polimeraze, koja djeluje samo u smjeru od 5' do 3'. *[[Ukrštanje]] Uzgoj čistolinijskih roditelja koji pripadaju dvije različite rase, sorte, varijantedvjema različitim rasama, sortama, varijantama ili populacijepopulacijama, često namjerno kao metod selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva koje dijeledijeli osobine obje roditeljske loze ili koje pokazuju heterozu. U uzgoju životinja, potomstvo ukrštanja između rasa iste vrste naziva se križanci ili mulati, dok se potomstvo ukrštanja različitih vrsta naziva hibridima ili bastardima. *[[autbriding|Ukrštanje van srodstva]] (autbriding) Seksualna reprodukcija između različitih rasa ili osoba, koja ima potencijal da poveća genetičku raznolikost uvođenjem nepovezanog genetičkog materijala u populaciju za razmnožavanje. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati vanbridinškim, a potomstvo je vanbridinško.. Kontrast je inbriding. *[[Unakrsno povezivanje]] Nenormalna veza između dvije ili više nukleobaza na suprotnim lancima dvolančane molekule DNK (međulanca) ili između baza na istom lancu (intralančana), posebno putem formiranja kovalentnih veza koje su jače od vodikove veze uparivanja baza. Unakrsne veze mogu biti generisane raznim egzogenim i endogenim agensima, i imaju tendenciju da ometaju normalne ćelijske procese kao što su replikacija i transkripcija DNK; oni su uobičajene mete puteva popravke DNK. *[[Unatražno ukrštanje]] Ukrštanje hibridnog organizma s jednim od roditelja ili jedinkom genetički sličnom jednom od roditelja, često namjerno kao vrsta selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva s genetičkim identitetom koji je bliži roditeljskom. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo se nazivaju povratnim ukrštanjem, često skraćeno u genetici sa simbolom BC. *[[Uracil]] Skraćeno slovom (U.) Jedna od četiri nukleobaze prisutne u molekulama RNK. [[uracil]] formira par baza sas [[adenin]]om. U DNK, [[uracil]] se uopće ne koristi, već je zamijenjen [[timin]]om. *[[Uravnoteženost baza]] Dvije baze (ili nukleotidi) koje sadržavaju dušik i koje se uparuju kako bi formirale strukturu DNK. Četiri baze u DNK su [[adenin]] (A), [[citozin]] (C), [[guanin]] (G) i [[timin]] (T). Ove baze tvore specifične parove (A-T i G-C). Par baza se također može odnositi na stvarni broj parova baza, kao što je osam parova baza, u nizu nukleotida. *[[Uslovna ekspresija]] Kontrolisana, inducibilna ekspresija transgena, bilo in vitro ili in vivo. *[[Utišavanje gena]] Svaki mehanizam regulacije gena koji drastično smanjuje ili potpuno sprečava ekspresiju određenog gena. Može se dogoditi prirodno tokom transkripcije ili translacije. Laboratorijske tehnike često iskorištavaju prirodne mehanizme utišavanja kako bi se postiglo uništavanje gena. *[[Uzvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 5'- kraju lanca nukleotida, ili N-kraju peptidnog lanca. Kontrast nizvodno. *[[Uzvodna sekvenca aktiviranja]] (UAS) Uzvodna aktivacijska sekvenca (UAS) je regulatorna sekvenca koja djeluje u cis poziciji. Razlikuje se od promotora i povećava ekspresiju susjednog gena. Zbog svoje suštinske uloge u aktiviranju transkripcije, uzvodna aktivirajuća sekvenca se često se smatra analognom funkciji pojačivača kod višećelijskih eukariota. Uzvodne aktivacijske sekvence su ključni dio indukcije, poboljšavajući ekspresiju proteina od interesa kroz povećanu transkripcijsku aktivnost. Nalazi se uzvodno od minimalnog promotora (TATA kutija) i služi kao mjesto vezivanja za transaktivatore. Ako se transkripcijski transaktivator ne veže za UAS u pravilnoj orijentaciji, transkripcija ne može započeti. ==V== *[[Varijabilna ekspresija]] Varijacije u načinu na koji se osobina manifestira. Kada postoji varijabilna ekspresivnost, značajka može varirati u kliničkom izražaju od blage do teške. Naprimjer,Npr., stanje neurofibromatoza tipa 1 može biti blago, manifestirajući se samo u kožnim mrljama (zvanim café-au-lait), ili može biti teško, manifestirajući se neurofibromima i tumorima mozga. *[[Varijabilna ekspresivnost gena]] Način varijacije na koji se gen eksprimira u fenotipu. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) [[Fenomen]] u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja varira između jedinki u populaciji, obično kao rezultat događaja duplikacije ili delecije koji utičuutiče na cijele gene ili dijelove hromosoma. Varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju genetičkih varijacija unutar populacije. *''[[Varijacija de novo]]'' (''[[de novo]]'' mutacija, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane briogeneze. Naziva se i de novo mutacija, nova mutacija i nova varijanta. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena prisutnog u genomu pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju varijantama broja kopija. Varijante broja kopija čine značajan udio genetičke varijacije. Naziva se i CNV. *[[Varijanta germ-linije (mutacija germinativne linije) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i mutacija germinativne linije. *[[VUS|Varijanta nepoznatog / neizvjesnog značenja]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, VUS) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nepoznatog značaja i VUS. Varijanta nepoznatog značenja Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i VUS. *[[princip osnivača|Varijanta osnivača]] (Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i osnivačka mutacija.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Varirajući pomak okvira]] (mutacija pomaka okvira) Insercija ili delecija koje uključujujuključuju broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremeneprijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i mutacija pomaka okvira *[[Vektor]] Bilo koja molekula DNK koji se koristi kao sredstvo za umjetni transport stranog genetičkog materijala u drugu ćeliju, gdje se može replicirati i/ili eksprimirati. Vektori su tipično dizajnirane rekombinantne DNK sekvence koje se sastoje od inserta (često transgena) i duže "kičmene" sekvence koja sadrži ishodište replikacije, višestruko mjesto kloniranja i selektabilni marker. Vektori se široko koriste u laboratorijama molekulske biologije za izolaciju, kloniranje ili ekspresiju umetka u ciljnoj ćeliji. *[[Vektor ekspresije]] (konstrukcija ekspresije) Također konstrukcija ekspresije Tip vektora, obično plazmid ili virusni vektor, dizajniran posebno za ekspresiju transgena umetnuti, umetnut u ciljnu ćeliju, umjesto u neku drugu svrhu kao što je kloniranje. Plazmidna mapa od 3,756 bp je ekspresijski vektor koji se koristi u ekspresiji transgena koji stvara zeleni fluorescentni protein (GFP). Vektor takođetakođer uključuje gen za lac represor (lacI) i gen koji daje rezistenciju na antibiotik kanamicin (KanR), kao i različite promotere za pokretanje ekspresije ovih gena. *[[Veličina genoma]] Ukupna količina DNK sadržana u jednoj kopiji genoma, obično se mjeri masom (u pikogramima ili daltonima) ili ukupnim brojem parova baza (u kilobazama ili megabazama). Za diploidne organizme, veličina genoma se često koristi naizmjenično sas C-vrijednošću. *[[Vezani disekvilibrij]] (LD) Pojava da se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može objasniti slučajnošću zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i *[[Vezani geni]] (osobine) Geni za određene osobine, na istom hromosomu. Tendencija sekvenci DNK koje su fizički blizu jedna drugoj na istom hromosomu da se nasljeđuju zajedno tokom mejoze. Budući da je fizička udaljenost između njih relativno mala, šansa da će bilo koja dva obližnja dijela DNK sekvence (često lokusi ili genetički markeri ) biti razdvojena na različite hromatide tokom hromosomskog ukrštanja (krosingovera) je statistički vrlo mala, Tada se smatra da su takvi lokusi povezaniji od lokusa koji su udaljeniji i da su lokusi na potpuno različitim hromosomima savršeno nepovezani. Standardna jedinica za mjerenje genetičke povezanosti je centimorgan (cM). *Vezanost Tendencija da se geni ili segmenti DNK koji su usko smješteni duž hromosoma međusobno ne odvajaju u mejozi i stoga se zajedno nasljeđuju. *[[Vještački hromosom kvasca]] (YAC) YAC su genetički modificirani hromosomi izvedeni iz DNK kvasca, Saccharomyces cerevisiae, koji se zatim ligira u bakterijski plazmid. Insercijom velikih fragmenata DNK, od 100- do 1000 kb, umetnute sekvence se mogu klonirati i fizički mapirati korištenjem procesa koji se naziva hodanje hromosoma. *[[VNTR]] Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja (eng. (engl. Variable Number Tandem Repeat) ogleda se u varijaciji većeg broja lokacija sas kratkim nukleotidnim sekvencama tandemskih ponavljanja, koje se u [[genom]]u višekratno ponavljaju. Mogu se naći na mnogim hromosomima, a često pokazuju međuindividualne varijacije u dužini. Svaka varijanta djeluje kao naslijedni nasljedni alel, što omogućava da se koristite za osobnuličnu ili roditeljsku identifikaciju. Njihova analiza je korisna u genetičkim i ostalim biološkim istraživanjima, forenzici i DNK profiliranju (fingerprinting). *[[Vodeća sekvenca]] Kod replikacije DNK, lanac u nastajanju za koji su i smjer sinteze DNK polimeraze i smjer cjelokupne elongacije lanca prema replikacijskoj viljušcviljušci, tj. oba se javljaju u smjeru 5' do 3', što rezultira jednim, kontinuiranim procesom elongacije sas malo ili bez prekida. Nasuprot tome, drugi lanac u nastajanju, poznat kao zaostali lanac, sastavlja se u diskontinuiranom procesu koji uključuje ligaciju kratkih fragmenata DNK koji se sintetiziraju u suprotnom smjeru, daleko od replikacijske viljuške. Također spoj za spajanje donatora ili mjesto za spajanje donatora. Granica između lijevog kraja (po konvenciji, 5' kraja ) introna i desnog ( 3' ) kraja susjednog egzona u pre-iRNK transkriptu. *[[Vodeći lanac]] Lanac nove DNK koji se sintetizira u istom smjeru kao rastuća replikacijska viljuška. Ovaj tip replikacije DNK je kontinuiran. *[[Vodikova veza]] Veza dva [[vodik]]ova atoma u [[hemijski spoj|hemijskom spoju]]. međumolekulska veza koja nastaje između [[molekul]]a u kojima je [[vodik]] vezan za [[atom]] visoke [[elektronegativnost]]i (F, O, N). Zajednički elektronski par u vezama H-F, H-O, H-N je toliko pomaknut na stranu elektronegativnog atoma, da dolazi do razdvajanja [[naboj]]a (dipol). Pozitivni dio molekule (H⁺) privlači negativan kraj druge molekule pritom stvarajući međumolekulske veze. Vodikova veza je slabija od [[ionska veza|ionske]] ili [[kovalentna veza|kovalentne]] veze. ==W== *[[WES]] (sekvenciranje cijelog egzoma, WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva sekvenciranje cijelog egzoma i WXS. *[[WGS]] (sekvenciranje cijelog genoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuće sekvence. Također se naziva sekvenciranje cijelog [[genom]]a. *[[WXS]] WXS (WES, sekvenciranje cijelog egzoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekv encesekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija [[genom]]a osobe i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne DNK sekvence. Također se naziva WES i sekvenciranje cijelog egzoma. ==X== *[[hromosom X|X-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima sas XY sistemom za određivanje spola i jedini spolni hromosom u sistemu X0. X hromosom se nalazi i kod muškaraca i kod žena i obično sadrži mnogo više gena nego njegov pandan, Y hromosom. *[[X-inaktivacija]] Zvana i lajonizacija, ponegdje i lionizacija (prema engleskoj genetičarki Mary Lyon) je postupak kojim se jedna od kopija X-hromosoma inaktivira kod ženki sisara sas placentom. Neaktivni hromosom X se utišava pakovanjem u transkripcijski neaktivnu strukturu zvanu heterohromatin. Kako gotovo svi ženski sisari imaju dva X hromosoma, X-inaktivacija imih sprečava da imaju dvostruko više X-hromosomskih genskih proizvoda od mužjaka, koji imaju samo jednu kopiju X hromosoma. Izbor X hromosoma koji će se inaktivirati slučajan je kod placentnih sisara kao što su ljudi, ali nakon što se inaktivira, on će ostati neaktivan tokom života ćelije i njenih potomaka u organizmu (njegova ćelijska linija). Obično se javlja X-inaktivacija koja je neravnomjerno raspoređena po ćelijskim linijama unutar jednog organizma (slučajna X-inaktivacija). *X-vezana osobina Vidi: Spolnospolno vezana osobina. *[[X-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje genetičkih stanja povezanapovezanih s mutacijama u genima na X-hromosomu. Jedna kopija mutacije dovoljna je da izazove bolest i kod muškaraca (koji imaju jedan X hromosom) i kod žena (koje imaju dva X hromosoma). U nekim uvjetima, odsutnost funkcionalnog gena rezultira smrću oboljelih muškaraca. *[[X-vezano recesivno nasljeđivanje]] Nasljeđivanje koje se odnosi na genetička stanja povezana s mutacijama u genima na X-hromosomu. Muškarci koji nose takvu mutaciju će biti pogođeni, jer imaju samo jedan X-hromosom. Žena koja nosi mutaciju u jednom genu, s normalnim genom na drugom X-hromosomu, općenito je nepogođena. ==Y== *[[hromosom Y|Y-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima koji imaju XY sistem za određivanje spola. Y hromosom se nalazi samo kod muškaraca i obično je mnogo manji od svog dvojnika, X hromosoma. *[[Y-vezana osobina]] Vidi: Holandričnajolandrična osobina i Spolno vazanospolno vezano svojstvo. ==Z== *[[Zaostali lanac]] Lanac nove DNK čiji je smjer sinteze suprotan smjeru rastuće replikacijske viljuške. Zbog svoje orijentacije, replikacija zaostalog lanca je složenija u odnosu na onu vodećeg niza. Kao posljedica toga, vidi se da DNK-polimeraza na ovom lancu zaostaje za onom na drugom lancu. *[[Z-DNK]] Jedna od mnogih mogućih dvostrukih spiralnih struktura DNK. To je ljevoruka dvostruka spiralna struktura u kojoj se spirala vijuga ulijevo u cik-cak obrascu, umjesto udesno, kao uobičajeni oblik B-DNK. Smatra se da je Z-DNK jedna od tri biološki aktivne dvostruke spiralne strukture zajedno sas A-DNK i B-DNK. *[[Z-skor]] Rezultat koji pokazuje koliko je standardnih odstupanja vrijednost iznad ili ispod srednje vrijednosti. *[[Začetnica]] (prajmer) Kratka molekula RNK-nukleotida kojom započinje sinteza komplementarnog lanca DNK u replikaciji *[[Zakon nezavisne segregacije]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, prema kojem se tokom mejoze aleli svakog gena odvajaju jedan od drugog tako da svakasvaki rezultirajući gamet nosi samo jedan alel svakog gena. *[[Zakon segregacije]] Pravilnost razdvajanjerazdvajanja jednoga para alela u anafazi mejoze. *[[Zakon uniformnosti]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, po kojem različiti aleli istog gena mogu biti dominantni ili recesivni u odnosu na druge, tes tim da će organizam s barem jednim dominantnim alelom ujednačeno imati fenotip povezan s dominantnim alelom. *[[Zamjenska mutacija]] Vidi: Nesinonimnanesinonimna mutacija . *[[Zigot]] Tip eukariotske ćelije nastala kao direktan rezultat oplodnje između dva gameta. Kod višećelijskih organizama, zigot je najranija razvojna faza. Prva ćelija novonastalog organizma, nastala oplodnjom, tj. spajanjem jajne ćelije i spermatozoida. *[[Zigoten]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Zigotnost]] Stepen do kojeg više kopija gena, hromosoma ili genoma imaju istu genetičku sekvencu; npr. u diploidnom organizmu sas dvije kompletne kopije njegovog genoma (jedna majčina i jedna očinska), stepen sličnosti alela prisutnih u svakoj kopiji. Za osobe koje nose dva različita alela za određeni gen smatra se da su heterozigoti za taj gen; osobe koje nose dva identična alela su homosigoti za taj gen. Zigositnost se takođe može posmatrati zajedno za grupu gena, ili za čitav skup gena i genetičkih lokusa koji čine [[genom]]. Preuzeto sa <ref>https://bastina.anubih.ba/items/a2e6e47d-5e00-4f99-9d52-eb91dafdb5dc</ref>[[ANUBiH]]/[[Institut za genetičko inženjerstvo Sarajevo|Ingeb]] ==Također pogledajte== *[[Genetika]] ==Reference== {{reflist}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] 4eyf67v5ovip7optp2k0rms8giliwr3 3848824 3848823 2026-05-23T19:03:30Z Genetičar 181151 3848824 wikitext text/x-wiki [[Slika:Picture of my book.png|thumb|<center>Naslovnica izvornika ovog članka</center>]] ==3'- kraj== Također, (tri prim kraj.) Jedan od dva kraja istog linearnog lanca [[DNK]]ili [[RNK]], konkretno kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na trećem atomu [[ugljik]]a u furanoznom prstenu [[dezoksiriboza|dezoksiriboze]] ili [[riboza|riboze]] (tj. kraj na kojem 3' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterske veze]]; ''[[in vivo]]'', 3' ugljik je često još uvijek vezan za [[hidroksilna grupa|hidroksilnu grupu]]). Po konvenciji, sekvence i strukture bliže 3'- kraju u odnosu na druge se nazivaju nizvodnonizvodnim. Kontrast je 5'- kraj. Prema, prema važećoj konvenciji, ribozni prsten s atomima ugljika označenim brojevima od 1' do 5'. Za 5' ugljik se kaže da je uzvodno; 3' ugljik je nizvodno. Također su prikazane veze za generičku bazu i fosfatnu grupu. *'''[[3'- neprevedena regija]] [[Tri prim netranslatirana regija]] (3′- (3' UTR) je dio [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) koji slijedi odmah nakon traslacije [[stop kodon|završnog kodona]]. 3'UTR (neprevedena/netranskatirana regija) često sadrži regulatorne regije koje posttranskripcijski utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *'''5'- kraj''' [[Pet prim kraj]] Jedan od dva kraja jednog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], kraj na kojem se lanac [[bzukleotid]]a završava na petom atomu ugljika u [[furanoza|furanoznom]] prstenu dezoksiriboze ili riboze (tj. kraj na kojem 5' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko fosfodiestarske veze; ''[[in vivo]]'', 5' ugljik je često još uvijek vezan za fosfatnu grupu). Po konvenciji, sekvence i strukture smještene bliže 5'-kraju u odnosu na druge se nazivaju uzvodno. Kontrast je *'''5′5' neprevedena regija''' Poznata i kao 5′ UTR (vodeća sekvenca, vodeći transkript ili vodeća [[RNK]]) , ovo je regija informacijske [[RNK]] ([[iRNK]] neposredno uzvodno od inicijacijskog kodona. Ova sekvenca [[DNK]] je važna je za reguliranje translacije translacije transkripta različitim mehanizmima kod [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, 5′ UTR ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne kodirajuće sekvence iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks sekundarne strukture za regulaciju translacije.<ref name="hadzirifat">{{cite book |last=Hadžiselimović |first=Rifat|title=Ja i moja genetika|publisher=ANUBiH-Ingeb |isbn=978-9926-410 -88-9| edition=1th |place=Sarajevo}}</ref> ==A== *[[hromosom|Acentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) [[hromosom]]/fragment bez centromere. *[[Adaptivna radijacija]] [[Evolucija]] različito prilagođenih vrsta iz jednog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]]. *[[Adenin]] (skr. A) Skraćeno slovom A. Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. Formira par baza sa [[timin]]om u [[DNK]] i sa [[uracil]]om u RNK. *[[Aficirana jedinka]] U [[genetika|genetici]], opisuje osobu koja ima određenu [[fenotip]]sku osobinu ili bolest. Pojedinac izražava tu osobinu ili ima znakove i simptome bolesti. *[[AFLP]] Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata (eng. (engl. ''Amplified Fragment Length Polymorphism)'' јedan јеje od značajnijih i najšire posmatranih genetičkih markera. Važan je u mnogim oblastima istraživanja, od molekulske biologije, [[gebetika|genetike]] i [[genomika|genomike]], do [[mikrobiologija|mikrobiologije]], [[ekologija|ekologije i rekonstrukcije [[filogenetika|evolucijsko-filogenetičkih]] veza i odnosa. Proučavanje ovog polimorfizma posebno je značajno i u medicini, u procesima [[genotip]]izacije. *[[hromosom|Akrocentričnost]] (linearnog [[hromosom]]a ili hromosomskog fragmenta): Pozicija centromere vrlo blizu jednog krajajednom kraju [[hromosom]]a, za razliku od kraja ili u sredini. *[[transkripcijski faktor|Aktivator]] Tip [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] koji povećava transkripciju gena ili skupa gena. Većina aktivatora djeluje tako što se vezuju za specifičnu sekvencu koja se nalazi unutar ili blizu pojačivača ili [[promotor ([[gnetika]])|promotora]] i olakšava vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] i drugih transkripcijskih faktora u istoj regiji. Vidi također: koaktivator; kontrastni represor. *[[Alel]] Jedna od alternativnih varijanti [[gen]]a, nastala promjenom u slijedu nukleotida (genskom mutacijom). Nalaze se na stalnim mjestima ([[genski lokus|lokusima]]) na [[hromosom]]u, ali se razlikuju u [[nukleotid]]noj sekvenci [[genetićka informacija|genetičke informacije]]. Ako se na jednom lokusu alternativno javlja više od dva alela, zovu se multipli aleli (primjer tri alela za [[krvna grupa|krvne grupe]]: IA, IB i Io ). IO). *[[Alelna heterogenost]] Prisustvo različitih varijanti na jednom genskom lokusu koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Alosom]] Također ([[spolni hromosom]], [[heterohromosom]] ili [[idiohromosom]].) Svaki hromosom koji se razlikuje od običnog autosoma po veličini, obliku ili ponašanju i koji je odgovoran za određivanje spola organizma. Spolni hromosomi kod ljudi, su [[hromosom X]] i [[hromosom Y]]. *[[Alternativna prerada]] Regulirani [[fenomen]] [[ekspresija gena|ekspresije eukariotskih gena]] u kojem su specifični [[egzon]]i ili dijelovi egzona iz istog primarnog transkripta različito uključeni ili uklonjeni iz konačnog, zrelog informacijskog [[primarni transkript|transkripta RNK]]. Klasa [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], [[alternativna prerada]] omogućava jednom genu da kodira više proteinskih izoformi i uveliko povećava raznolikost proteina koje može proizvesti pojedinačni genom. Vidi također: [[prerada RNK]]. *[[mutacija|Amber]] Jedan od tri [[stop kodon]]a koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u RNK, određen je nukleotidnim tripletom UAG. Druga dva stop kodona se zovu oker i opal. *[[Amesov test]] Bakterijski test [[mutagen]]osti koji koristi bakteriju ''[[Salmonella]] typhimurium'', auksotrofnu za [[histidin]]. *[[Aminokiselina]] Organski spoj koji sadrži funkcionalne grupe [[amin (hemija)|amin]] i [[karboksilna gropa|karboksil]], kao i [[bočni lanac]] specifičan za svaku pojedinačnu aminokiselinu. Od skoro 500 poznatih aminokiselina, skup od 20 je kodiran standardnim [[genetički kod|genetičkim kodom]] i ugrađeni su u sekvencu kao gradivni blokovi [[polipeptid]]a ([[protein]]a). Specifična sekvenca aminokiselina u polipeptidnim lancima koji formiraju protein u konačnici osobine različitih proteina te oblici molekula proteina ovise o tipu i redoslijedu sastavnih aminokiselina. *[[Amorf]] Bilo koji alel koji je postao nefunkcionalan zbog genetičke mutacije. Mutacija može dovesti do potpunog neuspjeha proizvodnje genskog proizvoda ili genskog proizvoda koji ne funkcijskirafunkcionira ispravno; u oba slučaja, [[alel]] se može smatrati nefunkcijskalnim. *[[Anafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja se javlja nakon metafaze i prije telofaze, kada se replicirani hromosomi odvoje i svaka od [[sestrinske hromatide|sestrinskih hromatida]] se pomjeri na suprotne strane ćelije. *[[Analiza mutacija]] Metoda [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] zametne linije, usmjerena na otkrivanje specifične varijante ili mutacije (kao što je štetna varijanta MSH2 prethodno identificirana u porodici), panel varijanti (kao što su tri patogene varijante [[BRCA]] koje se sastoje od panela osnivačke mutacije za osobe [[Aškenazi|aškenaskog]] [[jevrej]]skog porijekla) ili tip varijante (kao što su velike [[delecija (genetika)|delecije]] ili [[insercija (genetika) insercije]] u genu [[BRCA1]] ). Ovaj tip testiranja razlikuje se od potpunog sekvenciranja gena ili skeniranja varijanti. Potonji su [[dizajn]]irani za otkrivanje većine varijanti u regiji koja se testira. Dosadašnja uporabaupotreba također primjenjuje ovaj termin na bilo koji [[genetički test]]. *[[Analiza vezanosti]] Tehnika lociranja gena koja prati obrasce bolesti u visokorizičnim porodicama. Pokušava locirati gen koji uzrokuje bolest identificiranjem [[genetički marker|genetičkih markera]] poznate [[hromosom]]ske lokacije koji su su [[nasljeđivanje|naslijeđeni]] sa značajkom od interesa. *[[Aneuploidija]] Pojava jednog ili više dodatnih [[hromosom]]a ili hromosoma koji nedostaju, što dovodi do neuravnoteženog [[hromosomski komplement|hromosomskog komplementa]] ili bilo kojeg broja hromosoma koji nije tačan višekratnik [[ploidija|haploidnog broja]] (koji je 23). Tip ploidije sas viškom ili manjkom jednog ili više hromosoma (različitim od n), isključujući abnormalni broj kompletnih setova [[hromosom]]a, koji je umjesto toga poznat kao [[euploidija]]. *[[Anticipacija]] [[Fenomen]] kojim simptomi [[genetički poremećaj|genetičkog poremećaja]] postaju očigledni (i često teži) u ranijoj dobi kod oboljelih osoba sa svakom [[generacija|generacijom]] koja naslijedi poremećaj. *[[Antigen]] Strana ili sopstvena tvar koja uzrokuje [[imunski odgovor]] organizma. *[[Antikodon]] Serija od tri uzastopna [[nukleotid]]a unutar [[tRNK|transferne RNK]] koji dopunjuju tri nukleotidna [[kodon]]a unutar transkripta iRNK. Tokom [[translacija (genetika)|translacije]], svaka [[tRNK]] regrutovana u [[ribosom]] sadrži jedan antikodonski triplet koji se uparuje sas jednim ili više komplementarnih kodona iz sekvence iRNK, omogućavajući svakom kodonu da specificira određenu aminokiselinu koja će se dodati rastućem peptidnom lancu. Antikodoni koji sadrže inozin na prvoj poziciji mogu se upariti s više od jednog kodona zbog fenomena poznatog kao uparivanje kolebljivih baza. [[alel|Antimorf]] Mutirani alel sa suprotnom ekspresijom u odnosu na iskodišni ([[divlji tip]]). *[[Antiparalelnost]] Orijentacija dva lanca dvolančane nukleinske kiseline (i općenito bilo kojeg para biopolimera) koji su međusobno paralelni, ali suprotne usmjerenosti. Npr., dva komplementa [[RNK]] lanca molekule [[DNK]] idu jedan pored drugog, ali u suprotnim smjerovima, pri čemu je jedan lanac orijentiran 5'- prema 3', a drugi 3' prema 5'. *Antisens lanac, negativni (–) i [[nekodirajuća RNK|nekodirajući lanac]] Lanac dvolančane [[DNK]] molekule koji se koristi kao šablon za sintezu RNK tokom [[transkripcija (genetija)|transkripcije]]. Sekvenca šablonskog lanca je komplementarna rezultirajućem [[RNK]] transkriptu. Kontrast nekodirajućeg je kodirajući lanac. *[[Antitijelo]] ([[GWAS]]) Opći naziv za [[imunoglobulin]]; protein koji se u stvara u odgovoru organizma na [[antigen]]. *[[GWAS|Asocijacija]] [[GWAS|Studija genomske povezanosti]] (GWAS) način je na koji znanstvenici identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Ovaj metod ispituje cijeli genom radi [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]], obično jednonukleotidnog polimorfizama ([[SNP]]-ovi) (izgovaraju se "isječci"), koji se češće javljaju u slučajevima ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje, nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine, Naziva se i GWAS.). *[[Auksotrof]] (mutant) Bakterija s nefunkcionalnom mutacijom gena za [[enzim]] koji sudjeluje u nekom [[metabolizam|metaboličkom procesu]] *[[Autoimunost]] Pojava stvaranja [[antitijela]] na sopstvene [[antigen]]e *[[Autosom]] Svaki hromosom koji nije alosom i stoga nije uključen u određivanje spola organizma. Za razliku od spolnih [[hromosom]]a, autosomi u [[ploidija|diploidnoj]] ćeliji postoje u parovima, pri čemu članovi svakog para imaju istu strukturu, morfologiju i [[genski lokus|genske lokuse]]. *[[Autosomno nasljeđivanje|Autosomno dominantno nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. U autosomno dominantnom nasljeđivanju, genetičko stanje nastaje kada je varijanta prisutna samo u jednom alelu (kopiji) određenog gena. *[[Autosom]]no [[recesivni gen|recesivno]] [[nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. Kod autosomno recesivnog nasljeđivanja, genetičko stanje nastaje kada je jedna varijanta prisutna na oba alela *[[Autosom]]nost Prisustvo veze s bilo kojim od 22 numerirana para hromosoma koji se nalaze u većini ljudskih ćelija. Autosomni hromosomi označeni su brojevima od 1- do 22. Spolni hromosomi (X i Y hromosom) određuju spol osoba i ne smatraju se autosomnim hromosomima.<"ref name=Rifat">{{cite book|author=Hadžiselimović R. |title=Ja i moja genetika|year= 2024|publisher= [[ANUBiH]]-Ingeb|place=Sarejevo|isbn=978-9926-410-88-9|isbn=978-9958-083-12-9}}</ref> ==B== *[[Barkodiranje DNK]] Metod [[taksonomija|taksonomske]] identifikacije u kojoj se kratke sekvence [[DNK]] iz jednog ili više specifičnih gena izoluju iz neidentifikovanih uzoraka, a zatim se usklađuju sa sekvencama iz referentne biblioteke kako bi se jedinstveno identifikovala [[vrsta]] ili drugi [[takson]] iz kojeg su uzorci nastali. Sekvence korištene u usporedbipoređenju pažljivo su odabrane od gena koji su i široko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] i koji pokazuju veće varijacije između vrsta nego unutar vrsta, npr. gen [[citohrom]] c oksidaze za eukariote ili određeni geni [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] za [[prokariot]]e. Ovi geni su prisutni u gotovo svim živim organizmima, ali imaju tendenciju da evoluiraju različite mutacije u različitim vrstama, tako da se svaka varijanta sekvence može povezati s jednom određenom vrstom, efektivno stvarajući jedinstveni identifikator sličan maloprodajnom barkodu. DNK barkodiranje omogućava identifikaciju nepoznatih uzoraka iz inače nejasnih tkiva ili dijelova tijela, gdje bi identifikacija prema morfologiji bila teška ili nemoguća, a biblioteka bar-kodovabarkodova organizma sada je dovoljno sveobuhvatna da se čak i organizmi koji su ranije bili nepoznati nauci često mogu filogenetski pouzdano klasificirati. Istovremena identifikacija više različitih vrsta iz mješovitog uzorka poznata je kao metabarkodiranje. *[[Barrovo tjelešce]] Inaktivirani X-hromosom ili spolni hromatin. *[[G-pruganje|Bend]] Obojeni segmentSegmenti [[hromosom]]a obojeni specifičnim bojama u određenoj fazi ćelijske diobe. Postoji nekoliko laboratorijskih tehnika, u kojima se pojavljuje specifični obrazac svijetlih i tamnih pruga (traka) kada se hromosomi gledaju pod mikroskopom; uzorak pruganja pomaže u dodjeljivanju određenog rednog broja svakom [[hromosom]]u i procjeni njegove strukture. *[[alel|Bialelnost]] Oba alela jednog gena (očev i majčin). Naprimjer, nositelji bialelne mutacije imaju mutaciju (ne nužno istu) u obje kopije određenog gena (majčine i očeve). *[[Binarna dioba]] Dioba ćelije nakon replikacije [[DNK]], prostom diobom kod prokariota (nespolno razmnožavanje) *[[B-DNK]] Vidi: Dvostrukadvostruka spirala.<ref name="hadzirifat"/> ==C== *[[CAAT-kutija]] Također C Visoko konzrervirana konzervirana regulatorna sekvenca [[DNK]] locirana na otprilike 75 parova baza uzvodno (tj. –75 bp) od mjesta početka transkripcije za mnoge eukariotske gene. *[[cDNK]] Vidi: [[komplementarna DNK]]. *[[Centimorgan]] (cM) / mapna jedinica (mu) Također [[mapna jedinica]] (mu). Jedinica za mjerenje genetičke povezanosti definirana kao udaljenost između hromosomskih lokusa za koje je očekivani prosječan broj razmjenskih hromosomskih ukrštanja (krosingovera) u jednoj generaciji 0,01. Iako nije stvarna mjera fizičke udaljenosti, koristi se za procjenu stvarne udaljenosti između dva lokusa, na osnovu prividne vjerovatnoće da se između njih dogodi razmjena dijelova hromatida. *[[Centralna dogma molekularne biologije|Centralna dogma molekulske biologije]] Generalizirani okvir za razumijevanje protoka genetičkih informacija između makromolekula unutar bioloških sistema. Ističe fundamentalni princip da se informacije o sekvenci kodirane u tri glavne klase biopolimera – [[DNK]] → [[RNK]] → protein — mogu kopirati između ove tri klase samo na određene načine, a ne na druge: konkretno, prijenos informacija između nukleinske kiseline i sas nukleinske kiseline na protein je moguć, ali transfer sas proteina na protein, ili sas proteina nazad na bilo koji tip nukleinske kiseline, nije i ne dešava se prirodno. *[[Centromera]] Specijalizirana sekvenca [[DNK]] unutar [[hromosom]]a koja povezuje par sestrinskih hromatida. Primarna funkcija centromere je da djeluje kao mjesto sklapanja kinetohora, proteinskih kompleksa koji usmjeravaju vezivanje vlakana diobenog vretena za centromeru i olakšavaju segregaciju hromatida tokom ćelijske diobe (mitoze i mejoze). *[[CHIP]] *CHIP (klonska hematopoeza neodređenog potencijala) Prisustvo somatskih mutacija u hematopoetskim matičnim ćelijama kod osobaaosoba bez krvnog raka koji se može otkriti. Definicija CHIP-a zahtijeva da su mutacije prisutne s varijantnom učestalošću alela od 2% ili višom i da su u genima za koje je opisano da su pogođeni krvnim kancerima. Ovo stanje je češće kod starijih osoba i kod onih koji su bili liječeni od drugih tipova raka. Povezan je s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti i krvnog karcinoma. Naziva se i klonska hematopoeza neodređenog potencijala. *[[Cis pozicija]] Na istoj strani; susjedno; koji djeluju iz iste molekule. Kontrast je trans pozicija. *[[Cis-dominantna mutacija]] Mutacija koja se javlja unutar cis-regulatornog elementa (kao što je operator) mijenjajući funkcijskiranjefunkcioniranje obližnjeg gena ili gena na istom [[hromosom]]u. Cis-dominantne mutacije utiču na ekspresiju gena jer se javljaju na mjestima koja kontroliraju transkripciju, a ne unutar samih gena. *[[Cisgeneza]] Oznaka proizvoda za kategoriju genetički modificiranih biljaka. Predložene su različite sheme klasifikacije, koje kategoriziraju genetički modifikovane organizme na osnovu prirode unesenih genotipskih promjena, a ne procesa genetičkog inženjerstva. *[[Cis-regulatorni element]] (CRE) / cis-regulatorni modul (CRM) Također cis-regulatorni modul (CRM). Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće [[DNK]] koja regulira transkripciju obližnjih gena (npr. promotor, operater, utišavač ili pojačivač ), obično služeći kao mjesto vezanja za jedan ili više faktora transkripcije. Kontrast je transregulatorni element. *[[Cistron]] Dio molekule [[DNK]] ili [[RNK]] koji kodira specifični polipeptid u sintezi proteina; zamjenski terimtermin za gen. *[[Citogenetika]] [[gnetikq]] pojava i procesa na ćelijskoj razini; proučava kako hromosomi utiču i odnose se na ponašanje i funkciju ćelije, posebno tokom mitoze i mejoze. *[[C-vrijednost]] Sveukupna količina ugljika u [[DNK]] haploidnog jedra (npr. gametu) određenog organizma ili vrste, izraženo u broju parova baza ili u jedinicama mase (obično pikogrami ); ili, ekvivalentno, polovinu količine u diploidnim somatskim ćelijama (2C-vrijednost). Za jednostavne diploidne eukariote termin se često koristi naizmjenično sas veličinom [[genom]]a, ali u određenim slučajevima, npr. u hibridnim poliploidima koji potiču od roditelja različitih vrsta (alopoliplodi), C-vrijednost može zapravo predstavljati dva ili više različitih [[genom]]a sadržanih u istom jedru. C-vrijednosti se odnose samo na [[genom]]sku DNK, isključuju vanjedarnu DNK. *[[Citološka mapa]] Mapa koja prikazuje precizna fizička mjesta gena na [[hromosom]]u. *[[Citozin]] Skraćeno slovom (skr. C. ) Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. [[citozin]] formira bazni par sas [[guanin]]om. *[[cpDNK]] Vidi:[[hloroplastna DNK]] . ==Č== *[[Čista linija]] Jedinke homozigotnog genotipa za sva promatranaposmatrana svojstva. ==Ć== *[[Ćelijska dioba]] Podjela jedne ćelije na dvije ili više novih kćeri ćelija. Osnovni oblici su [[mitoza]] (somatske ćelije), [[mejoza]] (reproduktivne ćelije) i binarna dioba (uglavnom kod jednoćelijskih organizama). *[[Ćelijski ciklus]] Slijed ćelijskih pojava u procesu diobe, od poćetkapočetka do kraja mitoze. *[[Ćelijsko reprogramiranje]] Pretvaranje ćelije iz jednog tipa ćelije specifičnog za tkivo u drugi. Ovo uključuje dediferencijaciju do pluripotentnog stanja; primjer je pretvaranje somatskih ćelija miša u nediferencirano embrijskoembrionalno stanje, koje se oslanja na transkripcijske faktore Oct4, Sox2, Myc i Klf4. ==D== *[[Dalton (jedinica)|Dalton]] Jedinica molekulske mase. *[[DarT]] Diverzitet matričnih tehnologija (eng. (engl. Diversity Arrays Technology) je oznaka tehnologije koja se primjenjuje u molekulskoj genetici za razvoj markerskih sekvenci u genotipizaciji i drugim genetičkim analizama.DArT se temelji na hibridizacijama mikronizova (mikromatrica) za detekcujudetekciju prisustva ili nepostojanja pojedinih fragmenata u konstituciji genoma. *[[''De novo'' mutacija]] Spontana mutacija u [[genom]]u pojedinačnog organizma koja je nova za lozu tog organizma, koja se prvi put pojavila u zametnoj ćeliji jednog od roditelja ili u zigotu koji se razvija u organizam; mutacija koja nije bila prisutna u genomu nijednog od roditelja. *[[Degeneracija genetičkog koda]] Izlišnost genetičkog koda, prikazana kao mnoštvo različitih kodona koji specificiraju istu aminokiselinu. Naprimjer, u standardnom genetičkom kodu, aminokiselina serin je specificirana putem šest jedinstvenih kodona (UCA, UCG, UCC, UCU, AGU i AGC). Degeneracija kodona objašnjava postojanje sinonimnih mutacija. *[[Delecija (genetika)|Delecija (Δ)]] Označeno skraćeno simbolom Δ: Tip genetičke promjene koja uključuje odsutnost segmenta [[DNK]]; lom i gubitak hromosomskog segmenta. Može biti mala poput jedne baze ili hromosomskog segmenta, ali može značajno varirati u veličini. *[[Demetilacija DNK]]: Faktor selektivne aktivacije gena tokom procesa diferencijacije. *[[Desinapsa]] : Neuspjeh homolognih [[hromosom]]a koji su normalno sinapsirali tokom pahinena da ostanu upareni tokom diplotena. Desinapsa je obično uzrokovana nepravilnim formiranjem hijazme. Kontrast je asinapsa. *[[Dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK]]) DNK je glavni, ali ne jedini genetički materijal: dugačka, polimerna molekula koja se sastoji od gradivnih podjedinica kojikoje se zovu nukleotidi. Svaki nukleotid sastoji se iz po tri komponente: fosforne kiseline, šećera sas pet atoma ugljika (pentoza), zvanog dezoksiriboza i jedne od četiri heterociklične baze: [[adenin]] (A) [[timin]] (T), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenca ovih baza u molekuli [[DNK]] je šifra za biosintezu proteina koji određuje datu osobinu. Sadrži genetičke informacije odgovorne za razvoj i funkcijskiranjefunkcioniranje organizma. DNK se najčešće nalazi u dvolančanom obliku, koji se sastoji od dva komplementarna antiparalelna lanca nukleotida, molekule u kojima je svaka od nukleobaza na svakom pojedinačnom lancu uparena s onima na suprotnom lancu. Ova struktura se obično javlja u obliku dvostruke spirale. Naziva se i [[DNK]]. *[[Dezoksiriboza]], Također (2-dezoksiriboza.) Monosaharidni šećer koji se dobija iz riboze, gubitkom jednog atoma kisika. D-dezoksiriboza, u svom obliku pentoznog prstena, jedna je od primarnih funkcijskalnihfunkcionalnih grupa dezoksiribonukleotida, a time i molekula dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). *[[centromera|Dicentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Prisustvo dvije centromere umesto normalno jedne. *[[tačkasta mutacija|Diferencirajuća tačka]] ([[tačkasta mutacija]]) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta mutacija. *[[Dihibrid Heterozigotni organizam za dva gena, koji kodiraju dva različita svojstva, od kojih svaki ima po dva alela. *[[Dihibridno ukrštanje]] Ukrštanje dva heterozigota za dva gena; samooplodnja mendelovske F1 generacije (AaBb x AaBb) *[[mejoza|Dijada]] Vidi: [[Sestrinske hromatide]] *[[Dijakineza]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Diploidija]] (diploidna hromosomska garnitura) Sadržaj dva haploidna kompleta hromosoma (po jedan od svakog roditelja): označava se sas 2n i predstavlja ukupan broj [[hromosom]]a u ćelijskom jedru. Ljudska vrsta ima 46 hromosoma, i to 23 od majke, 23 od oca. Parovi hromosoma nazivaju se [[homologni hromosom]]i. Pojava da ćelije ili organizmImajuorganizmi imaju dvije homologne kopije svakog hromosoma. Kontrast je haploidnog i poliploidnog. *[[Diploidni hromosomski broj]] (2n) Svaki [[hromosom]] predstavljen u dvije kopije; dva seta homolognih hromosoma (majčin i očev hromosom). *[[mrkoza|Diplonema]] ([[diploten]], diplotenski stadij); Također diplotenski stadij Potfaza mejoze I, tokom koje se sinaptonemski kompleks rastavlja i upareni [[homologni hromosom]]i počinju da se međusobno odvajaju, iako ostaju čvrsto vezani na hijazmama gde je došlo do razmjene dijelova homolognih hromatida (krosongover|krosingoverom). *[[Direktno ponavljanje]] Bilo koja dva ili više ponavljanja specifične nukleotidne sekvence koja se javljaju u istoj orijentaciji (tj. u potpuno istom redoslijedu, a ne obrnutimobrnutom) i na istom lancu, bilo razdvojenihrazdvojena interventnim nukleotidima ili ne. Primjer je sekvenca TACCGnnnnnnTACCG, u kojoj se TACCG pojavljuje dva puta, iako je odvojen sa šest nukleotida koji nisu dio ponovljene sekvence. Direktno ponavljanje u kojem su ponavljanja neposredno jedna uz drugu poznatapoznato je kao tandemsko ponavljanje. *[[Disperzivna replikacija]] Replikacija oko replikacijske viljuške čija brzina ovisizavisi od replikatora. Bilo koja molekula ili regija [[DNK]] ili [[RNK]] koja se replicira iz jednog polulanca DNK. *[[Divlji tip]] (WT) Fenotip tipskog oblika vrste kakva se javlja u prirodi; proizvod standardnog "“normalnog"” alela na datom lokusu, za razliku od onog koji proizvodi nestandardni mutantni alel. *[[vezani geni|Djelimična vezanost]] Geni na istom hromosomu između kojih se tokom mejoze događa hromatidna razmjena (krosingover) što uzrokuje nastanak rekombinantnih potomaka *[[DNK]] Vidi: [[dezoksiribonukleinska kiselina]]; DNK (engl. '' Deoxyribonucleic Acid'') – dvostruka uzvojnica koju čine dva polinukleotidna lanca omotana oko zajedničke osi. *[[DNK dupleks]] Vidi: Dvolančanadvolančana DNK. *[[DNK.mikromreža]] Tehnologija visoke propusnosti koja se koristi za mjerenje nivoa ekspresije transkripata [[iRNK]] ili za otkrivanje određenih promjena u nukleotidnoj sekvenci. Sastoji se od niza hiljada mikroskopskih mrlja [[DNK]] oligonukleotida, od kojih svaki sadrži pikomole specifične sekvence [[DNK]]. Ovo može biti kratak dio gena ili drugog DNK elementa koji se koristi kao sonda za hibridizaciju [[cDNK]], [[cRNK]] ili obrasca [[genom]]ske [[DNK]] (koji se naziva meta) pod visokim uvjetima. *[[DNK otisak prsta]] (fingerprint) ), DNK barkodiranje *[[DNK profiliranje je proces određivanja karakteristika individualnih [[DNK]]. DNK analiza namijenjena identifikaciji vrste, a ne pojedinca, naziva se DNK barkodiranje. *[[DNK-polimeraza]]: Glavni enzim replikacije [[DNK]]. Bilo koji od klase enzima koji sintetizira molekule DNK iz pojedinačnih dezoksiribonukleotida. [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] su neophodne za replikaciju DNK i obično djeluju u parovima, kako bi stvorile identične kopije dva lanca originalne dvolančane molekule. Oni grade dugačke lance DNK dodavanjem nukleotida jedan po jedan na 3'- kraj lanca DNK, obično se oslanjajući na šablon koji daje komplementarni lanac, kako bi vjerno kopirali sekvencu nukleotida. *[[DNK zametne linije]] (konstitutivna DNK) [[DNK]] tkiva koje potiče iz reproduktivnih ćelija (jajne ćelije ili spermatozoida) koje se ugrađuju u [[DNK]] svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija klicinezametne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i [[konstitutivna DNK]]. *[[Domaćinski gen]] Svaki konstitutivni gen koji se transkribujetranskribira na relativno konstantnom nivou u mnogim ili svim poznatim uslovima. Proizvodi takvog gena obično služe funkcijama koje su ključne za održavanje organizma. Pretpostavlja da na njihovu ekspresiju ne utiču eksperimentalni uslovi. *[[Domen (biologija)|Domen]] Specifična fizička regija ili sekvenca aminokiselina u proteinu koja je povezana s određenom funkcijom ili odgovarajućim segmentom DNK. *[[Dominantna letalnost]] Prisustvo samo jednog alela u genotipu uzrokuje smrt jedinke. *[[Dominantni alel]] Alel koji se eksprimira u fenotipu heterozigota. *[[Dominantnost alela]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji nadjača ili "maskira" doprinos drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine kaže se da je dominantan. Često dominantni alel kodira funkcionalni protein, dok njegov recesivni pandan ne uspijeva kontrolirati ekspresiju do krajnjeg proizvoda dominantnog alela. Dominacija nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova; moguće je da jedan alel bude istovremeno dominantan nad drugim alelom, recesivan prema trećem i kodominatankodominantan prema četvrtom. Dominantni aleli su često predstavljeni jednim velikim slovom (npr. A, za razliku od recesivnog a). *[[Društvo za funkcijske genomske podatke]] (FGED, ranije MGED) Ranije poznat pod skraćenicom MGED. Organizacija koja radi s drugima "“na razvoju standarda za kvalitet podataka bioloških istraživanja, označavanje i razmjenu"”, kao i softverske alate koji olakšavaju njihovu upotrebu. *[[dsDNK]] Bilo koja molekula DNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna dezoksiribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako je moguće da DNK postoji kao jednostruki lanac, općenito je stabilniji i češći u dvolančanom obliku. U većini slučajeva, komplementarno uparivanje baza uzrokuje da se komplementarni polulanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[dsRNK]] Bilo koja molekula RNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna ribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako se [[RNK]] obično javlja u jednolančanom obliku, također formira i duplekse na isti način kao i DNK; primjer je uparivanje transkripta iRNK sas antisens verzijom istog transkripta, koji efikasno utišava gen sas kojeg je iRNK transkribovanatranskribirana sprečavanjem translacije. Kao i kod dsDNK, uparivanje baza u dsRNK često uzrokuje da se lanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[hromosom|Dugi krak]] (q) U kondenzovanim [[hromosom]]ima gdje pozicioniranje centromere stvara dva segmenta ili "“krake"” nejednake dužine, duži od dva kraka hromatide. Kontrast je kratki krak (p) ). *[[Duplikacija (genetika)|Duplikacija]] Tip mutacije u kojoj se neki gen /genski/[[hromosom]]ski segment (sekvenca DNK) u diploidnom organizmu javlja više od dva puta. *[[Dvostruka heterozigotnost]] (epigenetička varijanta, epimutacija) Prisustvo dva različita mutirana alela kod dvije odvojene epigenetičke varijacije; nasljedna promjena koja ne utječeutiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička varijanta i epimutacija. *[[Dvostruka spirala]] (heliks) Oblik koji najčešće imaju dvolančane molekule nukleinske kiseline, nalik merdevinama koje su uvijene oko svoje dugačke ose, sas prečkama koje se sastoje od uparenih nukleobaza. Ova sekundarna struktura je energetski najstabilnija konformacija dvolančanih oblika i DNK i [[RNK]] u najprirodnijim uslovima, koja nastaje kao posljedica primarne strukture fosfodiestarske kičme i slaganja nukleotida vezanih za nju. U B-DNK, najčešćoj varijanti DNK koja se nalazi u prirodi, dvostruka spirala ima desnu zavojnicu sas oko 10 parova baza po punom okretu, a molekulska geometrija rezultira naizmjeničnim uzorkom "“žlijebova"” različitih širina (glavni žlijeb i mali žljeb ) između paralelnih okosnica. *[[Dvostruki hromosom]] Hromosom sastavljen od dviju sestrinskih hromatida (svaka predstavlja jednu molekulu DNK), od S faze do metafaze (ili do metafaze II mejoze). *[[Dvostruki prekid ]](DSB) Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u oba lanca dvolančane molekule DNK, posebno kada se dva prekida nastaju na mjestima koja su direktno preko putaprekoputa ili vrlo blizu jedno drugom na komplementarnim lancima. Kontrast: prekid jednog lanca (jednolančani prekid).<ref name="hadzirifat"/> ==E== *[[Egzom]] Čitav skup egzona unutar određenog [[genom]]a, uključujući neprevedene regije (UTR) zrelih iRNK, kao i kodirajuće regije. Sekvenca DNK u zreloj glasničkoj RNK, od kojih neke kodiraju aminokiseline proteina. Većina gena ima više egzona s intronima između njih. Kodirajući dio DNK, '''smisleni dio''' molekule DNK, koji je dio šifre za sintezu proteina. Slaganjem egzona i introna nastaje određeni gen. Egzoni ne postoje kod bakterija – njihova DNK ima kontinuiranu šifru, ali i nema mnogo gena. U procesu prepisivanja genetičke šifre, nekodirajući dijelovi DNK (introni) se izrezuju pa za transkripciju ostaje samo egzonska šifra. *[[Egzonukleaza]] Svaki enzim čija je aktivnost cijepanje fosfodiestarskih veza unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju samo nakon prepoznavanja specifične sekvence (tzv. restrikcijske egzonukleaze). Egzonukleaze prave svoje rezove na 3' ili 5'- kraju sekvence (a ne u sredini, kao endonukleaze). *[[Egzosomski kompleks]] Unutarćelijski multiproteinski kompleks koji služi za razgradnju različitih tipova [[RNK]] molekula. *[[Ekološka genetika]] Grana genetike koja se odnosi na ekologiju i sposobnost ekološkog prilagođavanja prirodnih populacija živih organizama. *[[Ekspresija gena]] Skup procesa u kojima se informacija kodirana u genu koristi u sintezi genskog proizvoda, kao što je protein ili nekodirajuća [[RNK]], ili se na drugi način utiče na jedan ili više fenotipova. Kanonski, prvi korak je transkripcija, koja proizvodi molekulu iRNK koja je komplementarna molekuli DNK u kojoj je gen kodiran. Za gene koji kodiraju proteine, drugi korak je translacija, u kojoj ribosom čita informacijsku RNK, kako bi proizveo protein. Informacije sadržane u sekvenci DNK ne moraju nužno biti transkribovanetranskribirane i prevedene da bi izvršile uticaj na molekulske događaje; šire definicije obuhvataju ogroman niz drugih modela na koje se genetičke informacije mogu eksprimirati. *[[Ekspresivnost (genetika)|Espresivnost]] Za dati genotip povezan s varijabilnim nebinarnim fenotipom, udio pojedinaca s tim genotipom koji pokazuju ili izražavaju fenotip u određenoj mjeri, obično se prikazuje u postocima. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti širok spektar mogućih fenotipova različitih kvaliteta ili stupnjevastepena kod različitih individua. U takvim slučajevima može se reći da i fenotip i genotip pokazuju promjenjivu ekspresivnost. Ekspresivnost pokušava kvantificirati raspon mogućih nivoa fenotipskih varijacija u populaciji osoba koje eksprimiraju fenotip od interesa. Uporedite: penetrabilnostPenetrabilnost. *[[Ekstrahromosomska DNK]] Također (vanjedarna DNK ili [[citoplazmatska DNK]].) Bilo koja DNK koja se ne nalazi u [[hromosom]]ima ili u ćelijskom jedru i stoga nije [[genomska DNK]]. To može uključivati DNK sadržanu u [[plazmid]]ima ili [[organela]]ma kao što su [[mitohondrije]] ili [[hloroplast]]i, ili, u najširem smislu, DNK unesenu [[virus]]nom infekcijom. [[Vanhromosomska DNK]] obično pokazuje značajne strukturne razlike u odnosu na jedarnu DNK u istom organizmu. *[[Element odgovora]] Kratka sekvenca DNK unutar promotorske regije koja je u stanju da veže specifične transkripcijske faktore, kako bi regulirala transkripcija transkripciju specifičnih gena. *[[Emergeneza]] Kvalitet genetičkih osobina koji je rezultat specifične konfiguracije gena u interakciji, a ne samo njihove kombinacije. *[[Endonukleaza]] Svaki [[enzim]] čija je aktivnost cijepanje [[fosfodiestarskih veza]] unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju relativno nespecifično (bez obzira na sekvencu) i one koji se cijepaju samo na vrlo specifičnim sekvencama (tzv. restrikcijske endonukleaze). Kada je potrebno prepoznavanje specifične sekvence, prave rezove u sredini sekvence. Kontrast egzonukleazeje egzonukleaza. *[[Endosimbioza]] *[[Endosimbiotska teorija]] Pretpostavka da su mitohondrije i hloroplasti potomci drevnih jednoćelijskih simbiotskih organizama koji su se naselili u ćelijama drevnih eukariotskih domaćina. *[[Epigenetička varijanta]] (alteracija), epimutacija Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Naziva se i epigenetička alteracija i epimutacija. *[[Epigenetika]] Oblast genetike koja objašnjava mehanizme koji vode promjeni ekspresije gena, a koji se nasljeđuju, reverzibilni su i nisu posljedica promjene DNK-sekvence. Nauka o uticaju elemenata i faktora unutarćelijske sredine na fenotipsku ekspresiju gena. *[[Epimutacija]] (epigenetička promjena / varijanta) Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička promjena i epigenetička varijanta. *[[Episom]] Drugi naziv za plazmid, posebno onaj koji je sposoban da se integriše u hromosom. Kod eukariota, svaka neintegrirana vanhromosomska kružna molekula DNK koja se stabilno održava i replicira u jedru istovremeno sas ostatkom ćelije domaćina. Takve molekule mogu uključivati virusne genome, bakterijske plazmide i aberantne hromosomske fragmente. *[[Epistaza]] Međudjelovanje alela različitih gena kada ekspresija jednog gena sas jednog lokusa u genomu maskira (modificira/inhibira) ekspresiju gena sas drugog mjesta u genomu. Kolektivno djelovanje više gena u interakciji tokom ekspresije gena. OblikKao oblik djelovanja gena, epistaza može biti ili aditivna ili multiplikativna u svojim učincima na specifične fenotipske osobine. *[[Ergosom]] Vidi: [[Ribosom]] *[[Eukarioti]] Organizmi čije ćelije imaju pravo jedro obavijeno jedarnom ovojnicom, a u citoplazmi ćelije nalaze se brojne organele s vlastitom membranom. *[[Euploidija]] Ploidija (ćelije ili organizma) koji imaju abnormalan broj kompletnih setova [[hromosom]]a, možda isključujući [[spolni hromosom|spolne hromosome]]. Razlikuje se od aneuploidije, u kojoj ćelija ili organizam ima abnormalan broj jednog ili više specifičnih pojedinačnih hromosoma. *[[Evolucija]] Promjena nasljednih obilježja bioloških [[populacija]] tokom niza uzastopnih [[generacija]]. U najtradicijskalnijemU najtradicionalnijem smislu, javlja zbog promjena u frekvencijama alela u genskom fondu populacije. ==F== *[[Facijes]] Prepoznatljiva crta lica ili izraz koji je karakterističan za određeno stanje. *[[Fakultativna ekspresija]] [[Transkripcija gena]] samo prema potrebi, za razliku od konstitutivne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira kontinuirano. Gen koji se transkribira po potrebi naziva se fakultativni gen. *[[Fakultativni heterohromatin]] ili spolni hromatin Inaktivirani X-hromosom ili Barrovo tjelešcetjelašce kod ženki sisara *[[Farmakogenetika]] Oblast genetike koja proučava učinak lijekova na genotip/ / fenotip pacijenata. *[[Favizam]]: Tip hemolitske anemije uzrokovan nedostatkom ili smanjenom funkcijom enzima G6PD koji sudjeluje u ćelijskoj odbrani od oksidacijskih procesa. *[[FDR]] (rođak prvog stepena) Roditelj, brat ili sestra ili dijete posmatrane osobe. Također se naziva i rođak prvog stupnja. *[[Fenokopija]] Fenotipsko svojstvo ili bolest koja nalikuje svojstvu izraženom određenim genotipom, ali kod jedinke koja nije nositelj tog genotipa. Naprimjer, rak dojke kod člana porodice s nasljednim sindromom raka dojke/ / jajnika koji ne nosi mutaciju [[BRCA1]] ili [[BRCA]]2 smatrat će se fenokopijom. Takva osoba nema porodičnu mutaciju povezanu s rakom i stoga nema rizik od [[kancer]]a povezan s tom specifičnom mutacijom. *[[fenotup|Fenotipsko zaostajanje]] Kašnjenje u fenotipskoj ekspresija ekspresiji genetičke mutacije zbog vremena potrebnog za ispoljavanje promjena u zahvaćenim biohemijskim putevima. *[[Fenotip]] Kombinacija vidljivih morfoloških, fizioloških i etoloških osobina organizma koje su rezultat ekspresije njegovog genotipa, kao i uticaja faktora sredine i interakcija između njih; skup uočljivih svojstava pojedinoga organizma koji nastaje interakcijom genotipa i okruženja. Svako brojljivobrojivo i/ili opisivo svojstvo osim genetičke informacije. *[[Fetusna eritroblastoza]] Bolest inkompatibilnosti krvi majke i [[fetus]]a. *[[Fiksacija gena]] Proces kojim se jedan alel određenog gena s više različitih alela povećava u učestalosti u datoj populaciji tako da postaje trajno uspostavljen na 100% učestalosti – to jest,tj., jedini alel na tom lokusu unutar [[genski fond|genskog fonda]] populacije. U nedostatku mutacije i prednosti heterozigota, bilo koji dati alel je na kraju predodređen da postane ili trajno fiksiran u odnosu na sve druge varijante ili potpuno izgubljen iz populacije, iako to koliko dugo će to trajati ovisi o pritiskuzavisi od pritiska selekcije i slučajnim fluktuacijamaslučajnih fluktuacija (genetičkog drifta) u frekvencijama alela. *[[Filogenetika]] Filogeneza na osnovu genetičkih pokazatelja. Proučavanje evolucijske historije i odnosa između jedinki ili grupa organizama, kao što su vrste ili populacije, metodima kojimetodama koje procjenjuju uočene nasljedne osobine, uključujući morfološke karakteristike i sekvence DNK. Rezultat takvih analiza poznat je kao filogenetsko stablo. *[[Filogeneza]] Evolucijski razvoj posmatrane grupe/ / populacije organizama. *[[Filogenija]] Nauka o filogenezi. *[[FISH]] Vidi: Fluorescentnafluorescentna hibridizacija in situ. *[[Fitnes]] [[Adaptivna vrijednost]] [[genotip]]a; mjera reproduktivnog uspjeha. *[[Fluorescentna in situ hibridizacija]] ([[FISH]] Tehnika koja se koristi za identifikaciju specifičnih hromosoma ili [[hromosom]]skih regija putem hibridizacije (pričvršćivanja) fluorescentno obilježenih DNK sondi na denaturiranu hromosomsku DNK. Ispitivanje mikroskopom, pod fluorescentnim osvjetljenjem otkriva obojene hibridizirane signale (a time i prisustvo hromosomskog materijala) ili odsutnost hibridiziranog signala (a time i odsutnost [[hromosom]]skog materijala). Također FISH. *[[Frekvencija alela]] Relativna učestalost s kojom se određeni alel datog gena (za razliku od drugih alela istog gena) javlja na određenom lokusu kod članova populacije; preciznije, to je udio svih hromosoma unutar populacije koji nose određeni alel, izražen kao dio, postotak ili proporcija. Frekvencija alela se razlikuje od učestalosti genotipa, iako su one povezane. *[[Fuzija gena]] Spajanje, bilo prirodnom mutacijom ili rekombinantnim laboratorijskim tehnikama, dva ili više prethodno nezavisnih gena koji kodiraju različite genske proizvode, tako da postaju predmet kontrole istih regulatornih sistema. Rezultirajuća hibridna sekvenca poznata je kao fuzijski gen.<ref name="hadzirifat"/> ==G== *[[Gamet]] Spolna (ženska ili muška) ćelija; skupni naziv za muške i ženske spolne ćelije. *[[gDNK]] Vidi: [[Genomska DNK]]. *[[Gen]] Svaki segment ili skup segmenata molekula nukleinske kiseline koji sadrži informacije potrebne za proizvodnju funkcijskalnogfunkcionalnog [[RNK]] transkripta na kontroliran način. U živim organizmima, geni se često smatraju osnovnim jedinicama naslijeđa i obično su kodirani u DNK. Određeni gen može imati više različitih verzija ili alela, a jedan gen može rezultirati genskim proizvodom koji utječeutiče na mnogo različitih fenotipova. Geni su kodirajuće sekvence. Gen je uputstvo za sitnezu tačno određenog proteina u nekom živom biću, neovisno o tomenezavisno od toga da li je taj protein gradivinigradivni (recimo miozin i/li hemoglobin)), ili ima ulogu katalize neke biohemijske reakcije, ili je svojevrstan oblik glasnika između ćelija. Geni ne sadrže kontinuiranu genetićkugenetičku informaciju, nego se kompletiraju od dijelova zovanihzvanih egzoni (koji su razdvojeni intronima). *[[Generacija]] U bilo kom datom organizmu, jedan reproduktivni ciklus ili faza između dva uzastopna reproduktivna događaja, tj. između reprodukcije pojedinačnog organizma i potomstva te reprodukcije; ili stvarna ili prosječna dužina vremena potrebnog da se završi jedan reproduktivni ciklus, bilo za određenu lozu ili za populaciju ili vrstu u cjelini. U datoj populaciji, one jedinke (često, ali ne nužno kojikoje žive istovremeno) kojikoje su podjednako udaljeniudaljene od datog zajedničkog pretka, na osnovu istog broja reproduktivnih događaja koji su se desili između njih i pretka. *[[Genetička anticipacija]] [[Fenomen]] u kojem znakovi i simptomi nekih genetičkih stanja postaju teži i/ili se pojavljuju u ranijoj dobi kako se poremećaj prenosi s jedne generacije na drugu. Huntingtonova bolest je primjer genetičkog poremećaja u kojem je biološki mehanizam za ovaj fenomen dobro dokumentiran. U drugim slučajevima to može biti posljedica faktora poput pojačanog nadzora ili drugih negenetičkih uzroka. *[[Genetička asocijacija]] Kopojava unutar populacije jednog ili više alela ili genotipova s određenim fenotipom osobina češće nego što se može očekivati samo slučajno; takva statistička korelacija se može koristiti da se zaključi da su aleli ili genotipovi odgovorni za proizvodnju datog fenotipa. *[[Genetička epidemiologija]] Proučavanje uloge koju imaju genetički faktori u određivanju zdravlja i bolesti, posebno kroz interakciju genetičkih faktora sas faktorima okoline, i tipično kako se to opaža kod genetički povezanih pojedinaca, često porodica ili loza, ali i populacija i subpopulacija. *[[Genetička genealogija]] Upotreba genealoškog testiranja DNK u kombinaciji sa tradicijskims tradicionalnim genealoškim metodima za zaključivanje nivoa i tipa genetičkih odnosa između jedinki, pronalaženje predaka i konstruisanje porodičnih stabala, genograma ili drugih genealoških mapa. *[[Genetička heterogenost]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih genetičkih mehanizama koji proizvode iste ili slične fenotipove. Postoje dva tipa genetičke heterogenosti: alelna heterogenost i heterogenost lokusa. Alelna heterogenost se događa kada različite varijante na jednom genskom lokusu uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. Heterogenost lokusa događa se kada varijante na različitim genskim lokusima uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Genetička osjetljivost]] (podložnost)), genetička i nasljedna predispozicija Povećana šansa ili vjerojatnostvjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Genetička predispozicija ne znači da će osoba razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu uticati na rizik od bolesti jedinke. Također se naziva genetička predispozicija, nasljedna predispozicija i nasljedna predispozicija. *[[Genetička predispozicija]] Povećana šansa ili vjerojatnoćavjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Postojanje genetičke predispozicije ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni činioci također mogu uticati na rizik od bolesti. *[[Genetička raznolikost]] (genetička varijacija) Ponekad se koristi naizmenično sa genetičkom varijacijom. Ukupan broj genetičkih osobina u genetičkom sastavu populacije, vrste ili druge grupe organizama. Često se koristi kao mjera prilagodljivosti grupe promjenjivim okruženjima. Genetička raznolikost je slična genetičkoj varijabilnosti, iako se razlikuje od nje. *[[Genetička regulacijska mreža]] (GRN) Grafikon koji predstavlja regulatornu složenost ekspresije gena. Vrhovi (pikovi) su predstavljeni raznim regulatornim elementima i genskim proizvodima, a ivice (veze) njihovim interakcijama. Ove mrežne strukture također predstavljaju funkcijskalnefunkcionalne odnose aproksimirajući brzinu kojom se geni transkribiraju. *[[Genetička rekombinacija]] Svaki rearanžman ili razmjena genetičkog materijala unutar pojedinačnog organizma ili između jedinki iste ili različite vrste, posebno ono što stvara genetičke varijacije. U najširem smislu, pojam obuhvata raznoliku klasu prirodnih mehanizama pomoću kojih se sekvence nukleinskih kiselina kopiraju ili fizički prenose u različita genetička okruženja, uključujući homolognu rekombinaciju tokom mejoze ili mitoze ili kao normalan dio popravke DNK; horizontalni događaji prijenosa gena kao što su bakterijska konjugacija, virusna transdukcija ili transformacija; ili greške u replikaciji DNK ili diobi ćelije. Vještačka rekombinacija je centralna za mnoge tehnike genetičkog inženjerstva koje proizvode rekombinantnu DNK. *[[Genetička distanca]] (udaljenost) Mjera genetičke divergencije između vrsta, populacija unutar vrste ili jedinki, koja se posebno koristi u filogenetici za izražavanje ili vremena proteklog od postojanja zajedničkog pretka ili stepena diferencijacije u sekvencama DNK koje sadrže [[genom]]e svake populacije ili pojedinacpojedinca. *[[Genetička varijabilnost]] Ponekad se koristi naizmenično sa terminom (genetička varijacija.) Formiranje ili prisustvo jedinki koje se razlikuju po genotipu unutar populacije ili druge grupe organizama, za razliku od jedinki sas razlikama uzrokovanim okolišem, koje izazivaju samo privremene, nenasljedne promjene fenotipa. Izuzimajući druga ograničenja, populacija sas visokom genetičkom varijabilnosti ima veći potencijal za uspješnu adaptaciju na promjenjive uvjete okoline od populacije sas niskom genetičkom varijabilnošću. GenetićkaGenetička varijabilnost je slična, iako se razlikuje od genetičke raznolikosti. *[[Genetička varijacija]] Ponekad se koristi naizmjenično s genetičkom raznolikošću i genetičkom varijabilnosti. Genetičke razlike unutar i između populacija, vrsta ili drugih grupa organizama. Često se vizualizira kao raznolikost različitih alela u genskim fondovima različitih populacija. *[[Genetički drift]] (alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta) Također alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta, obično se Obično se javlja kada u formiranju genskog fonda naredne generacije ne učestvuje kompletna populacija nego samo njen manji ili večiveći dio. Promjena učestalosti s kojom se postojeći alel javlja u populaciji zbog nasumične varijacije u distribuciji alela iz jedne generacije u drugu. Genetički drift se često tumači kao posljedica slučajnosti u pojavi da li će dati alel postati više ili manje uobičajen sa svakom generacijom, bez obzira na uticaj prirodnog odabiranja. Takva slučajnost može uzrokovati da određeni aleli, čak i inače povoljni, potpuno nestanu iz genskog fonda, čime se smanjuju genetičke varijacije, ili može uzrokovati da u početku rijetki aleli, čak i neutralni ili štetni, postanu mnogo češći ili čak fiksirani. *[[Genetički kod]] Skup pravila po kojima se informacije kodirane unutar nukleinskih kiselina prevode u proteine u ribosomima živih ćelija. Ova pravila definiraju kako sekvence nukleotidnih tripleta koje se nazivaju kodoni određuju koja će aminokiselina biti sljedeća tokom sinteze proteina. Ogromna većina živih organizama ima isti genetički kod (koji se ponekad naziva i "“standardni"” genetički kod), ali postoje i varijantni kodovi. *[[Genetički marker]] Specifičan, lako prepoznatljiv i obično vrlo polimorfan dio gena ili druge DNK sekvenca sekvence s poznatom lokacijom na [[hromosom]]u koja se može koristiti za identifikaciju jedinki ili vrste kojekoji ga posjeduju. Sekvenca DNK s poznatim fizičkim položajem na [[hromosom]]u. [[Genetički marker]]i i geni koji su blizu jedan drugome na hromosomu imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno. Razlikuju se individualno do te mjere da se mogu koristiti za pronalaženje obližnjeg gena koji uzrokuje određenu bolest ili osobinu unutar porodica. Primjeri genetičkih markera su jednonukleotidni polimorfizammpolimorfizam (SNP), polimorfizmi dužine restrikcijskih fragmenata (RFLP), varijabilni broj tandemskih ponavljanja (VNTR), mikrosateliti i varijante broja kopija (CNV). Genetički markeri mogu, ali i ne moraju imati poznatu funkciju.] *[[Genetički modificirani organizam]] (GMO) Svaki organizam čiji je genetički materijal izmijenjen tehnikama genetičkog inženjerstva, posebno na način koji se ne javlja prirodno parenjem ili prirodnom genetičkom rekombinacijom. *[[Genetički poremećaj]] Nasljedno odstupanje od uobičajenog („(“normalnog“”) genotipa ili fenotipa).. *[[Genetičko autostopiranje]] Također (efekt stopiranja.) Tip povezane selekcije kojom pozitivna selekcija alela koji je podvrgnut selektivnom pritisku uzrokuje da aleli za različite gene na obližnjim lokusima također mijenjaju frekvenciju, omogućavajući im da "“stopiraju"” do fiksacije zajedno s pozitivno odabranim alelom. Ako je selekcija na prvom lokusu dovoljno jaka, neutralni ili čak blago štetni aleli unutar iste grupe veza mogu biti podvrgnuti istoj pozitivnoj selekciji jer je fizička udaljenost između obližnjih lokusa dovoljno mala da je malo vjerovatno da će se dogoditi rekombinacijski događaj između njih. *[[Genetičko inženjerstvo]] Obuhvata sve metode manipulacije genetičkim materijalom jednog organizma u kojima se neki dio [[genom]]a uklanja, ubacuje ili zamjenjuje (gen, [[hromosom]], hromosomska garnitura). Također genetička modifikacija ili genetička manipulacija. Direktna, namjenska manipulacija genetičkim materijalom organizma korištenjem bilo koje od raznih biotehnoloških metoda, uključujući umetanje ili uklanjanje gena, prijenos gena unutar i između vrsta, mutaciju postojećih sekvenci i izgradnju novih sekvenci korištenjem umjetnih sinteza gena. GenetičkiGenetičko inženjerstvo obuhvata širok skup tehnologija pomoću kojih se genetički sastav pojedinačnih ćelija, tkiva ili čitavih organizama može mijenjati u različite svrhe, obično kako bi se proučavale funkcije i ekspresija pojedinačnih gena, kako bi se proizveli hormoni, vakcine i druge droge i stvaranje genetički modificiranih organizama za upotrebu u istraživanju i poljoprivredi. *[[Genetičko savjetovanje]] Komunikacijski proces koji nastoji pomoći pogođenim ili rizičnim pojedincima i porodicama u razumijevanju prirodne povijesti, rizika od bolesti i načina prijenosa genetičkog poremećaja;. Treba olakšati informirani pristanak za genetičko testiranje kada je to prikladno;, raspravljati o mogućnostima upravljanja rizikom i planiranja porodice; te osigurati ili uputiti pojedince na psihosocijalnu podršku prema potrebi. Genetičko savjetovanje integrira genetičko testiranje, genetičku genealogiju i genetičku epidemiologiju. *[[Genetičko testiranje]] Također, DNK testiranje ili, genetički skrining. Široka klasa različitih procedura koje se koriste za identifikaciju osobina pojedinih hromosoma, gena ili osobnihličnih proteina, kako bi se utvrdilo porijeklo ili dijagnosticirala ranjivost na nasljedne bolesti ili otkriliotkrile mutantne alele povezane s povećanim rizikom od razvoja genetičkih poremećaja. Genetičko testiranje se široko koristi u medicini, poljoprivredi i biološkim istraživanjima. Proces testiranja pojedinaca u određenoj populaciji kako bi se identificirali oni koji imaju povećani rizik od pojave ili razvoja određenog genetičkog poremećaja ili nositelja genetičke varijante za određeni poremećaj. *[[Genetika]] Oblast biologije koja proučava gene, genetičke varijacije i procese naslijeđivanjanasljeđivanja u živim organizmima. *[[Genodermatoza]] Nasljedni sindrom koji uključuje dermatološki (kožni) fenotip. *[[Genom]] Obuhvata cjelokupnu nasljednu supstancu nekog organizma: jedarnu DNK, kodirajuće i nekodirajuće regije i genetički materijal mitohondrija i hloroplasta. Čitav komplet genetičkog materijala sadržan u hromosomima organizma, organele ili virusa. Termin se također koristi za označavanje kolektivnog skupa genskih lokusa koje dijeli svaki član populacije ili vrste, bez obzira na različite alele koji mogu biti prisutni na tim lokusima kod različitih jedinki. *[[Genomika]] Interdisciplinarno polje koje proučava strukturu, funkciju, evoluciju, mapiranje i uređivanje cijelih genoma, za razliku od pojedinačnih gena. Genomika okoliša, ekogenomika i genomika zajednice Proučavanje genetičkog materijala dobivenog direktno iz uzoraka okoliša, za razliku od organizama uzgajanih u laboratorijskim kulturama. *[[Genomska DNK]] (gDNK)), [[hromosomska DNK]] Također hromosomska DNK. DNK sadržana u hromosomima, za razliku od vanhromosomske DNK sadržane u zasebnim strukturama kao što su plazmidi ili organele kao što su mitohondrije ili hloroplasti. *[[genom|Genomski ispis]] koji rezultira inaktivacijom alela ovisno o tomezavisno od toga od kojeg je roditelja naslijeđen. Može imati kliničku važnost jer može utjecatiuticati na ekspresiju genske mutacije (tj. fenotipa) u potomstvu oboljelog roditelja, ovisno o tomezavisno od toga koji roditelj prenosi mutaciju. *[[Genomsko utiskivanje]] (imprinting) [[epigenetika|Epigenetički fenomen]] koji uzrokuje ekspresiju gena na način koji ovisi o određenom roditeljuzavisi od određenog roditelja od kojeg je gen naslijeđen. Javlja se kada se epigenetički znakovi kao što su DNK ili metilacija histona uspostave ili "“utisnu" (uštapmaju” (uštampaju) u zametne ćelije roditeljskog organizma i zatim se održavaju kroz ćelijske diobe u somatskim ćelijama potomstva organizma; kao rezultat, gen u potomstvu koji je naslijeđen od oca može biti izražen drugačije od druge kopije istog gena koja je naslijeđena od majke. *[[Genotip]] Cjelokupni komplement alela prisutan u genomu određene individue, što, u međudejstvu sameđudjelovanju s okolinskim faktorima i interakcijiinterakcijom gena dovodi do njenog fenotipa. Na najširoj razini, genotip uključuje cjelokupnu genetičku konstituciju pojedinca. Često se primjenjuje uže na skup alela prisutnih na jednom ili više specifičnih lokusa. *[[Genotip]]izacija Proces utvrđivanja razlika u genotipu pojedinca ispitivanjem sekvenci DNK u genomu, pomoću biotestova i poređenjem sa sekvencama druge osobe ili referentnom sekvencom. Laboratorijski proces u kojem se DNK zametne linije analizira na specifične nukleotide ili baze kako bi se utvrdilo jesu li prisutne određene varijante. Genotipizacija se razlikuje od sekvenciranja, u kojem se procjenjuju svi nukleotidi koji čine određenu duljinu DNK (npr. unutar gena, egzoma ili genoma). * [[Genotoksičnost]] Sposobnost određenih hemijskih i/ili fizičkih i bioloških agenasa da prouzrokuju oštećenje genetičkog materijala u živoj ćeliji (npr. kroz jednolančane ili dvolančane prekide, umrežavanje ili tačkaste mutacije), što može, ali ne mora da dovede do trajne mutacije. Iako su svi mutageni genotoksični, nisu svi genotoksični spojevi mutageni. *[[Genska doza]] Broj kopija određenog gena prisutnih u genomu. Doziranje gena direktno utiče na količinu genskog proizvoda koji ćelija može ekspromirati, iako su se razvile različite kontrole koje strogo regulišu ekspresija gena. Promjene u doziranju gena uzrokovane mutacijama, uključuju varijacije u broju kopija *[[Genska ravnoteža]] Mehanizam određivanja spola koji zavisi od omjera broja X-hromosoma (X) i broja skupova autosoma (A). Mužjaci se razvijaju kada je omjer X/A 0,5 ili manji, ženke kada je 1,0 ili više, a interseks se razvija kada je između 0,5 i 1,0. *[[Genska terapija]] Umetanje funkcionalnog ili divljeg tipa gena ili dijela gena u organizam (posebno pacijenta) s namjerom ispravljanja genetičkog defekta, bilo direktnom zamjenom defektnog gena ili suplementacijom drugom, funkcijskalnomfunkcionalnom verzijom. *[[Genski fond]] Zbir svih različitih alela koje dijele pripadnici jedne populacije. *[[Genski lokus]] Specifičan, fiksni položaj na [[hromosom]]u gdje se nalazi određeni gen ili genetički marker. *[[protein|Genski proizvod]] Bilo koji biohemijski materijal koji je rezultat ekspresije gena, koji se najčešće tumači kao funkcionalni transkriptom [[iRNK]], proizveden transkripcijom gena ili potpuno izgrađeni protein proizveden primarnim transkriptom, iako nekodirajuće, molekule RNK kao što su transferne [[RNK]] mogu također se smatraju genskim proizvodima. Mjerenje količine datog genskog proizvoda koji se može otkriti u ćeliji ili tkivu ponekad se koristi da se zaključi koliko je odgovarajući gen aktivan. *[[klicni list|Germ-ćelija]] (zametna ćelija) Svaka biološka ćelija koja stvara spolne ćelije organizma koji se seksualno razmnožava. Spolne ćelije su međugeneracijske veze za genetički materijal koji će se na kraju prenijeti na potomke organizma i obično se razlikuju od somatskih ćelija, koje su potpuno odvojene od zametne linije. *[[klicni list|Germ linija]] (zametna linija) Također: Zametna linija U višećelijskim organizmima, populacija ćelija koje su sposobne da prenesu svoj genetički materijal na potomstvo organizma i stoga se (barem teorijski) razlikuju od somatskih ćelija, koje ne mogu prenijeti svoj genetički materijal. Ćelije zametne linije nazivaju se zametne ćelije. Linija zametnih ćelija, koja se proteže kroz mnoge generacije, sadrži genetički materijal koji je na jedinku prenijet od njegovih predaka. *[[Glasnička RNK]] Vidi: [[Informacijsk RNK]]. *[[Goldberg-Hognessova kutija]] Vidi: [[TATA-kutija]]. *[[G-pruganje]] Također (Giemsa pruganje ili G-bendiranje) Tehnika koja se koristi u citogenetici za proizvodnju vidljivog kariotipa, bojenjem kondenziranih hromosoma Giemsa bojom. Bojenje proizvodi dosljedne i prepoznatljive uzorke tamnih i svijetlih "“traka"” u regijama hromatina, što omogućava da se specifični [[hromosom]]i lako razlikuju. [[gram pozitivna bakterija|Gram pozitivnost]] i [[gram negativna bakterija|Gram negativnost]] Prijemčivost/neprijemčivost [[mikroorganizam]]a (([[bakterija]]) ma Giemsa bojenje *[[Guanin]] Skraćeno slovom (skr. G.) Jedna od četiri glavne nukleobaze prisutne u DNK i [[RNK]]. [[Guanin]] formira bazni par sas [[citozin]]om. *[[Gubitak heterozigotnosti (LOH) Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerojatnijevjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i LOH. *[[GWAS]] GWAS (studija povezanosti cijelog genoma) GWAS (genome-wide associatijskassociation study) je način na koji se identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Oval metod ispituje cijeli genom radi genetičkih polimorfizama, obično polimorfizama jednog nukleotida ([[SNP]]), koji se češće javljaju u slučajevima (ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje) nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine). Naziva se i studija povezanosti cijelog genoma.<ref name="hadzirifat"/> ==H== *[[Haplodiploidija]] Sistem određivanja spola u kojem je spol pojedinog organizma određen brojem hromosoma koje posjeduje: potomci koji se razvijaju iz oplođenih jaja su diploidni i ženski, dok su potomci koji se razvijaju iz neoplođenih jaja haploidni i muški, sas polovinom [[hromosom]]a koliko i žena. Haplodiploidija je zajednička za sve pripadnike reda insekata Hymenoptera i nekoliko drugih taksona insekata. *[[Haplogrupa]] Skupina sličnih haplotipova koji imaju zajedničkog pretka s istom [[SNP]] mutacijom. Pošto se sastoji od sličnih haplotipova, omogućava predviđanje haplogrupa prema haplotipovima. Haplogrupa se određuje i utvrđuje SNP testom. *[[Haploid]] (ćelije ili organizma) Imaju jednu kopiju svakog hromosoma, pri čemu svaka kopija nije dio para. Kontrast diploidnog i poliploidnog. Označava se stenografskim brojem n. *[[[Haploidna garnitura]] Jednostruka [[hromosomska garnitura]] označava se simbolom <big>''n''</big>. Kada se spolne ćelije – jajna ćelija i sprematozoidspermatozoid spoje, novonastala – prva ćelija novog živog bića imaćeimat će diploidan broj hromosoma. *[[Haploidni broj hromosoma]] čovjeka iznosi 23. *[[Haploinsuficijencija]] Model dominantnog djelovanja gena u diploidnim organizmima, u kojem je jedna kopija alel a alela divljeg tipa na lokusu u heterozigotnoj kombinaciji sas varijantnim alelom nije dovoljandovoljna za proizvodnju fenotipa divljeg tipa. Haploinsuficijencija može nastati zbog de novo ili naslijeđene mutacije gubitka funkcije u varijantnom alelu, tako da proizvodi malo ili nimalo genskog proizvoda (često protein). Situacija koja se događa kada je jedna kopija gena inaktivirana ili izbrisana, a preostala funkcijskalnafunkcionalna kopija gena nije primjerena za proizvodnju potrebnog genskog proizvoda za očuvanje normalne funkcije. *[[Haplotip]] Sažeti termin za haploidni genotip. To je skup specifičnih alela (pojedinačnih DNK sekvenci) u klasteru usko povezanih gena na istom hromosomu, koji se nasljeđuju zajedno. Jednostavnije rečeno, haplotip je grupa takvih gena koje potomstvo nasljeđuje od jednog roditelja. Skup usko povezanih genetičkih markera prisutnih na jednom [[hromosom]]u koji se nasljeđuju zajedno. *[[Hardy-Weinbergov zakon]] U velikoj populaciji u kojoj dolazi do slučajnog parenja, frekvencije gena i genotipova su stalne. *[[Helikaza]] Bilo koji iz klase motornih proteina zavisnih od ATP -a koji se kreću u smjeru duž DNK kičmu kičme i katalizuju razdvajanje dva[[komplementa RNK lanca dvostruke spirale, dozvoljavajući da se odvijajuodvija veliki broj vitalnih procesa, npr. transkripcija, replikacija i popravka. Enzim koji odmotava lance dvolančane uzvojnice. *[[Hemizigot]] U diploidnom organizmu, koji ima samo jedan alel na datom [[genski lokus|geneskom lokusu]] (gdje bi ih obično bilo dva). Hemizigotnost se može uočiti kada je samo jedna kopija [[hromosom]]a prisutna u normalno diploidnoj ćeliji ili organizmu, ili kada je obrisan segment [[hromosom]]a koji sadrži jednu kopiju alela, ili kada je gen lociran na [[spolni hromosomheterogamet]]nom spolu (u kojem polnispolni hromosomi ne postoje u parovima koji se podudaraju); naprimjer, kod muškaraca s normalnim hromosomima, za gotovo sve X-vezane gene se kaže da su hemizigoti jer postoji samo jedan X hromosom i nekoliko istih gena postoji na Y hromosomu. Muški spol koji samo na X-hromosomu nosi alel za spolno- vezano svojstvo i koji se uvijek eksprimira u [[fenotip]]u. *[[Hemiziogot]]nost Pojava samo jednog člana hromosomskog para ili segmenta hromosoma umjesto uobičajena dva. Hemizigotnost se često koristi za opisivanje X-vezanih gena kod muškaraca koji imaju samo jedan hromosom X. Ovaj se termin ponekad koristi u genetici somatskih ćelija gdje su ćelijske linije raka često hemizigotne za određene alele ili hromosomske regije. *[[Heritabilnost]] Također i (nasljedivost) Pohranjivanje, prijenos i izražavanje molekulskih informacija u biološkim organizmima, što se manifestira prenošenjem fenotipskih osobine sa osobina s roditelja na potomstvo, bilo kroz seksualnu ili aseksualnu reprodukciju. Za ćelije ili organizmiorganizme potomaka se kaže da nasljeđuju genetičke informacije svojih roditelja. *[[nasljeđivanje|Sposobnost nasljeđivanja]]: [[Statistika]] koja se koristi u [[kvantitativna genetika|kvantitativnoj genetici]]. koja procjenjuje proporciju varijacije unutar date [[fenotip]]ske osobine koja je posljedica genetičke varijacije između pojedinaca u određenoj populaciji. Nasljednost se procjenjuje poređenjem individualnih fenotipova blisko srodnih jedinki u populaciji. Udio varijacija u populacijskom svojstvu koji se može pripisati naslijeđenim genetičkim čniocimačiniocima. Procjene nasljednosti kreću se od 0 do 1 i često se izražavaju kao postotak. Broj blizak 1 može biti pokazatelj visoko nasljedne osobine unutar populacije. Ne smije se koristiti za procjenu rizika na individualnoj osnovi. *[[Heterodupleksna analiza]] Metod otkrivanja razlika u sekvencama između normalne DNK i DNK koja se testira. Obično se koristi kao metodmetoda za otkrivanje potencijalnih mutacija u genu. *[[Heterogametnost]] Stanje organizma koji stvara dva tipa gameta s obzirom na spolne hromosome (XY). Heterogenost logaritama odds skora (HLOD rezultat) Statistička procjena jesu li dva genetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerojatnovjerovatno nasljeđuju zajedno. Logaritam heterogenosti rezultata izgleda izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Naziva se i HLOD rezultat. *[[Heterogenost lokusa]] Prisustvo varijanti na različitim lokusima gena koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Heterohromatin]] Kondenzirane regije hromatina koje najčešće nisu transkripcijski aktivne; mogu biti konstitutivne i fakultativne. *[[Heterohromosom]] Vidi: [[Alosom]] *[[Heterologna ekspresija]] Ekspresija stranog gena ili bilo koje druge strane sekvence DNK unutar organizma domaćina koji prirodno ne sadrži isti gen. Insercija stranih transgena u heterologne domaćine pomoću rekombinantnog vektori je uobičajeni biotehnološki metod vektora uobičajena je biotehnološka metoda za proučavanje strukture i funkcije gena. *[[Heteroplazmija]] Pojava kada je u citoplazmi više tipova hloroplasta ili mitohondrija. Heteroza, hibridna snaga i poboljšanje autbredinga Također hibridna snaga i poboljšanje autbredinga. Poboljšana ili povećana funkcija kvantiteta ili kvaliteta bilo koje biološke osobine u hibridu potomstvo potomstva, s obzirom na istu osobinu kod njegovih genetički različitih roditelja. Ako je bilo koja ili više osobina roditelja značajno poboljšana u potomstvu kao rezultat miješanja genetičkih doprinosa roditelja, potomstvo je heterotično. *[[Heterozigot]] U diploidnom organizmu, genotip koji ima dva različita alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, heterozigotni genotipovi su predstavljeni parom nepodudarnih slova ili simbola, često velikim slovom (kojikoje označava dominantni alel) i malim slovom (koje označava recesivni [[alel]]), kao što su Aa ili Bb itd. Kontrast je homozigot. *[[heterozigot|Heterozigotni genotip]] Prisustvo dva različita alela na određenom genskom lokusu. Heterozigotni genotip može uključivati jedan normalni i jedan mutirani alel ili dva različita mutirana alela (složeni heterozigot). *[[Hibrid]] Jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja iste vrste; npr. mendelovski F1-potomci graška dominantnog fenotipa nastali križanjem dominantnog homozigota i recesivnog homozigota ili potomak nastao križanjem jedinki koje pripadaju različitim vrstama. Potomstvo koje nastaje spajanjem kvaliteta dvaju organizama različitih rodova, [[vrsta]], [[rasa]], [[sorta (botanika)|sorti]] ili varijeteta putem seksualnog razmnožavanja. Hibridi se mogu pojaviti prirodno ili umjetno, kao u toku selektivnog uzgoja domaćih životinja i biljaka. Reproduktivne barijere obično sprečavaju hibridizaciju između udaljenih organizama ili barem osiguravaju da hibridno potomstvo bude sterilno, ali plodni hibridi mogu dovesti do specijacije. *[[Hibridizacija]] Proces kojim se hibridni organizam proizvodi od dva organizma različitih rodova, vrsta, [[rasa{{ ili varijeteta. Proces kojim se jednolančani DNK ili [[RNK]] preparat dodaje na površinu sekvence, u rastvoru, i potencijalno pretvara u komplementarnu sonda sondu. U odnosu na test ekspresije gena, hibridizacija se odnosi na korak u eksperimentalnoj paradigmi, dok se u molekulskoj biologiji ili genetici termin odnosi na hemijski proces. *[[himera|Himerizam]] Prisustvo dvedvije ili više populacija ćelija sas različitim genotipovima u pojedinačnom organizmu, poznatom kao himera, koja se razvila fuzijom ćelija koje potiču iz odvojenih zigota. Svaka populacija ćelija zadržava svoj genom, tako da je organizam kao cjelina mješavina genetički neidentičnih tkiva. Genetički himerizam može biti naslijeđen (npr. fuzijom više embrija tokom trudnoće) ili stečen nakon rođenja (npr. alogenom transplantacijom ćelija, tkiva ili organa od genetički neidentičnog donora). Kod biljaka može biti rezultat kalemljenja ili grešaka u diobi ćelija. Sličan je mozaicizmu, ali se razlikuje od njega. *[[mutacija|Hipermorf]] Mutirani alel sas povećanom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni ([[divlji tip]]). *[[Hipomelanoza]] Nedostatak melanina. *[[Hipomorf]] Mutirani alel sa smasnjenomsmanjenom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[Histon]] Dio klase posebnih proteina u [[hromosom]]ima oko kojih se omotava molekula DNK. Bilo koji iz klase visoko alkalnih proteina odgovornih za pakovanje jedarne DNK u strukturne jedinice koje se nazivaju nukleosomi u eukariotskim ćelijama. Histoni su glavne proteinske komponente hromatina, gdje se povezuju u komplekse koji djeluju kao "kalemovi"“kalemi” oko kojih se vijuga linearna molekula DNK. Imaju glavnu ulogu u regulaciji i ekspresiji gena. *[[HLOD-rezultat]] ([[logaritam]] heterogenosti rezultata pojavljivanja) Statistička procjena dajesu li su dva genska lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerovatno nasljeđuju zajedno. HLOD rezultat izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Također se naziva logaritam heterogenosti rezultata pojavljivanja. *[[Hloroplastna DNK]] (cpDNK) Cirkularna molekula DNK u hloroplastima, nezavisna od jedarne, endosimbiotskog porijekla. *[[Holandrični gen]]o Geni na [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. *[[hromosom|Holocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Bez jedne centromere, već više mjesta za sklapanje kinetohora raspoređenih duž cijele dužine [[hromosom]]a. Tokom diobe ćelije, hromatide holocentričnih hromosoma se paralelno pomiču i ne formiraju klasične strukture u obliku slova V, tipske za monocentrične [[hromosom]]e. *[[Homogametnost]] Organizam koji stvara jedan tip gameta s obzirom na [[spolni hromosom|spolne hromosome]] (XX)). *[[Homologna rekombinacija]] Tip genetičke rekombinacije u kojoj se nukleotidne sekvence razmjenjuju između dvije slične ili identične (“homologne") molekule DNK, posebno one koja se događa između homolognih hromosoma. Termin se može odnositi na rekombinaciju koja se javlja kao dio bilo kojeg od brojnih različitih ćelijskih procesa, najčešće popravke DNK ili hromosomskog ukrštanja tokom mejoze kod eukariota i [[horizontalni prenos gena|horizontalnog prijenosa gena]] kod prokariota. Kontrastna nehomologna rekombinacija. *[[Homologni hromosom]], homolozi Također homolozi. Skup od dva podudarna hromosoma, jednog majčinskog i jednog očinskog, koji se uparuju jedan s drugim unutar jedra tokom mejoze. Imaju iste gene na istim lokusima, ali mogu imati različite alele. *[[Homoplazmija]] Pojava kada u citoplazmi nalazimo samo jedan tip [[hloroplast]]a ili [[mitohondrija]]. *[[Homozigot]] U diploidnom organizmu, organizam koji ima dva identična alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, homozigotni genotipovi su predstavljeni parom odgovarajućih slova ili simbola, kao što su AA ili aa. Kontrast je heterozigot. *[[homozigot|Homozigotni genotip]] Jedinka koja nosi dva identična alela (AA ili aa). Prisustvo dva identična alela na određenom lokusu gena. Homozigotni genotip može uključivati dva normalna alela ili dva alela koji imaju istu varijantu. *[[Horizontalni transfer gena]] (HGT) HGT ili lateralni prijenos gena (LGT) je kretanje genetičkog materijala između jednoćelijskih i/ili višećelijskih organizama osim ("(“vertikalnim")”) prijenosom DNK, od roditelja do potomstva ([[razmnožavanje]]). HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama. Horizontalni prijenos gena je i izmjena genetičkog materijala između dvije homologne molekule DNK dviju različitih ćelija (jedinki) iste generacije. *[[Hromatida]] Jedna kopija novokopiranog [[hromosom]]a, koji je centromerom spojen sas originalnim hromosomom. *[[Hromatidna razmjena]] Razmjena dijelova nesestrinskih hromatida homolognih hromosoma u profazi I mejoze. *[[Hromatin]] [[hromosom]]ski dio jedra sas pojačanom prijemčivošću za boje koje se koriste za bojenje preparata za mikroskopiranje. :Kompleks DNK i proteina tzv. nukleoprotein; može biti euhromatin iIiili heterohromatin Kompleks DNK, [[RNK]] i proteina koji se nalazi u eukariotskim ćelijama, koji je primarna supstanca koja se sastoji od hromosoma. Hromatin funkcioirafunkcionira kao sredstvo za pakiranje vrlo dugih molekula DNK u visoko organizirane i gusto zbijene oblike, što sprečava zapetljavanje niti, jača DNK tokom ćelijske diobe, pomaže u sprečavanju oštećenja DNK i ima važnu ulogu u regulaciji ekspresije gena i DNK replikacija. *[[Hromosom]] Jedarna supramolekulska struktura, vidljiva tek u ćelijama koje se dijele. Tada se hromosomi kondenziraju i dobiju jasnije konture. Prije diobe liče na tanke niti sklupčane u jedru. Sastoje se iz DNK i specifičnih proteina, [[histon]]a, koji služe kao prstenovi oko kojih se obmotavaomotava DNK. Oblik i debljina [[hromosom]]a ovise o tomezavise od toga koliko je čvrsto DNK obmotanaomotana oko proteina. Ako je obmotanaomotana jako, onda se hromosomi bolje vide i to se dešava nešto prije same diobe ćelije. Na hromosomu se mogu uočiti njegobvinjegovi kraci (kratki – p i dugi – q) krajevi ([[telomere]]), primarna RNK ([[centromere]]) i sekundarna RNK (drške satelita) suženja. [[Hromosom]]i se mogu smatrati svojevrsnim tipom molekulskog “paketa" za DNK unutar ćelijskog jedra. Kod većine eukariota, sastoje se od dugih lanaca DNK umotanih s proteinima koji se vežu za niti i kondenziraju, kako bi spriječili da postanu neupravljivo zapetljani. Najlakše se razlikuju i proučavaju u njihovim potpuno kondenziranim oblicima, koji se javljaju samo tokom ćelijske diobe. Neki jednostavni organizmi imaju samo jedan hromosom od kružne DNK, dok većina eukariota ima više hromosoma sastavljenih od linearne DNK. Sastoji se od proteina i DNK organiziranih u gene. Svaka ljudska ćelija normalno sadrži 23 para [[hromosom]]a. *[[Hromosomska duplikacija]] Dvostrukost cijelog hromosoma ili njegovih određeni hsegmenataodređenih segmenata. *[[Hromosomska nestabilnost]] Genomska neravnoteža koja se javlja kada ćelija ima abnormalan broj hromosoma. Može biti uzrokovana neočekivanim hromosomskim križanjem ili prisutnošću malih, vanhromosomskih dijelova DNK.<ref name="hadzirifat"/> ==I== *[[Idiohromosom]] Vidi: [[Alosom]]. *[[Inbred linija]] Bilo koja loza određene vrste u kojoj su jedinke gotovo ili potpuno genetički identične jedna drugoj zbog duge historije ponovljenih inbridinga, bilo prirodnim ili vještačkim putem. Linije se obično smatraju ukrštanimukrštenim nakon najmanje 20 generacija inbridinga (npr. samooplodnjom ili parenjem u srodstvu), kada su gotovo svi lokusi u genomu homozigotni i sve jedinke se stoga mogu tretirati kao klonovi (uprkos činjenici da se još uvijek proizvode spolnom reprodukcijom). *[[Inbriding]] Također ukrštanje u srodstvu [[Spolno razmnožavanje]] između [[rasa]] ili jedinki koje su genetički blisko povezane. Inbriding rezultira [[homozigot|homosigotnošću]], što može povećati i vjerovatnoću da će potomstvo biti pogođeno štetnim recesivnim osobinama i vjerovatnoću fiksiranja korisnih osobina unutar reproduktivnog dijela populacije. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati ukrštanjem, a za potomstvo se kaže da je inbredno. Kontrast je autbriding. *[[Incidencija]] Učestalost nove pojave genetičkog poremećaja (ili šire bilo kojeg genetičkog stanja ili osobine, štetnog ili drugog) među članovima određene populacije i u određenom vremenskom periodu. *[[Indel]] Termin koji se odnosi na inserciju ili deleciju jedne ili više baza u sekvenci [[nukleinske kiseline]]. *[[Inducibilni gen]] Gen čija [[ekspresija gena|ekspresija]] ili reaguje na promjenu okoline ili ovisi o položaji ćelije domaćina unutar [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. *[[protein|Induktor]] Protein koji se vezuje za represor (da ga onemogući) ili za aktivator (da ga omogući). *[[Informacijska RNK]] [[RNK]] (iRNK, mRNK) su sve molekule RNK koje prenose genetičku informaciju iz njenog centra u [[ćelijsko jedro|jedru]], tj. u [[hromosom]]ima ili u drugim nositeljima DNK ([[mitohondrijska DNK]] ([[mitohondrije]] i [[plastid]]i) – do mjesta njene realizacije. Genetička kontrola svih pojava i procesa u organizmu odvija se putem sinteze regulacijskih ([[enzimi]]) i strukturnih proteina. *[[genetičko testiranje|Informativnost]] U [[genetičko testiranje|genetičkom testiranju]], rezultat testa koji definitivno otkriva prisustvo ili odsutnost genetičke promjene zametne linije povezane s nasljednim poremećajem koji se procjenjuje. U analizi povezanosti, sposobnost razlikovanja između majčinski i očinski naslijeđenih DNK-markera (polimorfizama) unutar ili u blizini određenog gena od interesa. *[[genetičko savjetovanje|Informirani pristanak]] (proces pristanka) Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju [[informacija]]. Trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija [[genetička analiza|genetičke analize]], raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Naziva se i proces pristanka. *[[Insercija (genetika)|Insercija]] Umetanje jednog ili više [[nukleotid]]a u lanac DNK, odnosno hromosom. Tip mutacije u kojoj se jedna ili više baza dodaje sekvenci nukleinske kiseline; može značajno varirati u veličini. *[[Inicijacijski kodon]] Pogledajte: Početnipočetni kodon (startni kodon). *[[Insercijska mutageneza]] Promjena sekvence DNK umetanjem jednog ili više nukleotida u sekvencu, bilo prirodno ili vještački. Ovisno o preciznoj lokacijiZavisno od precizne lokacije umetanja unutar ciljne sekvence, insercije mogu djelomično ili potpuno inaktivirati ili čak povećati regulaciju genskog proizvoda ili biohemijskog puta, ili mogu biti neutralne, ne dovodeći do suštinskih promjena. Mnoge tehnike genetičkog inženjerstvoainženjerstva oslanjaju se na umetanje egzogenog genetičkog materijala u ćelije domaćina, kako bi se proučavala funkcija i ekspresija gena. *[[Insercijska sekvenca]] Također, insercijski ili jednostavno umetnuti element Bilo koja nukleotidna sekvenca koja je prirodno ili umjetno umetnuta u drugu sekvencu. Termin se posebno koristi da se odnosi naza dio transpozibilnog elementa koji kodira one proteine koji su direktno uključeni u proces transpozicije, npr. enzim transpozaza. Kodirajuća regija u transposabilnoj sekvenci umetanja obično je flankirana kratkim obrnutim ponavljanjima, a struktura većih prenosivih elemenata obično uključuje par bočnih sekvenci umetanja koje su same invertirane. *''[[In silico]]'' Odnosi se na eksperimente na živim jedinkama van i unutar organizma, odnosno i kako su i nađeni in natura. *[[''In situ]]'' Na datom mjestu *[[Integron]] Mobilni genetički element koji se sastoji od genske kasete koja kodira rekombinazu specifičnu za mjesto i uključuje mjesta za prepoznavanje specifična za integrazu i promotor koji upravlja ekspresijom jednog ili više gena za adaptivne osobine na ćeliju domaćina. Integroni obično postoje u obliku kružnih episomnih DNK fragmenata kao što su plazmidi, preko kojih pomažu brzu adaptaciju i evoluciju bakterija, omogućavajući horizontalni prijenos gena otpornosti na antibiotike između različitih bakterijskih vrsta i sojeva. *[[Intein]] Bilo koja sekvenca jedne ili više aminokiselina unutar prekursorskog polipeptida koja je izrezana spajanjem proteina tokom posttranslacijske modifikacije i stoga je odsutna u zrelom proteinu, analogno intronima spojenim iz [[RNK]] transkripta. Kontrast je ekstein. *[[Intercistronska regija]] / međugenska regija Bilo koja sekvenca DNK koja se nalazi između stop kodona jednog gena i startnog kodona sljedećeg gena u policistronskoj transkripcijskoj jedinici. Također: međugenska regija. *[[Interfaza]] Sve faze ćelijskog ciklusa isključujući ćelijsku diobu. Tipska ćelija većinu života provodi u interfazi, tokom koje obavlja svakodnevne metaboličke aktivnosti, kao i potpunu replikaciju svog genoma u pripremi za mitozu ili mejozu. *[[Intergenski razmaknik]] (IGS) Regija nekodirajuće DNK između gena. Termini intergeni spejser (IGS) ili netranskribovaninetranskribirani razmak (NTS) koriste se posebno za razmaknicu DNK između mnogih tandemski ponovljenih kopija gena ribosomske RNK. *[[Intergenska regija]] (IGR) Bilo koja sekvenca nekodirajuće DNK koja se nalazi između funkcionalnih gena. *[[Interkalirajući agens]] Bilo koji hemijski spoj (npr. akridinske boje) kojekoji ometa poravnanje i uparivanje baza u komplementarnim lancima molekula DNK, umetanjem sesebe između baza. *[[Interkineza]] Skraćena pauza u aktivnostima vezanim za ćelijsku diobu koja se javlja tokom mejoze kod nekih vrsta, između prve i druge mejotske diobe (tj. mejoze I i mejoze II). Tokom interkineze ne dolazi do replikacije DNK, za razliku od normalne interfaze koja prethodi mejozi I i mitozi. IntragenskiIntragenska regija Vidi: Intronintron. *[[Introgresija]] Također, [[introgresivna hibridizacija]]. Premještanje gena iz genskog fonda jedne populacije ili vrste u onu druge populacije ponovnim ukrštanjem hibrida dvije populacije s jednom od roditeljskih populacija. Sveprisutan je i važan izvor genetičke varijacije u prirodnim populacijama, ali se također može namjerno izazvati u uzgoju pripitomljenih biljaka i životinja. *[[Intron]] Nekodirajuća sekvenca eukariotske DNK, između sekvenci DNK sa smislenom šifrom (egzonima). Sekvenca DNK između egzona koja se inicijalno kopira u RNK, ali je izrezana iz konačnog [[RNK]] prijepisa i stoga ne mijenja kodiranje aminokiseline. Poznato je da neke intronske sekvence utiču na ekspresiju gena. *[[Intron]]ski upad Rekombinacija posredovana intronom; tip abnormalnosti [[hromosom]]a u kojem su krakovi hromosoma ogledalske slike jedan drugog. *[[inverzija (genetika)|Inverzija]] [[Hromosomska mutacija]] u kojoj se segment hromosoma odlomi i ponovno pričvrsti u obrnutom smjeru. *[[Inverzijska omča]] Nastaje sparivanjem [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] kod inverzijskog [[heterozigot]]a. *''[[In vitro]]'' U staklenci. *''[[In vivo]]'' Uživo. *[[iRNK]] Vidi: [[Informacijska RNK]]. *[[Istosmislena mutacija]] Vidi: Sinonimnasinonimna mutacija. *[[Izohromosom]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatide približno jednake dužine. Formiranje izohromosoma je ekvivalentno je istovremenim događajima umnožavanja i [[delecija (genetika)|delecije]], tako da dvije kopije ili dugog ili kratkog kraka čine rezultirajući hromosom. *[[Izolator]] Specifična sekvenca DNK koja sprečava da gen bude pod uticajem aktivacije ili potiskivanja obližnjih gena. *[[Izomerni gen]]i Dva ili više gena koji su ekvivalentni i redundantni u smislu da, uprkos [[kodon|kodiranju]] različitih genskih proizvoda, svaki od njih rezultira istim [[fenotip]]om kada je postavljen unutar iste genetičke pozadine. Ako je nekoliko izomernih gena prisutno u jednom genotipu, mogu biti kumulativni ili bez n-kumulativnog doprinosa fenotipu.<ref name="hadzirifat"/> ==J== *[[Jedarce]] (nukleolus) Jednostruka ili višestruka ćelijska [[organela]], odnosno jedrova suborganela. Glavna funkcija mu je stvaranje i organizacija komponenti ribosoma ([[rRNK]] i [[ribosom]]skih proteina). Organela jedra eukariotskih ćelija koja se sastoji od proteina, DNK i RNK i služi kao mjesto sinteze [[ribosom]]a. *[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP) U genetici odrednica za pojavu zamjene mjesta jednog od [[nukleotid]]a nekim drugim nukleotidom. Naprimjer, ako je posmatrana sekvenca na određenoj lokaciji gena posmatrane vrste sastavljena od niza nukleotida AAGCCTA, pa zatim nastane promjena redoslijeda nukleotida, kao AAGCCAA, postaje uočljivo da se početna i novonastala sekvenca međusobno razlikuju u jednom nukleotidu. Posljedice ovakvih izmjena (usljed ovakve "[[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]“) mogu biti različitog obima i oblika u posmatranom [[genom]]u ili fenotipu. *[[Jednosmjerna translokacija – [[nerecipročna translokacija]] Premještanje segmenta jednog hromosoma, nakon loma, na drugi nehomologni hromosom. *[[hromatida|Jednostruki hromosom]] Hromatida koja ima svoju vlastitu centromeru, jedna molekula DNK. *[[ćelijsko jedro|Jedro]] Ćelijska [[organela]] u kojoj je pohranjena (isključivo ili djelimično) genetička informacija u hromosomima. ==K== *[[genom|Kanalizacija]] Sposobnost populacije da dosljedno proizvodi isti fenotip bez obzira na varijabilnost okoline ili genetičke varijacije unutar njenog genoma. Koncept se najčešće koristi u razvojnoj biologiji za tumačenje zapažanja da su razvojni putevi često oblikovani prirodnom selekcijom, tako da se ćelijske loze u razvoju "vode" ili "kanaliziraju" prema jednoj, određenoj sudbini, postajući progresivno otpornijim na bilo kakve manje perturbacije. To može preusmjeriti razvoj ćelija dalje od njihovog početnog toka. *[[Kandidatski gen]] Gen čija je lokacija na hromosomu povezana s određenim fenotipom (često vezanim za bolest),) i za koji se stoga sumnja da uzrokuje ili doprinosi fenotipu. Geni kandidati se često biraju za proučavanje na osnovu prethodnog znanja ili prognoza o njihovoj funkcijskalnojfunkcionalnoj relevantnosti za osobinu ili bolest koja se istražuje. *[[Kanonska sekvenca]] Vidi: [[Konsenzusna sekvenca]]. *[[Kariogram]] Prikaz hromosoma jedne vrste poredanih prema veličini i položaju centromera (primarnih suženja hromosoma). *[[Kariotip]] Kompletna [[hromosomska garnitura]] date vrste. Broj i izgled hromosoma unutar jedra eukariotske ćelije, posebno kako je prikazan na organiziranoj mikrosnimci poznatoj kao [[kariogram]] ili u idealiziranom [[idiogram]]u (u parovima i poredani po veličini i položaju centromere). Termin se također koristi za označavanje kompletnog skupa hromosoma u vrsti ili pojedinačnom organizmu ili za bilo koji test koji otkriva ovaj komplement ili mjeri broj hromosoma. *[[kaskadno testiranje|Kaskadni skrining]] (kaskadno testiranje) Sistemski postupak za identifikaciju osoba unutar porodice kod kojih postoji rizik od nasljednog stanja. Počinje pronalaskom [[patogen]]e/ vjerovatno patogene varijante, putem opsežnog testiranja (kao što je testiranje potpunog genoma ili multigenskog panela) kod jednog člana porodice, obično pogođenog ovim stanjem. Zatim se testiranje samo za određenu porodičnu varijantu proširuje na rizične biološke rođake. Ovaj se proces ponavlja kako se identificira više pogođenih pojedinaca ili nositelja patogene varijante. Kaskadni skrining ponekad se naziva i kaskadno testiranje (preferirani termin). Kaskadno ([[genetičko testiranje|genetičko]]) testiranje (kaskadni skrining) Proces proširenja genetičkog testiranja na pojedince s rizikom unutar porodice za [[nasljeđivanje]] patogene varijante prethodno identificirane kod biološkog srodnika. Ovaj se proces ponavlja kako se unutar porodice identificira više nositelja [[patogen]]e varijante. Kaskadno [[genetičko testiranje]] ponekad se naziva i kaskadni probir, iako je preferirani izraz kaskadno genetičko testiranje. Naziva se i kaskadnim testiranjem. *[[ekspresivnost (genetika)|Kasni ili varijabilni početak]] Odnosi se na dob u kojoj se fenotip bolesti izražava kod osobe koja nosi patogenu varijantu. Stanja s kasnim ili promjenjivim početkom općenito se manifestiraju kasnije u životu ili u neko određeno doba tokom života. *[[bazni par|Kilobaza]] Jedinica molekulske mase/ dužine [[nukleinske kiseline]] jednaka 1.000 parova baza u dupleksnim molekulama, kao što je dvolančana DNK ili 1.000 baza u jednolančanim molekulama. *[[Kinetohor]] Troslojna laminarna proteinska struktura kojom se hromosom prihvata za mikrotubule [[diobeno vreteno|diobenog vretena]]. *[[Klasična genetika]] Grana genetike koja se zasniva isključivo na posmatranju vidljivih rezultata reproduktivnih činova, za razliku od onoga što su omogućile moderne tehnike i metodimetode molekulske biologije. Kontrastna molekululskaKontrast je [[molekularna genetika|molekulska genetika]]. *[[genetičko testiranje|Klinička korisnost]] Pojam koji se odnosi na vjerovatnoću da će test, podsticanjem intervencije, rezultirati poboljšanim zdravstvenim ishodom. Klinička korisnost genetičkog testa temelji se na zdravstvenim dobrobitima povezanim s intervencijama koje se nude osobama s pozitivnim rezultatima testa. *[[genetičko testiranje|Klinička valjanost]] Termin koji se odnosi na prediktivnu vrijednost testa za određeni klinički ishod (npr. [[vjerovatnoća]] da će se rak razviti kod nekoga s pozitivnim testom). Primarno je određena osjetljivošću i specifičnošću kojom test identificira pojedince s definiranim kliničkim stanjem unutar određene populacije. Klinička valjanost genetičkog testa je vjerovatnoća da će se rak razviti u nekoga s pozitivnim rezultatom testa. *[[kloniranje|Klon]] Genetički identične ćelije bakterija nastale [[binarna dioba|binarnim diobama]]; populacija ćelija ili [[organizam]]a koji su genetički identični, a nastali su binarnom diobom ([[prokarioti]]) ili mitozom iz jedne ćelije ili vegetativnim razmnožavanjem zajedničkog pretka ([[eukarioti]]). *[[Kloniranje]] Proces proizvodnje, bilo prirodno ili umjetno, pojedinačnih organizama ili ćelija koje su genetički identične jedna drugoj. Klonovi su rezultat svih oblika aseksualne reprodukcije, a ćelije koje prolaze kroz mitozu proizvode ćelije kćeri koje su klonovi roditeljske ćelije i jedne druge. Kloniranje se također može odnositi na biotehnološke metode kojikoje vještački stvaraju kopije [[organizam]]a ili [[ćelija (biologija)|ćelija]], ili, u molekulskom kloniranju, kopije fragmenata DNK ili drugih molekula. Metod manipulacije genetičkim materijalom u cilju dobijanja genetički istovjetnih jedinki. Jedinke koje imaju istovjetan genetički materijal se nazivaju se klonovima. *[[ekspresija gena|Koaktivator]] Tip regulatora koji povećava ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem za aktivator. *[[kodon|Kodiranje]] Također ([[smislenost (genetika)|smisleni lanac]], pozitivni (+) lanac i lanac bez šablona.) Lanac dvolančane molekule DNK čija nukleotidna sekvenca direktno odgovara sekvenci [[RNK]] transkripta proizvedenog tokom transkripcije (osim što su baze [[timin]]a supstituirane [[uracil]]skim bazama u molekuli RNK). Iako sam po sebi nije transkribiran, kodirajući lanac je po konvenciji lanac koji se koristi kada se prikazuje sekvenca DNK zbog direktne analogije između njene sekvence i kodona [[RNK]] proizvoda. Kontrast šablonske niti; vidi i smislenost. *[[kodominantnost|Kodominacija]] Osobena varijacija sudominacije dvajudva alela nad trećim. Manifestira u pojavi dase kad su [[heterozigot]]ne jedinke istovremeno obilježene produktima oba prisutna alela; specifična supstanca koju kodira svaki od njih strukturno je istovjetna u oba moguća [[genotip]]a (primjer [[krvna grupa]] AB). *[[Kodon]] [[Triplet]] u mRNK komplementaran tripletu (kod) u DNK. Serija od tri uzastopna nukleotida u kodirajućoj regiji sekvence nukleinske kiseline. Svaki od ovih tripleta kodira određenu aminokiselinu ili stop signal tokom sinteze proteina. Svaka molekula DNK i [[RNK]] napisana je jezikom nukleotida, koristeći četiri "slova" (četiri različite nukleobaze ), ali jezik koji se koristi za konstruiranje proteina uključuje 20 "slova" (20 različitih aminokiselina). [[Kodon]]i pružaju ključ koji omogućava da se ova dva jezika prevode jedan u drugi. Općenito, svaki kodon odgovara jednoj aminokiselini (ili stop signalu). Potpuni skup kodona naziva se [[genetički kod]]. *[[enzim|Kofaktor]] Bilo koji neproteinski [[organski spoj]] koji je vezan za [[enzim]]. Kofaktori su potrebni za pokretanje [[kataliza]]. *[[Kompenzacija doze]] Regulacijski sistem kojim se jedan X-hromosom kod ženki sisara inaktivira u ranom [[embriogeneza|embrijskom razvoju]] i ostaje inaktivan cijeli život Svaki mehanizam kojim organizmi neutraliziraju veliku razliku u doziranju gena uzrokovanu prisustvom različitog broja [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]] kod različitih spolova, čime se izjednačava ekspresija spolno vezanih gena tako da pripadnici svakog spola primaju iste ili slične količine proizvoda takvih gena. Primjer je X-inaktivacija kod ženki sisara. *[[osobina|Kompleksna osobina]] Vidi: [[osobina|Kvantitativno svojstvo]]. *[[Komplementarna DNK]] (cDNK) DNK koja se sintetizira iz jednolančanog šablona [[RNK]] (obično [[iRNK]] ili [[miRNK]] ) u reakciji koju katalizira enzim [[reverzna transkriptaza]]. Proizvodi se i prirodno od strane [[retrovirus]]a i vještački u određenim laboratorijskim tehnikama, posebno molekulskim kloniranjem. U [[bioinformatika|bioinformatici]], termin se također može koristiti za označavanje sekvence transkripta [[iRNK]] izražene kao njegov dvojnik kodirajućeg lanca DNK (tj.[[timin]]om koji zamjenjuje [[uracil]]). *[[Komplementarni gen]]i Geni koji interakcijom daju učinak različit od učinka svakoga gena zasebno. *[[nukleinska kiselina|Komplementarnost]] Svojstvo biopolimernosti [[nukleinske kiseline]], pri čemu će dva [[polimer]]na lanca postavljena antiparalelno jedan prema drugom težiti formiranju parova baza koji se sastoje od [[vodikova veza|vodikovih veza]] između pojedinačnih [[nukleobaza]] koje čine svaki lanac. Pritom se svaki od četiri tipa nukleobaza uparuje isključivo s jednim drugim tipom nukleobaza; npr. u dvolančanoj molekuli DNK, A se pari samo sas T, a C parovi samo sa G. Za polulance koji su upareni na takav način, kao i za same baze, kaže se da su komplementarni. Stepen komplementarnosti između dva lanca snažno utiče na stabilnost dupleksnih molekula; određene sekvence također mogu biti interno komplementarne, što može rezultirati vezivanjem jednog lanca za sebe. Komplementarnost je fundamentalna za mehanizme koji upravljaju [[replikacija DNK|replikacijom DNK]], transkripcijom i [[popravka DNM|popravkom DNK]]. *[[Kondenzacija DNK]] Proces povećavanja stepena spiralizacije i približavanja namotaja dvostruke spirale DNK. *[[novorođenče|Kongenitalnost]] Stanje ili osobina prisutna pri rođenju. Može biti posljedica genetičkih ili negeničkih faktora. [[Fenotip]] ili [[osobina]] koja se češće javlja u određenoj porodici nego u općoj populaciji; porodične osobine mogu imati genetičku i/ili negenetičku [[etiologija|etiologiju]]. *[[bakterijska konjugacija|Konjugacija]] Prijenos DNK iz donora u recipijenta tokom spolnog razmnožavanja; mehanizam [[genetička rekombinacija|rekombinacije]] kod [[bakterija]]. *[[inbriding|Konsangvinitet]] Genetičko srodstvo između jedinki koje su potomci barem jednog zajedničkog pretka. *[[Konsenzusna sekvenca]] U molekulskoj biologiji i [[bioinformatika|bioinformatici]], izračunati redoslijed najčešćih ostataka, bilo nukleotida ili aminokiselina, pronađen na svakom položaju u poravnanju sekvenci. Predstavlja rezultate više [[poravnavanje sekvenci|poravnavanja sekvenci]], u kojima se srodne međusobno uspoređuju i izračunavaju se slični sekvencni sekventni motivi. *[[vrsta|Konspecifičnost]] Pripadnost istoj vrsti. *[[Konstitucijska DNK]] (DNK zametne linije) ]]Odnosi se na tkivo koje potoče iz reproduktivnih ćelija (jajna ćelija|jajne ćelije ili [[spermatozoid]]a) i koje se ugrađujuugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija germinativne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i DNK zametne linije. *[[Konstitutucijska ekspresija]] Kontinuirana transkripcija gena, za razliku od fakultativne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira samo prema potrebi. Gen koji se kontinuirano transkribujetranskribira naziva se konstitutivni gen. *Konsultant Osoba koja se javlja na [[genetičko savjetovanje]]. *[[Kontrastni početni kodon]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Pozicioniranje centromere blizu, ali ne tačno u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatida neznatno različite dužine. *[[Konverzija DNK]] Bilo koji mehanizam pomoću kojeg se DNK sekvence se razmjenjuju nerecipročno (npr. putem konverzije gena, transpozicije ili nejednakog križanja ) što uzrokuje stalne fluktuacije u broju kopija DNK motiva tokom života organizma. Takvi mehanizmi su često glavni pokretači specijacije među populacijama. *[[Konzervacijska genetika]] Interdisciplinarna grana populacijske genetike koja primjenjuje genetičke metode i koncepte u nastojanju da se razumije dinamika gena u [[populacija]]ma, s glavnim ciljem izbjegavanja izumiranja i očuvanja i obnavljanja biodiverziteta. *[[[Konzervativna replikacija]] Jedna je od trinačinatri načina replikacije DNK. Tokom ovog procesa stvara dvije zavojnice DNK iz jedne izvorne. Od dvije formirane zavojnice, jedna z sadrži potpuno staru DNK, dok druga sadrži potpuno novu DNK. *[[Konzervirana sekvenca]] ]]Sekvenca [[nukleinske kiseline]] ili proteina koji je vrlo sličan ili identičan u mnogim [[vrsta]]ma ili unutar [[genom]]a, što ukazuje na to da je ostao relativno nepromijenjen kroz dugi period evolucije. *[[transkripcijski faktor|Koregulator]] Protein koji djeluje zajedno sas jednim ili više faktora transkripcije, kako bi regulirao [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *[[ekspresija gena|Korepresor]] Tip koregulatora koji smanjuje (potiskuje) ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem i aktiviranjem represora. *[[vezabi geni|Kosegregacija]] Prijenos, zajedno, dva ili više gena na istom hromosomu, kao rezultat toga što su u vrlo bliskoj fizičkoj blizini jedan drugome (tj. povezani). *[[histon|Kovalentne modifikacije histona]] *[[Postranslacijske modifikacije]] koje dovode do aktivacije gena ili pak [[utišavanja gena]]. *[[hromosom|Kratki krak (p)]] Kraći [[hromosom]]ski krak, u odnosu na q krak datog hromosoma, prema položaju centromere. *[[Kratko tandemsko ponavljanje]] (STR) ili jednostavno ponavljanje sekvence (SSR) Tip satelitske DNK koja se sastoji od relativno kratke sekvence tandemskog ponavljanja, u kojoj se određeni motivi (u rasponu dužine od jedne do šest ili više baza) ponavljaju, obično 5–50 puta. [[Mikrosatelit]]i su široko rasprostranjeni u [[genom]]ima većine organizama i imaju tendenciju da imaju veće stope mutacija nego u drugim regijama. Klasifikovani su kao tandemsko ponavljanje DNK promenljivogpromjenljivog broja ([[VNTR]]), zajedno sas dužim minisatelitima. *[[Krosingover]] (krosing over) Vidi: Hromosomsko ukrštanje. *[[inbriding|Krvno srodstvo]] Genetički blisko srodne osobe koje dijele nedavnog zajedničkog pretka (obično udaljenog ne više od tri ili četiri generacije). Efekt srodnog parenja, takođetakođer poznatog kao inbriding, jest povećanje vjerovatnoće da će potomstvo biti [[homozigot]]no na bilo kom datom paru [[gemski lokus|genskih lokusa]]. *[[Kvantitativna genetika]] Grana [[populacijska genetika|populacijske genetike]] koja proučava [[fenotip]]ove koji kontinuirano variraju (kao što su [[visina]] ili [[masa]]), za razliku od onih koji spadaju u kategorije koje se mogu diskretno identifikovati (kao što je [[boja očiju]] ili prisustvo ili odsustvo određene osobine). [[Kvantitativna genetika]] koristi statističke metode i koncepte za povezivanje kontinuirano distribuiranih fenotipskih vrijednosti sa specifičnim [[genotip]]ovima i genskim proizvodima. *[[Kvantitativni PCR]] [[PCR]] u realnom vremenu ili kvantitativna polimerazna lančana reakcija (engengl. ''Real-Time Polymerase Chain Reaction''),, skraćeno RTPCR, je) laboratorijska je tehnika u molekulskoj biologiji koja je bazirana na polimeraznoj lančanoj reakciji (PCR). Primjenjuje se za umnožavanje i simultanu detekciju ili kvantifikaciju ciljane molekule DNK. Postupak slijedi opći princip polimerazne lančane reakcije, a ključno obilježje je karakteristika je da se umnožena DNK otkriva kako reakcija napreduje, u "“realnom vremenu". Ovo je novi pristup u odnosu na standardnu [[PCR]], gdje se detektira proizvod reakcije na svom kraju. *[[osobina|Kvantitativno svojstvo]] Također: Složena osobina.<ref name="hadzirifat"/> ==L== *[[Lac-operon|''Lac''-operon]] Inducibilni sistem regulacije gena kod Escherichia coli. *[[PCR|Polimerazns lančana reakcija]] (PCR) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) anelinga i (3) elongacije. Lančana reakcija polimerazom je vrlo čest postupak u molekulskogenetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i PCR. *[[Lateralni transfer gena]] (LGT) Vidi: Horizontalni prijenos gena. *[[lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno pozitivni rezultat]] Rezultat testa koji pokazuje da je ispitanik zahvaćen i/ili ima određenu mutaciju gena kada on ili ona zapravo nije zahvaćen i/ili nema mutaciju; tj. pozitivan rezultat testa kod stvarno nepogođene osobe ili osobe s negativnom mutacijom. *[[LD *[[LD (neravnoteža povezivanja]]) Mjesto gdje se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može slučajno objasniti zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i neravnoteža povezivanja. *[[Leptoten]] Potfaza profaze mejoze I. U mejozi, prviprva od pet podfazapotfaza profaze I, nakon interfaze i prethode zigonemu, tokom kojeg se replicirani hromosomi kondenzuju iz difuznog hromatina u duge, tanke niti koje su mnogo vidljivije unutar jedra. *[[Letalna ekvivalentna vrijednost]] Prosječan broj recesivnih štetnih gena koji postoje u heterozigotnom stanju koje nosi član populacije diploidnih organizama, pomnožen prosječnom vjerovatnoćom da će svaki takav gen uzrokovati preranu smrtnost kada je homosigotan. Naprimjer, za organizam koji nosi osam recesivnih semiletalnih alela, od kojih svaki proizvodi samo 50% vjerovatnoće prerane smrti kada je homozigotan, kaže se da nosi genetički teret od četiri "smrtonosna ekvivalenta". *[[Letalna mutacija]] Svaka mutacija koja rezultira preranom smrću organizma koji je nosi. Recesivne letalne mutacije su fatalne samo za homosigote, dok su dominantne letalne mutacije fatalne čak i za heterozigote. *[[Ligaza]] Klasa [[enzim]]a koji kataliziraju spajanje velikih molekula kao što su [[nukleinske kiseline]], formiranjem jedne ili više [[hemijska veza|hemijskih veza]] između njih, tipski C–C, C–O, C–S ili C–N veza putem kondenzacijskih reakcija. Primjer je DNK-ligaza, koja katalizira stvaranje [[fosfodiesterska veza|fosfodiestarskih veza]] između susjednih [[nukleotid]]a na jednom ili oba lanca molekule DNK, reakcija poznata kao [[ligacija]]. *[[Lijonizacija]] Vidi: X-inaktivacija. *[[Lizogeni ciklus]] Ciklus bakterijskih virusa koji nakon infekcije izazivaju lizu (razgradnju) [[bakterije]]. Ima bakterijski virus sa ugrađenom [[fag]]nom (virusnom) DNK u genom bakterije *[[LOD-rezultat]] (Logaritamlogaritam kvotnih rezultata) Statistička procjena jesu li dva genetićkagenetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili “povezana") na određenom [[hromosom]]u da se mogu zajedno naslijediti. Za LOD rezultat od 3 ili više općenito se podrazumijeva da znači da su dva gena smještena blizu jedan drugome na hromosomu. LOD rezultat od 3 znači da su izgledi 1000:1 da su dva gena povezana i stoga naslijeđena zajedno. Također se naziva LOD skor. *[[LOH]] Gubitak [[heterozigot]]nosti Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i gubitkom heterozigotnosti. *[[genski lokus|Lokus]] Fizičko mjesto ili mjesto specifičnog [[gen]]]a na hromosomu. *[[Lyonska teorija]] Teorija genetičarke Mary Lyon prema kojoj je inaktivacija hromosoma X kod ženki sisara slučajna i nasumična. ==M== *[[MAGE]] Grupa koja ima za cilj da obezbediobezbijedi standard za reprezentaciju [[DNK-mikromreža]] ; podaci o ekspresiji gena koji bi olakšali razmjenu informacija mikromreža između različitih sistema podataka. *[[Mikrohromosom]] *[[Majčinski efekt]] Učinak produkata majčinih gena na [[fenotip]] potomka. *[[Majčinsko nasljeđivanje]] Vidi: [[Citoplazmatskog nasljeđivanje]], nasljeđivanje DNK-organela jajnom ćelijom. *[[Mala jedarna ribonukleinska kiselina]] ([[miRNK]]/snRNK) Općenito poznata kao U-RNK, je klasa malih molekula RNK koje se nalaze u okviru srastanja krajeva [[egzon]]skih tijela [[prerada RNK|prerade RNK]] u jedrima [[eukariot]]skih ćelija. Prosječna dužina [[miRNK]] je oko 150 [[nukleotid]]a. *[[Mapiranje gena]] Bilo koja od različitih metoda koje se koriste za preciznu identifikaciju lokacije određenog gena unutar molekule DNK (kao što je hromosom) i/ili fizičke udaljenosti ili udaljenosti između njega i drugih gena. *[[Mapna jedinica]] (mu) Vidi: [[Centimorgan]] *[[Masivno paralelno sekvenciranje]] (sekvenciranje sljedeće generacije, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence genoma pojedinca. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva sekvenciranje sljedeće generacije i NGS. *[[Matična ćelija]] Svaka biološka ćelija koja se još nije diferencirala u specijalizirani tip ćelija i koja se može podijeliti mitozom, kako bi proizvela više matičnih ćelija. *[[Medicinska genetika]] Grana medicine i [[nedicina|medicinske nauke]] koja uključuje proučavanje, dijagnozu i liječenje nasljednih poremećaja, i te širu primjenu znanja o ljudskoj genetici na medicinsku obradu. *[[Međugenski razmak]] (IGS) ili netranskribirani razmak (NTS).) Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće DNK koja razdvaja susjedne gene, bilo da su transkribovanitranskribirani ili ne. Termin se posebno koristi za označavanje nekodirajućih regija između mnogih ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.Viditakođer: Međugenska Vidi također: međugenska regija. *[[Mejoza]] Specijalizirana [[ćelijska dioba]] koja se javlja isključivo u seksualnom razmnožavanju eukariota, tokom kojeg replikaciju DNK prate dva uzastopna kruga diobe, kako bi se na kraju proizvele četiri genetički jedinstvene haploidne kćeri ćelije, svaka sa upola manjim brojem hromosoma od originalne diploidne roditeljske ćelije. Javlja se samo u ćelijama spolnih oragana i služi za stvaranje haploidnih [[gamet]]a, kao što su [[spermatozoid]]i, [[jajne ćelije]] ili [[spore]], koje se kasnije spajaju tokom [[oplodnja|oplodnje]]. Dvije mejotske podjele, poznate kao [[mejoza]] I i mejoza II, također mogu uključivati različite događaje genetičke rekombinacije između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]]. *[[Mendelovsko nasljeđivanje]] Teorija biološkog nasljeđivanja zasnovana na skupu principa koje je prvobitno predložio [[Gregor Mendel]] 1865. i 1866. Izveo je tri generalizirana zakona o genetičkoj osnovi nasljeđivanja koji se, zajedno s nekoliko teorija koje su razvili kasniji naučnici, smatraju temeljem [[klasična genetika|klasične genetike]]. Kontrast je nemendelovsko nasljeđivanje. *[[Merozigot]] ili parcijalni [[diploid]] Bakterija koja ima duplicirane dijelove [[genom]]a. *[[Metafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja nakon prometafaze i prije anafaze, tokom koje se centromere repliciranih hromosoma poravnavaju duž ekvatora ćelije, pri čemu je svaki kinetohor pričvršćen za mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Metilacija DNK]] [[epigenetika|Epigenetička]] modifikacija DNK koja nastaje [[metiliranje]]m [[citozin]]a u CpG dinukleotidima, inhibira [[transkripcija gena|transkripciju gena]] . *[[Mikroevolucija]] Promjena frekvencije alela ili genotipova u populaciji, odnosno promjena genetičke strukture populacije tokom velikog broja generacija. *[[Mikrohromosom]] Tip vrlo malog hromosoma, obično veličine manje od 20.000 parova baza, prisutan u kariotipovima nekih organizama. *[[Mikromreža]] (MIAME) Komercijalni standard koji je razvio FGED i zasnovan na MAGE – kako bi se olakšalo skladištenje i dijeljenje podataka o ekspresiji gena. *[[MikroRNK]] (miRNK) Tip malih, jednolančanih, nekodirajućih molekula [[RNK]], koje funkcioniraju u posttranskripcijskim regulacijama ekspresije gena, posebno utišavanja RNK, uparivanje baza sas komplementarnim sekvencama u iRNK transkriptima, što obično rezultira cijepanjem ili destabilizacijom transkripta ili inhibira njegovu translaciju u ribosomima. *[[Mikrosatelit[[ Ponavljajući segmenti DNK razasuti po [[genom]]u u nekodirajućim regijama između gena ili unutar gena (introni). Često se koriste kao markeri za analizu povezanosti zbog njihove prirodne velike varijabilnosti u broju ponavljanja među jedinkama. Ove regije su inherentno genetički nestabilne i podložne mutacijama. *[[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MSI) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnosti u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo nestabilnosti mikrosatelita može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak neusklađenosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. Mikrosatelitska nestabilnost također se može pojaviti sporadično. Naziva se i MSI. *[[MINSEQE]] Komercijalni standard koji je razvio FGED za skladištenje i dijeljenje visokopropusnih sekvenciranje podataka. *[[Misens mutacija]] (varijanta) GenetićkaGenetička promjena u kojoj supstitucija jednog para baza mijenja genetikkigenetički kod tako da proizvodi aminokiselinu koja se razlikuje od uobičajene aminokiseline na datom položaju. Neke misens varijante (ili mutacije) promijenit će promijeniti funkciju proteina. Također se naziva misens varijanta. *[[Mitohondrijska DNK]] (mDNK) Zasebne molekule u genomu viših organizama, onih čije ćelije imaju organele. Prema teoriji endosimbioze, mitohondrije i hloroplasti su nastali od endosimbiontskihendosimbiotskih cijanobakterija. DNK koja se nalazi u ovim organelama ima više sličnosti sas bakterijskom DNK – cirkularna je, a geni su kontinuirani (nema introna). Međutim, i na ovoj DNK se nekada mogu dogoditi mutacije koje izazivaju ozbiljne poremećaje metabolizma. Nasljeđuje se mitohondrijsku DNK od majke, jer spermatozioidispermatozoidi pri oplodnji svoje mitohondrije, a time i mDNK, ostavljaju u repu, koji ne ulazi u jajnu ćeliju. *[[Mjera udaljenosti]] Bilo koja količina koja se koristi za mjerenje razlika između nivoa ekspresije gena različitih gena. *[[MLPA]] Laboratorijski metod kojiMLPA (pojačanje sonde zavisno od multipleksne ligacije) Laboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercijaainsercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Također se naziva pojačanje sonde ovisno o multipleksnoj ligaciji. *[[Molekulsko kloniranje]] Ugradnja stranog gena u [[genom]] prokariotske ili eukariotske ćelije uz pomoć vektora. *[[Monohibrid]] Heterozigotni organizam za jedan gen koji kodira svojstvo koje određuju dva alela. *[[Monohibridno ukrštanje]] Križanje dva heterozigota za jedan gen; samooplodnja mendelovske F1 generacije (Aa x Aa). *[[Monoploidi]] Haploidni organizmi s jednim setovasetom hromosoma. *[[Monosomija]] Tip aneuploidije, manjak jednog hromosoma, 2n-1. *[[Mozaicizam]] Pojava dvije ili više ćelijskih linija s različitim genetičkim ili hromosomskim sastavom unutar jedne jedinke ili tkiva. *[[MSI]] *MSI (mikrosatelitska nestabilnost) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnost u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo MSI može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak nepodudarnosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. MSI se također može pojaviti sporadično. Naziva se mikrosatelitska nestabilnost. *[[Multigenski test]] (multipanelski multigenski test, test više gena, višegenski test) Genetički testovi koji koriste sekvenciranje sljedeće generacije za testiranje više gena istovremeno. Naziva se još i test više gena i višegenski test. Multipleks pojačanje sonde ovisno o ligacijizavisno od ligacije (MLPA) Laboratorijski metod kojiLaboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Naziva se i MLPA. *[[Multipleksno genomsko testiranje]] Metod za otkrivanje višestrukih genetičkih promjena (tj. mutacija gena ili jednonukleotidnih polimorfizama u jednom genu ili u cijelom [[genom]]u) istovremeno. *[[Multiplikacija gena]] (amplifikacija gena) Također i amplifikacija gena. Tip mutacije definiran kao bilo koja duplikacija regije DNK koja sadrži gen. UporediteUsporedite hromosomsku duplikaciju. *[[Mutacija]] Strukturna promjena u genetičkom materijalu. Može to biti promjena u samo jednom "slovu" genetičkog koda, a i promjena jednog većeg dijela genetičkog koda. Također, mutacije mogu biti [[genska mutacija|genske]], [[hromosomska mutacija|hromosomske]] i [[genomska mutacija|genomske]]. Obično su štetne, ali mogu imati velik evolucijski značaj kada ih prirodna selekcija favorizira. Pojam varijanta se ponekad koristi kao sinonim za mutaciju. Mutacija de novo (de novo mutacija, de novo varijanta, nova varijanta) Genetička promjena po prvi put u jednom članu porodice, kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Naziva se i de novo mutacija, de novo varijanta i nova varijanta. *[[Mutacija osnivača]] Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i (varijanta osnivača.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Mutacija pomaka okvira]] Umetanje (insercija) ili brisanje (delecija) koje uključuje broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i varijanta pomaka okvira. Zbog tripletne prirode po kojoj nukleotidi kodiraju aminokiseline, mutacija ovog tipa uzrokuje pomak u okviru čitanja nukleotidne sekvence, što rezultira time da je sekvenca kodona nizvodno od mjesta mutacije potpuno drugačija od originala. *[[Mutacija zametne linije]] (klicina varijanta) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i klicina varijanta. *[[Mutagen]] Tvar iz okoliša (hemijska, fizička ili biološka) koja izaziva mutaciju. ==N== *[[nasljeđivanje|Način nasljeđivanja]] Način na koji se nasslljednanasljedna osobina, poremećaj ili rizik od poremećaja prenosi s jedne generacije na drugu. Postoje različiti načini nasljeđivanja, a svaki može rezultirati karakterističnim obrascem pogođenih, nezahvaćenih ili rizičnih pojedinaca unutar porodice. Primjeri su autosomno dominantno, autosomno recesivno, X-vezano dominantno, X-vezano recesivno i multifaktorsko (poligensko) nasljeđivanje. [[Naddominacija]] – selekcijska prednost Fenomen da heterozigotni genotip ima bolji reproduktivni uspjeh od homozigotnog. *[[interakcija gena|Naddominantnost]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji je nadjačan ili "maskiran" doprinosom drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine se kaže da su recesivni, a za drugi i njegova povezana osobinanjegove povezane osobine se kaže da su dominantni. Često recesivni aleli kodiraju neefikasne ili nefunkcijskalnenefunkcionalne proteine. Kao i dominacija, recesivnost nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova. U genetičkoj stenografiji, recesivni aleli su često predstavljeni malim slovom (npr., za razliku od dominantnog A). *[[Nasljedna predispozicija]] (genetička predispozicija, genetička osjetljivost, nasljedna podložnost) Povećana šansa ili vjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Nasljedna predispozicija ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu utjecatiuticati na rizik od bolesti osobe. *[[Nasljeđivanje]] Također se označava i kao genetička predispozicija, genetička osjetljivost i nasljedna podložnost. Proces međugeneracijskog prenošenja genetičkih uputa za sintezu gradivnih ili kontrolnih ([[enzim]]skih) proteina. *[[genetičko testiranje|Neaficirana osoba]] U genetici, opisuje osobu koja nema određenu fenotipsku osobinu ili bolest. *[[genetičko savjetovanje|Negativna prediktivna vrijednost]] (NPV) [[Vjerovatnoća]] da pojedinac s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođen i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Naziva se i NPV. *[[genetičko savjetovanje|Neinformativni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat) Negativan rezultat testa kod osobe kod koje nije jasno nije pronađena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat. *[[Neklasificirana varijanta]] (varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se n aziva varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja. *[[nositelj (genetika)|Nenositelj]] Osoba koja ne nosi mutaciju prethodno identificiranu u njenoj ili njezinoj porodici. *[[genetičko testiranje|Neodređeni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat, neinformativni rezultat) Negativan rezultat testa kod nekoga bez jasno uočene štetne mutacije ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neinformativni rezultat. *[[genska mutacija|Neomorf]] Mutirani alel sas novom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[intermedijarnost|Nepotpuna dominantnost]] Slučaj interakcije alelnih gena kada dva alela heterozigotnog genotipa daju novi fenotip. Nepotpuna (smanjena) penetrabilnost Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Stanje ima nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante izražavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva smanjena penetrabilnost. *[[Neprobojnost]] Primjer u kojem osoba ima genetičku varijantu povezanu s osobinom ili koja uzrokuje bolest, ali nema fenotip ili stanje. Primjer nepenetracije je žena s [[patogen]]om varijantom BRCA1 koja doživi starost i nikad ne dobije rak dojke ili jajnikaNerazdvajanje jajnika *[[Nerazdvajanje]] (engl. nondisjunction) Nerazdvajanje homolognih hromosoma u anafazi I ili sestrinskih hromatida u anafazi II mejoze i sestrinskih hromatida u anafazi mitoze. *[[Nerastvorljiva RNK]] (sRNK).) Posebna klasa molekula RNK, tipski dužine 76 do 90 nukleotida, koja služi kao fizički adapter, omogućavajući transkriptima [[iRNK]] da se prevedu u sekvence aminokiselina tokom sinteze proteina. Svaka [[tRNK]] sadrži specifičan [[antikodon]]ski triplet koji odgovara]] aminokiselini koja je [[kovačentna veza|kovalentno vezana za suprotni kraj [[tRNK]]. Kako translacija napreduje, tRNK se regrutuju u ribosom, gdje je svaki kodon iRNK uparen sas tRNK koja sadrži komplementarni antikodon. U zavisnosti od organizma, ćelije mogu koristiti čak 41 različitu tRNK sas jedinstvenim antikodonima. Zbog degeneracije kodona unutar genetičkog koda, nekoliko [[tRNK]] koje sadrže različite antikodone nose istu aminokiselinu. *[[genetičko testiranje|Neuvjerljivi rezluau]] (neodređeni, neinformativni) rezultat Negativan rezultat testa osoba kod kojih nije jasno utvrđena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neodređeni rezultat i neinformativni rezultat. *[[NGS]] *[[Nizvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 3'- kraju lanca nukleotida, ili C-kraju peptidnog lanca. Kontrast uzvodnoje uzvodnost. *[[Nonsens mutacija]] Besmislena) mutacija (varijanta) Genetička promjena koja uzrokuje prijevremeni završetak sinteze proteina. Promijenjeni protein može biti djelimično ili potpuno inaktiviran, što dovodi do promjene ili gubitka njegove funkcije. Također se naziva besmislena mutacija. Metod (masivno paralelno sekvenciranje, sekvenciranje sljedeće generacije) Metoda visoke propusnosti kojikoja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i sekvenciranje sljedeće generacije. *[[Nokautiranje gena]] i [[nokaut miš]] Tehnika [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] u kojoj je organizam modificiran da nosi gene koji su postali neoperativni (“nokautirani“), tako da je njihova ekspresija poremećena u nekoj fazi na putu koji proizvodi njihove genske proizvode i organizam je lišen svog normalnog efekta. *[[nositelj (genetika)|Nositelj]] Jedinka koja je naslijedila recesivnu recesivni alel za genetičku osobinu ili mutaciju, ali kod koje ta osobina obično nije izražena ili vidljiva u fenotipu. Obično su takvi heterozigotni za recesivni alel i stoga još uvijek mogu prenijeti alel na svoje potomstvo, gdje se povezani fenotip može ponovo pojaviti ako potomstvo naslijedi drugu kopiju alela. Termin se obično koristi u medicinskoj genetici u kontekstu recesivnog alela koji uzrokuje bolest. *[[Nesinonimna supstitucija]] ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom, nakon transkripcije i translacije, rezultira u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna je sinonimna mutacija. *[[frekvencija alela|Nosiva frekvencija]] (stopa nositelja) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su [[BRCA1]] i BRCA2. *[[Nova mutacija]] (varijanta) Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili de novo varijanta (ili mutacija). *[[NPV]] (negativna prediktivna vrijednost) [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i [[RNK]], koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i [[RNK]] sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićima, odgovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za biosintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina s roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa. *[[Nukleoid]] Slična jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetičkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana s proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna gradivna jedinica hromatina, tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili citozin). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili citozin (u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[Nukleotidna sekvenca]] Precizan redoslijed uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili RNK. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetičke informacije i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na [[fenotip]]skoj razini. *[[Nutrigenomika]] Proučavanje interakcije prehrambenih i genetičkih faktora i njen učinak na metabolizam, zdravstveno stanje i rizik od bolesti. *[[NVC]] (varijanta broja kopije) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije.<ref name="hadzirifat"/> ==O== *[[Obrnuta genetika]] Metoda koja se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontrolira kao određene genetičke sekvence. *[[mutacija|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona zovu se amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. [Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih [[iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijske mikronizove za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) Baza podataka za ekspresiju gena kojom upravlja američki Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Otvoreni okvir čitanja|ORF]] Dio orvorenog okvira čitanja koji ima sposobnost da se prevede iz DNK ili [[RNK]] u protein; bilo koji kontinuirani dio kodona koji sadrži početni i stop kodon. *[[ORI]] Jedan od skupa gena (ili, općenito, bilo koje sekvence DNK koja pokazuje homologiju) u različitim [[genom]]ima, direktno povezanih jedan s drugim vertikalnim spuštanjem od jednog gena ili sekvence u posljednjem zajedničkom pretku tih [[genom]]a. Za takve gene ili sekvence se kaže da su ortologni. Ortolozi potiču iz iste predačke sekvence i može se zaključiti da su povezani jedni s drugima na osnovu sličnosti njihovih sekvenci. Iako su možda evoluirali nezavisno unutar odvojenih [[genom]]a mutacijom i prirodnom selekcijom, njihovi proizvodi mogu i dalje zadržati slične strukture, funkcije ili nivoe ekspresije među vrstama i populacijama. Identifikacija ortologa se pokazala važnom u zaključivanju o filogenetskim odnosima između različitih organizama. Kontrastni paralog. *[[ekspresija gena|Osnovna linija]] Mjera nivoa ekspresije jednog ili više gena prije perturbacije u eksperimentu, kao u negativnoj kontroli. Osnovna ekspresija se također može odnositi na očekivanu ili historijsku mjeru ekspresije za [[gen]]. *[[Osobina]], [[svojstvo]], značajka, karakter(istika) Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.<ref name="hadzirifat"/> ==P== *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvence [[DNK]] *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili RNK u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje [[centromera|centromeru]]. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi s ogromnim varijacijama u jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini [[[[genom]]]]a među [[eukariot]]skim [[vrsta]]ma, posebno zapažanje da veličina [[genom]]a nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju [[genom]]e koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski [[genom]]i uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni s toliko nekodirajuće DNK i zašto neki [[genom]]i imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, općenitije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju), koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog [[genom]]a, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog [[genom]]a, ili tokom specijacije, u različitim [[genom]]ima). Kontrast je ortolog. [[Parazitska DNK]] Vidi: [[Sebični genetički element]]. *[[Autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. *[[Patogen]]a (štetna) [[mutacija]] (varijanta), predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] ([[lančana polimerazna reakcija]], lančana reakcija polimeraze) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). PCR u realnom vremenu (rtPCR) Vidi: kvantitativna PCR. *[[Genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice, kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, organizam ili vrstu s određenim potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme, i obuhvata bilo koji broj generacija; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braću i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetreabilnst]] Udio pojedinaca s datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv fenotip kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije, on je 100% penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[Pericentričnost hromosoma]] Pozicioniranost blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5' kraj. *[[Pirimidin]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]]). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao pirimidini. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. [[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utiče na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *[[plejotropija|Plejotropni učinak]] Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] ([[iRNK]]) prilikom translacije u [[ribosom]]u. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5' neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili vještački, koji smanjuje nivo ekspresije određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih i[ transkripata) u policistronskoj [[iRNK]]. *[[Pogođeni srodni par]] Bilo koji par organizama koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod uticajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli(A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3' kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično iRNK. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu [[iRNK]], spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju – umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili RNK, pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj RNK. Dimeri pirimidina obično se brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih gena koji kontroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[Polilinker]] Lančana reakcija polimeraze (PCR). Vidi: višestruko kloniranje. *[[Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcionalan način. *[[Poliploid]] [[Organizam]] s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može se pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] (poliribosom ili ergosom) Kompleks molekula iRNK i dva ili više ribosoma koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[politenija|Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *Popravak/[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet [[genom]]a i normalnu funkcionalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koje su pogođene određenim poremećajem ili koje nose određeni gen. Često se o njemu raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim ličnim rizikom s obzirom na njegovu ili njenu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranslacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript RNK hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizvela zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[posttranslacijska modifikacija]]. *[[Potpomognuta reprodukcija]] (ART) Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija in vitro. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna razmjena ([[krosingover]]). *[[Pozitivna prediktivna vrijednost]] (PPV) [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[kodirajuća sekvenca]]. *[[PPV]] (pozitivna prediktivna vrijednost) Vjerovatnoća da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[Prajmer]] Predisponirajuća (štetna) mutacija (mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta), mutacija gena za osjetljivost. Vidi: začetnica. Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija]] (nadekspresija) Nenormalno visok nivo [[ekspresija gena]] koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji [[fenotip]] povezan s [[gen]]om. *[[nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji je predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] (transposable element – TE, transpozon ili skakajući gen) Sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar [[genom]]a, ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i [[genom]]a veličine. Transponirani elementi čine veliki dio [[genom]]a i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji. Iako su TE sebični genetički elementi, mnogi su važni u funkciji i evoluciji [[genom]]a. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[Presimptomsko testiranje]] [[Genetičko testiranje]] koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcionalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je “potpostavljen” u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana (“sirova”), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada; pretvara se u zreli RNK proizvod kao što je i[[RNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili pre-iRNK, naprimjer, tip je primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu ([[prajmer]]). *[[genetička analiza|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, “izloženost” je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristrasnost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenog svojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[Penetrabilnost (genetika)|Probojnost]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka (informirani pristanak)]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. *[[genetičko savjetovanje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su lična zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project (HGP) bio je projekt čiji je cilj bilo utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski genom. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, s fizičkog i funkcionalnog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[Prometafaza]] Prelazna potfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK na kojoj započinje gen na koju se veže [[RNK-polimeraza]], obično duga 100–1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *[[sekvenciranje DNK|Propusnost]] Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencioniranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]]: Nesinonimna supstitucija ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom rezultira, nakon transkripcije i translacije, u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna sinonimna mutacija. *[[frekvencija|Nosiva frekvencija]] Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i stopa nositelja. *[[Nova mutacija]] Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili ''[[de novo]]'' varijanta (ili mutacija). Također se zove nova varijanta. *[[NPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Također se naziva negativna prediktivna vrijednost *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i RNK, koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i RNK sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićim, odgoovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za bioseintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina sa roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa *[[Nukleoid]] Znači sličan jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetićkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana sa proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna građevna jedinica hromatina tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedno od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]; u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[nukleotid|Nukleotidna sekvenca]] Precizan redosled uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili [[RNK]]. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetićke informacije, i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti, da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleoinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na fenotipskoj razini. *[[NVC]] Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije. Naziva se i varijanta broja kopije. Metod u koji se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontroliraju određene genetičke sekvence. *[[kodon|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona se zovu amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijskik mikronizova za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) [[Baza podataka]] za ekspresiju gena kojom upravlja američni Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Osobina|Osobina, svojstvo, značajka, karakter(istika)]] Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe. *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvencije DNK. *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili [[RNK]] u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje centromeru. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi sa ogromnim varijacijama jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini genoma među eukariotskim vrstama, posebno zapažanje da veličina genoma nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju genome koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski genomi uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni sa toliko nekodirajuće DNK i zašto neki genomi imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, uopćenije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju, koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog genoma, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog genoma, ili, tokom specijacije, u različitim genomima). Kontrastno ortolog. *[[Parazitska DNK]] Vidi: Sebični genetički element. *[[autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[inbriding|Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. Patogena mutacija (varijanta) Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili [[mutacija]]) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivost. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i lančana polimerazna reakcija i lančana reakcija polimeraze. *[[PCR u realnom vremenu]] (rtPCR) Vidi: kvantitativni PCR. *[[genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, [[organizam]] ili vrstu sa određenom potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme i obuhvata bilo koji broj [[generacija]]; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braća i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetrabilnost]] Udio pojedinaca sa datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv [[fenotip]] kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije on je 100 % penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[centromera|Pericentričnost hromosoma]] Pozicionirano blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5'-kraj. *[[Pirimidin]]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]] ). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao [[pirimidin]]i. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. *[[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utječe na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *Plejotropni učinak Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] (iRNK) prilikom translacije u ribosomu. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5'neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili veštački, koji smanjuje nivo ekspresije gena određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih [[iRK]] transkripata) u policistronskoj iRNK. *Pogođeni srodni par Bilo koji par [[organizam]]a koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji oboje imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod utjecajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli (A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3'-kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično [[iRNK]]. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poli|Poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu iRNK, spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju, umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili [[RNK]], pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj [[RNK]]. Dimeri pirimidina se obično brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih, gena koji kopntroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[poligen|Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[kloniranje|Polilinker]] Vidi: Višestruko kloniranje. Lančana reakcija polimeraze (PCR). *[[genetički polimorfizam|Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova ) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcijskalan način. *[[Poliploid]] Organizam s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] Također poliribosom ili ergosom. Kompleks molekula[[iRNK]] i dva ili više [[ribosom]]a koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet genoma i normalnu funkcijskalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[genetičko savjetovanje|Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koji su pogođeni određenim poremećajem ili koji nose određeni gen. Često se raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim osobnim rizikom s obzirom na njegovu ili njezinu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranskacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript [[RNK]] hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizveo zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranslacijska modifikacija|Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[Posttranslacijska modifikacija]] *Potpomognuta reprodukcija Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija ''[[in vitro]]''. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). Također se naziva ART. *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna izmjena (krosingover). *[[genetička konsultacija|Pozitivna prediktivna vrijednost]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Naziva se i PPV. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[Kodirajuća sekvenca]] *[[PPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Također se naziva pozitivna prediktivna vrijednost. *[[Prajmer]] Vidi: Začetnica *[[Predisponirajuća mutacija]] Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta i mutacija gena za osjetljivost. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija (nadekspresija)]] Nenormalno visok nivo ekspresije gena koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji fenotip povezan s genom. *[[Nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] Transposable element (TE, [[transpozon]] ili skakajući gen) je sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar genoma , ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i genoma veličine . Transponirani elementi čine veliki dio genoma i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji . Iako su TE sebični genetički elementi , mnogi su važni u funkciji i evoluciji genoma. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[genetičko testiranje|Presimptomsko testiranje]] Genetičko testiranje koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcijskalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je „potpostavljen“ u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana („sirova“), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada pretvara ga u zreli RNK proizvod kao što je [[iRNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili [[pre-iRNK]], naprimjer, je tip primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu (prajmer). *[[genetičko testiranje|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, „izloženost“ je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristranost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenogsvojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[penetrabilnost (genetika)|Probojnost (penetrabilnost)]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Također se naziva informirani pristanak. *[[genetičko testiranje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su osobna zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project: HGP bio je projekt čiji je cilj utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski [[genom]]. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, sa fizičkog i funkcijskog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[mejoza|Prometafaza]] Prelazna podfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK kojoj započinje gen na koju se veže RNK-polimeraza, obično duga 100-1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *Propusnost Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencijskiranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]] Linearna polimerna makromolekula sastavljena od niza aminokiselina povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula [[iRNK]] koje su prevedene u određenim [[gemom|genomima]], [[ćelija (biologija)|ćelijama]], tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput [[transkriptom]]a, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. *[[divlji tip|Prototrof]] ili [[divlji tip]] Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] Linearna polimerna [[makromolekula]], sastavljena od niza [[aminokiselina]] povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula iRNK koje su prevedene u određenim [[genom]]ima, ćelijama, tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput transkriptoma, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] (poligenski rezultat rizika) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. Može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su povezane s genima relevantnim za stanje. Također se naziva poligenski rezultat rizika. *[[pseudogen|Pseudoalel]] Bilo koji od dva ili više različitih gena ili sekvenci koji imaju isti ili sličan doprinos fenotipu, pa se stoga čini da su pravi aleli, ali zapravo nisu strukturno alelni (tj. ne zauzimaju homologne lokuse na homolognim hromosomima ). *[[Pseudoautosomna regija]] (pseudoautosomno [[nasljeđivanje]]) PAR1, PAR2 , jesu međusobno homologne sekvence nukleotida na ljudskom [[hromosom X|X]] i [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. Pseudoautosomne regije su dobile ime jer se bilo koji gen u njima nasljeđuje kao i svi [[autosom]]ni geni. PAR1 kod ljudi obuhvata 2,6 Mbp vrhova kratkih krakova X i Y-hromosoma i ostalih velikih majmuna (X i Y imaju ukupno 155 Mbp i 59 Mbp). PAR2 je na vrhovima dugih krakova, u rasponu od 320 kbp. *[[Pseudogen]] Nefunkcionalna sekvenca DNK koja podsjeća na funkcionalni gen. Pseudogeni su tipski suvišne kopije funkcijskalnihfunkcionalnih gena koji su duplicirani prirodnim procesima, osim što nemaju regulatorne sekvence neophodne za pravilnu transkripciju ili translaciju ili sadrže druge defekte kao što su mutacije pomaka okvira, preuranjeni [[stop kodon]]i ili nedostajući introni. Sekvenca DNK koja nalikuje genu, ali je mutirana u neaktivan oblik tokom evolucije. Često mu nedostaju introni i druge bitne sekvence DNK potrebne za funkcijskiranje.funkcioniranje. Iako su genetički slični izvornom funkcionalnom genu, pseudogeni ne rezultiraju funkcijskalnimfunkcionalnim proteinima, iako neki mogu imati regulatorne učinke. *[[Pseudopoliploidija]] Stanje u kojem je broj hromosoma u hromosomskom skupu udvostručen (ili utrostručen, itd.), ali bez odgovarajućeg povećanja stvarne količine genetičkog materijala (tj. nivoa ploidnosti). Ovo se događa kada se hromosomi normalnog hromosomskog komplementa (npr. diploidi) fragmentiraju na manje komade, povećavajući ukupan broj pojedinačnih hromosoma, ali ne stvarajući dodatne homologne kopije tih hromosoma (tako da ćelija ostaje diploidna). Bilo koji brojčani odnos između hromosomskih skupova u grupama srodnih organizama koji sugeriše da su neki od tih organizama poliploidi drugih, a zapravo nisu. *[[Punnettov kvadrat]] (Panetov kvadrat) Tabelarni dijagram koji se koristi za predviđanje mogućih [[genotip]]ova [[fenotip]]ova koje može naslijediti potomstvo određenog križanja ili uzgojnog eksperimenta sumiranjem svih različitih kombinacija majčinih s očevim alelima. Rezultirajuća tabela se zatim može koristiti za određivanje vjerovatnoće da će potomstvo imati određeni [[genotip]]. Korisnost Punnettovih kvadrata ograničena je na diskretne fenotipove naslijeđene prema jednostavnim mendelovskim obrascima. *[[Purin]] Dvoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz pirimidin, jedna od dvije molekule iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući i one koje se koriste u DNK i RNK ). Kao purini klasifikuju se [[adenin]] (A) i [[guanin]] (G). ==Q== *[[qPCR]] Također PCR u realnom vremenu (rtPCR). ==R== *[[genetički marker|RAD]] DNK markeri povezani sas restrikcijskim mjestom; tip genetičkih markera koj u asocijacijskom mapiranju, QTL miranju, populacijskogenetičkim, ekogenetičkim i evolucijskim istraživanjima. *[[RAPD]] Nasumična amplifikacija polimorfne DNK (engleski: (engl. Random Amplified Polymorphic DNA/ / čita se "rapid") jest vid PCR reakcije u kojoj su umnožavajući segmenti DNK slučajni. Za RAPD proceduru stvara se nekoliko proizvoljnih, kratkih prajmera (začetnica), sas 8-–12 nukleotida, a zatim se nastavlja [[PCR]] procesuiranje koristeći veliki predložak [[genom]]ske DNK, očekujući amplifikaciju fragmenta. Na završetku obrade nastalih uzoraka iz RAPD reakcije, mogu se prikupiti polujedinstveni profili. *[[Rasa]] Nepriznata taksonomska kategorija pod kojom se podrazumijevaju populacije karakterističnog genetičkog sastava, koje se po njemu prepoznatljivo razlikuju od ostalih istovjernoi definiranih populacija. Uporedi sa [[sorta (botanika)|sorta]]. *[[Rastvorljiva RNK]] (sRNK) Vidi: Transportnatransportna RNK. *[[Razmnožavanje]] – reprodukcija Prokreacija ili propagacija je biološki proces u kojem roditeljske jedinke stvaraju potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće vrste. Svaki pojedinačni organizam postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: spolni (seksualni) i bespolni (aseksualni). *[[Recesivna letalnost]] Letalnost samo kod homozigotnog genotipa. *[[Recipročna balansirana translokacija]] Translokacija bez delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna nebalansirana translokacija]] Translokacija koja uzrokuje delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna translokacija]] Razmjenjivanje hromosomskih segmenata dva nehomologna hromosoma. *[[Regulacija gena]] Širok spektar mehanizama koje ćelije koriste ćelije za povećanje ili smanjenje proizvodnje ili ekspresije specifičnih genskih proizvoda, kao što su RNK ili proteini. Regulacija gena povećava svestranost i prilagodljivost organizma dopuštajući njegovim ćelijama da eksprimiraju različite genske proizvode kada to zahtijevaju promjene u njegovom okruženju. Kod višećelijskih organizama, regulacija ekspresije gena također pokreće ćelijsku diferencijaciju i morfogenezu u embriju, omogućavajući stvaranje raznolikog niza tipova ćelija iz istog [[genom]]a. *[[Rekombinantna DNK]] (rDNK) Molekule [[DNK]] koje su nastale primjenom laboratorijskih metoda genetičke rekombinacije genetičke rekombinacije (kao što je molekulsko kloniranje) molekulsko kloniranje) koje omogućavaju da se (genetičkim inženjerstvom) prikupi genetički materijal iz više izvora, stvarajući sekvence sekvence koje se inače ne bi mogle naći u biološkim organizmima. *[[generička rekombinacija|Rekombinantni vektor]] Vektor sas ugrađenom stranom DNK. *[[Repetitivna sekvenca]] Bilo koja ponavljajuća sekvenca nukleotida ili aminokiselina za koju se znaazna ili se pretpostavlja da je biološki značajna. Kod nukleinskih kiselina, motivi sekvenci su često kratki (tri do deset nukleotida dužine), visoko konzervirane sekvence koje se koriste kao mjesta prepoznavanja za enzime koji se vezuju za DNK ili RNK uključene u regulaciju ekspresije gena. *[[Replikacija DNK]] (autoreplikacija) Proces u kojem od jedne molekule DNK nastanu dvije, sa s identičnim redoslijedom dušičnih baza kao u početnoj molekuli. U ovoj enzimski kataliziranoj reakciji u polulanci DNK prvo se rastave, pa onda svaki od lanaca dogradi nedostajući komplementarni polulanac. *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana. *[[Replikacijska viljuška]] Struktura koja se formira unutar dugačke spiralne DNK tokom njene replikacije. Stvaraju se helikaze, koje razbijaju vodikove veze koje drže dva lanca DNK zajedno u spirali. Rezultirajuća struktura ima dva granasta zupca, od kojih je svaki sastavljen od po jednog lanca DNK. Ova dva lanca služe kao predložak za vodeći i zaostali lanac, koji će se stvoriti (kako DNK polimeraza uskladi) komplementarne nukleotide sa šablonima. Šabloni se mogu ispravno nazvati predloškom vodećih niti i šablonom zaostalih niti. *[[Replikon]] Bilo koja molekula ili regija DNK ili RNK koji se replicira iz jednog izvora replikacije. *[[Reporterski gen]] Reporterski gen (često jednostavno reporter) je gen koji istraživači vezuju za regulatornu sekvencu drugog gena od interesa za bakterije, ćelijsku kulturu, životinje ili biljke. Takvi geni se nazivaju reporterima jer se karakteristike koje daju organizmima koji ih eksprimiraju mogu lako identificirati i mjeriti ili zato što su markeri koji se mogu odabrati. Restrikcijske endonukleaze Enzimi koje bakterijska ćelija koristi za razgradnju strane DNK (virusna DNK); prepoznaju restrikcijsko mjesto i cijepaju dvolančanu DNK; koriste se u genetičkom inženjerstvu. *[[Restriktom]] Bilo koji fragment DNK koji je rezultat rezanja lanca DNK restrikcijskim enzimom, na jednom ili više restrikcijskih mjesta. *[[Retrotranspozon]]i ili [[transpozon|pokretni genetički elementi]] DNK sekvence koje se premještaju iz jednog mjesta u genomu na drugo preko RNK-intermedijara: DNK se kopira u RNK, a RNK se reverznom transkripcijom uz pomoć enzima reverzne transkriptaze kopira u DNK koja se ugrađuje na drugo mjesto u genomu (mehanizam copy/ / paste)). *[[Reverzna mutacija]] Mutacija koja preokreće učinak prethodne mutacije koja je inaktivirala gen, čime se vraća funkcija divljeg tipa. *Rezultat poligenskog rizika (PRS) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. To može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su Povezanepovezane s relevantnim genima za dato stanje. *[[RFLP]] Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata (Restriction Fragment Length Polymorphism), u molekulskoj biologiji, predstavlja varijaciju u homolognim sekvencama DNK. Odnosi se na polimorfizam uzoraka homolognih DNK molekula iz različitih restrikcijskih lokacija, a koje se dobiju primjenom laboratorijske tehnike koja omogućuje njihovu identifikaciju. *[[RFLP|RFLP ograničenje]] Mapa ili dijagram poznatih restrikcijskih mjesta unutar poznate sekvence DNK, kao što je [[plazmid]]ni vektor, dobijen sistematskim izlaganjem sekvence različitim restrikcijskim enzimima, a zatim poređenjem dužina rezultujućih fragmenata, tehnika poznata kao restrikcijsko mapiranje. takođerTakođer prepoznavanje ograničenja na licu mjesta. Kratka, specifična sekvenca nukleotida (obično 4 do 8 baza dužine) koju pouzdano prepoznaje određeni restrikcijski enzim. Budući da se restrikcijski enzimi obično vežu kao homodimeri, restrikcijska mjesta su općenito palindromske sekvence koje obuhvataju oba lanca dvolančane molekule DNK. Restrikcijske endonukleaze cijepaju fosfatnu kičmu između dva nukleotida unutar same prepoznate sekvence, ali drugi tipovi restrikcijskih enzima prave svoje rezove na jednom kraju sekvence ili na obližnjoj sekvenci. *[[Ribonukleinska kiselina]] (RNK) Jednostruko spiralna makromolekula, građena od nukleotida. Sastoji se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri dušične baze ([[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Na nju se prepisuje genetička informacija sas DNK u procesu zvanom transkripcija. Poslije se ta šifra na RNK prevodi na jezik aminokiselinskog sastava proteina u procesu zvanom translacija. Grupe dušičnih (heterocikličnih) baza u RNK su šifre za uspostavljanje sekvence aminokiselina, molekula od kojih su sačinjeni proteini. Postoji nekoliko različitih tipova RNK, poput informacijske RNK (iRNK), transportne RNK (tRNK) i ribosomske RNK (rRNK). Svaki od njih ima posebnu funkciju u ćeliji. Ribonukleinska kiselina (RNK) je biološki važan tip molekula koje imaju značajnu ulogu u kodiranju, dekodiranju, regulaciji i ekspresiji gena. RNK i DNK predstavljaju dva tipa nukleinskih kiselina, koje sa s proteinima spadaju u esencijalne makromolekule svih živih bića. Kao i DNK, molekule RNK se sastoje od dugih kovalentno vezanih jedinica – nukleotida, s tim što su RNK molekule najčešće jednolančane. Za razliku od DNK, RNK se češće nalazi kao jedan lanac presavijen sam na samu sebe, a ne upareni dvostruki lanac. Različiti ntipovitipovi RNK molekula služe u širokom spektru bitnih bioloških uloga, uključujući kodiranje, dekodiranje, regulaciju i ekspresiju geni gena, kao i funkcijskiranjefunkcioniranje kao signalne molekule i, u određenim virusnim genomima, kao primarni genetički materijal. *[[Ribosom]] Ćelijske prganele – strukutre organele – strukture kojima se odvija biosinteza proteina. Molekulski kompleks koji služi kao mjesto sinteze proteina. Ribosomi se sastoje od dvije podjedinice (mala podjedinica, koja čita poruke kodirane u molekulama iRNK, i velika podjedinica, koja povezuje aminokiseline u nizu kako bi formirala polipeptidni lanac), od kojih se svaka sastoji od jednog ili više lanaca ribosomske RNK i raznih ribosomskih proteina. *[[nasljeđivanje|Rizik od ponavljanja]] Vjerovatnoća da će se nasljedna osobina ili poremećaj prisutan kod jednog člana oporodiceporodice ponovno pojaviti kod drugih članova. Ovo se razlikuje od rizika od recidiva raka, što je šansa da će se rak koji je liječen ponovno pojaviti. *[[RNK]] Vidi: Ribonukleinskaribonukleinska kiselina *[[RNK-polimeraza]] Glavni enzim transkripcije. *[[RNK-polimeraza I]] *[[RNK-polimeraza II]] *[[RNK-procesuiranje]] [[Posttranslacijska modifikacija]] [[primarni transkript|primarnog transkripta]] koja uključuje RNK-prekrajanje (engl. RNA-splicing) i zaštićivanje krajeva iRNK. *[[RNKi]] skraćeno RNKP ili RNKpol Bilo koji od klase enzima koji sintetizira RNK molekule iz DNK šablona. RNK polimeraze su neophodne za transkripciju i nalaze se u svim živim organizmima i mnogim virusima. Grade dugačke jednolančane polimere zvane transkripti, dodavanjem ribonukleotida jedan po jedan u smjeru 5' -do- 3', oslanjajući se na šablon koji obezbjeđuje komplementarni lanac za vjernu transkripciju nukleotidne sekvence. *[[hromosomska translokacija|ROB]] Tip hromosomske translokacije kojom se dvostruki lanac prekida na centromeru ili blizu centromera dvanjega. Dva akrocentrična hromosomi hromosoma uzrokuju recipročnu razmjenu segmenata koja dovodi do jednog velikog metacentričnog hromosoma (sastavljenog od dugih krakova) i jednog ekstremno malog hromosoma (sastavljenog od kratkih krakova ), od kojih se potonji često kasnije gubi iz ćelije sas malim efektom jer sadrži vrlo malo gena. Rezultirajući kariotip pokazuje jedan manje od očekivanog ukupnog broja hromosoma, jer su se dva prethodno različita hromosoma u suštini spojila. Nositelji robertsonovske translokacije općenito nisu povezani s bilo kakvim fenotipskim abnormalnostima, ali imaju povećan rizik od stvaranja mejotski neuravnoteženih gameta. *[[Robertsonovska translokacija]] Dva akrocentrična hromosoma recipročnom translokacijom dužih krakova (q) daju jedan metacentrični hromosom. *[[porodica|Rodbina]] Proširena porodica. Rođak prvog stupnjastepena (FDR) Roditelj, brat ili sestra ili dijete pojedinca. Također se zove FDR. *[[rRNK]] Ribosomska ribonukleinska kiselina (rRNK) je tip nekodirajuće RNK koja je primarna komponenta ribosoma, neophodna za sve ćelije. rRNK je ribozim koji vrši sintezu proteina u ribosomima. Transkribuje se iz ribosomske DNK (rDNK) i zatim vezuje za ribosomske proteine da bi formirala male i velike podjedinice *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana [[ribosom]]a. ==S== *Sadržaj [[guanin]]a-[[citozin]]a Također skraćeno ([[GC-sadržaj]].) Udio dušičnih baza u nukleinskoj kiselini koje su ili [[guanin]] (G) ili [[citozin]] (C), obično izražen kao postotak. Molekule DNK i RNK sas većim GC-sadržajem općenito su termostabilnije od onih sas nižim GC-sadržajem zbog molekulskih interakcija do kojih dolazi tokom slaganja baza. *[[Samoinkompatibilnost]] (autosterilnost) Oblik genske kontrole samooplodnje kod biljaka. *[[Sangerovsko sekvenciranje]] Metod sekvenciranja DNK zasnovanzasnovana na ''[[in vitro]]'' replikaciji sekvence šablona DNK, tokom koje se didezoksinukleotidi koji završavaju lanac, označeni fluorohromom, nasumično ugrađuju u produžujući lanac. Rezultirajući fragmenti se zatim sortiraju po veličini pomoću elektroforeze, a određeni fluorohrom koji završava svaki od po veličini sortiranih fragmenata se detektuje se laserskom hromatografijom, otkrivajući tako sekvencu originalnog DNK šablona preko redosledaredoslijeda fluorohromnih oznaka kako se čita iz malih od fragmenata veličine do velikih fragmenata. Iako je sangerovsko sekvenciranje u nekim kontekstima zamijenjeno metodimametodama sljedeće generacije, i dalje je široko korišteno zbog sposobnosti da proizvede relativno dugačka očitavanja sekvence (500+ nukleotida ) i vrlo niske stope greške. *[[SCNT]] Metod molekulske biologije koji se koristi za otkrivanje specifične sekvence u uzorcima DNK. Tehnika kombinuje odvajanje fragmenata DNK gel elektroforezom, transfer DNK na sintetsku membranu i naknadnu identifikaciju ciljnih fragmenata radio-obilježenimradioobilježenim ili fluorescentnim hibridizacijskim sondama. *[[scRNK]] [[iRNK]] (snRNK) nRNK . Vidi: [[mala jedarna RNK]]. *[[mala jedarna RNK|Sebični genetički element]] Povijesno također zvani sebičnimsebični geni, ultra-sebičnimultrasebični geni, sebična DNK, parazitska DNK i [[genom]]ska odmetnica, su genetički su segmenti koji mogu poboljšati vlastiti prijenos na račun drugih gena u [[genom]]u, čak i ako oni nemaju pozitivan ili neto negativan efekat na kondiciju organizma. [[genom]]i se tradicijskitradicionalno posmatraju kao kohezivne jedinice, pri čemu geni djeluju zajedno kako bi poboljšali adaptivnu vrijednost organizma. Međutim, kada geni imaju određenu kontrolu nad vlastitim prijenosom, pravila se mogu promijeniti, pa su, kao i sve društvene grupe, genomi ranjivi na sebično ponašanje svojih dijelova. *[[Sekvenciranje DNK|Sekvenciranje]] Određivanje redoslijeda baza [[adenin]]a, [[timin]]a, [[guanin]]a i [[citozin]]a, pomoću određenih tehnika, u cijelom genomu nekog organizma ili u samo jednom njegovom dijelu. Također, određivanje sekvenci aminokiselina u proteinima ili sastavnica ostalih složenih biomolekula. *[[WXS|Sekvenciranje cijelog]] [[egzom]]a ([[WES]], WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma osoba i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva WES i WXS. *[[GWAS|Sekvenciranje cijelog genoma]] (GWAS, WGS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuću sekvencu. Naziva se i WGS. *[[Sekvenciranje DNK]] Proces određivanja, bilo kojom od niza različitih metoda i tehnologija, redoslijeda baza u dugom lancu nukleotida koji čini sekvencu DNK. *[[Sekvenciranje naredne generacije]] (masivno paralelno sekvenciranje, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence individualnog [[genom]]a. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i NGS. *[[Sekvenciranje tumorske DNK]] Sekvenciranje somatskog tkiva, poput tumora, odnosi se na traženje varijanti u DNK koje se obično javljaju nakon začeća. Somatske mutacije mogu se pojaviti u bilo kojoj tjelesnoj ćeliji osim u zametnim ćelijama (spermatozoidu i jajnoj ćeliji) i stoga se ne prenose na djecu. Ove varijante mogu (ali ne uvijek) uzrokovati rak ili druge bolesti. *[[mitohondrija|Semiautonomne organele]] Organele sas DNK (mitohondriji i hloroplasti) koje ne mogu samostalno živjeti izvan eukariotske ćelije. *[[Semikonzervativna replikacija DNK]] Dva roditeljska polulanca DNK se odvajaju i svaki služi kao kalup za sintezu novog komplementarnog lanca. *[[Sestrinske hromatide]] Par identičnih kopija (hromatida) nastalih kao rezultat replikacije DNK hromosoma, posebno kada su obje kopije spojene zajedničkom centromerom; par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Dvije sestrinske hromatide su na kraju odvojene jedna od druge u dvije različite ćelije tokom mitoze ili mejoze. Identične podjedinice hromosoma prije anafaze mitoze ili anafaze II mejoze, nastaju semikonzervativnom replikacijom u S-fazi, imaju zajedničku centromeru. *[[oligonukleotid|Set-sonda]] Kolekcija od dvije ili više sondi dizajniranih za mjerenje jednog tipa molekula, kao što je kolekcija [[oligonukleotid]]a [[dizaj]]niranih da se hibridiziraju s različitim dijelovima transkripta iRNK generiranih iz jednog gena. *[[SFP]] Jednoosobinski polimorfizmi (eng. (engl. Single Feature Polymorphism), polimorfne sekvence DNK koje se odnose na varijaciju jednog svojstva. Vrijedni su genetički markeri koji potencijalno nude neposrednije fizičke veze ka samim strukturama gena. Međutim, većina aktulelnihaktuelnih SFP predikcijskih metoda su razvijene su za sekvenciranjemsekvenciranje DNK proučavanih vrsta, iako su posebno pogodnipogodne za vrste sa složenim i nesekvenciranim [[genom]]ima. *[[transpozon|Skakanje gena]] Vidi: [[transpozon|Prenosivi element]]. *[[heterozigot|Složena heterozigotnost]] Prisustvo dva različita mutirana alela na određenom lokusu gena. *[[penetrabilnost (genetika)|Smanjena (nepotpuna) penetrabilnost]] Penetracija se odnosi na vjerojatnostvjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za stanje se kaže da pokazuje nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante ispoljavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva nepotpuna penetrabilnost. *[[Smislenost (genetika)|Smislenost]] U molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Ovisno o kontekstuU molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Zavisno od konteksta, smislenost može imati nešto različita značenja. Naprimjer, DNK je pozitivno smislena ako se RNK verzija iste sekvence prepiše ili prevede u protein, negativna ako nije. SNP (engl. single nucleotide polymorphism) Jednonukleotidni polimorfizam koji je posljedica supstitucije; tačkasta mutacija. *[[SNP|SNP-označavanje]] [[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), koji se koristi za označavanje određenog haplotipa u regiji [[genom]]a. Kao podskup svih SNP-ova u genomu, označavanje SNP-ova može biti iznimno korisno za testiranje povezanosti markerskih lokusa s lokusom kvalitativne ili kvantitativne osobine. Somatska (mitotska) hromatidna izmjena Hromatidna izmjena u somatskim ćelijama tokom mitoze. *[[Somatska ćelija]] Bilo koja biološka ćelija koja formira tijelo organizma, ili, u višećelijskim organizmima, bilo koja ćelija osim gameta, zametne ćelije ili nediferencirane matične ćelije. Somatske ćelije se teorjskiteorijski razlikuju od ćelija zametne linije, što znači da se mutacije kojima su podvrgnute nikada ne mogu prenijeti na potomke organizma, iako u praksi postoje izuzeci. Tjelesne ćelije (diploidne, 2n) ). *[[Sonda]] Reagens koji se koristi za jedno mjerenje u eksperimentu ekspresije gena. Uporedite reporter. *[[Sorta (botanika)|Sorta]] Biljni ili mikrobni organizmi sas dosljednim, predvidljivim i replicirjućimreplicirajućim osobinama u potomstvu koje su rezultat parenja bilo koja dva čistolinijska roditelja kojikoja pripadaju istojistom kultivaru ili varijetetu (a ne osobine drugih varijeteta koje su možda ranije ukrštane u lozu). Kod životinja, takve grupe organizama označavaju se kao rase. *[[SOS-odgovor]] Globalni odgovor na oštećenje DNK u kojem se zaustavlja ćelijski ciklus i inducira se popravak DNK i mutageneza. Sistem uključuje RecA protein (Rad51 kod eukariota). RecA protein, stimuliran jednolančanom DNK, uključen je u inaktivaciju represora (LexA) gena SOS odgovora i na taj način inducira odgovor. To je sistem popravke sklon greškama koji značajno doprinosi promjenama DNK uočenim u širokom spektru vrsta. *[[Specijacija]] Proces nastanka nove vrste. *[[DNK|Spojna DNK]] Bilo koja DNK sekvenca za koju se čini da nema poznatu biološku funkciju, ili koja služi svrsi koja nema pozitivan ili neto negativan učinak na sposobnost genoma u kojem se nalazi. Termin je još jednom bio šire korišten za označavanje svih nekodirajućih DNK, za koje je kasnije otkriveno da ih većina ima funkciju. U modernoj upotrebi tipski se odnosi na slomljene ili zaostale sekvence i sebične genetičke elemente, uključujući introne, pseudogene, intergensku DNK i fragmente [[transpozon]]a i [[retrovirus]]a, koji zajedno čine veliki dio [[genom]]a većine [[eukariot]]a. Uprkos tome što ne doprinose produktivno organizmu domaćina, ove sekvence mogu opstati neograničeno u genomima, jer su nedostaci njihovog nastavka kopiranja premali da bi na njih djelovala [[prirodna selekcija]]. *[[Spolni hromosom]]i Hromosomi sa spolno- determinirajućim genima. *[[Spolno ograničeno svojstvo]] Svojstvo koje se pojavljuje kod samo jednoga od dvaju spolova. *[[reverzija soila|Spolno-reverzne osobe]] XX muškarci koji na X-hromosomu imaju gen Sry i XY žene koje na Y-hromosomu nemaju gen [[SRY]]. *[[spolno uvjetovano nasljeđivanje|Spolno uvjetovano svojstvo]] Svojstva čija je ekspresija alela koji su na autosomima uvjetovana spolom nositelja. *[[Spolno-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje gena na X-hromosomu (X-vezano nasljeđivanje). *[[spolno vezani geni|Spolno vezano svojstvo]] Kao i spolno vezano nasljeđivanje, to su termini koji se, u najširem smislu, odnose na pojavu da ispoljavanje određenih individualnih svojstava kontroliraju geni koji su smješteni na spolnim hromosomima. Pri tome se – u najužem smislu – u tom okviru osobine obično diferenciraju u: parcijalno (nekompletno) i kompletno spolno vezane. Parcijalno spolno vezani geni nalaze se na homologimhomolognim segmentima X hromosoma i Y hromosoma, pa je apriorna vjerovatnoća pojave rekombinacija u heterosomalnim i autosomalnim hromosomima (teorijski) podjednaka. Stvarna frekvencija hijazmi između X i Y gonosoma je, ipak, relativno niska jer su njihovi homologihomologni segmenti sasvim kratki. *Srodnik trećeg koljena Vidi: [[TOR]] *[[SSB]] Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u jednom lancu DNK dupleksa. *[[ssDNK]] Bilo koja molekula DNK kojekoja se sastoji od jednog nukleotidnog polimera, ili lanca, za razliku od para komplementarnih lanaca koji se drže zajedno vodikovim vezama ( dvolančana DNK). U većini slučajeva, DNK je stabilnija i češća u dvolančanom obliku, ali visoke temperature, niske koncentracije rastvorenih soli i vrlo visok ili nizak pH mogu uzrokovati razlaganje dvolančanih molekula u dvije jednolančane molekule, u procesu poznatom kao „“topljenje“;”; ovu reakciju koriste prirodni enzimi kao što su oni koji su uključeni u replikaciju DNK, kao i laboratorijske tehnike kao što je lančana reakcija polimeraze *[[SSLP]] Polimorfizam dužine jednostavne sekvence ( (engl. Simple Sequence Lenght Polimorphism) koristi se kao genetički marker, uz primjenu lančane polimerazne reakcije (PCR). SSLP je oblik polimorfizma, koji se ispoljava kao razlika u dužini DNK sekvenci među jedinkama. SSLP se su ponavljajuće sekvence po različitim dužinama u intergenenskimintergenskim regijama dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). Varijanse u dužini SSLP mogu se koristiti za razumijevanje genetičke varijanse između dvije jedinke određene vrste. *Standardni [[genetički kod]] Genetički kod velike većine živih organizama za prevođenje sekvence nukleinskih kiselina u proteine. U ovom sistemu, od 64 moguće permutacije troslovnih kodona koji se mogu napraviti od četiri nukleotida, 61 kodira jednu od 20 aminokiselina, a preostale tri kodiraju stop signale. Naprimjer, [[kodon]] CAG kodira aminokiselinu [[glutamin]], a kodon TAA je [[stop kodon]]. Standardni genetički kod je opisan kao degenerisan ili suvišan jer jednu aminokiselinu može kodirati više od jednog kodona. To je prvi kodon preveden [[ribosom]]om iz zrelog transkripta iRNK, koji se koristi kao signal za iniciranje sinteze proteina. U standardnom genetičkom kodu, početni kodon uvijek kodira istu aminokiselinu, [[metionin]], kod eukariota i za modificirani metionin kod prokariota. Najčešći startni kodon je [[triplet]] AUG. KontrastniKontrast je stop kodon. *[[Statistička genetika]] Grana genetike koja se bavi razvojem statističkih metoda za izvlačenje zaključaka iz genetičkih podataka. Teorije i metodologije statističke genetike često podržavaju istraživanja u kvantitativnoj genetici, genetičkoj epidemiologiji i bioinformatici. *[[frekvencija|Stopa prenositelja]] (noseća frekvencija) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genetičke varijante. Stopa nosivosti također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i noseća frekvencija. *[[Studija neinferiornosti]] Istraživačka studija koja je osmišljena kako bi se utvrdilo nije li jedna intervencija gora od druge kontrolne intervencije za unaprijed određenu granicu. Intervencija koja daje rezultate koji su jednaki ili bolji od kontrolne intervencije smatra se neinferiornom u odnosu na kontrolnu intervenciju. Studije neinferiornosti često se provode kako bi se ispitalo nije li novi, eksperimentalni tretman lošiji od utvrđenog standarda opskrbe. *[[smrtnost|Subletalnost]] Pojava da do letalnosti dolazi nakon reprodukcije. *[[Supstitucija nukleotida]] Zamjena jednog nukleotida drugim u molekuli DNK. *[[SUV]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i varijanta nepoznatog značaja. *[[Suvišni gen]]i Različiti geni koji utječuutiču na isto svojstvo na isti način. ==Š== [[Štetna mutacija]] [[Mutacija]] koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerobatniji, ali nije siguran. Također se naziva mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivostvjerovatniji, ali nije siguran. ==T== *[[Tačkasta mutacija]] Mutacija kojom se jedna nukleotidna baza mijenja, ubacuje ili briše iz sekvence DNK ili RNK. *[[Tačkasta-nonsens mutacija]] Tačkaste mutacijeTačkasta mutacija koja rezultira preranim stop kodonom u transkribiranom transkribiranoj iRNK sekvencomsekvenci, uzrokujući na taj način prijevremeni završetak translacije, što rezultira skraćenim, nekompletnim i često nefunkcijskalnimnefunkcionalnim proteinom. *[[Tandemsko ponavljanje]] Obrazac unutar sekvence nukleinske kiseline u kojoj se jedna ili više nukleobaza ponavlja, a ponavljanja su direktno susjedna (tj. tandemska) jedna uz drugu. Primjer je ATGACATGACATGAC, u kojem se sekvenca ATGAC ponavlja tri puta. *[[TATA-kutija]] Visoko konzervirana nekodirajuća DNK sekvenca koja sadrži konsenzus ponavljajućih parova baza T i A koji se obično nalazi u promotorskim regijama gena kod arheja i eukariota. TATA kutija često služi kao mjesto inicijacije transkripcije ili kao mjesto vezivanja za faktore transkripcije. *[[centromera|Telocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom na krajnjem kraju hromosoma (blizu ili unutar telomere), što rezultira samo jednim krakom. Uporedite akrocentrik. *[[Telofaza]] Završna faza ćelijske diobe u mitozi i mejozi, koja se javlja nakon anafaze i prije ili istovremeno sas citokinezom, tokom koje se oko svakog skupa hromatida sintetiše jedarna membrana. Jedra se ponovo sastavljaju, a mitotsko vreteno se rastavlja. Nakon citokineze, nove ćelije kćeri nastavljaju interfazu. *[[Telomera]] Terminalna regija ponavljajućih nukleotidnih sekvenci na svakom kraju linearnog eukariotskog hromosoma koji štiti njegov kraj od propadanja i spajanja sas drugim hromosomima. Budući da svaki krug replikacije rezultira skraćivanjem hromosoma, telomere se ponašaju kao puferi za jednokratnu upotrebu koji se žrtvuju trajnom skraćivanju umestoumjesto obližnjih gena. Telomere se također mogu produžiti enzimom, telomerazom. *[[Telomeraza]] Enzim replikacije telomernih krajeva. Terminacijska sekvenca DNK-sekvence na kraju gena. *[[Terminacijski kodon]] Kodon koji signalizira prekid sinteze proteina tokom translacije transkripta informacijske RNK. U standardnom genetičkom kodu, tri različita stop kodona se koriste se za odvajanje ribosoma od rastućeg lanca aminokiselina, čime se završava prevod: UAG (nadimak „“ćilibar“,”, UAA („(“oker“)”) i UGA („opal“). *[[Test-ukrštanje]] Križanje jedinke dominantnog fenotipa s recesivnim homozigotom u svrhu otkrivanja njegovog genotipa (dominantni homozigot ili heterozigot)). *[[Tiha mutacija]] Tip neutralne mutacije koja nema vidljiv učinak na fenotip organizma. Iako se termin tiha mutacija često koristi naizmjenično sa sinonimnom mutacijom, sinonimne mutacije nisu uvijek tihe, niti obrnuto. Misens mutacije koje rezultiraju različitim aminokiselinama, ali one sa sličnom funkcijskalnošćufunkcionalnošću (npr. leucin umjesto izoleucina), također se često klasifikuju kao tihe, budući da takve mutacije obično ne utiču značajno na funkciju proteina. *[[Timin]] Označen slovom (T) Jedna od pet primarnih ili kanonskih dušičnih baza – [[adenin]] (A), [[[[guanin]]n]] (G), [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) – koje formiraju nukleozide i nukleotide, od kojih su potonji temeljna građevina blokoviblokova nukleinskih kiselina. Sposobnost ovih nukleobaza da formiraju bazne parove putem vodikove veze, kao i njihovi ravni, kompaktni trodimenzijskalnitrodimenzionalni profili, omogućavaju im da se slažu jedna na drugu i vode direktno do dugolančanih struktura DNK i RNK. *[[Tirozin]] Skraćenica T, jedna od dvije purinske baze u strukturi DNK (u RNK, umjesto njega je [[uracil]]). *[[Tirozinaza]] Prvi enzim koji sudjeluje u biosintetskom putu pigmenta melanina. *Tkivno specifična [[ekspresija gena]] Funkcija gena i ekspresija koja je ograničena na određeno tkivo ili tip ćelija. Ekspresija specifična za tkivo je obično je rezultat pojačivača koji se aktivira samo u odgovarajućem tipu ćelije. *[[TNBC]] TNBC (ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke) Oznaka za nedostatak ekspresije estrogenog receptora (ER), progesteronskog receptora (PR) i receptora ljudskog epidermnog faktora rasta 2 (HER2/neu). Također se naziva ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke. *[[TOR]] Srodnik trećeg stepena) Skraćenica za prvi rođak, prabaka, praujak/pradajdža, prastric/praamidža, pranećakinja, pranećak, praunuk, polutetkaprvog rođaka, prabaku, praujaka/pradajđu, prastrica, pranećakinju, pranećaka, praunuka, polutetku ili poluujakpoluujaka pojedinca. Naziva se i srodnik trećeg stupnja. *[[Totipotentnost]] KarakterakteristikaKarakteristika ćelije da zadrži embriogeni potencijal za stvaranje novog tkiva i organizma. *[[Transdukcija]] Prijenos DNK iz jedne bakterijske ćelije u drugu pomoću bakterijskih virusa (faga). Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen drugim purinom ( A ↔ G ) ili je nukleotid pirimidina zamijenjen drugim pirimidinom ( C ↔ T ). Kontrast je transverzija. *[[Transfekcija]] MetodMetoda ubacivanja stranoga gena u eukariotsku ćeliju. Transfer ''[[de novo]]'' (de novo varijanta, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Također se naziva de novo varijanta, nova mutacija i nova varijanta. *[[Transferna tačka]] (tačkasta varijanta) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta varijanta. *[[Transformacija]] Mehanizam rekombinacije kod prokariota, izmjena genetičke informacije između gole DNK iz okoliša i DNK ćelije recipijenta (primatelj); kod eukariota: preobrazba normalne ćelije u tumorsku. *[[Transgen]] Bilo koji gen ili drugi segment genetičkog materijala koji je izolovan iz jednog organizma, a zatim prenijet bilo prirodno ili bilo kojom od niza tehnika genetičkog inženjerstva u drugi organizam, posebno u neku drugu vrstu. Transgeni se najčešće unose u zametnu liniju drugog organizma. Obično se koriste za proučavanje funkcije gena ili za davanje prednosti koja inače nije dostupna u nepromijenjenom organizmu. *[[Transgeni organizam]] Organizam s ugrađenim stranim [[genom]]. *[[Transkripcija (genetika)]] Prepisivanje genetičke upute sas DNK, odnosno sinteza iRNK. Proces sinteze informacijske RNK (iRNK) prema šablonu smislenog polulanca DNK. *[[Transkripcijski faktor]] Bilo koji protein koji kontrolira brzinu transkripcije genetičkih informacija iz DNK u iRNK, tako što se vezuje za specifičnu sekvencu DNK i promoviše ili blokira regrutaciju RNK-polimeraze u obližnje gene. Transkripcijski faktori mogu efikasno uključiti i isključiti specifične gene kako bi bili sigurni da su eksprimirani u pravo vrijeme i na pravim mjestima; iz tog razloga, oni su fundamentalni i sveprisutni mehanizam regulacije gena. *[[Transkriptom]] Set svih RNK molekula jednog organizma, kompletna RNK datog organizma. *[[Translacija (genetika)]] Ribosomsko prevođenje šifre sas iRNK na rječnik redoslijeda aminokiselina u datoj proteinskoj sekvenci. Drugi korak u procesu ekspresije gena, u kojem se transkript RNK koji se proizvodi tokom transkripcije čita ribosom, kako bi proizveo funkcijskalnifunkcionalni protein. Proces sintetiziranja aminokiselinske sekvence (proteinskog produkta) prema kodu informacijske RNK (iRNK). *[[Translokacija (genetika)]] Tip hromosomske mutacije uzrokovane strukturnim preuređenjem velikih dijelova jednog ili više hromosoma. Postoje dva glavna tipa: recipročna i robertsonovska. Hromosomska mutacija u kojoj se hromosom predidaprekida i njegov se dio ponovno pričvrsti na drugo mjesto u hromosomu. *[[Transportna RNK]] (tRNK, transfer RNK) Ima specifičnu ulogu u procesu translacije genetičke šifre, odnosno njenog prevođenja sas jezika iRNK na jezik gradivnih jedinica proteina, tj. aminokiselina. Aktivnost molekula tRNK se zasniva na osobenoj sposobnosti dva aktivna mjesta. Na jedno od njih ona veže specifičnu aminokiselinu, a na drugom je antikodon, koji je komplementaran odgovarajućem kodonu iRNK. *[[Transpozon]] Vidi: Prenosivi element. Mobilna sekvenca u [[genom]]u. Mogu „“skakati“ sa” s jednog mjesta na drugo i odgovorni su za pojavu određenih mutacija. Pokretni genetički elementi, DNK sekvence koje se premještaju po [[genom]]u mehanizmom izrezivanja i lijepljenja (mehanizam cut/paste)). Vidi: prenosivi element. *[[Transverzija]] Mutacijska zamjena purinske baze pirimidinskom. Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen pirimidinskim nukleotidom, ili obrnuto (npr. A ↔ C ili A ↔ T ). Kontrast je translokacija. *[[Tranzicija]] Zamjena jedne purinske baze drugom purinskom. *[[Trihibridno ukrštanje]] Ukrštanje u kojem se prate rezultati nasljeđivanjenasljeđivanja tri gena. *[[Trinukleotidno ponavljanje]] Sekvence od po tri nukleotida koji se ponavljaju u tandemu na istom susjednom dijelu hromosoma. Obično se javlja određena količina normalne (polimorfne) varijacije u broju ponavljanja bez kliničkog značaja; međutim, broj ponavljanja iznad određenog praga može, u nekim slučajevima, dovesti do štetnih učinaka na funkciju gena, što rezultira genetičkom bolešću. *[[Triplet baza]] Grupa od po tri dušične baze, npr. [[adenin]]-[[timin]]-[[adenin]] ili [[timin]]-[[guanin]]-[[citozin]] koja je šifra za jednu aminokiselinu. [[citozin]]-[[timin]]-[[timin]] (CTT) je tako triplet za aminokiselinu leucin, a [[guanin]]-[[timin]]-[[guanin]] (GTG) za valin. *[[Trisomija]] Tip aneuploidije, višak jednog hromosoma, 2n+1. *[[Tročlani kraj]] Vidi: 3'- kraj. *[[Trp-operon]] Represivni sistem regulacije gena kod bakterija. *[[TUF]] Cjelokupni skup RNK molekula (često se odnosi na sve tipove RNK, ali ponekad isključivo na iRNK) koji je ili može biti izražen određenim [[genom]]om, ćelijom, populacijom ćelija ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Transkriptom se razlikuje od egzoma i translatoma. *[[Tumor supresorski gen]] Tip gena koji regulira rast ćelija. Kada je tumor supresorski gen mutiran, može doći do nekontroliranog rasta ćelija. To može pridonijeti razvoju raka. ==U== *[[UAA]] Kratke sekvence nukleotida koje se sintetiziraju diskontinuirano pomoću DNK polimeraze i kasnije povezuju zajedno pomoću DNK ligaze kako bi se stvorio lanac koji zaostaje tokom DNK replikacije. OkazakiOvakvi fragmenti su posljedica jednosmjernosti DNK polimeraze, koja djeluje samo u smjeru od 5' do 3'. *[[Ukrštanje]] Uzgoj čistolinijskih roditelja koji pripadaju dvije različite rase, sorte, varijantedvjema različitim rasama, sortama, varijantama ili populacijepopulacijama, često namjerno kao metod selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva koje dijeledijeli osobine obje roditeljske loze ili koje pokazuju heterozu. U uzgoju životinja, potomstvo ukrštanja između rasa iste vrste naziva se križanci ili mulati, dok se potomstvo ukrštanja različitih vrsta naziva hibridima ili bastardima. *[[autbriding|Ukrštanje van srodstva]] (autbriding) Seksualna reprodukcija između različitih rasa ili osoba, koja ima potencijal da poveća genetičku raznolikost uvođenjem nepovezanog genetičkog materijala u populaciju za razmnožavanje. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati vanbridinškim, a potomstvo je vanbridinško.. Kontrast je inbriding. *[[Unakrsno povezivanje]] Nenormalna veza između dvije ili više nukleobaza na suprotnim lancima dvolančane molekule DNK (međulanca) ili između baza na istom lancu (intralančana), posebno putem formiranja kovalentnih veza koje su jače od vodikove veze uparivanja baza. Unakrsne veze mogu biti generisane raznim egzogenim i endogenim agensima, i imaju tendenciju da ometaju normalne ćelijske procese kao što su replikacija i transkripcija DNK; oni su uobičajene mete puteva popravke DNK. *[[Unatražno ukrštanje]] Ukrštanje hibridnog organizma s jednim od roditelja ili jedinkom genetički sličnom jednom od roditelja, često namjerno kao vrsta selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva s genetičkim identitetom koji je bliži roditeljskom. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo se nazivaju povratnim ukrštanjem, često skraćeno u genetici sa simbolom BC. *[[Uracil]] Skraćeno slovom (U.) Jedna od četiri nukleobaze prisutne u molekulama RNK. [[uracil]] formira par baza sas [[adenin]]om. U DNK, [[uracil]] se uopće ne koristi, već je zamijenjen [[timin]]om. *[[Uravnoteženost baza]] Dvije baze (ili nukleotidi) koje sadržavaju dušik i koje se uparuju kako bi formirale strukturu DNK. Četiri baze u DNK su [[adenin]] (A), [[citozin]] (C), [[guanin]] (G) i [[timin]] (T). Ove baze tvore specifične parove (A-T i G-C). Par baza se također može odnositi na stvarni broj parova baza, kao što je osam parova baza, u nizu nukleotida. *[[Uslovna ekspresija]] Kontrolisana, inducibilna ekspresija transgena, bilo in vitro ili in vivo. *[[Utišavanje gena]] Svaki mehanizam regulacije gena koji drastično smanjuje ili potpuno sprečava ekspresiju određenog gena. Može se dogoditi prirodno tokom transkripcije ili translacije. Laboratorijske tehnike često iskorištavaju prirodne mehanizme utišavanja kako bi se postiglo uništavanje gena. *[[Uzvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 5'- kraju lanca nukleotida, ili N-kraju peptidnog lanca. Kontrast nizvodno. *[[Uzvodna sekvenca aktiviranja]] (UAS) Uzvodna aktivacijska sekvenca (UAS) je regulatorna sekvenca koja djeluje u cis poziciji. Razlikuje se od promotora i povećava ekspresiju susjednog gena. Zbog svoje suštinske uloge u aktiviranju transkripcije, uzvodna aktivirajuća sekvenca se često se smatra analognom funkciji pojačivača kod višećelijskih eukariota. Uzvodne aktivacijske sekvence su ključni dio indukcije, poboljšavajući ekspresiju proteina od interesa kroz povećanu transkripcijsku aktivnost. Nalazi se uzvodno od minimalnog promotora (TATA kutija) i služi kao mjesto vezivanja za transaktivatore. Ako se transkripcijski transaktivator ne veže za UAS u pravilnoj orijentaciji, transkripcija ne može započeti. ==V== *[[Varijabilna ekspresija]] Varijacije u načinu na koji se osobina manifestira. Kada postoji varijabilna ekspresivnost, značajka može varirati u kliničkom izražaju od blage do teške. Naprimjer,Npr., stanje neurofibromatoza tipa 1 može biti blago, manifestirajući se samo u kožnim mrljama (zvanim café-au-lait), ili može biti teško, manifestirajući se neurofibromima i tumorima mozga. *[[Varijabilna ekspresivnost gena]] Način varijacije na koji se gen eksprimira u fenotipu. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) [[Fenomen]] u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja varira između jedinki u populaciji, obično kao rezultat događaja duplikacije ili delecije koji utičuutiče na cijele gene ili dijelove hromosoma. Varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju genetičkih varijacija unutar populacije. *''[[Varijacija de novo]]'' (''[[de novo]]'' mutacija, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane briogeneze. Naziva se i de novo mutacija, nova mutacija i nova varijanta. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena prisutnog u genomu pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju varijantama broja kopija. Varijante broja kopija čine značajan udio genetičke varijacije. Naziva se i CNV. *[[Varijanta germ-linije (mutacija germinativne linije) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i mutacija germinativne linije. *[[VUS|Varijanta nepoznatog / neizvjesnog značenja]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, VUS) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nepoznatog značaja i VUS. Varijanta nepoznatog značenja Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i VUS. *[[princip osnivača|Varijanta osnivača]] (Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i osnivačka mutacija.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Varirajući pomak okvira]] (mutacija pomaka okvira) Insercija ili delecija koje uključujujuključuju broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremeneprijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i mutacija pomaka okvira *[[Vektor]] Bilo koja molekula DNK koji se koristi kao sredstvo za umjetni transport stranog genetičkog materijala u drugu ćeliju, gdje se može replicirati i/ili eksprimirati. Vektori su tipično dizajnirane rekombinantne DNK sekvence koje se sastoje od inserta (često transgena) i duže "kičmene" sekvence koja sadrži ishodište replikacije, višestruko mjesto kloniranja i selektabilni marker. Vektori se široko koriste u laboratorijama molekulske biologije za izolaciju, kloniranje ili ekspresiju umetka u ciljnoj ćeliji. *[[Vektor ekspresije]] (konstrukcija ekspresije) Također konstrukcija ekspresije Tip vektora, obično plazmid ili virusni vektor, dizajniran posebno za ekspresiju transgena umetnuti, umetnut u ciljnu ćeliju, umjesto u neku drugu svrhu kao što je kloniranje. Plazmidna mapa od 3,756 bp je ekspresijski vektor koji se koristi u ekspresiji transgena koji stvara zeleni fluorescentni protein (GFP). Vektor takođetakođer uključuje gen za lac represor (lacI) i gen koji daje rezistenciju na antibiotik kanamicin (KanR), kao i različite promotere za pokretanje ekspresije ovih gena. *[[Veličina genoma]] Ukupna količina DNK sadržana u jednoj kopiji genoma, obično se mjeri masom (u pikogramima ili daltonima) ili ukupnim brojem parova baza (u kilobazama ili megabazama). Za diploidne organizme, veličina genoma se često koristi naizmjenično sas C-vrijednošću. *[[Vezani disekvilibrij]] (LD) Pojava da se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može objasniti slučajnošću zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i *[[Vezani geni]] (osobine) Geni za određene osobine, na istom hromosomu. Tendencija sekvenci DNK koje su fizički blizu jedna drugoj na istom hromosomu da se nasljeđuju zajedno tokom mejoze. Budući da je fizička udaljenost između njih relativno mala, šansa da će bilo koja dva obližnja dijela DNK sekvence (često lokusi ili genetički markeri ) biti razdvojena na različite hromatide tokom hromosomskog ukrštanja (krosingovera) je statistički vrlo mala, Tada se smatra da su takvi lokusi povezaniji od lokusa koji su udaljeniji i da su lokusi na potpuno različitim hromosomima savršeno nepovezani. Standardna jedinica za mjerenje genetičke povezanosti je centimorgan (cM). *Vezanost Tendencija da se geni ili segmenti DNK koji su usko smješteni duž hromosoma međusobno ne odvajaju u mejozi i stoga se zajedno nasljeđuju. *[[Vještački hromosom kvasca]] (YAC) YAC su genetički modificirani hromosomi izvedeni iz DNK kvasca, Saccharomyces cerevisiae, koji se zatim ligira u bakterijski plazmid. Insercijom velikih fragmenata DNK, od 100- do 1000 kb, umetnute sekvence se mogu klonirati i fizički mapirati korištenjem procesa koji se naziva hodanje hromosoma. *[[VNTR]] Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja (eng. (engl. Variable Number Tandem Repeat) ogleda se u varijaciji većeg broja lokacija sas kratkim nukleotidnim sekvencama tandemskih ponavljanja, koje se u [[genom]]u višekratno ponavljaju. Mogu se naći na mnogim hromosomima, a često pokazuju međuindividualne varijacije u dužini. Svaka varijanta djeluje kao naslijedni nasljedni alel, što omogućava da se koristite za osobnuličnu ili roditeljsku identifikaciju. Njihova analiza je korisna u genetičkim i ostalim biološkim istraživanjima, forenzici i DNK profiliranju (fingerprinting). *[[Vodeća sekvenca]] Kod replikacije DNK, lanac u nastajanju za koji su i smjer sinteze DNK polimeraze i smjer cjelokupne elongacije lanca prema replikacijskoj viljušcviljušci, tj. oba se javljaju u smjeru 5' do 3', što rezultira jednim, kontinuiranim procesom elongacije sas malo ili bez prekida. Nasuprot tome, drugi lanac u nastajanju, poznat kao zaostali lanac, sastavlja se u diskontinuiranom procesu koji uključuje ligaciju kratkih fragmenata DNK koji se sintetiziraju u suprotnom smjeru, daleko od replikacijske viljuške. Također spoj za spajanje donatora ili mjesto za spajanje donatora. Granica između lijevog kraja (po konvenciji, 5' kraja ) introna i desnog ( 3' ) kraja susjednog egzona u pre-iRNK transkriptu. *[[Vodeći lanac]] Lanac nove DNK koji se sintetizira u istom smjeru kao rastuća replikacijska viljuška. Ovaj tip replikacije DNK je kontinuiran. *[[Vodikova veza]] Veza dva [[vodik]]ova atoma u [[hemijski spoj|hemijskom spoju]]. međumolekulska veza koja nastaje između [[molekul]]a u kojima je [[vodik]] vezan za [[atom]] visoke [[elektronegativnost]]i (F, O, N). Zajednički elektronski par u vezama H-F, H-O, H-N je toliko pomaknut na stranu elektronegativnog atoma, da dolazi do razdvajanja [[naboj]]a (dipol). Pozitivni dio molekule (H⁺) privlači negativan kraj druge molekule pritom stvarajući međumolekulske veze. Vodikova veza je slabija od [[ionska veza|ionske]] ili [[kovalentna veza|kovalentne]] veze. ==W== *[[WES]] (sekvenciranje cijelog egzoma, WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva sekvenciranje cijelog egzoma i WXS. *[[WGS]] (sekvenciranje cijelog genoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuće sekvence. Također se naziva sekvenciranje cijelog [[genom]]a. *[[WXS]] WXS (WES, sekvenciranje cijelog egzoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekv encesekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija [[genom]]a osobe i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne DNK sekvence. Također se naziva WES i sekvenciranje cijelog egzoma. ==X== *[[hromosom X|X-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima sas XY sistemom za određivanje spola i jedini spolni hromosom u sistemu X0. X hromosom se nalazi i kod muškaraca i kod žena i obično sadrži mnogo više gena nego njegov pandan, Y hromosom. *[[X-inaktivacija]] Zvana i lajonizacija, ponegdje i lionizacija (prema engleskoj genetičarki Mary Lyon) je postupak kojim se jedna od kopija X-hromosoma inaktivira kod ženki sisara sas placentom. Neaktivni hromosom X se utišava pakovanjem u transkripcijski neaktivnu strukturu zvanu heterohromatin. Kako gotovo svi ženski sisari imaju dva X hromosoma, X-inaktivacija imih sprečava da imaju dvostruko više X-hromosomskih genskih proizvoda od mužjaka, koji imaju samo jednu kopiju X hromosoma. Izbor X hromosoma koji će se inaktivirati slučajan je kod placentnih sisara kao što su ljudi, ali nakon što se inaktivira, on će ostati neaktivan tokom života ćelije i njenih potomaka u organizmu (njegova ćelijska linija). Obično se javlja X-inaktivacija koja je neravnomjerno raspoređena po ćelijskim linijama unutar jednog organizma (slučajna X-inaktivacija). *X-vezana osobina Vidi: Spolnospolno vezana osobina. *[[X-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje genetičkih stanja povezanapovezanih s mutacijama u genima na X-hromosomu. Jedna kopija mutacije dovoljna je da izazove bolest i kod muškaraca (koji imaju jedan X hromosom) i kod žena (koje imaju dva X hromosoma). U nekim uvjetima, odsutnost funkcionalnog gena rezultira smrću oboljelih muškaraca. *[[X-vezano recesivno nasljeđivanje]] Nasljeđivanje koje se odnosi na genetička stanja povezana s mutacijama u genima na X-hromosomu. Muškarci koji nose takvu mutaciju će biti pogođeni, jer imaju samo jedan X-hromosom. Žena koja nosi mutaciju u jednom genu, s normalnim genom na drugom X-hromosomu, općenito je nepogođena. ==Y== *[[hromosom Y|Y-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima koji imaju XY sistem za određivanje spola. Y hromosom se nalazi samo kod muškaraca i obično je mnogo manji od svog dvojnika, X hromosoma. *[[Y-vezana osobina]] Vidi: Holandričnajolandrična osobina i Spolno vazanospolno vezano svojstvo. ==Z== *[[Zaostali lanac]] Lanac nove DNK čiji je smjer sinteze suprotan smjeru rastuće replikacijske viljuške. Zbog svoje orijentacije, replikacija zaostalog lanca je složenija u odnosu na onu vodećeg niza. Kao posljedica toga, vidi se da DNK-polimeraza na ovom lancu zaostaje za onom na drugom lancu. *[[Z-DNK]] Jedna od mnogih mogućih dvostrukih spiralnih struktura DNK. To je ljevoruka dvostruka spiralna struktura u kojoj se spirala vijuga ulijevo u cik-cak obrascu, umjesto udesno, kao uobičajeni oblik B-DNK. Smatra se da je Z-DNK jedna od tri biološki aktivne dvostruke spiralne strukture zajedno sas A-DNK i B-DNK. *[[Z-skor]] Rezultat koji pokazuje koliko je standardnih odstupanja vrijednost iznad ili ispod srednje vrijednosti. *[[Začetnica]] (prajmer) Kratka molekula RNK-nukleotida kojom započinje sinteza komplementarnog lanca DNK u replikaciji *[[Zakon nezavisne segregacije]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, prema kojem se tokom mejoze aleli svakog gena odvajaju jedan od drugog tako da svakasvaki rezultirajući gamet nosi samo jedan alel svakog gena. *[[Zakon segregacije]] Pravilnost razdvajanjerazdvajanja jednoga para alela u anafazi mejoze. *[[Zakon uniformnosti]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, po kojem različiti aleli istog gena mogu biti dominantni ili recesivni u odnosu na druge, tes tim da će organizam s barem jednim dominantnim alelom ujednačeno imati fenotip povezan s dominantnim alelom. *[[Zamjenska mutacija]] Vidi: Nesinonimnanesinonimna mutacija . *[[Zigot]] Tip eukariotske ćelije nastala kao direktan rezultat oplodnje između dva gameta. Kod višećelijskih organizama, zigot je najranija razvojna faza. Prva ćelija novonastalog organizma, nastala oplodnjom, tj. spajanjem jajne ćelije i spermatozoida. *[[Zigoten]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Zigotnost]] Stepen do kojeg više kopija gena, hromosoma ili genoma imaju istu genetičku sekvencu; npr. u diploidnom organizmu sas dvije kompletne kopije njegovog genoma (jedna majčina i jedna očinska), stepen sličnosti alela prisutnih u svakoj kopiji. Za osobe koje nose dva različita alela za određeni gen smatra se da su heterozigoti za taj gen; osobe koje nose dva identična alela su homosigoti za taj gen. Zigositnost se takođe može posmatrati zajedno za grupu gena, ili za čitav skup gena i genetičkih lokusa koji čine [[genom]]. Preuzeto sa <ref>https://bastina.anubih.ba/items/a2e6e47d-5e00-4f99-9d52-eb91dafdb5dc</ref>[[ANUBiH]]/[[Institut za genetičko inženjerstvo Sarajevo|Ingeb]] ==Također pogledajte== *[[Genetika]] ==Reference== {{reflist}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] 9l3qzhfv869toy0iwncmnxzap9nejtf 3848836 3848824 2026-05-23T22:06:41Z Genetičar 181151 /* 3'- kraj */ 3848836 wikitext text/x-wiki [[Slika:Picture of my book.png|thumb|<center>Naslovnica izvornika ovog članka</center>]] ==3'- kraj== Također, (tri prim kraj.) Jedan od dva kraja istog linearnog lanca [[DNK]]ili [[RNK]], konkretno kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na trećem atomu [[ugljik]]a u furanoznom prstenu [[dezoksiriboza|dezoksiriboze]] ili [[riboza|riboze]] (tj. kraj na kojem 3' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterske veze]]; ''[[in vivo]]'', 3' ugljik je često još uvijek vezan za [[hidroksilna grupa|hidroksilnu grupu]]). Po konvenciji, sekvence i strukture bliže 3'- kraju u odnosu na druge se nazivaju nizvodnonizvodnim. Kontrast je 5'- kraj. Prema, prema važećoj konvenciji, ribozni prsten s atomima ugljika označenim brojevima od 1' do 5'. Za 5' ugljik se kaže da je uzvodno; 3' ugljik je nizvodno. Također su prikazane veze za generičku bazu i fosfatnu grupu. *'''[[3'-neprevedena regija]] [[Tri prim netranslatirana regija]] (3′- (3' UTR) je dio [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) koji slijedi odmah nakon traslacije [[stop kodon|završnog kodona]]. 3'UTR (neprevedena/netranskatirana regija) često sadrži regulatorne regije koje posttranskripcijski utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *'''5'- kraj''' [[Pet prim kraj]] Jedan od dva kraja jednog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na petom atomu ugljika u [[furanoza|furanoznom]] prstenu dezoksiriboze ili riboze (tj. kraj na kojem 5' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko fosfodiestarske veze; ''[[in vivo]]'', 5' ugljik je često još uvijek vezan za fosfatnu grupu). Po konvenciji, sekvence i strukture smještene bliže 5'-kraju u odnosu na druge se nazivaju uzvodno. Kontrast je *'''5'5' neprevedena regija''' Poznata i kao 5′ UTR (vodeća sekvenca, vodeći transkript ili vodeća [[RNK]]) , ovo je regija informacijske [[RNK]] ([[iRNK]] neposredno uzvodno od inicijacijskog kodona. Ova sekvenca [[DNK]] je važna je za reguliranje translacije translacije transkripta različitim mehanizmima kod [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, [[5'UTR]] ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne kodirajuće sekvence iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks sekundarne strukture za regulaciju translacije.<ref name="hadzirifat">{{cite book |last=Hadžiselimović |first=Rifat|title=Ja i moja genetika|publisher=ANUBiH-Ingeb |isbn=978-9926-410 -88-9| edition=1th |place=Sarajevo}}</ref> ==A== *[[hromosom|Acentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) [[hromosom]]/fragment bez centromere. *[[Adaptivna radijacija]] [[Evolucija]] različito prilagođenih vrsta iz jednog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]]. *[[Adenin]] (skr. A) Skraćeno slovom A. Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. Formira par baza sa [[timin]]om u [[DNK]] i sa [[uracil]]om u RNK. *[[Aficirana jedinka]] U [[genetika|genetici]], opisuje osobu koja ima određenu [[fenotip]]sku osobinu ili bolest. Pojedinac izražava tu osobinu ili ima znakove i simptome bolesti. *[[AFLP]] Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata (eng. (engl. ''Amplified Fragment Length Polymorphism)'' јedan јеje od značajnijih i najšire posmatranih genetičkih markera. Važan je u mnogim oblastima istraživanja, od molekulske biologije, [[gebetika|genetike]] i [[genomika|genomike]], do [[mikrobiologija|mikrobiologije]], [[ekologija|ekologije i rekonstrukcije [[filogenetika|evolucijsko-filogenetičkih]] veza i odnosa. Proučavanje ovog polimorfizma posebno je značajno i u medicini, u procesima [[genotip]]izacije. *[[hromosom|Akrocentričnost]] (linearnog [[hromosom]]a ili hromosomskog fragmenta): Pozicija centromere vrlo blizu jednog krajajednom kraju [[hromosom]]a, za razliku od kraja ili u sredini. *[[transkripcijski faktor|Aktivator]] Tip [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] koji povećava transkripciju gena ili skupa gena. Većina aktivatora djeluje tako što se vezuju za specifičnu sekvencu koja se nalazi unutar ili blizu pojačivača ili [[promotor ([[gnetika]])|promotora]] i olakšava vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] i drugih transkripcijskih faktora u istoj regiji. Vidi također: koaktivator; kontrastni represor. *[[Alel]] Jedna od alternativnih varijanti [[gen]]a, nastala promjenom u slijedu nukleotida (genskom mutacijom). Nalaze se na stalnim mjestima ([[genski lokus|lokusima]]) na [[hromosom]]u, ali se razlikuju u [[nukleotid]]noj sekvenci [[genetićka informacija|genetičke informacije]]. Ako se na jednom lokusu alternativno javlja više od dva alela, zovu se multipli aleli (primjer tri alela za [[krvna grupa|krvne grupe]]: IA, IB i Io ). IO). *[[Alelna heterogenost]] Prisustvo različitih varijanti na jednom genskom lokusu koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Alosom]] Također ([[spolni hromosom]], [[heterohromosom]] ili [[idiohromosom]].) Svaki hromosom koji se razlikuje od običnog autosoma po veličini, obliku ili ponašanju i koji je odgovoran za određivanje spola organizma. Spolni hromosomi kod ljudi, su [[hromosom X]] i [[hromosom Y]]. *[[Alternativna prerada]] Regulirani [[fenomen]] [[ekspresija gena|ekspresije eukariotskih gena]] u kojem su specifični [[egzon]]i ili dijelovi egzona iz istog primarnog transkripta različito uključeni ili uklonjeni iz konačnog, zrelog informacijskog [[primarni transkript|transkripta RNK]]. Klasa [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], [[alternativna prerada]] omogućava jednom genu da kodira više proteinskih izoformi i uveliko povećava raznolikost proteina koje može proizvesti pojedinačni genom. Vidi također: [[prerada RNK]]. *[[mutacija|Amber]] Jedan od tri [[stop kodon]]a koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u RNK, određen je nukleotidnim tripletom UAG. Druga dva stop kodona se zovu oker i opal. *[[Amesov test]] Bakterijski test [[mutagen]]osti koji koristi bakteriju ''[[Salmonella]] typhimurium'', auksotrofnu za [[histidin]]. *[[Aminokiselina]] Organski spoj koji sadrži funkcionalne grupe [[amin (hemija)|amin]] i [[karboksilna gropa|karboksil]], kao i [[bočni lanac]] specifičan za svaku pojedinačnu aminokiselinu. Od skoro 500 poznatih aminokiselina, skup od 20 je kodiran standardnim [[genetički kod|genetičkim kodom]] i ugrađeni su u sekvencu kao gradivni blokovi [[polipeptid]]a ([[protein]]a). Specifična sekvenca aminokiselina u polipeptidnim lancima koji formiraju protein u konačnici osobine različitih proteina te oblici molekula proteina ovise o tipu i redoslijedu sastavnih aminokiselina. *[[Amorf]] Bilo koji alel koji je postao nefunkcionalan zbog genetičke mutacije. Mutacija može dovesti do potpunog neuspjeha proizvodnje genskog proizvoda ili genskog proizvoda koji ne funkcijskirafunkcionira ispravno; u oba slučaja, [[alel]] se može smatrati nefunkcijskalnim. *[[Anafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja se javlja nakon metafaze i prije telofaze, kada se replicirani hromosomi odvoje i svaka od [[sestrinske hromatide|sestrinskih hromatida]] se pomjeri na suprotne strane ćelije. *[[Analiza mutacija]] Metoda [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] zametne linije, usmjerena na otkrivanje specifične varijante ili mutacije (kao što je štetna varijanta MSH2 prethodno identificirana u porodici), panel varijanti (kao što su tri patogene varijante [[BRCA]] koje se sastoje od panela osnivačke mutacije za osobe [[Aškenazi|aškenaskog]] [[jevrej]]skog porijekla) ili tip varijante (kao što su velike [[delecija (genetika)|delecije]] ili [[insercija (genetika) insercije]] u genu [[BRCA1]] ). Ovaj tip testiranja razlikuje se od potpunog sekvenciranja gena ili skeniranja varijanti. Potonji su [[dizajn]]irani za otkrivanje većine varijanti u regiji koja se testira. Dosadašnja uporabaupotreba također primjenjuje ovaj termin na bilo koji [[genetički test]]. *[[Analiza vezanosti]] Tehnika lociranja gena koja prati obrasce bolesti u visokorizičnim porodicama. Pokušava locirati gen koji uzrokuje bolest identificiranjem [[genetički marker|genetičkih markera]] poznate [[hromosom]]ske lokacije koji su su [[nasljeđivanje|naslijeđeni]] sa značajkom od interesa. *[[Aneuploidija]] Pojava jednog ili više dodatnih [[hromosom]]a ili hromosoma koji nedostaju, što dovodi do neuravnoteženog [[hromosomski komplement|hromosomskog komplementa]] ili bilo kojeg broja hromosoma koji nije tačan višekratnik [[ploidija|haploidnog broja]] (koji je 23). Tip ploidije sas viškom ili manjkom jednog ili više hromosoma (različitim od n), isključujući abnormalni broj kompletnih setova [[hromosom]]a, koji je umjesto toga poznat kao [[euploidija]]. *[[Anticipacija]] [[Fenomen]] kojim simptomi [[genetički poremećaj|genetičkog poremećaja]] postaju očigledni (i često teži) u ranijoj dobi kod oboljelih osoba sa svakom [[generacija|generacijom]] koja naslijedi poremećaj. *[[Antigen]] Strana ili sopstvena tvar koja uzrokuje [[imunski odgovor]] organizma. *[[Antikodon]] Serija od tri uzastopna [[nukleotid]]a unutar [[tRNK|transferne RNK]] koji dopunjuju tri nukleotidna [[kodon]]a unutar transkripta iRNK. Tokom [[translacija (genetika)|translacije]], svaka [[tRNK]] regrutovana u [[ribosom]] sadrži jedan antikodonski triplet koji se uparuje sas jednim ili više komplementarnih kodona iz sekvence iRNK, omogućavajući svakom kodonu da specificira određenu aminokiselinu koja će se dodati rastućem peptidnom lancu. Antikodoni koji sadrže inozin na prvoj poziciji mogu se upariti s više od jednog kodona zbog fenomena poznatog kao uparivanje kolebljivih baza. [[alel|Antimorf]] Mutirani alel sa suprotnom ekspresijom u odnosu na iskodišni ([[divlji tip]]). *[[Antiparalelnost]] Orijentacija dva lanca dvolančane nukleinske kiseline (i općenito bilo kojeg para biopolimera) koji su međusobno paralelni, ali suprotne usmjerenosti. Npr., dva komplementa [[RNK]] lanca molekule [[DNK]] idu jedan pored drugog, ali u suprotnim smjerovima, pri čemu je jedan lanac orijentiran 5'- prema 3', a drugi 3' prema 5'. *Antisens lanac, negativni (–) i [[nekodirajuća RNK|nekodirajući lanac]] Lanac dvolančane [[DNK]] molekule koji se koristi kao šablon za sintezu RNK tokom [[transkripcija (genetija)|transkripcije]]. Sekvenca šablonskog lanca je komplementarna rezultirajućem [[RNK]] transkriptu. Kontrast nekodirajućeg je kodirajući lanac. *[[Antitijelo]] ([[GWAS]]) Opći naziv za [[imunoglobulin]]; protein koji se u stvara u odgovoru organizma na [[antigen]]. *[[GWAS|Asocijacija]] [[GWAS|Studija genomske povezanosti]] (GWAS) način je na koji znanstvenici identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Ovaj metod ispituje cijeli genom radi [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]], obično jednonukleotidnog polimorfizama ([[SNP]]-ovi) (izgovaraju se "isječci"), koji se češće javljaju u slučajevima ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje, nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine, Naziva se i GWAS.). *[[Auksotrof]] (mutant) Bakterija s nefunkcionalnom mutacijom gena za [[enzim]] koji sudjeluje u nekom [[metabolizam|metaboličkom procesu]] *[[Autoimunost]] Pojava stvaranja [[antitijela]] na sopstvene [[antigen]]e *[[Autosom]] Svaki hromosom koji nije alosom i stoga nije uključen u određivanje spola organizma. Za razliku od spolnih [[hromosom]]a, autosomi u [[ploidija|diploidnoj]] ćeliji postoje u parovima, pri čemu članovi svakog para imaju istu strukturu, morfologiju i [[genski lokus|genske lokuse]]. *[[Autosomno nasljeđivanje|Autosomno dominantno nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. U autosomno dominantnom nasljeđivanju, genetičko stanje nastaje kada je varijanta prisutna samo u jednom alelu (kopiji) određenog gena. *[[Autosom]]no [[recesivni gen|recesivno]] [[nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. Kod autosomno recesivnog nasljeđivanja, genetičko stanje nastaje kada je jedna varijanta prisutna na oba alela *[[Autosom]]nost Prisustvo veze s bilo kojim od 22 numerirana para hromosoma koji se nalaze u većini ljudskih ćelija. Autosomni hromosomi označeni su brojevima od 1- do 22. Spolni hromosomi (X i Y hromosom) određuju spol osoba i ne smatraju se autosomnim hromosomima.<"ref name=Rifat">{{cite book|author=Hadžiselimović R. |title=Ja i moja genetika|year= 2024|publisher= [[ANUBiH]]-Ingeb|place=Sarejevo|isbn=978-9926-410-88-9|isbn=978-9958-083-12-9}}</ref> ==B== *[[Barkodiranje DNK]] Metod [[taksonomija|taksonomske]] identifikacije u kojoj se kratke sekvence [[DNK]] iz jednog ili više specifičnih gena izoluju iz neidentifikovanih uzoraka, a zatim se usklađuju sa sekvencama iz referentne biblioteke kako bi se jedinstveno identifikovala [[vrsta]] ili drugi [[takson]] iz kojeg su uzorci nastali. Sekvence korištene u usporedbipoređenju pažljivo su odabrane od gena koji su i široko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] i koji pokazuju veće varijacije između vrsta nego unutar vrsta, npr. gen [[citohrom]] c oksidaze za eukariote ili određeni geni [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] za [[prokariot]]e. Ovi geni su prisutni u gotovo svim živim organizmima, ali imaju tendenciju da evoluiraju različite mutacije u različitim vrstama, tako da se svaka varijanta sekvence može povezati s jednom određenom vrstom, efektivno stvarajući jedinstveni identifikator sličan maloprodajnom barkodu. DNK barkodiranje omogućava identifikaciju nepoznatih uzoraka iz inače nejasnih tkiva ili dijelova tijela, gdje bi identifikacija prema morfologiji bila teška ili nemoguća, a biblioteka bar-kodovabarkodova organizma sada je dovoljno sveobuhvatna da se čak i organizmi koji su ranije bili nepoznati nauci često mogu filogenetski pouzdano klasificirati. Istovremena identifikacija više različitih vrsta iz mješovitog uzorka poznata je kao metabarkodiranje. *[[Barrovo tjelešce]] Inaktivirani X-hromosom ili spolni hromatin. *[[G-pruganje|Bend]] Obojeni segmentSegmenti [[hromosom]]a obojeni specifičnim bojama u određenoj fazi ćelijske diobe. Postoji nekoliko laboratorijskih tehnika, u kojima se pojavljuje specifični obrazac svijetlih i tamnih pruga (traka) kada se hromosomi gledaju pod mikroskopom; uzorak pruganja pomaže u dodjeljivanju određenog rednog broja svakom [[hromosom]]u i procjeni njegove strukture. *[[alel|Bialelnost]] Oba alela jednog gena (očev i majčin). Naprimjer, nositelji bialelne mutacije imaju mutaciju (ne nužno istu) u obje kopije određenog gena (majčine i očeve). *[[Binarna dioba]] Dioba ćelije nakon replikacije [[DNK]], prostom diobom kod prokariota (nespolno razmnožavanje) *[[B-DNK]] Vidi: Dvostrukadvostruka spirala.<ref name="hadzirifat"/> ==C== *[[CAAT-kutija]] Također C Visoko konzrervirana konzervirana regulatorna sekvenca [[DNK]] locirana na otprilike 75 parova baza uzvodno (tj. –75 bp) od mjesta početka transkripcije za mnoge eukariotske gene. *[[cDNK]] Vidi: [[komplementarna DNK]]. *[[Centimorgan]] (cM) / mapna jedinica (mu) Također [[mapna jedinica]] (mu). Jedinica za mjerenje genetičke povezanosti definirana kao udaljenost između hromosomskih lokusa za koje je očekivani prosječan broj razmjenskih hromosomskih ukrštanja (krosingovera) u jednoj generaciji 0,01. Iako nije stvarna mjera fizičke udaljenosti, koristi se za procjenu stvarne udaljenosti između dva lokusa, na osnovu prividne vjerovatnoće da se između njih dogodi razmjena dijelova hromatida. *[[Centralna dogma molekularne biologije|Centralna dogma molekulske biologije]] Generalizirani okvir za razumijevanje protoka genetičkih informacija između makromolekula unutar bioloških sistema. Ističe fundamentalni princip da se informacije o sekvenci kodirane u tri glavne klase biopolimera – [[DNK]] → [[RNK]] → protein — mogu kopirati između ove tri klase samo na određene načine, a ne na druge: konkretno, prijenos informacija između nukleinske kiseline i sas nukleinske kiseline na protein je moguć, ali transfer sas proteina na protein, ili sas proteina nazad na bilo koji tip nukleinske kiseline, nije i ne dešava se prirodno. *[[Centromera]] Specijalizirana sekvenca [[DNK]] unutar [[hromosom]]a koja povezuje par sestrinskih hromatida. Primarna funkcija centromere je da djeluje kao mjesto sklapanja kinetohora, proteinskih kompleksa koji usmjeravaju vezivanje vlakana diobenog vretena za centromeru i olakšavaju segregaciju hromatida tokom ćelijske diobe (mitoze i mejoze). *[[CHIP]] *CHIP (klonska hematopoeza neodređenog potencijala) Prisustvo somatskih mutacija u hematopoetskim matičnim ćelijama kod osobaaosoba bez krvnog raka koji se može otkriti. Definicija CHIP-a zahtijeva da su mutacije prisutne s varijantnom učestalošću alela od 2% ili višom i da su u genima za koje je opisano da su pogođeni krvnim kancerima. Ovo stanje je češće kod starijih osoba i kod onih koji su bili liječeni od drugih tipova raka. Povezan je s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti i krvnog karcinoma. Naziva se i klonska hematopoeza neodređenog potencijala. *[[Cis pozicija]] Na istoj strani; susjedno; koji djeluju iz iste molekule. Kontrast je trans pozicija. *[[Cis-dominantna mutacija]] Mutacija koja se javlja unutar cis-regulatornog elementa (kao što je operator) mijenjajući funkcijskiranjefunkcioniranje obližnjeg gena ili gena na istom [[hromosom]]u. Cis-dominantne mutacije utiču na ekspresiju gena jer se javljaju na mjestima koja kontroliraju transkripciju, a ne unutar samih gena. *[[Cisgeneza]] Oznaka proizvoda za kategoriju genetički modificiranih biljaka. Predložene su različite sheme klasifikacije, koje kategoriziraju genetički modifikovane organizme na osnovu prirode unesenih genotipskih promjena, a ne procesa genetičkog inženjerstva. *[[Cis-regulatorni element]] (CRE) / cis-regulatorni modul (CRM) Također cis-regulatorni modul (CRM). Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće [[DNK]] koja regulira transkripciju obližnjih gena (npr. promotor, operater, utišavač ili pojačivač ), obično služeći kao mjesto vezanja za jedan ili više faktora transkripcije. Kontrast je transregulatorni element. *[[Cistron]] Dio molekule [[DNK]] ili [[RNK]] koji kodira specifični polipeptid u sintezi proteina; zamjenski terimtermin za gen. *[[Citogenetika]] [[gnetikq]] pojava i procesa na ćelijskoj razini; proučava kako hromosomi utiču i odnose se na ponašanje i funkciju ćelije, posebno tokom mitoze i mejoze. *[[C-vrijednost]] Sveukupna količina ugljika u [[DNK]] haploidnog jedra (npr. gametu) određenog organizma ili vrste, izraženo u broju parova baza ili u jedinicama mase (obično pikogrami ); ili, ekvivalentno, polovinu količine u diploidnim somatskim ćelijama (2C-vrijednost). Za jednostavne diploidne eukariote termin se često koristi naizmjenično sas veličinom [[genom]]a, ali u određenim slučajevima, npr. u hibridnim poliploidima koji potiču od roditelja različitih vrsta (alopoliplodi), C-vrijednost može zapravo predstavljati dva ili više različitih [[genom]]a sadržanih u istom jedru. C-vrijednosti se odnose samo na [[genom]]sku DNK, isključuju vanjedarnu DNK. *[[Citološka mapa]] Mapa koja prikazuje precizna fizička mjesta gena na [[hromosom]]u. *[[Citozin]] Skraćeno slovom (skr. C. ) Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. [[citozin]] formira bazni par sas [[guanin]]om. *[[cpDNK]] Vidi:[[hloroplastna DNK]] . ==Č== *[[Čista linija]] Jedinke homozigotnog genotipa za sva promatranaposmatrana svojstva. ==Ć== *[[Ćelijska dioba]] Podjela jedne ćelije na dvije ili više novih kćeri ćelija. Osnovni oblici su [[mitoza]] (somatske ćelije), [[mejoza]] (reproduktivne ćelije) i binarna dioba (uglavnom kod jednoćelijskih organizama). *[[Ćelijski ciklus]] Slijed ćelijskih pojava u procesu diobe, od poćetkapočetka do kraja mitoze. *[[Ćelijsko reprogramiranje]] Pretvaranje ćelije iz jednog tipa ćelije specifičnog za tkivo u drugi. Ovo uključuje dediferencijaciju do pluripotentnog stanja; primjer je pretvaranje somatskih ćelija miša u nediferencirano embrijskoembrionalno stanje, koje se oslanja na transkripcijske faktore Oct4, Sox2, Myc i Klf4. ==D== *[[Dalton (jedinica)|Dalton]] Jedinica molekulske mase. *[[DarT]] Diverzitet matričnih tehnologija (eng. (engl. Diversity Arrays Technology) je oznaka tehnologije koja se primjenjuje u molekulskoj genetici za razvoj markerskih sekvenci u genotipizaciji i drugim genetičkim analizama.DArT se temelji na hibridizacijama mikronizova (mikromatrica) za detekcujudetekciju prisustva ili nepostojanja pojedinih fragmenata u konstituciji genoma. *[[''De novo'' mutacija]] Spontana mutacija u [[genom]]u pojedinačnog organizma koja je nova za lozu tog organizma, koja se prvi put pojavila u zametnoj ćeliji jednog od roditelja ili u zigotu koji se razvija u organizam; mutacija koja nije bila prisutna u genomu nijednog od roditelja. *[[Degeneracija genetičkog koda]] Izlišnost genetičkog koda, prikazana kao mnoštvo različitih kodona koji specificiraju istu aminokiselinu. Naprimjer, u standardnom genetičkom kodu, aminokiselina serin je specificirana putem šest jedinstvenih kodona (UCA, UCG, UCC, UCU, AGU i AGC). Degeneracija kodona objašnjava postojanje sinonimnih mutacija. *[[Delecija (genetika)|Delecija (Δ)]] Označeno skraćeno simbolom Δ: Tip genetičke promjene koja uključuje odsutnost segmenta [[DNK]]; lom i gubitak hromosomskog segmenta. Može biti mala poput jedne baze ili hromosomskog segmenta, ali može značajno varirati u veličini. *[[Demetilacija DNK]]: Faktor selektivne aktivacije gena tokom procesa diferencijacije. *[[Desinapsa]] : Neuspjeh homolognih [[hromosom]]a koji su normalno sinapsirali tokom pahinena da ostanu upareni tokom diplotena. Desinapsa je obično uzrokovana nepravilnim formiranjem hijazme. Kontrast je asinapsa. *[[Dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK]]) DNK je glavni, ali ne jedini genetički materijal: dugačka, polimerna molekula koja se sastoji od gradivnih podjedinica kojikoje se zovu nukleotidi. Svaki nukleotid sastoji se iz po tri komponente: fosforne kiseline, šećera sas pet atoma ugljika (pentoza), zvanog dezoksiriboza i jedne od četiri heterociklične baze: [[adenin]] (A) [[timin]] (T), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenca ovih baza u molekuli [[DNK]] je šifra za biosintezu proteina koji određuje datu osobinu. Sadrži genetičke informacije odgovorne za razvoj i funkcijskiranjefunkcioniranje organizma. DNK se najčešće nalazi u dvolančanom obliku, koji se sastoji od dva komplementarna antiparalelna lanca nukleotida, molekule u kojima je svaka od nukleobaza na svakom pojedinačnom lancu uparena s onima na suprotnom lancu. Ova struktura se obično javlja u obliku dvostruke spirale. Naziva se i [[DNK]]. *[[Dezoksiriboza]], Također (2-dezoksiriboza.) Monosaharidni šećer koji se dobija iz riboze, gubitkom jednog atoma kisika. D-dezoksiriboza, u svom obliku pentoznog prstena, jedna je od primarnih funkcijskalnihfunkcionalnih grupa dezoksiribonukleotida, a time i molekula dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). *[[centromera|Dicentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Prisustvo dvije centromere umesto normalno jedne. *[[tačkasta mutacija|Diferencirajuća tačka]] ([[tačkasta mutacija]]) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta mutacija. *[[Dihibrid Heterozigotni organizam za dva gena, koji kodiraju dva različita svojstva, od kojih svaki ima po dva alela. *[[Dihibridno ukrštanje]] Ukrštanje dva heterozigota za dva gena; samooplodnja mendelovske F1 generacije (AaBb x AaBb) *[[mejoza|Dijada]] Vidi: [[Sestrinske hromatide]] *[[Dijakineza]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Diploidija]] (diploidna hromosomska garnitura) Sadržaj dva haploidna kompleta hromosoma (po jedan od svakog roditelja): označava se sas 2n i predstavlja ukupan broj [[hromosom]]a u ćelijskom jedru. Ljudska vrsta ima 46 hromosoma, i to 23 od majke, 23 od oca. Parovi hromosoma nazivaju se [[homologni hromosom]]i. Pojava da ćelije ili organizmImajuorganizmi imaju dvije homologne kopije svakog hromosoma. Kontrast je haploidnog i poliploidnog. *[[Diploidni hromosomski broj]] (2n) Svaki [[hromosom]] predstavljen u dvije kopije; dva seta homolognih hromosoma (majčin i očev hromosom). *[[mrkoza|Diplonema]] ([[diploten]], diplotenski stadij); Također diplotenski stadij Potfaza mejoze I, tokom koje se sinaptonemski kompleks rastavlja i upareni [[homologni hromosom]]i počinju da se međusobno odvajaju, iako ostaju čvrsto vezani na hijazmama gde je došlo do razmjene dijelova homolognih hromatida (krosongover|krosingoverom). *[[Direktno ponavljanje]] Bilo koja dva ili više ponavljanja specifične nukleotidne sekvence koja se javljaju u istoj orijentaciji (tj. u potpuno istom redoslijedu, a ne obrnutimobrnutom) i na istom lancu, bilo razdvojenihrazdvojena interventnim nukleotidima ili ne. Primjer je sekvenca TACCGnnnnnnTACCG, u kojoj se TACCG pojavljuje dva puta, iako je odvojen sa šest nukleotida koji nisu dio ponovljene sekvence. Direktno ponavljanje u kojem su ponavljanja neposredno jedna uz drugu poznatapoznato je kao tandemsko ponavljanje. *[[Disperzivna replikacija]] Replikacija oko replikacijske viljuške čija brzina ovisizavisi od replikatora. Bilo koja molekula ili regija [[DNK]] ili [[RNK]] koja se replicira iz jednog polulanca DNK. *[[Divlji tip]] (WT) Fenotip tipskog oblika vrste kakva se javlja u prirodi; proizvod standardnog "“normalnog"” alela na datom lokusu, za razliku od onog koji proizvodi nestandardni mutantni alel. *[[vezani geni|Djelimična vezanost]] Geni na istom hromosomu između kojih se tokom mejoze događa hromatidna razmjena (krosingover) što uzrokuje nastanak rekombinantnih potomaka *[[DNK]] Vidi: [[dezoksiribonukleinska kiselina]]; DNK (engl. '' Deoxyribonucleic Acid'') – dvostruka uzvojnica koju čine dva polinukleotidna lanca omotana oko zajedničke osi. *[[DNK dupleks]] Vidi: Dvolančanadvolančana DNK. *[[DNK.mikromreža]] Tehnologija visoke propusnosti koja se koristi za mjerenje nivoa ekspresije transkripata [[iRNK]] ili za otkrivanje određenih promjena u nukleotidnoj sekvenci. Sastoji se od niza hiljada mikroskopskih mrlja [[DNK]] oligonukleotida, od kojih svaki sadrži pikomole specifične sekvence [[DNK]]. Ovo može biti kratak dio gena ili drugog DNK elementa koji se koristi kao sonda za hibridizaciju [[cDNK]], [[cRNK]] ili obrasca [[genom]]ske [[DNK]] (koji se naziva meta) pod visokim uvjetima. *[[DNK otisak prsta]] (fingerprint) ), DNK barkodiranje *[[DNK profiliranje je proces određivanja karakteristika individualnih [[DNK]]. DNK analiza namijenjena identifikaciji vrste, a ne pojedinca, naziva se DNK barkodiranje. *[[DNK-polimeraza]]: Glavni enzim replikacije [[DNK]]. Bilo koji od klase enzima koji sintetizira molekule DNK iz pojedinačnih dezoksiribonukleotida. [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] su neophodne za replikaciju DNK i obično djeluju u parovima, kako bi stvorile identične kopije dva lanca originalne dvolančane molekule. Oni grade dugačke lance DNK dodavanjem nukleotida jedan po jedan na 3'- kraj lanca DNK, obično se oslanjajući na šablon koji daje komplementarni lanac, kako bi vjerno kopirali sekvencu nukleotida. *[[DNK zametne linije]] (konstitutivna DNK) [[DNK]] tkiva koje potiče iz reproduktivnih ćelija (jajne ćelije ili spermatozoida) koje se ugrađuju u [[DNK]] svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija klicinezametne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i [[konstitutivna DNK]]. *[[Domaćinski gen]] Svaki konstitutivni gen koji se transkribujetranskribira na relativno konstantnom nivou u mnogim ili svim poznatim uslovima. Proizvodi takvog gena obično služe funkcijama koje su ključne za održavanje organizma. Pretpostavlja da na njihovu ekspresiju ne utiču eksperimentalni uslovi. *[[Domen (biologija)|Domen]] Specifična fizička regija ili sekvenca aminokiselina u proteinu koja je povezana s određenom funkcijom ili odgovarajućim segmentom DNK. *[[Dominantna letalnost]] Prisustvo samo jednog alela u genotipu uzrokuje smrt jedinke. *[[Dominantni alel]] Alel koji se eksprimira u fenotipu heterozigota. *[[Dominantnost alela]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji nadjača ili "maskira" doprinos drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine kaže se da je dominantan. Često dominantni alel kodira funkcionalni protein, dok njegov recesivni pandan ne uspijeva kontrolirati ekspresiju do krajnjeg proizvoda dominantnog alela. Dominacija nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova; moguće je da jedan alel bude istovremeno dominantan nad drugim alelom, recesivan prema trećem i kodominatankodominantan prema četvrtom. Dominantni aleli su često predstavljeni jednim velikim slovom (npr. A, za razliku od recesivnog a). *[[Društvo za funkcijske genomske podatke]] (FGED, ranije MGED) Ranije poznat pod skraćenicom MGED. Organizacija koja radi s drugima "“na razvoju standarda za kvalitet podataka bioloških istraživanja, označavanje i razmjenu"”, kao i softverske alate koji olakšavaju njihovu upotrebu. *[[dsDNK]] Bilo koja molekula DNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna dezoksiribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako je moguće da DNK postoji kao jednostruki lanac, općenito je stabilniji i češći u dvolančanom obliku. U većini slučajeva, komplementarno uparivanje baza uzrokuje da se komplementarni polulanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[dsRNK]] Bilo koja molekula RNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna ribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako se [[RNK]] obično javlja u jednolančanom obliku, također formira i duplekse na isti način kao i DNK; primjer je uparivanje transkripta iRNK sas antisens verzijom istog transkripta, koji efikasno utišava gen sas kojeg je iRNK transkribovanatranskribirana sprečavanjem translacije. Kao i kod dsDNK, uparivanje baza u dsRNK često uzrokuje da se lanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[hromosom|Dugi krak]] (q) U kondenzovanim [[hromosom]]ima gdje pozicioniranje centromere stvara dva segmenta ili "“krake"” nejednake dužine, duži od dva kraka hromatide. Kontrast je kratki krak (p) ). *[[Duplikacija (genetika)|Duplikacija]] Tip mutacije u kojoj se neki gen /genski/[[hromosom]]ski segment (sekvenca DNK) u diploidnom organizmu javlja više od dva puta. *[[Dvostruka heterozigotnost]] (epigenetička varijanta, epimutacija) Prisustvo dva različita mutirana alela kod dvije odvojene epigenetičke varijacije; nasljedna promjena koja ne utječeutiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička varijanta i epimutacija. *[[Dvostruka spirala]] (heliks) Oblik koji najčešće imaju dvolančane molekule nukleinske kiseline, nalik merdevinama koje su uvijene oko svoje dugačke ose, sas prečkama koje se sastoje od uparenih nukleobaza. Ova sekundarna struktura je energetski najstabilnija konformacija dvolančanih oblika i DNK i [[RNK]] u najprirodnijim uslovima, koja nastaje kao posljedica primarne strukture fosfodiestarske kičme i slaganja nukleotida vezanih za nju. U B-DNK, najčešćoj varijanti DNK koja se nalazi u prirodi, dvostruka spirala ima desnu zavojnicu sas oko 10 parova baza po punom okretu, a molekulska geometrija rezultira naizmjeničnim uzorkom "“žlijebova"” različitih širina (glavni žlijeb i mali žljeb ) između paralelnih okosnica. *[[Dvostruki hromosom]] Hromosom sastavljen od dviju sestrinskih hromatida (svaka predstavlja jednu molekulu DNK), od S faze do metafaze (ili do metafaze II mejoze). *[[Dvostruki prekid ]](DSB) Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u oba lanca dvolančane molekule DNK, posebno kada se dva prekida nastaju na mjestima koja su direktno preko putaprekoputa ili vrlo blizu jedno drugom na komplementarnim lancima. Kontrast: prekid jednog lanca (jednolančani prekid).<ref name="hadzirifat"/> ==E== *[[Egzom]] Čitav skup egzona unutar određenog [[genom]]a, uključujući neprevedene regije (UTR) zrelih iRNK, kao i kodirajuće regije. Sekvenca DNK u zreloj glasničkoj RNK, od kojih neke kodiraju aminokiseline proteina. Većina gena ima više egzona s intronima između njih. Kodirajući dio DNK, '''smisleni dio''' molekule DNK, koji je dio šifre za sintezu proteina. Slaganjem egzona i introna nastaje određeni gen. Egzoni ne postoje kod bakterija – njihova DNK ima kontinuiranu šifru, ali i nema mnogo gena. U procesu prepisivanja genetičke šifre, nekodirajući dijelovi DNK (introni) se izrezuju pa za transkripciju ostaje samo egzonska šifra. *[[Egzonukleaza]] Svaki enzim čija je aktivnost cijepanje fosfodiestarskih veza unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju samo nakon prepoznavanja specifične sekvence (tzv. restrikcijske egzonukleaze). Egzonukleaze prave svoje rezove na 3' ili 5'- kraju sekvence (a ne u sredini, kao endonukleaze). *[[Egzosomski kompleks]] Unutarćelijski multiproteinski kompleks koji služi za razgradnju različitih tipova [[RNK]] molekula. *[[Ekološka genetika]] Grana genetike koja se odnosi na ekologiju i sposobnost ekološkog prilagođavanja prirodnih populacija živih organizama. *[[Ekspresija gena]] Skup procesa u kojima se informacija kodirana u genu koristi u sintezi genskog proizvoda, kao što je protein ili nekodirajuća [[RNK]], ili se na drugi način utiče na jedan ili više fenotipova. Kanonski, prvi korak je transkripcija, koja proizvodi molekulu iRNK koja je komplementarna molekuli DNK u kojoj je gen kodiran. Za gene koji kodiraju proteine, drugi korak je translacija, u kojoj ribosom čita informacijsku RNK, kako bi proizveo protein. Informacije sadržane u sekvenci DNK ne moraju nužno biti transkribovanetranskribirane i prevedene da bi izvršile uticaj na molekulske događaje; šire definicije obuhvataju ogroman niz drugih modela na koje se genetičke informacije mogu eksprimirati. *[[Ekspresivnost (genetika)|Espresivnost]] Za dati genotip povezan s varijabilnim nebinarnim fenotipom, udio pojedinaca s tim genotipom koji pokazuju ili izražavaju fenotip u određenoj mjeri, obično se prikazuje u postocima. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti širok spektar mogućih fenotipova različitih kvaliteta ili stupnjevastepena kod različitih individua. U takvim slučajevima može se reći da i fenotip i genotip pokazuju promjenjivu ekspresivnost. Ekspresivnost pokušava kvantificirati raspon mogućih nivoa fenotipskih varijacija u populaciji osoba koje eksprimiraju fenotip od interesa. Uporedite: penetrabilnostPenetrabilnost. *[[Ekstrahromosomska DNK]] Također (vanjedarna DNK ili [[citoplazmatska DNK]].) Bilo koja DNK koja se ne nalazi u [[hromosom]]ima ili u ćelijskom jedru i stoga nije [[genomska DNK]]. To može uključivati DNK sadržanu u [[plazmid]]ima ili [[organela]]ma kao što su [[mitohondrije]] ili [[hloroplast]]i, ili, u najširem smislu, DNK unesenu [[virus]]nom infekcijom. [[Vanhromosomska DNK]] obično pokazuje značajne strukturne razlike u odnosu na jedarnu DNK u istom organizmu. *[[Element odgovora]] Kratka sekvenca DNK unutar promotorske regije koja je u stanju da veže specifične transkripcijske faktore, kako bi regulirala transkripcija transkripciju specifičnih gena. *[[Emergeneza]] Kvalitet genetičkih osobina koji je rezultat specifične konfiguracije gena u interakciji, a ne samo njihove kombinacije. *[[Endonukleaza]] Svaki [[enzim]] čija je aktivnost cijepanje [[fosfodiestarskih veza]] unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju relativno nespecifično (bez obzira na sekvencu) i one koji se cijepaju samo na vrlo specifičnim sekvencama (tzv. restrikcijske endonukleaze). Kada je potrebno prepoznavanje specifične sekvence, prave rezove u sredini sekvence. Kontrast egzonukleazeje egzonukleaza. *[[Endosimbioza]] *[[Endosimbiotska teorija]] Pretpostavka da su mitohondrije i hloroplasti potomci drevnih jednoćelijskih simbiotskih organizama koji su se naselili u ćelijama drevnih eukariotskih domaćina. *[[Epigenetička varijanta]] (alteracija), epimutacija Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Naziva se i epigenetička alteracija i epimutacija. *[[Epigenetika]] Oblast genetike koja objašnjava mehanizme koji vode promjeni ekspresije gena, a koji se nasljeđuju, reverzibilni su i nisu posljedica promjene DNK-sekvence. Nauka o uticaju elemenata i faktora unutarćelijske sredine na fenotipsku ekspresiju gena. *[[Epimutacija]] (epigenetička promjena / varijanta) Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička promjena i epigenetička varijanta. *[[Episom]] Drugi naziv za plazmid, posebno onaj koji je sposoban da se integriše u hromosom. Kod eukariota, svaka neintegrirana vanhromosomska kružna molekula DNK koja se stabilno održava i replicira u jedru istovremeno sas ostatkom ćelije domaćina. Takve molekule mogu uključivati virusne genome, bakterijske plazmide i aberantne hromosomske fragmente. *[[Epistaza]] Međudjelovanje alela različitih gena kada ekspresija jednog gena sas jednog lokusa u genomu maskira (modificira/inhibira) ekspresiju gena sas drugog mjesta u genomu. Kolektivno djelovanje više gena u interakciji tokom ekspresije gena. OblikKao oblik djelovanja gena, epistaza može biti ili aditivna ili multiplikativna u svojim učincima na specifične fenotipske osobine. *[[Ergosom]] Vidi: [[Ribosom]] *[[Eukarioti]] Organizmi čije ćelije imaju pravo jedro obavijeno jedarnom ovojnicom, a u citoplazmi ćelije nalaze se brojne organele s vlastitom membranom. *[[Euploidija]] Ploidija (ćelije ili organizma) koji imaju abnormalan broj kompletnih setova [[hromosom]]a, možda isključujući [[spolni hromosom|spolne hromosome]]. Razlikuje se od aneuploidije, u kojoj ćelija ili organizam ima abnormalan broj jednog ili više specifičnih pojedinačnih hromosoma. *[[Evolucija]] Promjena nasljednih obilježja bioloških [[populacija]] tokom niza uzastopnih [[generacija]]. U najtradicijskalnijemU najtradicionalnijem smislu, javlja zbog promjena u frekvencijama alela u genskom fondu populacije. ==F== *[[Facijes]] Prepoznatljiva crta lica ili izraz koji je karakterističan za određeno stanje. *[[Fakultativna ekspresija]] [[Transkripcija gena]] samo prema potrebi, za razliku od konstitutivne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira kontinuirano. Gen koji se transkribira po potrebi naziva se fakultativni gen. *[[Fakultativni heterohromatin]] ili spolni hromatin Inaktivirani X-hromosom ili Barrovo tjelešcetjelašce kod ženki sisara *[[Farmakogenetika]] Oblast genetike koja proučava učinak lijekova na genotip/ / fenotip pacijenata. *[[Favizam]]: Tip hemolitske anemije uzrokovan nedostatkom ili smanjenom funkcijom enzima G6PD koji sudjeluje u ćelijskoj odbrani od oksidacijskih procesa. *[[FDR]] (rođak prvog stepena) Roditelj, brat ili sestra ili dijete posmatrane osobe. Također se naziva i rođak prvog stupnja. *[[Fenokopija]] Fenotipsko svojstvo ili bolest koja nalikuje svojstvu izraženom određenim genotipom, ali kod jedinke koja nije nositelj tog genotipa. Naprimjer, rak dojke kod člana porodice s nasljednim sindromom raka dojke/ / jajnika koji ne nosi mutaciju [[BRCA1]] ili [[BRCA]]2 smatrat će se fenokopijom. Takva osoba nema porodičnu mutaciju povezanu s rakom i stoga nema rizik od [[kancer]]a povezan s tom specifičnom mutacijom. *[[fenotup|Fenotipsko zaostajanje]] Kašnjenje u fenotipskoj ekspresija ekspresiji genetičke mutacije zbog vremena potrebnog za ispoljavanje promjena u zahvaćenim biohemijskim putevima. *[[Fenotip]] Kombinacija vidljivih morfoloških, fizioloških i etoloških osobina organizma koje su rezultat ekspresije njegovog genotipa, kao i uticaja faktora sredine i interakcija između njih; skup uočljivih svojstava pojedinoga organizma koji nastaje interakcijom genotipa i okruženja. Svako brojljivobrojivo i/ili opisivo svojstvo osim genetičke informacije. *[[Fetusna eritroblastoza]] Bolest inkompatibilnosti krvi majke i [[fetus]]a. *[[Fiksacija gena]] Proces kojim se jedan alel određenog gena s više različitih alela povećava u učestalosti u datoj populaciji tako da postaje trajno uspostavljen na 100% učestalosti – to jest,tj., jedini alel na tom lokusu unutar [[genski fond|genskog fonda]] populacije. U nedostatku mutacije i prednosti heterozigota, bilo koji dati alel je na kraju predodređen da postane ili trajno fiksiran u odnosu na sve druge varijante ili potpuno izgubljen iz populacije, iako to koliko dugo će to trajati ovisi o pritiskuzavisi od pritiska selekcije i slučajnim fluktuacijamaslučajnih fluktuacija (genetičkog drifta) u frekvencijama alela. *[[Filogenetika]] Filogeneza na osnovu genetičkih pokazatelja. Proučavanje evolucijske historije i odnosa između jedinki ili grupa organizama, kao što su vrste ili populacije, metodima kojimetodama koje procjenjuju uočene nasljedne osobine, uključujući morfološke karakteristike i sekvence DNK. Rezultat takvih analiza poznat je kao filogenetsko stablo. *[[Filogeneza]] Evolucijski razvoj posmatrane grupe/ / populacije organizama. *[[Filogenija]] Nauka o filogenezi. *[[FISH]] Vidi: Fluorescentnafluorescentna hibridizacija in situ. *[[Fitnes]] [[Adaptivna vrijednost]] [[genotip]]a; mjera reproduktivnog uspjeha. *[[Fluorescentna in situ hibridizacija]] ([[FISH]] Tehnika koja se koristi za identifikaciju specifičnih hromosoma ili [[hromosom]]skih regija putem hibridizacije (pričvršćivanja) fluorescentno obilježenih DNK sondi na denaturiranu hromosomsku DNK. Ispitivanje mikroskopom, pod fluorescentnim osvjetljenjem otkriva obojene hibridizirane signale (a time i prisustvo hromosomskog materijala) ili odsutnost hibridiziranog signala (a time i odsutnost [[hromosom]]skog materijala). Također FISH. *[[Frekvencija alela]] Relativna učestalost s kojom se određeni alel datog gena (za razliku od drugih alela istog gena) javlja na određenom lokusu kod članova populacije; preciznije, to je udio svih hromosoma unutar populacije koji nose određeni alel, izražen kao dio, postotak ili proporcija. Frekvencija alela se razlikuje od učestalosti genotipa, iako su one povezane. *[[Fuzija gena]] Spajanje, bilo prirodnom mutacijom ili rekombinantnim laboratorijskim tehnikama, dva ili više prethodno nezavisnih gena koji kodiraju različite genske proizvode, tako da postaju predmet kontrole istih regulatornih sistema. Rezultirajuća hibridna sekvenca poznata je kao fuzijski gen.<ref name="hadzirifat"/> ==G== *[[Gamet]] Spolna (ženska ili muška) ćelija; skupni naziv za muške i ženske spolne ćelije. *[[gDNK]] Vidi: [[Genomska DNK]]. *[[Gen]] Svaki segment ili skup segmenata molekula nukleinske kiseline koji sadrži informacije potrebne za proizvodnju funkcijskalnogfunkcionalnog [[RNK]] transkripta na kontroliran način. U živim organizmima, geni se često smatraju osnovnim jedinicama naslijeđa i obično su kodirani u DNK. Određeni gen može imati više različitih verzija ili alela, a jedan gen može rezultirati genskim proizvodom koji utječeutiče na mnogo različitih fenotipova. Geni su kodirajuće sekvence. Gen je uputstvo za sitnezu tačno određenog proteina u nekom živom biću, neovisno o tomenezavisno od toga da li je taj protein gradivinigradivni (recimo miozin i/li hemoglobin)), ili ima ulogu katalize neke biohemijske reakcije, ili je svojevrstan oblik glasnika između ćelija. Geni ne sadrže kontinuiranu genetićkugenetičku informaciju, nego se kompletiraju od dijelova zovanihzvanih egzoni (koji su razdvojeni intronima). *[[Generacija]] U bilo kom datom organizmu, jedan reproduktivni ciklus ili faza između dva uzastopna reproduktivna događaja, tj. između reprodukcije pojedinačnog organizma i potomstva te reprodukcije; ili stvarna ili prosječna dužina vremena potrebnog da se završi jedan reproduktivni ciklus, bilo za određenu lozu ili za populaciju ili vrstu u cjelini. U datoj populaciji, one jedinke (često, ali ne nužno kojikoje žive istovremeno) kojikoje su podjednako udaljeniudaljene od datog zajedničkog pretka, na osnovu istog broja reproduktivnih događaja koji su se desili između njih i pretka. *[[Genetička anticipacija]] [[Fenomen]] u kojem znakovi i simptomi nekih genetičkih stanja postaju teži i/ili se pojavljuju u ranijoj dobi kako se poremećaj prenosi s jedne generacije na drugu. Huntingtonova bolest je primjer genetičkog poremećaja u kojem je biološki mehanizam za ovaj fenomen dobro dokumentiran. U drugim slučajevima to može biti posljedica faktora poput pojačanog nadzora ili drugih negenetičkih uzroka. *[[Genetička asocijacija]] Kopojava unutar populacije jednog ili više alela ili genotipova s određenim fenotipom osobina češće nego što se može očekivati samo slučajno; takva statistička korelacija se može koristiti da se zaključi da su aleli ili genotipovi odgovorni za proizvodnju datog fenotipa. *[[Genetička epidemiologija]] Proučavanje uloge koju imaju genetički faktori u određivanju zdravlja i bolesti, posebno kroz interakciju genetičkih faktora sas faktorima okoline, i tipično kako se to opaža kod genetički povezanih pojedinaca, često porodica ili loza, ali i populacija i subpopulacija. *[[Genetička genealogija]] Upotreba genealoškog testiranja DNK u kombinaciji sa tradicijskims tradicionalnim genealoškim metodima za zaključivanje nivoa i tipa genetičkih odnosa između jedinki, pronalaženje predaka i konstruisanje porodičnih stabala, genograma ili drugih genealoških mapa. *[[Genetička heterogenost]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih genetičkih mehanizama koji proizvode iste ili slične fenotipove. Postoje dva tipa genetičke heterogenosti: alelna heterogenost i heterogenost lokusa. Alelna heterogenost se događa kada različite varijante na jednom genskom lokusu uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. Heterogenost lokusa događa se kada varijante na različitim genskim lokusima uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Genetička osjetljivost]] (podložnost)), genetička i nasljedna predispozicija Povećana šansa ili vjerojatnostvjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Genetička predispozicija ne znači da će osoba razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu uticati na rizik od bolesti jedinke. Također se naziva genetička predispozicija, nasljedna predispozicija i nasljedna predispozicija. *[[Genetička predispozicija]] Povećana šansa ili vjerojatnoćavjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Postojanje genetičke predispozicije ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni činioci također mogu uticati na rizik od bolesti. *[[Genetička raznolikost]] (genetička varijacija) Ponekad se koristi naizmenično sa genetičkom varijacijom. Ukupan broj genetičkih osobina u genetičkom sastavu populacije, vrste ili druge grupe organizama. Često se koristi kao mjera prilagodljivosti grupe promjenjivim okruženjima. Genetička raznolikost je slična genetičkoj varijabilnosti, iako se razlikuje od nje. *[[Genetička regulacijska mreža]] (GRN) Grafikon koji predstavlja regulatornu složenost ekspresije gena. Vrhovi (pikovi) su predstavljeni raznim regulatornim elementima i genskim proizvodima, a ivice (veze) njihovim interakcijama. Ove mrežne strukture također predstavljaju funkcijskalnefunkcionalne odnose aproksimirajući brzinu kojom se geni transkribiraju. *[[Genetička rekombinacija]] Svaki rearanžman ili razmjena genetičkog materijala unutar pojedinačnog organizma ili između jedinki iste ili različite vrste, posebno ono što stvara genetičke varijacije. U najširem smislu, pojam obuhvata raznoliku klasu prirodnih mehanizama pomoću kojih se sekvence nukleinskih kiselina kopiraju ili fizički prenose u različita genetička okruženja, uključujući homolognu rekombinaciju tokom mejoze ili mitoze ili kao normalan dio popravke DNK; horizontalni događaji prijenosa gena kao što su bakterijska konjugacija, virusna transdukcija ili transformacija; ili greške u replikaciji DNK ili diobi ćelije. Vještačka rekombinacija je centralna za mnoge tehnike genetičkog inženjerstva koje proizvode rekombinantnu DNK. *[[Genetička distanca]] (udaljenost) Mjera genetičke divergencije između vrsta, populacija unutar vrste ili jedinki, koja se posebno koristi u filogenetici za izražavanje ili vremena proteklog od postojanja zajedničkog pretka ili stepena diferencijacije u sekvencama DNK koje sadrže [[genom]]e svake populacije ili pojedinacpojedinca. *[[Genetička varijabilnost]] Ponekad se koristi naizmenično sa terminom (genetička varijacija.) Formiranje ili prisustvo jedinki koje se razlikuju po genotipu unutar populacije ili druge grupe organizama, za razliku od jedinki sas razlikama uzrokovanim okolišem, koje izazivaju samo privremene, nenasljedne promjene fenotipa. Izuzimajući druga ograničenja, populacija sas visokom genetičkom varijabilnosti ima veći potencijal za uspješnu adaptaciju na promjenjive uvjete okoline od populacije sas niskom genetičkom varijabilnošću. GenetićkaGenetička varijabilnost je slična, iako se razlikuje od genetičke raznolikosti. *[[Genetička varijacija]] Ponekad se koristi naizmjenično s genetičkom raznolikošću i genetičkom varijabilnosti. Genetičke razlike unutar i između populacija, vrsta ili drugih grupa organizama. Često se vizualizira kao raznolikost različitih alela u genskim fondovima različitih populacija. *[[Genetički drift]] (alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta) Također alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta, obično se Obično se javlja kada u formiranju genskog fonda naredne generacije ne učestvuje kompletna populacija nego samo njen manji ili večiveći dio. Promjena učestalosti s kojom se postojeći alel javlja u populaciji zbog nasumične varijacije u distribuciji alela iz jedne generacije u drugu. Genetički drift se često tumači kao posljedica slučajnosti u pojavi da li će dati alel postati više ili manje uobičajen sa svakom generacijom, bez obzira na uticaj prirodnog odabiranja. Takva slučajnost može uzrokovati da određeni aleli, čak i inače povoljni, potpuno nestanu iz genskog fonda, čime se smanjuju genetičke varijacije, ili može uzrokovati da u početku rijetki aleli, čak i neutralni ili štetni, postanu mnogo češći ili čak fiksirani. *[[Genetički kod]] Skup pravila po kojima se informacije kodirane unutar nukleinskih kiselina prevode u proteine u ribosomima živih ćelija. Ova pravila definiraju kako sekvence nukleotidnih tripleta koje se nazivaju kodoni određuju koja će aminokiselina biti sljedeća tokom sinteze proteina. Ogromna većina živih organizama ima isti genetički kod (koji se ponekad naziva i "“standardni"” genetički kod), ali postoje i varijantni kodovi. *[[Genetički marker]] Specifičan, lako prepoznatljiv i obično vrlo polimorfan dio gena ili druge DNK sekvenca sekvence s poznatom lokacijom na [[hromosom]]u koja se može koristiti za identifikaciju jedinki ili vrste kojekoji ga posjeduju. Sekvenca DNK s poznatim fizičkim položajem na [[hromosom]]u. [[Genetički marker]]i i geni koji su blizu jedan drugome na hromosomu imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno. Razlikuju se individualno do te mjere da se mogu koristiti za pronalaženje obližnjeg gena koji uzrokuje određenu bolest ili osobinu unutar porodica. Primjeri genetičkih markera su jednonukleotidni polimorfizammpolimorfizam (SNP), polimorfizmi dužine restrikcijskih fragmenata (RFLP), varijabilni broj tandemskih ponavljanja (VNTR), mikrosateliti i varijante broja kopija (CNV). Genetički markeri mogu, ali i ne moraju imati poznatu funkciju.] *[[Genetički modificirani organizam]] (GMO) Svaki organizam čiji je genetički materijal izmijenjen tehnikama genetičkog inženjerstva, posebno na način koji se ne javlja prirodno parenjem ili prirodnom genetičkom rekombinacijom. *[[Genetički poremećaj]] Nasljedno odstupanje od uobičajenog („(“normalnog“”) genotipa ili fenotipa).. *[[Genetičko autostopiranje]] Također (efekt stopiranja.) Tip povezane selekcije kojom pozitivna selekcija alela koji je podvrgnut selektivnom pritisku uzrokuje da aleli za različite gene na obližnjim lokusima također mijenjaju frekvenciju, omogućavajući im da "“stopiraju"” do fiksacije zajedno s pozitivno odabranim alelom. Ako je selekcija na prvom lokusu dovoljno jaka, neutralni ili čak blago štetni aleli unutar iste grupe veza mogu biti podvrgnuti istoj pozitivnoj selekciji jer je fizička udaljenost između obližnjih lokusa dovoljno mala da je malo vjerovatno da će se dogoditi rekombinacijski događaj između njih. *[[Genetičko inženjerstvo]] Obuhvata sve metode manipulacije genetičkim materijalom jednog organizma u kojima se neki dio [[genom]]a uklanja, ubacuje ili zamjenjuje (gen, [[hromosom]], hromosomska garnitura). Također genetička modifikacija ili genetička manipulacija. Direktna, namjenska manipulacija genetičkim materijalom organizma korištenjem bilo koje od raznih biotehnoloških metoda, uključujući umetanje ili uklanjanje gena, prijenos gena unutar i između vrsta, mutaciju postojećih sekvenci i izgradnju novih sekvenci korištenjem umjetnih sinteza gena. GenetičkiGenetičko inženjerstvo obuhvata širok skup tehnologija pomoću kojih se genetički sastav pojedinačnih ćelija, tkiva ili čitavih organizama može mijenjati u različite svrhe, obično kako bi se proučavale funkcije i ekspresija pojedinačnih gena, kako bi se proizveli hormoni, vakcine i druge droge i stvaranje genetički modificiranih organizama za upotrebu u istraživanju i poljoprivredi. *[[Genetičko savjetovanje]] Komunikacijski proces koji nastoji pomoći pogođenim ili rizičnim pojedincima i porodicama u razumijevanju prirodne povijesti, rizika od bolesti i načina prijenosa genetičkog poremećaja;. Treba olakšati informirani pristanak za genetičko testiranje kada je to prikladno;, raspravljati o mogućnostima upravljanja rizikom i planiranja porodice; te osigurati ili uputiti pojedince na psihosocijalnu podršku prema potrebi. Genetičko savjetovanje integrira genetičko testiranje, genetičku genealogiju i genetičku epidemiologiju. *[[Genetičko testiranje]] Također, DNK testiranje ili, genetički skrining. Široka klasa različitih procedura koje se koriste za identifikaciju osobina pojedinih hromosoma, gena ili osobnihličnih proteina, kako bi se utvrdilo porijeklo ili dijagnosticirala ranjivost na nasljedne bolesti ili otkriliotkrile mutantne alele povezane s povećanim rizikom od razvoja genetičkih poremećaja. Genetičko testiranje se široko koristi u medicini, poljoprivredi i biološkim istraživanjima. Proces testiranja pojedinaca u određenoj populaciji kako bi se identificirali oni koji imaju povećani rizik od pojave ili razvoja određenog genetičkog poremećaja ili nositelja genetičke varijante za određeni poremećaj. *[[Genetika]] Oblast biologije koja proučava gene, genetičke varijacije i procese naslijeđivanjanasljeđivanja u živim organizmima. *[[Genodermatoza]] Nasljedni sindrom koji uključuje dermatološki (kožni) fenotip. *[[Genom]] Obuhvata cjelokupnu nasljednu supstancu nekog organizma: jedarnu DNK, kodirajuće i nekodirajuće regije i genetički materijal mitohondrija i hloroplasta. Čitav komplet genetičkog materijala sadržan u hromosomima organizma, organele ili virusa. Termin se također koristi za označavanje kolektivnog skupa genskih lokusa koje dijeli svaki član populacije ili vrste, bez obzira na različite alele koji mogu biti prisutni na tim lokusima kod različitih jedinki. *[[Genomika]] Interdisciplinarno polje koje proučava strukturu, funkciju, evoluciju, mapiranje i uređivanje cijelih genoma, za razliku od pojedinačnih gena. Genomika okoliša, ekogenomika i genomika zajednice Proučavanje genetičkog materijala dobivenog direktno iz uzoraka okoliša, za razliku od organizama uzgajanih u laboratorijskim kulturama. *[[Genomska DNK]] (gDNK)), [[hromosomska DNK]] Također hromosomska DNK. DNK sadržana u hromosomima, za razliku od vanhromosomske DNK sadržane u zasebnim strukturama kao što su plazmidi ili organele kao što su mitohondrije ili hloroplasti. *[[genom|Genomski ispis]] koji rezultira inaktivacijom alela ovisno o tomezavisno od toga od kojeg je roditelja naslijeđen. Može imati kliničku važnost jer može utjecatiuticati na ekspresiju genske mutacije (tj. fenotipa) u potomstvu oboljelog roditelja, ovisno o tomezavisno od toga koji roditelj prenosi mutaciju. *[[Genomsko utiskivanje]] (imprinting) [[epigenetika|Epigenetički fenomen]] koji uzrokuje ekspresiju gena na način koji ovisi o određenom roditeljuzavisi od određenog roditelja od kojeg je gen naslijeđen. Javlja se kada se epigenetički znakovi kao što su DNK ili metilacija histona uspostave ili "“utisnu" (uštapmaju” (uštampaju) u zametne ćelije roditeljskog organizma i zatim se održavaju kroz ćelijske diobe u somatskim ćelijama potomstva organizma; kao rezultat, gen u potomstvu koji je naslijeđen od oca može biti izražen drugačije od druge kopije istog gena koja je naslijeđena od majke. *[[Genotip]] Cjelokupni komplement alela prisutan u genomu određene individue, što, u međudejstvu sameđudjelovanju s okolinskim faktorima i interakcijiinterakcijom gena dovodi do njenog fenotipa. Na najširoj razini, genotip uključuje cjelokupnu genetičku konstituciju pojedinca. Često se primjenjuje uže na skup alela prisutnih na jednom ili više specifičnih lokusa. *[[Genotip]]izacija Proces utvrđivanja razlika u genotipu pojedinca ispitivanjem sekvenci DNK u genomu, pomoću biotestova i poređenjem sa sekvencama druge osobe ili referentnom sekvencom. Laboratorijski proces u kojem se DNK zametne linije analizira na specifične nukleotide ili baze kako bi se utvrdilo jesu li prisutne određene varijante. Genotipizacija se razlikuje od sekvenciranja, u kojem se procjenjuju svi nukleotidi koji čine određenu duljinu DNK (npr. unutar gena, egzoma ili genoma). * [[Genotoksičnost]] Sposobnost određenih hemijskih i/ili fizičkih i bioloških agenasa da prouzrokuju oštećenje genetičkog materijala u živoj ćeliji (npr. kroz jednolančane ili dvolančane prekide, umrežavanje ili tačkaste mutacije), što može, ali ne mora da dovede do trajne mutacije. Iako su svi mutageni genotoksični, nisu svi genotoksični spojevi mutageni. *[[Genska doza]] Broj kopija određenog gena prisutnih u genomu. Doziranje gena direktno utiče na količinu genskog proizvoda koji ćelija može ekspromirati, iako su se razvile različite kontrole koje strogo regulišu ekspresija gena. Promjene u doziranju gena uzrokovane mutacijama, uključuju varijacije u broju kopija *[[Genska ravnoteža]] Mehanizam određivanja spola koji zavisi od omjera broja X-hromosoma (X) i broja skupova autosoma (A). Mužjaci se razvijaju kada je omjer X/A 0,5 ili manji, ženke kada je 1,0 ili više, a interseks se razvija kada je između 0,5 i 1,0. *[[Genska terapija]] Umetanje funkcionalnog ili divljeg tipa gena ili dijela gena u organizam (posebno pacijenta) s namjerom ispravljanja genetičkog defekta, bilo direktnom zamjenom defektnog gena ili suplementacijom drugom, funkcijskalnomfunkcionalnom verzijom. *[[Genski fond]] Zbir svih različitih alela koje dijele pripadnici jedne populacije. *[[Genski lokus]] Specifičan, fiksni položaj na [[hromosom]]u gdje se nalazi određeni gen ili genetički marker. *[[protein|Genski proizvod]] Bilo koji biohemijski materijal koji je rezultat ekspresije gena, koji se najčešće tumači kao funkcionalni transkriptom [[iRNK]], proizveden transkripcijom gena ili potpuno izgrađeni protein proizveden primarnim transkriptom, iako nekodirajuće, molekule RNK kao što su transferne [[RNK]] mogu također se smatraju genskim proizvodima. Mjerenje količine datog genskog proizvoda koji se može otkriti u ćeliji ili tkivu ponekad se koristi da se zaključi koliko je odgovarajući gen aktivan. *[[klicni list|Germ-ćelija]] (zametna ćelija) Svaka biološka ćelija koja stvara spolne ćelije organizma koji se seksualno razmnožava. Spolne ćelije su međugeneracijske veze za genetički materijal koji će se na kraju prenijeti na potomke organizma i obično se razlikuju od somatskih ćelija, koje su potpuno odvojene od zametne linije. *[[klicni list|Germ linija]] (zametna linija) Također: Zametna linija U višećelijskim organizmima, populacija ćelija koje su sposobne da prenesu svoj genetički materijal na potomstvo organizma i stoga se (barem teorijski) razlikuju od somatskih ćelija, koje ne mogu prenijeti svoj genetički materijal. Ćelije zametne linije nazivaju se zametne ćelije. Linija zametnih ćelija, koja se proteže kroz mnoge generacije, sadrži genetički materijal koji je na jedinku prenijet od njegovih predaka. *[[Glasnička RNK]] Vidi: [[Informacijsk RNK]]. *[[Goldberg-Hognessova kutija]] Vidi: [[TATA-kutija]]. *[[G-pruganje]] Također (Giemsa pruganje ili G-bendiranje) Tehnika koja se koristi u citogenetici za proizvodnju vidljivog kariotipa, bojenjem kondenziranih hromosoma Giemsa bojom. Bojenje proizvodi dosljedne i prepoznatljive uzorke tamnih i svijetlih "“traka"” u regijama hromatina, što omogućava da se specifični [[hromosom]]i lako razlikuju. [[gram pozitivna bakterija|Gram pozitivnost]] i [[gram negativna bakterija|Gram negativnost]] Prijemčivost/neprijemčivost [[mikroorganizam]]a (([[bakterija]]) ma Giemsa bojenje *[[Guanin]] Skraćeno slovom (skr. G.) Jedna od četiri glavne nukleobaze prisutne u DNK i [[RNK]]. [[Guanin]] formira bazni par sas [[citozin]]om. *[[Gubitak heterozigotnosti (LOH) Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerojatnijevjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i LOH. *[[GWAS]] GWAS (studija povezanosti cijelog genoma) GWAS (genome-wide associatijskassociation study) je način na koji se identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Oval metod ispituje cijeli genom radi genetičkih polimorfizama, obično polimorfizama jednog nukleotida ([[SNP]]), koji se češće javljaju u slučajevima (ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje) nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine). Naziva se i studija povezanosti cijelog genoma.<ref name="hadzirifat"/> ==H== *[[Haplodiploidija]] Sistem određivanja spola u kojem je spol pojedinog organizma određen brojem hromosoma koje posjeduje: potomci koji se razvijaju iz oplođenih jaja su diploidni i ženski, dok su potomci koji se razvijaju iz neoplođenih jaja haploidni i muški, sas polovinom [[hromosom]]a koliko i žena. Haplodiploidija je zajednička za sve pripadnike reda insekata Hymenoptera i nekoliko drugih taksona insekata. *[[Haplogrupa]] Skupina sličnih haplotipova koji imaju zajedničkog pretka s istom [[SNP]] mutacijom. Pošto se sastoji od sličnih haplotipova, omogućava predviđanje haplogrupa prema haplotipovima. Haplogrupa se određuje i utvrđuje SNP testom. *[[Haploid]] (ćelije ili organizma) Imaju jednu kopiju svakog hromosoma, pri čemu svaka kopija nije dio para. Kontrast diploidnog i poliploidnog. Označava se stenografskim brojem n. *[[[Haploidna garnitura]] Jednostruka [[hromosomska garnitura]] označava se simbolom <big>''n''</big>. Kada se spolne ćelije – jajna ćelija i sprematozoidspermatozoid spoje, novonastala – prva ćelija novog živog bića imaćeimat će diploidan broj hromosoma. *[[Haploidni broj hromosoma]] čovjeka iznosi 23. *[[Haploinsuficijencija]] Model dominantnog djelovanja gena u diploidnim organizmima, u kojem je jedna kopija alel a alela divljeg tipa na lokusu u heterozigotnoj kombinaciji sas varijantnim alelom nije dovoljandovoljna za proizvodnju fenotipa divljeg tipa. Haploinsuficijencija može nastati zbog de novo ili naslijeđene mutacije gubitka funkcije u varijantnom alelu, tako da proizvodi malo ili nimalo genskog proizvoda (često protein). Situacija koja se događa kada je jedna kopija gena inaktivirana ili izbrisana, a preostala funkcijskalnafunkcionalna kopija gena nije primjerena za proizvodnju potrebnog genskog proizvoda za očuvanje normalne funkcije. *[[Haplotip]] Sažeti termin za haploidni genotip. To je skup specifičnih alela (pojedinačnih DNK sekvenci) u klasteru usko povezanih gena na istom hromosomu, koji se nasljeđuju zajedno. Jednostavnije rečeno, haplotip je grupa takvih gena koje potomstvo nasljeđuje od jednog roditelja. Skup usko povezanih genetičkih markera prisutnih na jednom [[hromosom]]u koji se nasljeđuju zajedno. *[[Hardy-Weinbergov zakon]] U velikoj populaciji u kojoj dolazi do slučajnog parenja, frekvencije gena i genotipova su stalne. *[[Helikaza]] Bilo koji iz klase motornih proteina zavisnih od ATP -a koji se kreću u smjeru duž DNK kičmu kičme i katalizuju razdvajanje dva[[komplementa RNK lanca dvostruke spirale, dozvoljavajući da se odvijajuodvija veliki broj vitalnih procesa, npr. transkripcija, replikacija i popravka. Enzim koji odmotava lance dvolančane uzvojnice. *[[Hemizigot]] U diploidnom organizmu, koji ima samo jedan alel na datom [[genski lokus|geneskom lokusu]] (gdje bi ih obično bilo dva). Hemizigotnost se može uočiti kada je samo jedna kopija [[hromosom]]a prisutna u normalno diploidnoj ćeliji ili organizmu, ili kada je obrisan segment [[hromosom]]a koji sadrži jednu kopiju alela, ili kada je gen lociran na [[spolni hromosomheterogamet]]nom spolu (u kojem polnispolni hromosomi ne postoje u parovima koji se podudaraju); naprimjer, kod muškaraca s normalnim hromosomima, za gotovo sve X-vezane gene se kaže da su hemizigoti jer postoji samo jedan X hromosom i nekoliko istih gena postoji na Y hromosomu. Muški spol koji samo na X-hromosomu nosi alel za spolno- vezano svojstvo i koji se uvijek eksprimira u [[fenotip]]u. *[[Hemiziogot]]nost Pojava samo jednog člana hromosomskog para ili segmenta hromosoma umjesto uobičajena dva. Hemizigotnost se često koristi za opisivanje X-vezanih gena kod muškaraca koji imaju samo jedan hromosom X. Ovaj se termin ponekad koristi u genetici somatskih ćelija gdje su ćelijske linije raka često hemizigotne za određene alele ili hromosomske regije. *[[Heritabilnost]] Također i (nasljedivost) Pohranjivanje, prijenos i izražavanje molekulskih informacija u biološkim organizmima, što se manifestira prenošenjem fenotipskih osobine sa osobina s roditelja na potomstvo, bilo kroz seksualnu ili aseksualnu reprodukciju. Za ćelije ili organizmiorganizme potomaka se kaže da nasljeđuju genetičke informacije svojih roditelja. *[[nasljeđivanje|Sposobnost nasljeđivanja]]: [[Statistika]] koja se koristi u [[kvantitativna genetika|kvantitativnoj genetici]]. koja procjenjuje proporciju varijacije unutar date [[fenotip]]ske osobine koja je posljedica genetičke varijacije između pojedinaca u određenoj populaciji. Nasljednost se procjenjuje poređenjem individualnih fenotipova blisko srodnih jedinki u populaciji. Udio varijacija u populacijskom svojstvu koji se može pripisati naslijeđenim genetičkim čniocimačiniocima. Procjene nasljednosti kreću se od 0 do 1 i često se izražavaju kao postotak. Broj blizak 1 može biti pokazatelj visoko nasljedne osobine unutar populacije. Ne smije se koristiti za procjenu rizika na individualnoj osnovi. *[[Heterodupleksna analiza]] Metod otkrivanja razlika u sekvencama između normalne DNK i DNK koja se testira. Obično se koristi kao metodmetoda za otkrivanje potencijalnih mutacija u genu. *[[Heterogametnost]] Stanje organizma koji stvara dva tipa gameta s obzirom na spolne hromosome (XY). Heterogenost logaritama odds skora (HLOD rezultat) Statistička procjena jesu li dva genetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerojatnovjerovatno nasljeđuju zajedno. Logaritam heterogenosti rezultata izgleda izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Naziva se i HLOD rezultat. *[[Heterogenost lokusa]] Prisustvo varijanti na različitim lokusima gena koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Heterohromatin]] Kondenzirane regije hromatina koje najčešće nisu transkripcijski aktivne; mogu biti konstitutivne i fakultativne. *[[Heterohromosom]] Vidi: [[Alosom]] *[[Heterologna ekspresija]] Ekspresija stranog gena ili bilo koje druge strane sekvence DNK unutar organizma domaćina koji prirodno ne sadrži isti gen. Insercija stranih transgena u heterologne domaćine pomoću rekombinantnog vektori je uobičajeni biotehnološki metod vektora uobičajena je biotehnološka metoda za proučavanje strukture i funkcije gena. *[[Heteroplazmija]] Pojava kada je u citoplazmi više tipova hloroplasta ili mitohondrija. Heteroza, hibridna snaga i poboljšanje autbredinga Također hibridna snaga i poboljšanje autbredinga. Poboljšana ili povećana funkcija kvantiteta ili kvaliteta bilo koje biološke osobine u hibridu potomstvo potomstva, s obzirom na istu osobinu kod njegovih genetički različitih roditelja. Ako je bilo koja ili više osobina roditelja značajno poboljšana u potomstvu kao rezultat miješanja genetičkih doprinosa roditelja, potomstvo je heterotično. *[[Heterozigot]] U diploidnom organizmu, genotip koji ima dva različita alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, heterozigotni genotipovi su predstavljeni parom nepodudarnih slova ili simbola, često velikim slovom (kojikoje označava dominantni alel) i malim slovom (koje označava recesivni [[alel]]), kao što su Aa ili Bb itd. Kontrast je homozigot. *[[heterozigot|Heterozigotni genotip]] Prisustvo dva različita alela na određenom genskom lokusu. Heterozigotni genotip može uključivati jedan normalni i jedan mutirani alel ili dva različita mutirana alela (složeni heterozigot). *[[Hibrid]] Jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja iste vrste; npr. mendelovski F1-potomci graška dominantnog fenotipa nastali križanjem dominantnog homozigota i recesivnog homozigota ili potomak nastao križanjem jedinki koje pripadaju različitim vrstama. Potomstvo koje nastaje spajanjem kvaliteta dvaju organizama različitih rodova, [[vrsta]], [[rasa]], [[sorta (botanika)|sorti]] ili varijeteta putem seksualnog razmnožavanja. Hibridi se mogu pojaviti prirodno ili umjetno, kao u toku selektivnog uzgoja domaćih životinja i biljaka. Reproduktivne barijere obično sprečavaju hibridizaciju između udaljenih organizama ili barem osiguravaju da hibridno potomstvo bude sterilno, ali plodni hibridi mogu dovesti do specijacije. *[[Hibridizacija]] Proces kojim se hibridni organizam proizvodi od dva organizma različitih rodova, vrsta, [[rasa{{ ili varijeteta. Proces kojim se jednolančani DNK ili [[RNK]] preparat dodaje na površinu sekvence, u rastvoru, i potencijalno pretvara u komplementarnu sonda sondu. U odnosu na test ekspresije gena, hibridizacija se odnosi na korak u eksperimentalnoj paradigmi, dok se u molekulskoj biologiji ili genetici termin odnosi na hemijski proces. *[[himera|Himerizam]] Prisustvo dvedvije ili više populacija ćelija sas različitim genotipovima u pojedinačnom organizmu, poznatom kao himera, koja se razvila fuzijom ćelija koje potiču iz odvojenih zigota. Svaka populacija ćelija zadržava svoj genom, tako da je organizam kao cjelina mješavina genetički neidentičnih tkiva. Genetički himerizam može biti naslijeđen (npr. fuzijom više embrija tokom trudnoće) ili stečen nakon rođenja (npr. alogenom transplantacijom ćelija, tkiva ili organa od genetički neidentičnog donora). Kod biljaka može biti rezultat kalemljenja ili grešaka u diobi ćelija. Sličan je mozaicizmu, ali se razlikuje od njega. *[[mutacija|Hipermorf]] Mutirani alel sas povećanom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni ([[divlji tip]]). *[[Hipomelanoza]] Nedostatak melanina. *[[Hipomorf]] Mutirani alel sa smasnjenomsmanjenom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[Histon]] Dio klase posebnih proteina u [[hromosom]]ima oko kojih se omotava molekula DNK. Bilo koji iz klase visoko alkalnih proteina odgovornih za pakovanje jedarne DNK u strukturne jedinice koje se nazivaju nukleosomi u eukariotskim ćelijama. Histoni su glavne proteinske komponente hromatina, gdje se povezuju u komplekse koji djeluju kao "kalemovi"“kalemi” oko kojih se vijuga linearna molekula DNK. Imaju glavnu ulogu u regulaciji i ekspresiji gena. *[[HLOD-rezultat]] ([[logaritam]] heterogenosti rezultata pojavljivanja) Statistička procjena dajesu li su dva genska lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerovatno nasljeđuju zajedno. HLOD rezultat izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Također se naziva logaritam heterogenosti rezultata pojavljivanja. *[[Hloroplastna DNK]] (cpDNK) Cirkularna molekula DNK u hloroplastima, nezavisna od jedarne, endosimbiotskog porijekla. *[[Holandrični gen]]o Geni na [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. *[[hromosom|Holocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Bez jedne centromere, već više mjesta za sklapanje kinetohora raspoređenih duž cijele dužine [[hromosom]]a. Tokom diobe ćelije, hromatide holocentričnih hromosoma se paralelno pomiču i ne formiraju klasične strukture u obliku slova V, tipske za monocentrične [[hromosom]]e. *[[Homogametnost]] Organizam koji stvara jedan tip gameta s obzirom na [[spolni hromosom|spolne hromosome]] (XX)). *[[Homologna rekombinacija]] Tip genetičke rekombinacije u kojoj se nukleotidne sekvence razmjenjuju između dvije slične ili identične (“homologne") molekule DNK, posebno one koja se događa između homolognih hromosoma. Termin se može odnositi na rekombinaciju koja se javlja kao dio bilo kojeg od brojnih različitih ćelijskih procesa, najčešće popravke DNK ili hromosomskog ukrštanja tokom mejoze kod eukariota i [[horizontalni prenos gena|horizontalnog prijenosa gena]] kod prokariota. Kontrastna nehomologna rekombinacija. *[[Homologni hromosom]], homolozi Također homolozi. Skup od dva podudarna hromosoma, jednog majčinskog i jednog očinskog, koji se uparuju jedan s drugim unutar jedra tokom mejoze. Imaju iste gene na istim lokusima, ali mogu imati različite alele. *[[Homoplazmija]] Pojava kada u citoplazmi nalazimo samo jedan tip [[hloroplast]]a ili [[mitohondrija]]. *[[Homozigot]] U diploidnom organizmu, organizam koji ima dva identična alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, homozigotni genotipovi su predstavljeni parom odgovarajućih slova ili simbola, kao što su AA ili aa. Kontrast je heterozigot. *[[homozigot|Homozigotni genotip]] Jedinka koja nosi dva identična alela (AA ili aa). Prisustvo dva identična alela na određenom lokusu gena. Homozigotni genotip može uključivati dva normalna alela ili dva alela koji imaju istu varijantu. *[[Horizontalni transfer gena]] (HGT) HGT ili lateralni prijenos gena (LGT) je kretanje genetičkog materijala između jednoćelijskih i/ili višećelijskih organizama osim ("(“vertikalnim")”) prijenosom DNK, od roditelja do potomstva ([[razmnožavanje]]). HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama. Horizontalni prijenos gena je i izmjena genetičkog materijala između dvije homologne molekule DNK dviju različitih ćelija (jedinki) iste generacije. *[[Hromatida]] Jedna kopija novokopiranog [[hromosom]]a, koji je centromerom spojen sas originalnim hromosomom. *[[Hromatidna razmjena]] Razmjena dijelova nesestrinskih hromatida homolognih hromosoma u profazi I mejoze. *[[Hromatin]] [[hromosom]]ski dio jedra sas pojačanom prijemčivošću za boje koje se koriste za bojenje preparata za mikroskopiranje. :Kompleks DNK i proteina tzv. nukleoprotein; može biti euhromatin iIiili heterohromatin Kompleks DNK, [[RNK]] i proteina koji se nalazi u eukariotskim ćelijama, koji je primarna supstanca koja se sastoji od hromosoma. Hromatin funkcioirafunkcionira kao sredstvo za pakiranje vrlo dugih molekula DNK u visoko organizirane i gusto zbijene oblike, što sprečava zapetljavanje niti, jača DNK tokom ćelijske diobe, pomaže u sprečavanju oštećenja DNK i ima važnu ulogu u regulaciji ekspresije gena i DNK replikacija. *[[Hromosom]] Jedarna supramolekulska struktura, vidljiva tek u ćelijama koje se dijele. Tada se hromosomi kondenziraju i dobiju jasnije konture. Prije diobe liče na tanke niti sklupčane u jedru. Sastoje se iz DNK i specifičnih proteina, [[histon]]a, koji služe kao prstenovi oko kojih se obmotavaomotava DNK. Oblik i debljina [[hromosom]]a ovise o tomezavise od toga koliko je čvrsto DNK obmotanaomotana oko proteina. Ako je obmotanaomotana jako, onda se hromosomi bolje vide i to se dešava nešto prije same diobe ćelije. Na hromosomu se mogu uočiti njegobvinjegovi kraci (kratki – p i dugi – q) krajevi ([[telomere]]), primarna RNK ([[centromere]]) i sekundarna RNK (drške satelita) suženja. [[Hromosom]]i se mogu smatrati svojevrsnim tipom molekulskog “paketa" za DNK unutar ćelijskog jedra. Kod većine eukariota, sastoje se od dugih lanaca DNK umotanih s proteinima koji se vežu za niti i kondenziraju, kako bi spriječili da postanu neupravljivo zapetljani. Najlakše se razlikuju i proučavaju u njihovim potpuno kondenziranim oblicima, koji se javljaju samo tokom ćelijske diobe. Neki jednostavni organizmi imaju samo jedan hromosom od kružne DNK, dok većina eukariota ima više hromosoma sastavljenih od linearne DNK. Sastoji se od proteina i DNK organiziranih u gene. Svaka ljudska ćelija normalno sadrži 23 para [[hromosom]]a. *[[Hromosomska duplikacija]] Dvostrukost cijelog hromosoma ili njegovih određeni hsegmenataodređenih segmenata. *[[Hromosomska nestabilnost]] Genomska neravnoteža koja se javlja kada ćelija ima abnormalan broj hromosoma. Može biti uzrokovana neočekivanim hromosomskim križanjem ili prisutnošću malih, vanhromosomskih dijelova DNK.<ref name="hadzirifat"/> ==I== *[[Idiohromosom]] Vidi: [[Alosom]]. *[[Inbred linija]] Bilo koja loza određene vrste u kojoj su jedinke gotovo ili potpuno genetički identične jedna drugoj zbog duge historije ponovljenih inbridinga, bilo prirodnim ili vještačkim putem. Linije se obično smatraju ukrštanimukrštenim nakon najmanje 20 generacija inbridinga (npr. samooplodnjom ili parenjem u srodstvu), kada su gotovo svi lokusi u genomu homozigotni i sve jedinke se stoga mogu tretirati kao klonovi (uprkos činjenici da se još uvijek proizvode spolnom reprodukcijom). *[[Inbriding]] Također ukrštanje u srodstvu [[Spolno razmnožavanje]] između [[rasa]] ili jedinki koje su genetički blisko povezane. Inbriding rezultira [[homozigot|homosigotnošću]], što može povećati i vjerovatnoću da će potomstvo biti pogođeno štetnim recesivnim osobinama i vjerovatnoću fiksiranja korisnih osobina unutar reproduktivnog dijela populacije. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati ukrštanjem, a za potomstvo se kaže da je inbredno. Kontrast je autbriding. *[[Incidencija]] Učestalost nove pojave genetičkog poremećaja (ili šire bilo kojeg genetičkog stanja ili osobine, štetnog ili drugog) među članovima određene populacije i u određenom vremenskom periodu. *[[Indel]] Termin koji se odnosi na inserciju ili deleciju jedne ili više baza u sekvenci [[nukleinske kiseline]]. *[[Inducibilni gen]] Gen čija [[ekspresija gena|ekspresija]] ili reaguje na promjenu okoline ili ovisi o položaji ćelije domaćina unutar [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. *[[protein|Induktor]] Protein koji se vezuje za represor (da ga onemogući) ili za aktivator (da ga omogući). *[[Informacijska RNK]] [[RNK]] (iRNK, mRNK) su sve molekule RNK koje prenose genetičku informaciju iz njenog centra u [[ćelijsko jedro|jedru]], tj. u [[hromosom]]ima ili u drugim nositeljima DNK ([[mitohondrijska DNK]] ([[mitohondrije]] i [[plastid]]i) – do mjesta njene realizacije. Genetička kontrola svih pojava i procesa u organizmu odvija se putem sinteze regulacijskih ([[enzimi]]) i strukturnih proteina. *[[genetičko testiranje|Informativnost]] U [[genetičko testiranje|genetičkom testiranju]], rezultat testa koji definitivno otkriva prisustvo ili odsutnost genetičke promjene zametne linije povezane s nasljednim poremećajem koji se procjenjuje. U analizi povezanosti, sposobnost razlikovanja između majčinski i očinski naslijeđenih DNK-markera (polimorfizama) unutar ili u blizini određenog gena od interesa. *[[genetičko savjetovanje|Informirani pristanak]] (proces pristanka) Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju [[informacija]]. Trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija [[genetička analiza|genetičke analize]], raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Naziva se i proces pristanka. *[[Insercija (genetika)|Insercija]] Umetanje jednog ili više [[nukleotid]]a u lanac DNK, odnosno hromosom. Tip mutacije u kojoj se jedna ili više baza dodaje sekvenci nukleinske kiseline; može značajno varirati u veličini. *[[Inicijacijski kodon]] Pogledajte: Početnipočetni kodon (startni kodon). *[[Insercijska mutageneza]] Promjena sekvence DNK umetanjem jednog ili više nukleotida u sekvencu, bilo prirodno ili vještački. Ovisno o preciznoj lokacijiZavisno od precizne lokacije umetanja unutar ciljne sekvence, insercije mogu djelomično ili potpuno inaktivirati ili čak povećati regulaciju genskog proizvoda ili biohemijskog puta, ili mogu biti neutralne, ne dovodeći do suštinskih promjena. Mnoge tehnike genetičkog inženjerstvoainženjerstva oslanjaju se na umetanje egzogenog genetičkog materijala u ćelije domaćina, kako bi se proučavala funkcija i ekspresija gena. *[[Insercijska sekvenca]] Također, insercijski ili jednostavno umetnuti element Bilo koja nukleotidna sekvenca koja je prirodno ili umjetno umetnuta u drugu sekvencu. Termin se posebno koristi da se odnosi naza dio transpozibilnog elementa koji kodira one proteine koji su direktno uključeni u proces transpozicije, npr. enzim transpozaza. Kodirajuća regija u transposabilnoj sekvenci umetanja obično je flankirana kratkim obrnutim ponavljanjima, a struktura većih prenosivih elemenata obično uključuje par bočnih sekvenci umetanja koje su same invertirane. *''[[In silico]]'' Odnosi se na eksperimente na živim jedinkama van i unutar organizma, odnosno i kako su i nađeni in natura. *[[''In situ]]'' Na datom mjestu *[[Integron]] Mobilni genetički element koji se sastoji od genske kasete koja kodira rekombinazu specifičnu za mjesto i uključuje mjesta za prepoznavanje specifična za integrazu i promotor koji upravlja ekspresijom jednog ili više gena za adaptivne osobine na ćeliju domaćina. Integroni obično postoje u obliku kružnih episomnih DNK fragmenata kao što su plazmidi, preko kojih pomažu brzu adaptaciju i evoluciju bakterija, omogućavajući horizontalni prijenos gena otpornosti na antibiotike između različitih bakterijskih vrsta i sojeva. *[[Intein]] Bilo koja sekvenca jedne ili više aminokiselina unutar prekursorskog polipeptida koja je izrezana spajanjem proteina tokom posttranslacijske modifikacije i stoga je odsutna u zrelom proteinu, analogno intronima spojenim iz [[RNK]] transkripta. Kontrast je ekstein. *[[Intercistronska regija]] / međugenska regija Bilo koja sekvenca DNK koja se nalazi između stop kodona jednog gena i startnog kodona sljedećeg gena u policistronskoj transkripcijskoj jedinici. Također: međugenska regija. *[[Interfaza]] Sve faze ćelijskog ciklusa isključujući ćelijsku diobu. Tipska ćelija većinu života provodi u interfazi, tokom koje obavlja svakodnevne metaboličke aktivnosti, kao i potpunu replikaciju svog genoma u pripremi za mitozu ili mejozu. *[[Intergenski razmaknik]] (IGS) Regija nekodirajuće DNK između gena. Termini intergeni spejser (IGS) ili netranskribovaninetranskribirani razmak (NTS) koriste se posebno za razmaknicu DNK između mnogih tandemski ponovljenih kopija gena ribosomske RNK. *[[Intergenska regija]] (IGR) Bilo koja sekvenca nekodirajuće DNK koja se nalazi između funkcionalnih gena. *[[Interkalirajući agens]] Bilo koji hemijski spoj (npr. akridinske boje) kojekoji ometa poravnanje i uparivanje baza u komplementarnim lancima molekula DNK, umetanjem sesebe između baza. *[[Interkineza]] Skraćena pauza u aktivnostima vezanim za ćelijsku diobu koja se javlja tokom mejoze kod nekih vrsta, između prve i druge mejotske diobe (tj. mejoze I i mejoze II). Tokom interkineze ne dolazi do replikacije DNK, za razliku od normalne interfaze koja prethodi mejozi I i mitozi. IntragenskiIntragenska regija Vidi: Intronintron. *[[Introgresija]] Također, [[introgresivna hibridizacija]]. Premještanje gena iz genskog fonda jedne populacije ili vrste u onu druge populacije ponovnim ukrštanjem hibrida dvije populacije s jednom od roditeljskih populacija. Sveprisutan je i važan izvor genetičke varijacije u prirodnim populacijama, ali se također može namjerno izazvati u uzgoju pripitomljenih biljaka i životinja. *[[Intron]] Nekodirajuća sekvenca eukariotske DNK, između sekvenci DNK sa smislenom šifrom (egzonima). Sekvenca DNK između egzona koja se inicijalno kopira u RNK, ali je izrezana iz konačnog [[RNK]] prijepisa i stoga ne mijenja kodiranje aminokiseline. Poznato je da neke intronske sekvence utiču na ekspresiju gena. *[[Intron]]ski upad Rekombinacija posredovana intronom; tip abnormalnosti [[hromosom]]a u kojem su krakovi hromosoma ogledalske slike jedan drugog. *[[inverzija (genetika)|Inverzija]] [[Hromosomska mutacija]] u kojoj se segment hromosoma odlomi i ponovno pričvrsti u obrnutom smjeru. *[[Inverzijska omča]] Nastaje sparivanjem [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] kod inverzijskog [[heterozigot]]a. *''[[In vitro]]'' U staklenci. *''[[In vivo]]'' Uživo. *[[iRNK]] Vidi: [[Informacijska RNK]]. *[[Istosmislena mutacija]] Vidi: Sinonimnasinonimna mutacija. *[[Izohromosom]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatide približno jednake dužine. Formiranje izohromosoma je ekvivalentno je istovremenim događajima umnožavanja i [[delecija (genetika)|delecije]], tako da dvije kopije ili dugog ili kratkog kraka čine rezultirajući hromosom. *[[Izolator]] Specifična sekvenca DNK koja sprečava da gen bude pod uticajem aktivacije ili potiskivanja obližnjih gena. *[[Izomerni gen]]i Dva ili više gena koji su ekvivalentni i redundantni u smislu da, uprkos [[kodon|kodiranju]] različitih genskih proizvoda, svaki od njih rezultira istim [[fenotip]]om kada je postavljen unutar iste genetičke pozadine. Ako je nekoliko izomernih gena prisutno u jednom genotipu, mogu biti kumulativni ili bez n-kumulativnog doprinosa fenotipu.<ref name="hadzirifat"/> ==J== *[[Jedarce]] (nukleolus) Jednostruka ili višestruka ćelijska [[organela]], odnosno jedrova suborganela. Glavna funkcija mu je stvaranje i organizacija komponenti ribosoma ([[rRNK]] i [[ribosom]]skih proteina). Organela jedra eukariotskih ćelija koja se sastoji od proteina, DNK i RNK i služi kao mjesto sinteze [[ribosom]]a. *[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP) U genetici odrednica za pojavu zamjene mjesta jednog od [[nukleotid]]a nekim drugim nukleotidom. Naprimjer, ako je posmatrana sekvenca na određenoj lokaciji gena posmatrane vrste sastavljena od niza nukleotida AAGCCTA, pa zatim nastane promjena redoslijeda nukleotida, kao AAGCCAA, postaje uočljivo da se početna i novonastala sekvenca međusobno razlikuju u jednom nukleotidu. Posljedice ovakvih izmjena (usljed ovakve "[[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]“) mogu biti različitog obima i oblika u posmatranom [[genom]]u ili fenotipu. *[[Jednosmjerna translokacija – [[nerecipročna translokacija]] Premještanje segmenta jednog hromosoma, nakon loma, na drugi nehomologni hromosom. *[[hromatida|Jednostruki hromosom]] Hromatida koja ima svoju vlastitu centromeru, jedna molekula DNK. *[[ćelijsko jedro|Jedro]] Ćelijska [[organela]] u kojoj je pohranjena (isključivo ili djelimično) genetička informacija u hromosomima. ==K== *[[genom|Kanalizacija]] Sposobnost populacije da dosljedno proizvodi isti fenotip bez obzira na varijabilnost okoline ili genetičke varijacije unutar njenog genoma. Koncept se najčešće koristi u razvojnoj biologiji za tumačenje zapažanja da su razvojni putevi često oblikovani prirodnom selekcijom, tako da se ćelijske loze u razvoju "vode" ili "kanaliziraju" prema jednoj, određenoj sudbini, postajući progresivno otpornijim na bilo kakve manje perturbacije. To može preusmjeriti razvoj ćelija dalje od njihovog početnog toka. *[[Kandidatski gen]] Gen čija je lokacija na hromosomu povezana s određenim fenotipom (često vezanim za bolest),) i za koji se stoga sumnja da uzrokuje ili doprinosi fenotipu. Geni kandidati se često biraju za proučavanje na osnovu prethodnog znanja ili prognoza o njihovoj funkcijskalnojfunkcionalnoj relevantnosti za osobinu ili bolest koja se istražuje. *[[Kanonska sekvenca]] Vidi: [[Konsenzusna sekvenca]]. *[[Kariogram]] Prikaz hromosoma jedne vrste poredanih prema veličini i položaju centromera (primarnih suženja hromosoma). *[[Kariotip]] Kompletna [[hromosomska garnitura]] date vrste. Broj i izgled hromosoma unutar jedra eukariotske ćelije, posebno kako je prikazan na organiziranoj mikrosnimci poznatoj kao [[kariogram]] ili u idealiziranom [[idiogram]]u (u parovima i poredani po veličini i položaju centromere). Termin se također koristi za označavanje kompletnog skupa hromosoma u vrsti ili pojedinačnom organizmu ili za bilo koji test koji otkriva ovaj komplement ili mjeri broj hromosoma. *[[kaskadno testiranje|Kaskadni skrining]] (kaskadno testiranje) Sistemski postupak za identifikaciju osoba unutar porodice kod kojih postoji rizik od nasljednog stanja. Počinje pronalaskom [[patogen]]e/ vjerovatno patogene varijante, putem opsežnog testiranja (kao što je testiranje potpunog genoma ili multigenskog panela) kod jednog člana porodice, obično pogođenog ovim stanjem. Zatim se testiranje samo za određenu porodičnu varijantu proširuje na rizične biološke rođake. Ovaj se proces ponavlja kako se identificira više pogođenih pojedinaca ili nositelja patogene varijante. Kaskadni skrining ponekad se naziva i kaskadno testiranje (preferirani termin). Kaskadno ([[genetičko testiranje|genetičko]]) testiranje (kaskadni skrining) Proces proširenja genetičkog testiranja na pojedince s rizikom unutar porodice za [[nasljeđivanje]] patogene varijante prethodno identificirane kod biološkog srodnika. Ovaj se proces ponavlja kako se unutar porodice identificira više nositelja [[patogen]]e varijante. Kaskadno [[genetičko testiranje]] ponekad se naziva i kaskadni probir, iako je preferirani izraz kaskadno genetičko testiranje. Naziva se i kaskadnim testiranjem. *[[ekspresivnost (genetika)|Kasni ili varijabilni početak]] Odnosi se na dob u kojoj se fenotip bolesti izražava kod osobe koja nosi patogenu varijantu. Stanja s kasnim ili promjenjivim početkom općenito se manifestiraju kasnije u životu ili u neko određeno doba tokom života. *[[bazni par|Kilobaza]] Jedinica molekulske mase/ dužine [[nukleinske kiseline]] jednaka 1.000 parova baza u dupleksnim molekulama, kao što je dvolančana DNK ili 1.000 baza u jednolančanim molekulama. *[[Kinetohor]] Troslojna laminarna proteinska struktura kojom se hromosom prihvata za mikrotubule [[diobeno vreteno|diobenog vretena]]. *[[Klasična genetika]] Grana genetike koja se zasniva isključivo na posmatranju vidljivih rezultata reproduktivnih činova, za razliku od onoga što su omogućile moderne tehnike i metodimetode molekulske biologije. Kontrastna molekululskaKontrast je [[molekularna genetika|molekulska genetika]]. *[[genetičko testiranje|Klinička korisnost]] Pojam koji se odnosi na vjerovatnoću da će test, podsticanjem intervencije, rezultirati poboljšanim zdravstvenim ishodom. Klinička korisnost genetičkog testa temelji se na zdravstvenim dobrobitima povezanim s intervencijama koje se nude osobama s pozitivnim rezultatima testa. *[[genetičko testiranje|Klinička valjanost]] Termin koji se odnosi na prediktivnu vrijednost testa za određeni klinički ishod (npr. [[vjerovatnoća]] da će se rak razviti kod nekoga s pozitivnim testom). Primarno je određena osjetljivošću i specifičnošću kojom test identificira pojedince s definiranim kliničkim stanjem unutar određene populacije. Klinička valjanost genetičkog testa je vjerovatnoća da će se rak razviti u nekoga s pozitivnim rezultatom testa. *[[kloniranje|Klon]] Genetički identične ćelije bakterija nastale [[binarna dioba|binarnim diobama]]; populacija ćelija ili [[organizam]]a koji su genetički identični, a nastali su binarnom diobom ([[prokarioti]]) ili mitozom iz jedne ćelije ili vegetativnim razmnožavanjem zajedničkog pretka ([[eukarioti]]). *[[Kloniranje]] Proces proizvodnje, bilo prirodno ili umjetno, pojedinačnih organizama ili ćelija koje su genetički identične jedna drugoj. Klonovi su rezultat svih oblika aseksualne reprodukcije, a ćelije koje prolaze kroz mitozu proizvode ćelije kćeri koje su klonovi roditeljske ćelije i jedne druge. Kloniranje se također može odnositi na biotehnološke metode kojikoje vještački stvaraju kopije [[organizam]]a ili [[ćelija (biologija)|ćelija]], ili, u molekulskom kloniranju, kopije fragmenata DNK ili drugih molekula. Metod manipulacije genetičkim materijalom u cilju dobijanja genetički istovjetnih jedinki. Jedinke koje imaju istovjetan genetički materijal se nazivaju se klonovima. *[[ekspresija gena|Koaktivator]] Tip regulatora koji povećava ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem za aktivator. *[[kodon|Kodiranje]] Također ([[smislenost (genetika)|smisleni lanac]], pozitivni (+) lanac i lanac bez šablona.) Lanac dvolančane molekule DNK čija nukleotidna sekvenca direktno odgovara sekvenci [[RNK]] transkripta proizvedenog tokom transkripcije (osim što su baze [[timin]]a supstituirane [[uracil]]skim bazama u molekuli RNK). Iako sam po sebi nije transkribiran, kodirajući lanac je po konvenciji lanac koji se koristi kada se prikazuje sekvenca DNK zbog direktne analogije između njene sekvence i kodona [[RNK]] proizvoda. Kontrast šablonske niti; vidi i smislenost. *[[kodominantnost|Kodominacija]] Osobena varijacija sudominacije dvajudva alela nad trećim. Manifestira u pojavi dase kad su [[heterozigot]]ne jedinke istovremeno obilježene produktima oba prisutna alela; specifična supstanca koju kodira svaki od njih strukturno je istovjetna u oba moguća [[genotip]]a (primjer [[krvna grupa]] AB). *[[Kodon]] [[Triplet]] u mRNK komplementaran tripletu (kod) u DNK. Serija od tri uzastopna nukleotida u kodirajućoj regiji sekvence nukleinske kiseline. Svaki od ovih tripleta kodira određenu aminokiselinu ili stop signal tokom sinteze proteina. Svaka molekula DNK i [[RNK]] napisana je jezikom nukleotida, koristeći četiri "slova" (četiri različite nukleobaze ), ali jezik koji se koristi za konstruiranje proteina uključuje 20 "slova" (20 različitih aminokiselina). [[Kodon]]i pružaju ključ koji omogućava da se ova dva jezika prevode jedan u drugi. Općenito, svaki kodon odgovara jednoj aminokiselini (ili stop signalu). Potpuni skup kodona naziva se [[genetički kod]]. *[[enzim|Kofaktor]] Bilo koji neproteinski [[organski spoj]] koji je vezan za [[enzim]]. Kofaktori su potrebni za pokretanje [[kataliza]]. *[[Kompenzacija doze]] Regulacijski sistem kojim se jedan X-hromosom kod ženki sisara inaktivira u ranom [[embriogeneza|embrijskom razvoju]] i ostaje inaktivan cijeli život Svaki mehanizam kojim organizmi neutraliziraju veliku razliku u doziranju gena uzrokovanu prisustvom različitog broja [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]] kod različitih spolova, čime se izjednačava ekspresija spolno vezanih gena tako da pripadnici svakog spola primaju iste ili slične količine proizvoda takvih gena. Primjer je X-inaktivacija kod ženki sisara. *[[osobina|Kompleksna osobina]] Vidi: [[osobina|Kvantitativno svojstvo]]. *[[Komplementarna DNK]] (cDNK) DNK koja se sintetizira iz jednolančanog šablona [[RNK]] (obično [[iRNK]] ili [[miRNK]] ) u reakciji koju katalizira enzim [[reverzna transkriptaza]]. Proizvodi se i prirodno od strane [[retrovirus]]a i vještački u određenim laboratorijskim tehnikama, posebno molekulskim kloniranjem. U [[bioinformatika|bioinformatici]], termin se također može koristiti za označavanje sekvence transkripta [[iRNK]] izražene kao njegov dvojnik kodirajućeg lanca DNK (tj.[[timin]]om koji zamjenjuje [[uracil]]). *[[Komplementarni gen]]i Geni koji interakcijom daju učinak različit od učinka svakoga gena zasebno. *[[nukleinska kiselina|Komplementarnost]] Svojstvo biopolimernosti [[nukleinske kiseline]], pri čemu će dva [[polimer]]na lanca postavljena antiparalelno jedan prema drugom težiti formiranju parova baza koji se sastoje od [[vodikova veza|vodikovih veza]] između pojedinačnih [[nukleobaza]] koje čine svaki lanac. Pritom se svaki od četiri tipa nukleobaza uparuje isključivo s jednim drugim tipom nukleobaza; npr. u dvolančanoj molekuli DNK, A se pari samo sas T, a C parovi samo sa G. Za polulance koji su upareni na takav način, kao i za same baze, kaže se da su komplementarni. Stepen komplementarnosti između dva lanca snažno utiče na stabilnost dupleksnih molekula; određene sekvence također mogu biti interno komplementarne, što može rezultirati vezivanjem jednog lanca za sebe. Komplementarnost je fundamentalna za mehanizme koji upravljaju [[replikacija DNK|replikacijom DNK]], transkripcijom i [[popravka DNM|popravkom DNK]]. *[[Kondenzacija DNK]] Proces povećavanja stepena spiralizacije i približavanja namotaja dvostruke spirale DNK. *[[novorođenče|Kongenitalnost]] Stanje ili osobina prisutna pri rođenju. Može biti posljedica genetičkih ili negeničkih faktora. [[Fenotip]] ili [[osobina]] koja se češće javlja u određenoj porodici nego u općoj populaciji; porodične osobine mogu imati genetičku i/ili negenetičku [[etiologija|etiologiju]]. *[[bakterijska konjugacija|Konjugacija]] Prijenos DNK iz donora u recipijenta tokom spolnog razmnožavanja; mehanizam [[genetička rekombinacija|rekombinacije]] kod [[bakterija]]. *[[inbriding|Konsangvinitet]] Genetičko srodstvo između jedinki koje su potomci barem jednog zajedničkog pretka. *[[Konsenzusna sekvenca]] U molekulskoj biologiji i [[bioinformatika|bioinformatici]], izračunati redoslijed najčešćih ostataka, bilo nukleotida ili aminokiselina, pronađen na svakom položaju u poravnanju sekvenci. Predstavlja rezultate više [[poravnavanje sekvenci|poravnavanja sekvenci]], u kojima se srodne međusobno uspoređuju i izračunavaju se slični sekvencni sekventni motivi. *[[vrsta|Konspecifičnost]] Pripadnost istoj vrsti. *[[Konstitucijska DNK]] (DNK zametne linije) ]]Odnosi se na tkivo koje potoče iz reproduktivnih ćelija (jajna ćelija|jajne ćelije ili [[spermatozoid]]a) i koje se ugrađujuugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija germinativne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i DNK zametne linije. *[[Konstitutucijska ekspresija]] Kontinuirana transkripcija gena, za razliku od fakultativne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira samo prema potrebi. Gen koji se kontinuirano transkribujetranskribira naziva se konstitutivni gen. *Konsultant Osoba koja se javlja na [[genetičko savjetovanje]]. *[[Kontrastni početni kodon]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Pozicioniranje centromere blizu, ali ne tačno u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatida neznatno različite dužine. *[[Konverzija DNK]] Bilo koji mehanizam pomoću kojeg se DNK sekvence se razmjenjuju nerecipročno (npr. putem konverzije gena, transpozicije ili nejednakog križanja ) što uzrokuje stalne fluktuacije u broju kopija DNK motiva tokom života organizma. Takvi mehanizmi su često glavni pokretači specijacije među populacijama. *[[Konzervacijska genetika]] Interdisciplinarna grana populacijske genetike koja primjenjuje genetičke metode i koncepte u nastojanju da se razumije dinamika gena u [[populacija]]ma, s glavnim ciljem izbjegavanja izumiranja i očuvanja i obnavljanja biodiverziteta. *[[[Konzervativna replikacija]] Jedna je od trinačinatri načina replikacije DNK. Tokom ovog procesa stvara dvije zavojnice DNK iz jedne izvorne. Od dvije formirane zavojnice, jedna z sadrži potpuno staru DNK, dok druga sadrži potpuno novu DNK. *[[Konzervirana sekvenca]] ]]Sekvenca [[nukleinske kiseline]] ili proteina koji je vrlo sličan ili identičan u mnogim [[vrsta]]ma ili unutar [[genom]]a, što ukazuje na to da je ostao relativno nepromijenjen kroz dugi period evolucije. *[[transkripcijski faktor|Koregulator]] Protein koji djeluje zajedno sas jednim ili više faktora transkripcije, kako bi regulirao [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *[[ekspresija gena|Korepresor]] Tip koregulatora koji smanjuje (potiskuje) ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem i aktiviranjem represora. *[[vezabi geni|Kosegregacija]] Prijenos, zajedno, dva ili više gena na istom hromosomu, kao rezultat toga što su u vrlo bliskoj fizičkoj blizini jedan drugome (tj. povezani). *[[histon|Kovalentne modifikacije histona]] *[[Postranslacijske modifikacije]] koje dovode do aktivacije gena ili pak [[utišavanja gena]]. *[[hromosom|Kratki krak (p)]] Kraći [[hromosom]]ski krak, u odnosu na q krak datog hromosoma, prema položaju centromere. *[[Kratko tandemsko ponavljanje]] (STR) ili jednostavno ponavljanje sekvence (SSR) Tip satelitske DNK koja se sastoji od relativno kratke sekvence tandemskog ponavljanja, u kojoj se određeni motivi (u rasponu dužine od jedne do šest ili više baza) ponavljaju, obično 5–50 puta. [[Mikrosatelit]]i su široko rasprostranjeni u [[genom]]ima većine organizama i imaju tendenciju da imaju veće stope mutacija nego u drugim regijama. Klasifikovani su kao tandemsko ponavljanje DNK promenljivogpromjenljivog broja ([[VNTR]]), zajedno sas dužim minisatelitima. *[[Krosingover]] (krosing over) Vidi: Hromosomsko ukrštanje. *[[inbriding|Krvno srodstvo]] Genetički blisko srodne osobe koje dijele nedavnog zajedničkog pretka (obično udaljenog ne više od tri ili četiri generacije). Efekt srodnog parenja, takođetakođer poznatog kao inbriding, jest povećanje vjerovatnoće da će potomstvo biti [[homozigot]]no na bilo kom datom paru [[gemski lokus|genskih lokusa]]. *[[Kvantitativna genetika]] Grana [[populacijska genetika|populacijske genetike]] koja proučava [[fenotip]]ove koji kontinuirano variraju (kao što su [[visina]] ili [[masa]]), za razliku od onih koji spadaju u kategorije koje se mogu diskretno identifikovati (kao što je [[boja očiju]] ili prisustvo ili odsustvo određene osobine). [[Kvantitativna genetika]] koristi statističke metode i koncepte za povezivanje kontinuirano distribuiranih fenotipskih vrijednosti sa specifičnim [[genotip]]ovima i genskim proizvodima. *[[Kvantitativni PCR]] [[PCR]] u realnom vremenu ili kvantitativna polimerazna lančana reakcija (engengl. ''Real-Time Polymerase Chain Reaction''),, skraćeno RTPCR, je) laboratorijska je tehnika u molekulskoj biologiji koja je bazirana na polimeraznoj lančanoj reakciji (PCR). Primjenjuje se za umnožavanje i simultanu detekciju ili kvantifikaciju ciljane molekule DNK. Postupak slijedi opći princip polimerazne lančane reakcije, a ključno obilježje je karakteristika je da se umnožena DNK otkriva kako reakcija napreduje, u "“realnom vremenu". Ovo je novi pristup u odnosu na standardnu [[PCR]], gdje se detektira proizvod reakcije na svom kraju. *[[osobina|Kvantitativno svojstvo]] Također: Složena osobina.<ref name="hadzirifat"/> ==L== *[[Lac-operon|''Lac''-operon]] Inducibilni sistem regulacije gena kod Escherichia coli. *[[PCR|Polimerazns lančana reakcija]] (PCR) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) anelinga i (3) elongacije. Lančana reakcija polimerazom je vrlo čest postupak u molekulskogenetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i PCR. *[[Lateralni transfer gena]] (LGT) Vidi: Horizontalni prijenos gena. *[[lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno pozitivni rezultat]] Rezultat testa koji pokazuje da je ispitanik zahvaćen i/ili ima određenu mutaciju gena kada on ili ona zapravo nije zahvaćen i/ili nema mutaciju; tj. pozitivan rezultat testa kod stvarno nepogođene osobe ili osobe s negativnom mutacijom. *[[LD *[[LD (neravnoteža povezivanja]]) Mjesto gdje se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može slučajno objasniti zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i neravnoteža povezivanja. *[[Leptoten]] Potfaza profaze mejoze I. U mejozi, prviprva od pet podfazapotfaza profaze I, nakon interfaze i prethode zigonemu, tokom kojeg se replicirani hromosomi kondenzuju iz difuznog hromatina u duge, tanke niti koje su mnogo vidljivije unutar jedra. *[[Letalna ekvivalentna vrijednost]] Prosječan broj recesivnih štetnih gena koji postoje u heterozigotnom stanju koje nosi član populacije diploidnih organizama, pomnožen prosječnom vjerovatnoćom da će svaki takav gen uzrokovati preranu smrtnost kada je homosigotan. Naprimjer, za organizam koji nosi osam recesivnih semiletalnih alela, od kojih svaki proizvodi samo 50% vjerovatnoće prerane smrti kada je homozigotan, kaže se da nosi genetički teret od četiri "smrtonosna ekvivalenta". *[[Letalna mutacija]] Svaka mutacija koja rezultira preranom smrću organizma koji je nosi. Recesivne letalne mutacije su fatalne samo za homosigote, dok su dominantne letalne mutacije fatalne čak i za heterozigote. *[[Ligaza]] Klasa [[enzim]]a koji kataliziraju spajanje velikih molekula kao što su [[nukleinske kiseline]], formiranjem jedne ili više [[hemijska veza|hemijskih veza]] između njih, tipski C–C, C–O, C–S ili C–N veza putem kondenzacijskih reakcija. Primjer je DNK-ligaza, koja katalizira stvaranje [[fosfodiesterska veza|fosfodiestarskih veza]] između susjednih [[nukleotid]]a na jednom ili oba lanca molekule DNK, reakcija poznata kao [[ligacija]]. *[[Lijonizacija]] Vidi: X-inaktivacija. *[[Lizogeni ciklus]] Ciklus bakterijskih virusa koji nakon infekcije izazivaju lizu (razgradnju) [[bakterije]]. Ima bakterijski virus sa ugrađenom [[fag]]nom (virusnom) DNK u genom bakterije *[[LOD-rezultat]] (Logaritamlogaritam kvotnih rezultata) Statistička procjena jesu li dva genetićkagenetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili “povezana") na određenom [[hromosom]]u da se mogu zajedno naslijediti. Za LOD rezultat od 3 ili više općenito se podrazumijeva da znači da su dva gena smještena blizu jedan drugome na hromosomu. LOD rezultat od 3 znači da su izgledi 1000:1 da su dva gena povezana i stoga naslijeđena zajedno. Također se naziva LOD skor. *[[LOH]] Gubitak [[heterozigot]]nosti Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i gubitkom heterozigotnosti. *[[genski lokus|Lokus]] Fizičko mjesto ili mjesto specifičnog [[gen]]]a na hromosomu. *[[Lyonska teorija]] Teorija genetičarke Mary Lyon prema kojoj je inaktivacija hromosoma X kod ženki sisara slučajna i nasumična. ==M== *[[MAGE]] Grupa koja ima za cilj da obezbediobezbijedi standard za reprezentaciju [[DNK-mikromreža]] ; podaci o ekspresiji gena koji bi olakšali razmjenu informacija mikromreža između različitih sistema podataka. *[[Mikrohromosom]] *[[Majčinski efekt]] Učinak produkata majčinih gena na [[fenotip]] potomka. *[[Majčinsko nasljeđivanje]] Vidi: [[Citoplazmatskog nasljeđivanje]], nasljeđivanje DNK-organela jajnom ćelijom. *[[Mala jedarna ribonukleinska kiselina]] ([[miRNK]]/snRNK) Općenito poznata kao U-RNK, je klasa malih molekula RNK koje se nalaze u okviru srastanja krajeva [[egzon]]skih tijela [[prerada RNK|prerade RNK]] u jedrima [[eukariot]]skih ćelija. Prosječna dužina [[miRNK]] je oko 150 [[nukleotid]]a. *[[Mapiranje gena]] Bilo koja od različitih metoda koje se koriste za preciznu identifikaciju lokacije određenog gena unutar molekule DNK (kao što je hromosom) i/ili fizičke udaljenosti ili udaljenosti između njega i drugih gena. *[[Mapna jedinica]] (mu) Vidi: [[Centimorgan]] *[[Masivno paralelno sekvenciranje]] (sekvenciranje sljedeće generacije, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence genoma pojedinca. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva sekvenciranje sljedeće generacije i NGS. *[[Matična ćelija]] Svaka biološka ćelija koja se još nije diferencirala u specijalizirani tip ćelija i koja se može podijeliti mitozom, kako bi proizvela više matičnih ćelija. *[[Medicinska genetika]] Grana medicine i [[nedicina|medicinske nauke]] koja uključuje proučavanje, dijagnozu i liječenje nasljednih poremećaja, i te širu primjenu znanja o ljudskoj genetici na medicinsku obradu. *[[Međugenski razmak]] (IGS) ili netranskribirani razmak (NTS).) Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće DNK koja razdvaja susjedne gene, bilo da su transkribovanitranskribirani ili ne. Termin se posebno koristi za označavanje nekodirajućih regija između mnogih ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.Viditakođer: Međugenska Vidi također: međugenska regija. *[[Mejoza]] Specijalizirana [[ćelijska dioba]] koja se javlja isključivo u seksualnom razmnožavanju eukariota, tokom kojeg replikaciju DNK prate dva uzastopna kruga diobe, kako bi se na kraju proizvele četiri genetički jedinstvene haploidne kćeri ćelije, svaka sa upola manjim brojem hromosoma od originalne diploidne roditeljske ćelije. Javlja se samo u ćelijama spolnih oragana i služi za stvaranje haploidnih [[gamet]]a, kao što su [[spermatozoid]]i, [[jajne ćelije]] ili [[spore]], koje se kasnije spajaju tokom [[oplodnja|oplodnje]]. Dvije mejotske podjele, poznate kao [[mejoza]] I i mejoza II, također mogu uključivati različite događaje genetičke rekombinacije između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]]. *[[Mendelovsko nasljeđivanje]] Teorija biološkog nasljeđivanja zasnovana na skupu principa koje je prvobitno predložio [[Gregor Mendel]] 1865. i 1866. Izveo je tri generalizirana zakona o genetičkoj osnovi nasljeđivanja koji se, zajedno s nekoliko teorija koje su razvili kasniji naučnici, smatraju temeljem [[klasična genetika|klasične genetike]]. Kontrast je nemendelovsko nasljeđivanje. *[[Merozigot]] ili parcijalni [[diploid]] Bakterija koja ima duplicirane dijelove [[genom]]a. *[[Metafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja nakon prometafaze i prije anafaze, tokom koje se centromere repliciranih hromosoma poravnavaju duž ekvatora ćelije, pri čemu je svaki kinetohor pričvršćen za mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Metilacija DNK]] [[epigenetika|Epigenetička]] modifikacija DNK koja nastaje [[metiliranje]]m [[citozin]]a u CpG dinukleotidima, inhibira [[transkripcija gena|transkripciju gena]] . *[[Mikroevolucija]] Promjena frekvencije alela ili genotipova u populaciji, odnosno promjena genetičke strukture populacije tokom velikog broja generacija. *[[Mikrohromosom]] Tip vrlo malog hromosoma, obično veličine manje od 20.000 parova baza, prisutan u kariotipovima nekih organizama. *[[Mikromreža]] (MIAME) Komercijalni standard koji je razvio FGED i zasnovan na MAGE – kako bi se olakšalo skladištenje i dijeljenje podataka o ekspresiji gena. *[[MikroRNK]] (miRNK) Tip malih, jednolančanih, nekodirajućih molekula [[RNK]], koje funkcioniraju u posttranskripcijskim regulacijama ekspresije gena, posebno utišavanja RNK, uparivanje baza sas komplementarnim sekvencama u iRNK transkriptima, što obično rezultira cijepanjem ili destabilizacijom transkripta ili inhibira njegovu translaciju u ribosomima. *[[Mikrosatelit[[ Ponavljajući segmenti DNK razasuti po [[genom]]u u nekodirajućim regijama između gena ili unutar gena (introni). Često se koriste kao markeri za analizu povezanosti zbog njihove prirodne velike varijabilnosti u broju ponavljanja među jedinkama. Ove regije su inherentno genetički nestabilne i podložne mutacijama. *[[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MSI) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnosti u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo nestabilnosti mikrosatelita može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak neusklađenosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. Mikrosatelitska nestabilnost također se može pojaviti sporadično. Naziva se i MSI. *[[MINSEQE]] Komercijalni standard koji je razvio FGED za skladištenje i dijeljenje visokopropusnih sekvenciranje podataka. *[[Misens mutacija]] (varijanta) GenetićkaGenetička promjena u kojoj supstitucija jednog para baza mijenja genetikkigenetički kod tako da proizvodi aminokiselinu koja se razlikuje od uobičajene aminokiseline na datom položaju. Neke misens varijante (ili mutacije) promijenit će promijeniti funkciju proteina. Također se naziva misens varijanta. *[[Mitohondrijska DNK]] (mDNK) Zasebne molekule u genomu viših organizama, onih čije ćelije imaju organele. Prema teoriji endosimbioze, mitohondrije i hloroplasti su nastali od endosimbiontskihendosimbiotskih cijanobakterija. DNK koja se nalazi u ovim organelama ima više sličnosti sas bakterijskom DNK – cirkularna je, a geni su kontinuirani (nema introna). Međutim, i na ovoj DNK se nekada mogu dogoditi mutacije koje izazivaju ozbiljne poremećaje metabolizma. Nasljeđuje se mitohondrijsku DNK od majke, jer spermatozioidispermatozoidi pri oplodnji svoje mitohondrije, a time i mDNK, ostavljaju u repu, koji ne ulazi u jajnu ćeliju. *[[Mjera udaljenosti]] Bilo koja količina koja se koristi za mjerenje razlika između nivoa ekspresije gena različitih gena. *[[MLPA]] Laboratorijski metod kojiMLPA (pojačanje sonde zavisno od multipleksne ligacije) Laboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercijaainsercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Također se naziva pojačanje sonde ovisno o multipleksnoj ligaciji. *[[Molekulsko kloniranje]] Ugradnja stranog gena u [[genom]] prokariotske ili eukariotske ćelije uz pomoć vektora. *[[Monohibrid]] Heterozigotni organizam za jedan gen koji kodira svojstvo koje određuju dva alela. *[[Monohibridno ukrštanje]] Križanje dva heterozigota za jedan gen; samooplodnja mendelovske F1 generacije (Aa x Aa). *[[Monoploidi]] Haploidni organizmi s jednim setovasetom hromosoma. *[[Monosomija]] Tip aneuploidije, manjak jednog hromosoma, 2n-1. *[[Mozaicizam]] Pojava dvije ili više ćelijskih linija s različitim genetičkim ili hromosomskim sastavom unutar jedne jedinke ili tkiva. *[[MSI]] *MSI (mikrosatelitska nestabilnost) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnost u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo MSI može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak nepodudarnosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. MSI se također može pojaviti sporadično. Naziva se mikrosatelitska nestabilnost. *[[Multigenski test]] (multipanelski multigenski test, test više gena, višegenski test) Genetički testovi koji koriste sekvenciranje sljedeće generacije za testiranje više gena istovremeno. Naziva se još i test više gena i višegenski test. Multipleks pojačanje sonde ovisno o ligacijizavisno od ligacije (MLPA) Laboratorijski metod kojiLaboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Naziva se i MLPA. *[[Multipleksno genomsko testiranje]] Metod za otkrivanje višestrukih genetičkih promjena (tj. mutacija gena ili jednonukleotidnih polimorfizama u jednom genu ili u cijelom [[genom]]u) istovremeno. *[[Multiplikacija gena]] (amplifikacija gena) Također i amplifikacija gena. Tip mutacije definiran kao bilo koja duplikacija regije DNK koja sadrži gen. UporediteUsporedite hromosomsku duplikaciju. *[[Mutacija]] Strukturna promjena u genetičkom materijalu. Može to biti promjena u samo jednom "slovu" genetičkog koda, a i promjena jednog većeg dijela genetičkog koda. Također, mutacije mogu biti [[genska mutacija|genske]], [[hromosomska mutacija|hromosomske]] i [[genomska mutacija|genomske]]. Obično su štetne, ali mogu imati velik evolucijski značaj kada ih prirodna selekcija favorizira. Pojam varijanta se ponekad koristi kao sinonim za mutaciju. Mutacija de novo (de novo mutacija, de novo varijanta, nova varijanta) Genetička promjena po prvi put u jednom članu porodice, kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Naziva se i de novo mutacija, de novo varijanta i nova varijanta. *[[Mutacija osnivača]] Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i (varijanta osnivača.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Mutacija pomaka okvira]] Umetanje (insercija) ili brisanje (delecija) koje uključuje broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i varijanta pomaka okvira. Zbog tripletne prirode po kojoj nukleotidi kodiraju aminokiseline, mutacija ovog tipa uzrokuje pomak u okviru čitanja nukleotidne sekvence, što rezultira time da je sekvenca kodona nizvodno od mjesta mutacije potpuno drugačija od originala. *[[Mutacija zametne linije]] (klicina varijanta) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i klicina varijanta. *[[Mutagen]] Tvar iz okoliša (hemijska, fizička ili biološka) koja izaziva mutaciju. ==N== *[[nasljeđivanje|Način nasljeđivanja]] Način na koji se nasslljednanasljedna osobina, poremećaj ili rizik od poremećaja prenosi s jedne generacije na drugu. Postoje različiti načini nasljeđivanja, a svaki može rezultirati karakterističnim obrascem pogođenih, nezahvaćenih ili rizičnih pojedinaca unutar porodice. Primjeri su autosomno dominantno, autosomno recesivno, X-vezano dominantno, X-vezano recesivno i multifaktorsko (poligensko) nasljeđivanje. [[Naddominacija]] – selekcijska prednost Fenomen da heterozigotni genotip ima bolji reproduktivni uspjeh od homozigotnog. *[[interakcija gena|Naddominantnost]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji je nadjačan ili "maskiran" doprinosom drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine se kaže da su recesivni, a za drugi i njegova povezana osobinanjegove povezane osobine se kaže da su dominantni. Često recesivni aleli kodiraju neefikasne ili nefunkcijskalnenefunkcionalne proteine. Kao i dominacija, recesivnost nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova. U genetičkoj stenografiji, recesivni aleli su često predstavljeni malim slovom (npr., za razliku od dominantnog A). *[[Nasljedna predispozicija]] (genetička predispozicija, genetička osjetljivost, nasljedna podložnost) Povećana šansa ili vjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Nasljedna predispozicija ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu utjecatiuticati na rizik od bolesti osobe. *[[Nasljeđivanje]] Također se označava i kao genetička predispozicija, genetička osjetljivost i nasljedna podložnost. Proces međugeneracijskog prenošenja genetičkih uputa za sintezu gradivnih ili kontrolnih ([[enzim]]skih) proteina. *[[genetičko testiranje|Neaficirana osoba]] U genetici, opisuje osobu koja nema određenu fenotipsku osobinu ili bolest. *[[genetičko savjetovanje|Negativna prediktivna vrijednost]] (NPV) [[Vjerovatnoća]] da pojedinac s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođen i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Naziva se i NPV. *[[genetičko savjetovanje|Neinformativni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat) Negativan rezultat testa kod osobe kod koje nije jasno nije pronađena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat. *[[Neklasificirana varijanta]] (varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se n aziva varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja. *[[nositelj (genetika)|Nenositelj]] Osoba koja ne nosi mutaciju prethodno identificiranu u njenoj ili njezinoj porodici. *[[genetičko testiranje|Neodređeni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat, neinformativni rezultat) Negativan rezultat testa kod nekoga bez jasno uočene štetne mutacije ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neinformativni rezultat. *[[genska mutacija|Neomorf]] Mutirani alel sas novom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[intermedijarnost|Nepotpuna dominantnost]] Slučaj interakcije alelnih gena kada dva alela heterozigotnog genotipa daju novi fenotip. Nepotpuna (smanjena) penetrabilnost Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Stanje ima nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante izražavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva smanjena penetrabilnost. *[[Neprobojnost]] Primjer u kojem osoba ima genetičku varijantu povezanu s osobinom ili koja uzrokuje bolest, ali nema fenotip ili stanje. Primjer nepenetracije je žena s [[patogen]]om varijantom BRCA1 koja doživi starost i nikad ne dobije rak dojke ili jajnikaNerazdvajanje jajnika *[[Nerazdvajanje]] (engl. nondisjunction) Nerazdvajanje homolognih hromosoma u anafazi I ili sestrinskih hromatida u anafazi II mejoze i sestrinskih hromatida u anafazi mitoze. *[[Nerastvorljiva RNK]] (sRNK).) Posebna klasa molekula RNK, tipski dužine 76 do 90 nukleotida, koja služi kao fizički adapter, omogućavajući transkriptima [[iRNK]] da se prevedu u sekvence aminokiselina tokom sinteze proteina. Svaka [[tRNK]] sadrži specifičan [[antikodon]]ski triplet koji odgovara]] aminokiselini koja je [[kovačentna veza|kovalentno vezana za suprotni kraj [[tRNK]]. Kako translacija napreduje, tRNK se regrutuju u ribosom, gdje je svaki kodon iRNK uparen sas tRNK koja sadrži komplementarni antikodon. U zavisnosti od organizma, ćelije mogu koristiti čak 41 različitu tRNK sas jedinstvenim antikodonima. Zbog degeneracije kodona unutar genetičkog koda, nekoliko [[tRNK]] koje sadrže različite antikodone nose istu aminokiselinu. *[[genetičko testiranje|Neuvjerljivi rezluau]] (neodređeni, neinformativni) rezultat Negativan rezultat testa osoba kod kojih nije jasno utvrđena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neodređeni rezultat i neinformativni rezultat. *[[NGS]] *[[Nizvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 3'- kraju lanca nukleotida, ili C-kraju peptidnog lanca. Kontrast uzvodnoje uzvodnost. *[[Nonsens mutacija]] Besmislena) mutacija (varijanta) Genetička promjena koja uzrokuje prijevremeni završetak sinteze proteina. Promijenjeni protein može biti djelimično ili potpuno inaktiviran, što dovodi do promjene ili gubitka njegove funkcije. Također se naziva besmislena mutacija. Metod (masivno paralelno sekvenciranje, sekvenciranje sljedeće generacije) Metoda visoke propusnosti kojikoja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i sekvenciranje sljedeće generacije. *[[Nokautiranje gena]] i [[nokaut miš]] Tehnika [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] u kojoj je organizam modificiran da nosi gene koji su postali neoperativni (“nokautirani“), tako da je njihova ekspresija poremećena u nekoj fazi na putu koji proizvodi njihove genske proizvode i organizam je lišen svog normalnog efekta. *[[nositelj (genetika)|Nositelj]] Jedinka koja je naslijedila recesivnu recesivni alel za genetičku osobinu ili mutaciju, ali kod koje ta osobina obično nije izražena ili vidljiva u fenotipu. Obično su takvi heterozigotni za recesivni alel i stoga još uvijek mogu prenijeti alel na svoje potomstvo, gdje se povezani fenotip može ponovo pojaviti ako potomstvo naslijedi drugu kopiju alela. Termin se obično koristi u medicinskoj genetici u kontekstu recesivnog alela koji uzrokuje bolest. *[[Nesinonimna supstitucija]] ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom, nakon transkripcije i translacije, rezultira u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna je sinonimna mutacija. *[[frekvencija alela|Nosiva frekvencija]] (stopa nositelja) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su [[BRCA1]] i BRCA2. *[[Nova mutacija]] (varijanta) Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili de novo varijanta (ili mutacija). *[[NPV]] (negativna prediktivna vrijednost) [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i [[RNK]], koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i [[RNK]] sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićima, odgovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za biosintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina s roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa. *[[Nukleoid]] Slična jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetičkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana s proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna gradivna jedinica hromatina, tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili citozin). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili citozin (u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[Nukleotidna sekvenca]] Precizan redoslijed uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili RNK. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetičke informacije i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na [[fenotip]]skoj razini. *[[Nutrigenomika]] Proučavanje interakcije prehrambenih i genetičkih faktora i njen učinak na metabolizam, zdravstveno stanje i rizik od bolesti. *[[NVC]] (varijanta broja kopije) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije.<ref name="hadzirifat"/> ==O== *[[Obrnuta genetika]] Metoda koja se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontrolira kao određene genetičke sekvence. *[[mutacija|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona zovu se amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. [Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih [[iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijske mikronizove za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) Baza podataka za ekspresiju gena kojom upravlja američki Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Otvoreni okvir čitanja|ORF]] Dio orvorenog okvira čitanja koji ima sposobnost da se prevede iz DNK ili [[RNK]] u protein; bilo koji kontinuirani dio kodona koji sadrži početni i stop kodon. *[[ORI]] Jedan od skupa gena (ili, općenito, bilo koje sekvence DNK koja pokazuje homologiju) u različitim [[genom]]ima, direktno povezanih jedan s drugim vertikalnim spuštanjem od jednog gena ili sekvence u posljednjem zajedničkom pretku tih [[genom]]a. Za takve gene ili sekvence se kaže da su ortologni. Ortolozi potiču iz iste predačke sekvence i može se zaključiti da su povezani jedni s drugima na osnovu sličnosti njihovih sekvenci. Iako su možda evoluirali nezavisno unutar odvojenih [[genom]]a mutacijom i prirodnom selekcijom, njihovi proizvodi mogu i dalje zadržati slične strukture, funkcije ili nivoe ekspresije među vrstama i populacijama. Identifikacija ortologa se pokazala važnom u zaključivanju o filogenetskim odnosima između različitih organizama. Kontrastni paralog. *[[ekspresija gena|Osnovna linija]] Mjera nivoa ekspresije jednog ili više gena prije perturbacije u eksperimentu, kao u negativnoj kontroli. Osnovna ekspresija se također može odnositi na očekivanu ili historijsku mjeru ekspresije za [[gen]]. *[[Osobina]], [[svojstvo]], značajka, karakter(istika) Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.<ref name="hadzirifat"/> ==P== *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvence [[DNK]] *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili RNK u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje [[centromera|centromeru]]. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi s ogromnim varijacijama u jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini [[[[genom]]]]a među [[eukariot]]skim [[vrsta]]ma, posebno zapažanje da veličina [[genom]]a nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju [[genom]]e koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski [[genom]]i uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni s toliko nekodirajuće DNK i zašto neki [[genom]]i imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, općenitije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju), koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog [[genom]]a, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog [[genom]]a, ili tokom specijacije, u različitim [[genom]]ima). Kontrast je ortolog. [[Parazitska DNK]] Vidi: [[Sebični genetički element]]. *[[Autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. *[[Patogen]]a (štetna) [[mutacija]] (varijanta), predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] ([[lančana polimerazna reakcija]], lančana reakcija polimeraze) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). PCR u realnom vremenu (rtPCR) Vidi: kvantitativna PCR. *[[Genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice, kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, organizam ili vrstu s određenim potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme, i obuhvata bilo koji broj generacija; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braću i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetreabilnst]] Udio pojedinaca s datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv fenotip kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije, on je 100% penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[Pericentričnost hromosoma]] Pozicioniranost blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5' kraj. *[[Pirimidin]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]]). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao pirimidini. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. [[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utiče na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *[[plejotropija|Plejotropni učinak]] Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] ([[iRNK]]) prilikom translacije u [[ribosom]]u. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5' neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili vještački, koji smanjuje nivo ekspresije određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih i[ transkripata) u policistronskoj [[iRNK]]. *[[Pogođeni srodni par]] Bilo koji par organizama koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod uticajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli(A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3' kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično iRNK. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu [[iRNK]], spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju – umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili RNK, pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj RNK. Dimeri pirimidina obično se brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih gena koji kontroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[Polilinker]] Lančana reakcija polimeraze (PCR). Vidi: višestruko kloniranje. *[[Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcionalan način. *[[Poliploid]] [[Organizam]] s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može se pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] (poliribosom ili ergosom) Kompleks molekula iRNK i dva ili više ribosoma koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[politenija|Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *Popravak/[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet [[genom]]a i normalnu funkcionalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koje su pogođene određenim poremećajem ili koje nose određeni gen. Često se o njemu raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim ličnim rizikom s obzirom na njegovu ili njenu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranslacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript RNK hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizvela zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[posttranslacijska modifikacija]]. *[[Potpomognuta reprodukcija]] (ART) Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija in vitro. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna razmjena ([[krosingover]]). *[[Pozitivna prediktivna vrijednost]] (PPV) [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[kodirajuća sekvenca]]. *[[PPV]] (pozitivna prediktivna vrijednost) Vjerovatnoća da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[Prajmer]] Predisponirajuća (štetna) mutacija (mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta), mutacija gena za osjetljivost. Vidi: začetnica. Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija]] (nadekspresija) Nenormalno visok nivo [[ekspresija gena]] koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji [[fenotip]] povezan s [[gen]]om. *[[nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji je predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] (transposable element – TE, transpozon ili skakajući gen) Sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar [[genom]]a, ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i [[genom]]a veličine. Transponirani elementi čine veliki dio [[genom]]a i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji. Iako su TE sebični genetički elementi, mnogi su važni u funkciji i evoluciji [[genom]]a. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[Presimptomsko testiranje]] [[Genetičko testiranje]] koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcionalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je “potpostavljen” u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana (“sirova”), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada; pretvara se u zreli RNK proizvod kao što je i[[RNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili pre-iRNK, naprimjer, tip je primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu ([[prajmer]]). *[[genetička analiza|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, “izloženost” je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristrasnost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenog svojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[Penetrabilnost (genetika)|Probojnost]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka (informirani pristanak)]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. *[[genetičko savjetovanje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su lična zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project (HGP) bio je projekt čiji je cilj bilo utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski genom. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, s fizičkog i funkcionalnog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[Prometafaza]] Prelazna potfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK na kojoj započinje gen na koju se veže [[RNK-polimeraza]], obično duga 100–1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *[[sekvenciranje DNK|Propusnost]] Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencioniranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]]: Nesinonimna supstitucija ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom rezultira, nakon transkripcije i translacije, u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna sinonimna mutacija. *[[frekvencija|Nosiva frekvencija]] Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i stopa nositelja. *[[Nova mutacija]] Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili ''[[de novo]]'' varijanta (ili mutacija). Također se zove nova varijanta. *[[NPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Također se naziva negativna prediktivna vrijednost *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i RNK, koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i RNK sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićim, odgoovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za bioseintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina sa roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa *[[Nukleoid]] Znači sličan jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetićkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana sa proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna građevna jedinica hromatina tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedno od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]; u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[nukleotid|Nukleotidna sekvenca]] Precizan redosled uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili [[RNK]]. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetićke informacije, i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti, da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleoinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na fenotipskoj razini. *[[NVC]] Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije. Naziva se i varijanta broja kopije. Metod u koji se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontroliraju određene genetičke sekvence. *[[kodon|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona se zovu amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijskik mikronizova za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) [[Baza podataka]] za ekspresiju gena kojom upravlja američni Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Osobina|Osobina, svojstvo, značajka, karakter(istika)]] Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe. *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvencije DNK. *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili [[RNK]] u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje centromeru. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi sa ogromnim varijacijama jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini genoma među eukariotskim vrstama, posebno zapažanje da veličina genoma nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju genome koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski genomi uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni sa toliko nekodirajuće DNK i zašto neki genomi imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, uopćenije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju, koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog genoma, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog genoma, ili, tokom specijacije, u različitim genomima). Kontrastno ortolog. *[[Parazitska DNK]] Vidi: Sebični genetički element. *[[autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[inbriding|Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. Patogena mutacija (varijanta) Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili [[mutacija]]) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivost. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i lančana polimerazna reakcija i lančana reakcija polimeraze. *[[PCR u realnom vremenu]] (rtPCR) Vidi: kvantitativni PCR. *[[genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, [[organizam]] ili vrstu sa određenom potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme i obuhvata bilo koji broj [[generacija]]; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braća i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetrabilnost]] Udio pojedinaca sa datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv [[fenotip]] kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije on je 100 % penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[centromera|Pericentričnost hromosoma]] Pozicionirano blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5'-kraj. *[[Pirimidin]]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]] ). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao [[pirimidin]]i. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. *[[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utječe na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *Plejotropni učinak Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] (iRNK) prilikom translacije u ribosomu. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5'neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili veštački, koji smanjuje nivo ekspresije gena određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih [[iRK]] transkripata) u policistronskoj iRNK. *Pogođeni srodni par Bilo koji par [[organizam]]a koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji oboje imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod utjecajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli (A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3'-kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično [[iRNK]]. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poli|Poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu iRNK, spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju, umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili [[RNK]], pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj [[RNK]]. Dimeri pirimidina se obično brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih, gena koji kopntroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[poligen|Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[kloniranje|Polilinker]] Vidi: Višestruko kloniranje. Lančana reakcija polimeraze (PCR). *[[genetički polimorfizam|Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova ) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcijskalan način. *[[Poliploid]] Organizam s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] Također poliribosom ili ergosom. Kompleks molekula[[iRNK]] i dva ili više [[ribosom]]a koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet genoma i normalnu funkcijskalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[genetičko savjetovanje|Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koji su pogođeni određenim poremećajem ili koji nose određeni gen. Često se raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim osobnim rizikom s obzirom na njegovu ili njezinu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranskacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript [[RNK]] hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizveo zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranslacijska modifikacija|Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[Posttranslacijska modifikacija]] *Potpomognuta reprodukcija Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija ''[[in vitro]]''. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). Također se naziva ART. *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna izmjena (krosingover). *[[genetička konsultacija|Pozitivna prediktivna vrijednost]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Naziva se i PPV. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[Kodirajuća sekvenca]] *[[PPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Također se naziva pozitivna prediktivna vrijednost. *[[Prajmer]] Vidi: Začetnica *[[Predisponirajuća mutacija]] Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta i mutacija gena za osjetljivost. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija (nadekspresija)]] Nenormalno visok nivo ekspresije gena koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji fenotip povezan s genom. *[[Nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] Transposable element (TE, [[transpozon]] ili skakajući gen) je sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar genoma , ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i genoma veličine . Transponirani elementi čine veliki dio genoma i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji . Iako su TE sebični genetički elementi , mnogi su važni u funkciji i evoluciji genoma. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[genetičko testiranje|Presimptomsko testiranje]] Genetičko testiranje koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcijskalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je „potpostavljen“ u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana („sirova“), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada pretvara ga u zreli RNK proizvod kao što je [[iRNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili [[pre-iRNK]], naprimjer, je tip primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu (prajmer). *[[genetičko testiranje|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, „izloženost“ je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristranost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenogsvojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[penetrabilnost (genetika)|Probojnost (penetrabilnost)]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Također se naziva informirani pristanak. *[[genetičko testiranje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su osobna zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project: HGP bio je projekt čiji je cilj utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski [[genom]]. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, sa fizičkog i funkcijskog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[mejoza|Prometafaza]] Prelazna podfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK kojoj započinje gen na koju se veže RNK-polimeraza, obično duga 100-1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *Propusnost Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencijskiranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]] Linearna polimerna makromolekula sastavljena od niza aminokiselina povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula [[iRNK]] koje su prevedene u određenim [[gemom|genomima]], [[ćelija (biologija)|ćelijama]], tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput [[transkriptom]]a, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. *[[divlji tip|Prototrof]] ili [[divlji tip]] Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] Linearna polimerna [[makromolekula]], sastavljena od niza [[aminokiselina]] povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula iRNK koje su prevedene u određenim [[genom]]ima, ćelijama, tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput transkriptoma, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] (poligenski rezultat rizika) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. Može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su povezane s genima relevantnim za stanje. Također se naziva poligenski rezultat rizika. *[[pseudogen|Pseudoalel]] Bilo koji od dva ili više različitih gena ili sekvenci koji imaju isti ili sličan doprinos fenotipu, pa se stoga čini da su pravi aleli, ali zapravo nisu strukturno alelni (tj. ne zauzimaju homologne lokuse na homolognim hromosomima ). *[[Pseudoautosomna regija]] (pseudoautosomno [[nasljeđivanje]]) PAR1, PAR2 , jesu međusobno homologne sekvence nukleotida na ljudskom [[hromosom X|X]] i [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. Pseudoautosomne regije su dobile ime jer se bilo koji gen u njima nasljeđuje kao i svi [[autosom]]ni geni. PAR1 kod ljudi obuhvata 2,6 Mbp vrhova kratkih krakova X i Y-hromosoma i ostalih velikih majmuna (X i Y imaju ukupno 155 Mbp i 59 Mbp). PAR2 je na vrhovima dugih krakova, u rasponu od 320 kbp. *[[Pseudogen]] Nefunkcionalna sekvenca DNK koja podsjeća na funkcionalni gen. Pseudogeni su tipski suvišne kopije funkcijskalnihfunkcionalnih gena koji su duplicirani prirodnim procesima, osim što nemaju regulatorne sekvence neophodne za pravilnu transkripciju ili translaciju ili sadrže druge defekte kao što su mutacije pomaka okvira, preuranjeni [[stop kodon]]i ili nedostajući introni. Sekvenca DNK koja nalikuje genu, ali je mutirana u neaktivan oblik tokom evolucije. Često mu nedostaju introni i druge bitne sekvence DNK potrebne za funkcijskiranje.funkcioniranje. Iako su genetički slični izvornom funkcionalnom genu, pseudogeni ne rezultiraju funkcijskalnimfunkcionalnim proteinima, iako neki mogu imati regulatorne učinke. *[[Pseudopoliploidija]] Stanje u kojem je broj hromosoma u hromosomskom skupu udvostručen (ili utrostručen, itd.), ali bez odgovarajućeg povećanja stvarne količine genetičkog materijala (tj. nivoa ploidnosti). Ovo se događa kada se hromosomi normalnog hromosomskog komplementa (npr. diploidi) fragmentiraju na manje komade, povećavajući ukupan broj pojedinačnih hromosoma, ali ne stvarajući dodatne homologne kopije tih hromosoma (tako da ćelija ostaje diploidna). Bilo koji brojčani odnos između hromosomskih skupova u grupama srodnih organizama koji sugeriše da su neki od tih organizama poliploidi drugih, a zapravo nisu. *[[Punnettov kvadrat]] (Panetov kvadrat) Tabelarni dijagram koji se koristi za predviđanje mogućih [[genotip]]ova [[fenotip]]ova koje može naslijediti potomstvo određenog križanja ili uzgojnog eksperimenta sumiranjem svih različitih kombinacija majčinih s očevim alelima. Rezultirajuća tabela se zatim može koristiti za određivanje vjerovatnoće da će potomstvo imati određeni [[genotip]]. Korisnost Punnettovih kvadrata ograničena je na diskretne fenotipove naslijeđene prema jednostavnim mendelovskim obrascima. *[[Purin]] Dvoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz pirimidin, jedna od dvije molekule iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući i one koje se koriste u DNK i RNK ). Kao purini klasifikuju se [[adenin]] (A) i [[guanin]] (G). ==Q== *[[qPCR]] Također PCR u realnom vremenu (rtPCR). ==R== *[[genetički marker|RAD]] DNK markeri povezani sas restrikcijskim mjestom; tip genetičkih markera koj u asocijacijskom mapiranju, QTL miranju, populacijskogenetičkim, ekogenetičkim i evolucijskim istraživanjima. *[[RAPD]] Nasumična amplifikacija polimorfne DNK (engleski: (engl. Random Amplified Polymorphic DNA/ / čita se "rapid") jest vid PCR reakcije u kojoj su umnožavajući segmenti DNK slučajni. Za RAPD proceduru stvara se nekoliko proizvoljnih, kratkih prajmera (začetnica), sas 8-–12 nukleotida, a zatim se nastavlja [[PCR]] procesuiranje koristeći veliki predložak [[genom]]ske DNK, očekujući amplifikaciju fragmenta. Na završetku obrade nastalih uzoraka iz RAPD reakcije, mogu se prikupiti polujedinstveni profili. *[[Rasa]] Nepriznata taksonomska kategorija pod kojom se podrazumijevaju populacije karakterističnog genetičkog sastava, koje se po njemu prepoznatljivo razlikuju od ostalih istovjernoi definiranih populacija. Uporedi sa [[sorta (botanika)|sorta]]. *[[Rastvorljiva RNK]] (sRNK) Vidi: Transportnatransportna RNK. *[[Razmnožavanje]] – reprodukcija Prokreacija ili propagacija je biološki proces u kojem roditeljske jedinke stvaraju potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće vrste. Svaki pojedinačni organizam postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: spolni (seksualni) i bespolni (aseksualni). *[[Recesivna letalnost]] Letalnost samo kod homozigotnog genotipa. *[[Recipročna balansirana translokacija]] Translokacija bez delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna nebalansirana translokacija]] Translokacija koja uzrokuje delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna translokacija]] Razmjenjivanje hromosomskih segmenata dva nehomologna hromosoma. *[[Regulacija gena]] Širok spektar mehanizama koje ćelije koriste ćelije za povećanje ili smanjenje proizvodnje ili ekspresije specifičnih genskih proizvoda, kao što su RNK ili proteini. Regulacija gena povećava svestranost i prilagodljivost organizma dopuštajući njegovim ćelijama da eksprimiraju različite genske proizvode kada to zahtijevaju promjene u njegovom okruženju. Kod višećelijskih organizama, regulacija ekspresije gena također pokreće ćelijsku diferencijaciju i morfogenezu u embriju, omogućavajući stvaranje raznolikog niza tipova ćelija iz istog [[genom]]a. *[[Rekombinantna DNK]] (rDNK) Molekule [[DNK]] koje su nastale primjenom laboratorijskih metoda genetičke rekombinacije genetičke rekombinacije (kao što je molekulsko kloniranje) molekulsko kloniranje) koje omogućavaju da se (genetičkim inženjerstvom) prikupi genetički materijal iz više izvora, stvarajući sekvence sekvence koje se inače ne bi mogle naći u biološkim organizmima. *[[generička rekombinacija|Rekombinantni vektor]] Vektor sas ugrađenom stranom DNK. *[[Repetitivna sekvenca]] Bilo koja ponavljajuća sekvenca nukleotida ili aminokiselina za koju se znaazna ili se pretpostavlja da je biološki značajna. Kod nukleinskih kiselina, motivi sekvenci su često kratki (tri do deset nukleotida dužine), visoko konzervirane sekvence koje se koriste kao mjesta prepoznavanja za enzime koji se vezuju za DNK ili RNK uključene u regulaciju ekspresije gena. *[[Replikacija DNK]] (autoreplikacija) Proces u kojem od jedne molekule DNK nastanu dvije, sa s identičnim redoslijedom dušičnih baza kao u početnoj molekuli. U ovoj enzimski kataliziranoj reakciji u polulanci DNK prvo se rastave, pa onda svaki od lanaca dogradi nedostajući komplementarni polulanac. *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana. *[[Replikacijska viljuška]] Struktura koja se formira unutar dugačke spiralne DNK tokom njene replikacije. Stvaraju se helikaze, koje razbijaju vodikove veze koje drže dva lanca DNK zajedno u spirali. Rezultirajuća struktura ima dva granasta zupca, od kojih je svaki sastavljen od po jednog lanca DNK. Ova dva lanca služe kao predložak za vodeći i zaostali lanac, koji će se stvoriti (kako DNK polimeraza uskladi) komplementarne nukleotide sa šablonima. Šabloni se mogu ispravno nazvati predloškom vodećih niti i šablonom zaostalih niti. *[[Replikon]] Bilo koja molekula ili regija DNK ili RNK koji se replicira iz jednog izvora replikacije. *[[Reporterski gen]] Reporterski gen (često jednostavno reporter) je gen koji istraživači vezuju za regulatornu sekvencu drugog gena od interesa za bakterije, ćelijsku kulturu, životinje ili biljke. Takvi geni se nazivaju reporterima jer se karakteristike koje daju organizmima koji ih eksprimiraju mogu lako identificirati i mjeriti ili zato što su markeri koji se mogu odabrati. Restrikcijske endonukleaze Enzimi koje bakterijska ćelija koristi za razgradnju strane DNK (virusna DNK); prepoznaju restrikcijsko mjesto i cijepaju dvolančanu DNK; koriste se u genetičkom inženjerstvu. *[[Restriktom]] Bilo koji fragment DNK koji je rezultat rezanja lanca DNK restrikcijskim enzimom, na jednom ili više restrikcijskih mjesta. *[[Retrotranspozon]]i ili [[transpozon|pokretni genetički elementi]] DNK sekvence koje se premještaju iz jednog mjesta u genomu na drugo preko RNK-intermedijara: DNK se kopira u RNK, a RNK se reverznom transkripcijom uz pomoć enzima reverzne transkriptaze kopira u DNK koja se ugrađuje na drugo mjesto u genomu (mehanizam copy/ / paste)). *[[Reverzna mutacija]] Mutacija koja preokreće učinak prethodne mutacije koja je inaktivirala gen, čime se vraća funkcija divljeg tipa. *Rezultat poligenskog rizika (PRS) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. To može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su Povezanepovezane s relevantnim genima za dato stanje. *[[RFLP]] Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata (Restriction Fragment Length Polymorphism), u molekulskoj biologiji, predstavlja varijaciju u homolognim sekvencama DNK. Odnosi se na polimorfizam uzoraka homolognih DNK molekula iz različitih restrikcijskih lokacija, a koje se dobiju primjenom laboratorijske tehnike koja omogućuje njihovu identifikaciju. *[[RFLP|RFLP ograničenje]] Mapa ili dijagram poznatih restrikcijskih mjesta unutar poznate sekvence DNK, kao što je [[plazmid]]ni vektor, dobijen sistematskim izlaganjem sekvence različitim restrikcijskim enzimima, a zatim poređenjem dužina rezultujućih fragmenata, tehnika poznata kao restrikcijsko mapiranje. takođerTakođer prepoznavanje ograničenja na licu mjesta. Kratka, specifična sekvenca nukleotida (obično 4 do 8 baza dužine) koju pouzdano prepoznaje određeni restrikcijski enzim. Budući da se restrikcijski enzimi obično vežu kao homodimeri, restrikcijska mjesta su općenito palindromske sekvence koje obuhvataju oba lanca dvolančane molekule DNK. Restrikcijske endonukleaze cijepaju fosfatnu kičmu između dva nukleotida unutar same prepoznate sekvence, ali drugi tipovi restrikcijskih enzima prave svoje rezove na jednom kraju sekvence ili na obližnjoj sekvenci. *[[Ribonukleinska kiselina]] (RNK) Jednostruko spiralna makromolekula, građena od nukleotida. Sastoji se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri dušične baze ([[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Na nju se prepisuje genetička informacija sas DNK u procesu zvanom transkripcija. Poslije se ta šifra na RNK prevodi na jezik aminokiselinskog sastava proteina u procesu zvanom translacija. Grupe dušičnih (heterocikličnih) baza u RNK su šifre za uspostavljanje sekvence aminokiselina, molekula od kojih su sačinjeni proteini. Postoji nekoliko različitih tipova RNK, poput informacijske RNK (iRNK), transportne RNK (tRNK) i ribosomske RNK (rRNK). Svaki od njih ima posebnu funkciju u ćeliji. Ribonukleinska kiselina (RNK) je biološki važan tip molekula koje imaju značajnu ulogu u kodiranju, dekodiranju, regulaciji i ekspresiji gena. RNK i DNK predstavljaju dva tipa nukleinskih kiselina, koje sa s proteinima spadaju u esencijalne makromolekule svih živih bića. Kao i DNK, molekule RNK se sastoje od dugih kovalentno vezanih jedinica – nukleotida, s tim što su RNK molekule najčešće jednolančane. Za razliku od DNK, RNK se češće nalazi kao jedan lanac presavijen sam na samu sebe, a ne upareni dvostruki lanac. Različiti ntipovitipovi RNK molekula služe u širokom spektru bitnih bioloških uloga, uključujući kodiranje, dekodiranje, regulaciju i ekspresiju geni gena, kao i funkcijskiranjefunkcioniranje kao signalne molekule i, u određenim virusnim genomima, kao primarni genetički materijal. *[[Ribosom]] Ćelijske prganele – strukutre organele – strukture kojima se odvija biosinteza proteina. Molekulski kompleks koji služi kao mjesto sinteze proteina. Ribosomi se sastoje od dvije podjedinice (mala podjedinica, koja čita poruke kodirane u molekulama iRNK, i velika podjedinica, koja povezuje aminokiseline u nizu kako bi formirala polipeptidni lanac), od kojih se svaka sastoji od jednog ili više lanaca ribosomske RNK i raznih ribosomskih proteina. *[[nasljeđivanje|Rizik od ponavljanja]] Vjerovatnoća da će se nasljedna osobina ili poremećaj prisutan kod jednog člana oporodiceporodice ponovno pojaviti kod drugih članova. Ovo se razlikuje od rizika od recidiva raka, što je šansa da će se rak koji je liječen ponovno pojaviti. *[[RNK]] Vidi: Ribonukleinskaribonukleinska kiselina *[[RNK-polimeraza]] Glavni enzim transkripcije. *[[RNK-polimeraza I]] *[[RNK-polimeraza II]] *[[RNK-procesuiranje]] [[Posttranslacijska modifikacija]] [[primarni transkript|primarnog transkripta]] koja uključuje RNK-prekrajanje (engl. RNA-splicing) i zaštićivanje krajeva iRNK. *[[RNKi]] skraćeno RNKP ili RNKpol Bilo koji od klase enzima koji sintetizira RNK molekule iz DNK šablona. RNK polimeraze su neophodne za transkripciju i nalaze se u svim živim organizmima i mnogim virusima. Grade dugačke jednolančane polimere zvane transkripti, dodavanjem ribonukleotida jedan po jedan u smjeru 5' -do- 3', oslanjajući se na šablon koji obezbjeđuje komplementarni lanac za vjernu transkripciju nukleotidne sekvence. *[[hromosomska translokacija|ROB]] Tip hromosomske translokacije kojom se dvostruki lanac prekida na centromeru ili blizu centromera dvanjega. Dva akrocentrična hromosomi hromosoma uzrokuju recipročnu razmjenu segmenata koja dovodi do jednog velikog metacentričnog hromosoma (sastavljenog od dugih krakova) i jednog ekstremno malog hromosoma (sastavljenog od kratkih krakova ), od kojih se potonji često kasnije gubi iz ćelije sas malim efektom jer sadrži vrlo malo gena. Rezultirajući kariotip pokazuje jedan manje od očekivanog ukupnog broja hromosoma, jer su se dva prethodno različita hromosoma u suštini spojila. Nositelji robertsonovske translokacije općenito nisu povezani s bilo kakvim fenotipskim abnormalnostima, ali imaju povećan rizik od stvaranja mejotski neuravnoteženih gameta. *[[Robertsonovska translokacija]] Dva akrocentrična hromosoma recipročnom translokacijom dužih krakova (q) daju jedan metacentrični hromosom. *[[porodica|Rodbina]] Proširena porodica. Rođak prvog stupnjastepena (FDR) Roditelj, brat ili sestra ili dijete pojedinca. Također se zove FDR. *[[rRNK]] Ribosomska ribonukleinska kiselina (rRNK) je tip nekodirajuće RNK koja je primarna komponenta ribosoma, neophodna za sve ćelije. rRNK je ribozim koji vrši sintezu proteina u ribosomima. Transkribuje se iz ribosomske DNK (rDNK) i zatim vezuje za ribosomske proteine da bi formirala male i velike podjedinice *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana [[ribosom]]a. ==S== *Sadržaj [[guanin]]a-[[citozin]]a Također skraćeno ([[GC-sadržaj]].) Udio dušičnih baza u nukleinskoj kiselini koje su ili [[guanin]] (G) ili [[citozin]] (C), obično izražen kao postotak. Molekule DNK i RNK sas većim GC-sadržajem općenito su termostabilnije od onih sas nižim GC-sadržajem zbog molekulskih interakcija do kojih dolazi tokom slaganja baza. *[[Samoinkompatibilnost]] (autosterilnost) Oblik genske kontrole samooplodnje kod biljaka. *[[Sangerovsko sekvenciranje]] Metod sekvenciranja DNK zasnovanzasnovana na ''[[in vitro]]'' replikaciji sekvence šablona DNK, tokom koje se didezoksinukleotidi koji završavaju lanac, označeni fluorohromom, nasumično ugrađuju u produžujući lanac. Rezultirajući fragmenti se zatim sortiraju po veličini pomoću elektroforeze, a određeni fluorohrom koji završava svaki od po veličini sortiranih fragmenata se detektuje se laserskom hromatografijom, otkrivajući tako sekvencu originalnog DNK šablona preko redosledaredoslijeda fluorohromnih oznaka kako se čita iz malih od fragmenata veličine do velikih fragmenata. Iako je sangerovsko sekvenciranje u nekim kontekstima zamijenjeno metodimametodama sljedeće generacije, i dalje je široko korišteno zbog sposobnosti da proizvede relativno dugačka očitavanja sekvence (500+ nukleotida ) i vrlo niske stope greške. *[[SCNT]] Metod molekulske biologije koji se koristi za otkrivanje specifične sekvence u uzorcima DNK. Tehnika kombinuje odvajanje fragmenata DNK gel elektroforezom, transfer DNK na sintetsku membranu i naknadnu identifikaciju ciljnih fragmenata radio-obilježenimradioobilježenim ili fluorescentnim hibridizacijskim sondama. *[[scRNK]] [[iRNK]] (snRNK) nRNK . Vidi: [[mala jedarna RNK]]. *[[mala jedarna RNK|Sebični genetički element]] Povijesno također zvani sebičnimsebični geni, ultra-sebičnimultrasebični geni, sebična DNK, parazitska DNK i [[genom]]ska odmetnica, su genetički su segmenti koji mogu poboljšati vlastiti prijenos na račun drugih gena u [[genom]]u, čak i ako oni nemaju pozitivan ili neto negativan efekat na kondiciju organizma. [[genom]]i se tradicijskitradicionalno posmatraju kao kohezivne jedinice, pri čemu geni djeluju zajedno kako bi poboljšali adaptivnu vrijednost organizma. Međutim, kada geni imaju određenu kontrolu nad vlastitim prijenosom, pravila se mogu promijeniti, pa su, kao i sve društvene grupe, genomi ranjivi na sebično ponašanje svojih dijelova. *[[Sekvenciranje DNK|Sekvenciranje]] Određivanje redoslijeda baza [[adenin]]a, [[timin]]a, [[guanin]]a i [[citozin]]a, pomoću određenih tehnika, u cijelom genomu nekog organizma ili u samo jednom njegovom dijelu. Također, određivanje sekvenci aminokiselina u proteinima ili sastavnica ostalih složenih biomolekula. *[[WXS|Sekvenciranje cijelog]] [[egzom]]a ([[WES]], WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma osoba i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva WES i WXS. *[[GWAS|Sekvenciranje cijelog genoma]] (GWAS, WGS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuću sekvencu. Naziva se i WGS. *[[Sekvenciranje DNK]] Proces određivanja, bilo kojom od niza različitih metoda i tehnologija, redoslijeda baza u dugom lancu nukleotida koji čini sekvencu DNK. *[[Sekvenciranje naredne generacije]] (masivno paralelno sekvenciranje, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence individualnog [[genom]]a. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i NGS. *[[Sekvenciranje tumorske DNK]] Sekvenciranje somatskog tkiva, poput tumora, odnosi se na traženje varijanti u DNK koje se obično javljaju nakon začeća. Somatske mutacije mogu se pojaviti u bilo kojoj tjelesnoj ćeliji osim u zametnim ćelijama (spermatozoidu i jajnoj ćeliji) i stoga se ne prenose na djecu. Ove varijante mogu (ali ne uvijek) uzrokovati rak ili druge bolesti. *[[mitohondrija|Semiautonomne organele]] Organele sas DNK (mitohondriji i hloroplasti) koje ne mogu samostalno živjeti izvan eukariotske ćelije. *[[Semikonzervativna replikacija DNK]] Dva roditeljska polulanca DNK se odvajaju i svaki služi kao kalup za sintezu novog komplementarnog lanca. *[[Sestrinske hromatide]] Par identičnih kopija (hromatida) nastalih kao rezultat replikacije DNK hromosoma, posebno kada su obje kopije spojene zajedničkom centromerom; par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Dvije sestrinske hromatide su na kraju odvojene jedna od druge u dvije različite ćelije tokom mitoze ili mejoze. Identične podjedinice hromosoma prije anafaze mitoze ili anafaze II mejoze, nastaju semikonzervativnom replikacijom u S-fazi, imaju zajedničku centromeru. *[[oligonukleotid|Set-sonda]] Kolekcija od dvije ili više sondi dizajniranih za mjerenje jednog tipa molekula, kao što je kolekcija [[oligonukleotid]]a [[dizaj]]niranih da se hibridiziraju s različitim dijelovima transkripta iRNK generiranih iz jednog gena. *[[SFP]] Jednoosobinski polimorfizmi (eng. (engl. Single Feature Polymorphism), polimorfne sekvence DNK koje se odnose na varijaciju jednog svojstva. Vrijedni su genetički markeri koji potencijalno nude neposrednije fizičke veze ka samim strukturama gena. Međutim, većina aktulelnihaktuelnih SFP predikcijskih metoda su razvijene su za sekvenciranjemsekvenciranje DNK proučavanih vrsta, iako su posebno pogodnipogodne za vrste sa složenim i nesekvenciranim [[genom]]ima. *[[transpozon|Skakanje gena]] Vidi: [[transpozon|Prenosivi element]]. *[[heterozigot|Složena heterozigotnost]] Prisustvo dva različita mutirana alela na određenom lokusu gena. *[[penetrabilnost (genetika)|Smanjena (nepotpuna) penetrabilnost]] Penetracija se odnosi na vjerojatnostvjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za stanje se kaže da pokazuje nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante ispoljavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva nepotpuna penetrabilnost. *[[Smislenost (genetika)|Smislenost]] U molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Ovisno o kontekstuU molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Zavisno od konteksta, smislenost može imati nešto različita značenja. Naprimjer, DNK je pozitivno smislena ako se RNK verzija iste sekvence prepiše ili prevede u protein, negativna ako nije. SNP (engl. single nucleotide polymorphism) Jednonukleotidni polimorfizam koji je posljedica supstitucije; tačkasta mutacija. *[[SNP|SNP-označavanje]] [[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), koji se koristi za označavanje određenog haplotipa u regiji [[genom]]a. Kao podskup svih SNP-ova u genomu, označavanje SNP-ova može biti iznimno korisno za testiranje povezanosti markerskih lokusa s lokusom kvalitativne ili kvantitativne osobine. Somatska (mitotska) hromatidna izmjena Hromatidna izmjena u somatskim ćelijama tokom mitoze. *[[Somatska ćelija]] Bilo koja biološka ćelija koja formira tijelo organizma, ili, u višećelijskim organizmima, bilo koja ćelija osim gameta, zametne ćelije ili nediferencirane matične ćelije. Somatske ćelije se teorjskiteorijski razlikuju od ćelija zametne linije, što znači da se mutacije kojima su podvrgnute nikada ne mogu prenijeti na potomke organizma, iako u praksi postoje izuzeci. Tjelesne ćelije (diploidne, 2n) ). *[[Sonda]] Reagens koji se koristi za jedno mjerenje u eksperimentu ekspresije gena. Uporedite reporter. *[[Sorta (botanika)|Sorta]] Biljni ili mikrobni organizmi sas dosljednim, predvidljivim i replicirjućimreplicirajućim osobinama u potomstvu koje su rezultat parenja bilo koja dva čistolinijska roditelja kojikoja pripadaju istojistom kultivaru ili varijetetu (a ne osobine drugih varijeteta koje su možda ranije ukrštane u lozu). Kod životinja, takve grupe organizama označavaju se kao rase. *[[SOS-odgovor]] Globalni odgovor na oštećenje DNK u kojem se zaustavlja ćelijski ciklus i inducira se popravak DNK i mutageneza. Sistem uključuje RecA protein (Rad51 kod eukariota). RecA protein, stimuliran jednolančanom DNK, uključen je u inaktivaciju represora (LexA) gena SOS odgovora i na taj način inducira odgovor. To je sistem popravke sklon greškama koji značajno doprinosi promjenama DNK uočenim u širokom spektru vrsta. *[[Specijacija]] Proces nastanka nove vrste. *[[DNK|Spojna DNK]] Bilo koja DNK sekvenca za koju se čini da nema poznatu biološku funkciju, ili koja služi svrsi koja nema pozitivan ili neto negativan učinak na sposobnost genoma u kojem se nalazi. Termin je još jednom bio šire korišten za označavanje svih nekodirajućih DNK, za koje je kasnije otkriveno da ih većina ima funkciju. U modernoj upotrebi tipski se odnosi na slomljene ili zaostale sekvence i sebične genetičke elemente, uključujući introne, pseudogene, intergensku DNK i fragmente [[transpozon]]a i [[retrovirus]]a, koji zajedno čine veliki dio [[genom]]a većine [[eukariot]]a. Uprkos tome što ne doprinose produktivno organizmu domaćina, ove sekvence mogu opstati neograničeno u genomima, jer su nedostaci njihovog nastavka kopiranja premali da bi na njih djelovala [[prirodna selekcija]]. *[[Spolni hromosom]]i Hromosomi sa spolno- determinirajućim genima. *[[Spolno ograničeno svojstvo]] Svojstvo koje se pojavljuje kod samo jednoga od dvaju spolova. *[[reverzija soila|Spolno-reverzne osobe]] XX muškarci koji na X-hromosomu imaju gen Sry i XY žene koje na Y-hromosomu nemaju gen [[SRY]]. *[[spolno uvjetovano nasljeđivanje|Spolno uvjetovano svojstvo]] Svojstva čija je ekspresija alela koji su na autosomima uvjetovana spolom nositelja. *[[Spolno-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje gena na X-hromosomu (X-vezano nasljeđivanje). *[[spolno vezani geni|Spolno vezano svojstvo]] Kao i spolno vezano nasljeđivanje, to su termini koji se, u najširem smislu, odnose na pojavu da ispoljavanje određenih individualnih svojstava kontroliraju geni koji su smješteni na spolnim hromosomima. Pri tome se – u najužem smislu – u tom okviru osobine obično diferenciraju u: parcijalno (nekompletno) i kompletno spolno vezane. Parcijalno spolno vezani geni nalaze se na homologimhomolognim segmentima X hromosoma i Y hromosoma, pa je apriorna vjerovatnoća pojave rekombinacija u heterosomalnim i autosomalnim hromosomima (teorijski) podjednaka. Stvarna frekvencija hijazmi između X i Y gonosoma je, ipak, relativno niska jer su njihovi homologihomologni segmenti sasvim kratki. *Srodnik trećeg koljena Vidi: [[TOR]] *[[SSB]] Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u jednom lancu DNK dupleksa. *[[ssDNK]] Bilo koja molekula DNK kojekoja se sastoji od jednog nukleotidnog polimera, ili lanca, za razliku od para komplementarnih lanaca koji se drže zajedno vodikovim vezama ( dvolančana DNK). U većini slučajeva, DNK je stabilnija i češća u dvolančanom obliku, ali visoke temperature, niske koncentracije rastvorenih soli i vrlo visok ili nizak pH mogu uzrokovati razlaganje dvolančanih molekula u dvije jednolančane molekule, u procesu poznatom kao „“topljenje“;”; ovu reakciju koriste prirodni enzimi kao što su oni koji su uključeni u replikaciju DNK, kao i laboratorijske tehnike kao što je lančana reakcija polimeraze *[[SSLP]] Polimorfizam dužine jednostavne sekvence ( (engl. Simple Sequence Lenght Polimorphism) koristi se kao genetički marker, uz primjenu lančane polimerazne reakcije (PCR). SSLP je oblik polimorfizma, koji se ispoljava kao razlika u dužini DNK sekvenci među jedinkama. SSLP se su ponavljajuće sekvence po različitim dužinama u intergenenskimintergenskim regijama dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). Varijanse u dužini SSLP mogu se koristiti za razumijevanje genetičke varijanse između dvije jedinke određene vrste. *Standardni [[genetički kod]] Genetički kod velike većine živih organizama za prevođenje sekvence nukleinskih kiselina u proteine. U ovom sistemu, od 64 moguće permutacije troslovnih kodona koji se mogu napraviti od četiri nukleotida, 61 kodira jednu od 20 aminokiselina, a preostale tri kodiraju stop signale. Naprimjer, [[kodon]] CAG kodira aminokiselinu [[glutamin]], a kodon TAA je [[stop kodon]]. Standardni genetički kod je opisan kao degenerisan ili suvišan jer jednu aminokiselinu može kodirati više od jednog kodona. To je prvi kodon preveden [[ribosom]]om iz zrelog transkripta iRNK, koji se koristi kao signal za iniciranje sinteze proteina. U standardnom genetičkom kodu, početni kodon uvijek kodira istu aminokiselinu, [[metionin]], kod eukariota i za modificirani metionin kod prokariota. Najčešći startni kodon je [[triplet]] AUG. KontrastniKontrast je stop kodon. *[[Statistička genetika]] Grana genetike koja se bavi razvojem statističkih metoda za izvlačenje zaključaka iz genetičkih podataka. Teorije i metodologije statističke genetike često podržavaju istraživanja u kvantitativnoj genetici, genetičkoj epidemiologiji i bioinformatici. *[[frekvencija|Stopa prenositelja]] (noseća frekvencija) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genetičke varijante. Stopa nosivosti također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i noseća frekvencija. *[[Studija neinferiornosti]] Istraživačka studija koja je osmišljena kako bi se utvrdilo nije li jedna intervencija gora od druge kontrolne intervencije za unaprijed određenu granicu. Intervencija koja daje rezultate koji su jednaki ili bolji od kontrolne intervencije smatra se neinferiornom u odnosu na kontrolnu intervenciju. Studije neinferiornosti često se provode kako bi se ispitalo nije li novi, eksperimentalni tretman lošiji od utvrđenog standarda opskrbe. *[[smrtnost|Subletalnost]] Pojava da do letalnosti dolazi nakon reprodukcije. *[[Supstitucija nukleotida]] Zamjena jednog nukleotida drugim u molekuli DNK. *[[SUV]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i varijanta nepoznatog značaja. *[[Suvišni gen]]i Različiti geni koji utječuutiču na isto svojstvo na isti način. ==Š== [[Štetna mutacija]] [[Mutacija]] koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerobatniji, ali nije siguran. Također se naziva mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivostvjerovatniji, ali nije siguran. ==T== *[[Tačkasta mutacija]] Mutacija kojom se jedna nukleotidna baza mijenja, ubacuje ili briše iz sekvence DNK ili RNK. *[[Tačkasta-nonsens mutacija]] Tačkaste mutacijeTačkasta mutacija koja rezultira preranim stop kodonom u transkribiranom transkribiranoj iRNK sekvencomsekvenci, uzrokujući na taj način prijevremeni završetak translacije, što rezultira skraćenim, nekompletnim i često nefunkcijskalnimnefunkcionalnim proteinom. *[[Tandemsko ponavljanje]] Obrazac unutar sekvence nukleinske kiseline u kojoj se jedna ili više nukleobaza ponavlja, a ponavljanja su direktno susjedna (tj. tandemska) jedna uz drugu. Primjer je ATGACATGACATGAC, u kojem se sekvenca ATGAC ponavlja tri puta. *[[TATA-kutija]] Visoko konzervirana nekodirajuća DNK sekvenca koja sadrži konsenzus ponavljajućih parova baza T i A koji se obično nalazi u promotorskim regijama gena kod arheja i eukariota. TATA kutija često služi kao mjesto inicijacije transkripcije ili kao mjesto vezivanja za faktore transkripcije. *[[centromera|Telocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom na krajnjem kraju hromosoma (blizu ili unutar telomere), što rezultira samo jednim krakom. Uporedite akrocentrik. *[[Telofaza]] Završna faza ćelijske diobe u mitozi i mejozi, koja se javlja nakon anafaze i prije ili istovremeno sas citokinezom, tokom koje se oko svakog skupa hromatida sintetiše jedarna membrana. Jedra se ponovo sastavljaju, a mitotsko vreteno se rastavlja. Nakon citokineze, nove ćelije kćeri nastavljaju interfazu. *[[Telomera]] Terminalna regija ponavljajućih nukleotidnih sekvenci na svakom kraju linearnog eukariotskog hromosoma koji štiti njegov kraj od propadanja i spajanja sas drugim hromosomima. Budući da svaki krug replikacije rezultira skraćivanjem hromosoma, telomere se ponašaju kao puferi za jednokratnu upotrebu koji se žrtvuju trajnom skraćivanju umestoumjesto obližnjih gena. Telomere se također mogu produžiti enzimom, telomerazom. *[[Telomeraza]] Enzim replikacije telomernih krajeva. Terminacijska sekvenca DNK-sekvence na kraju gena. *[[Terminacijski kodon]] Kodon koji signalizira prekid sinteze proteina tokom translacije transkripta informacijske RNK. U standardnom genetičkom kodu, tri različita stop kodona se koriste se za odvajanje ribosoma od rastućeg lanca aminokiselina, čime se završava prevod: UAG (nadimak „“ćilibar“,”, UAA („(“oker“)”) i UGA („opal“). *[[Test-ukrštanje]] Križanje jedinke dominantnog fenotipa s recesivnim homozigotom u svrhu otkrivanja njegovog genotipa (dominantni homozigot ili heterozigot)). *[[Tiha mutacija]] Tip neutralne mutacije koja nema vidljiv učinak na fenotip organizma. Iako se termin tiha mutacija često koristi naizmjenično sa sinonimnom mutacijom, sinonimne mutacije nisu uvijek tihe, niti obrnuto. Misens mutacije koje rezultiraju različitim aminokiselinama, ali one sa sličnom funkcijskalnošćufunkcionalnošću (npr. leucin umjesto izoleucina), također se često klasifikuju kao tihe, budući da takve mutacije obično ne utiču značajno na funkciju proteina. *[[Timin]] Označen slovom (T) Jedna od pet primarnih ili kanonskih dušičnih baza – [[adenin]] (A), [[[[guanin]]n]] (G), [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) – koje formiraju nukleozide i nukleotide, od kojih su potonji temeljna građevina blokoviblokova nukleinskih kiselina. Sposobnost ovih nukleobaza da formiraju bazne parove putem vodikove veze, kao i njihovi ravni, kompaktni trodimenzijskalnitrodimenzionalni profili, omogućavaju im da se slažu jedna na drugu i vode direktno do dugolančanih struktura DNK i RNK. *[[Tirozin]] Skraćenica T, jedna od dvije purinske baze u strukturi DNK (u RNK, umjesto njega je [[uracil]]). *[[Tirozinaza]] Prvi enzim koji sudjeluje u biosintetskom putu pigmenta melanina. *Tkivno specifična [[ekspresija gena]] Funkcija gena i ekspresija koja je ograničena na određeno tkivo ili tip ćelija. Ekspresija specifična za tkivo je obično je rezultat pojačivača koji se aktivira samo u odgovarajućem tipu ćelije. *[[TNBC]] TNBC (ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke) Oznaka za nedostatak ekspresije estrogenog receptora (ER), progesteronskog receptora (PR) i receptora ljudskog epidermnog faktora rasta 2 (HER2/neu). Također se naziva ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke. *[[TOR]] Srodnik trećeg stepena) Skraćenica za prvi rođak, prabaka, praujak/pradajdža, prastric/praamidža, pranećakinja, pranećak, praunuk, polutetkaprvog rođaka, prabaku, praujaka/pradajđu, prastrica, pranećakinju, pranećaka, praunuka, polutetku ili poluujakpoluujaka pojedinca. Naziva se i srodnik trećeg stupnja. *[[Totipotentnost]] KarakterakteristikaKarakteristika ćelije da zadrži embriogeni potencijal za stvaranje novog tkiva i organizma. *[[Transdukcija]] Prijenos DNK iz jedne bakterijske ćelije u drugu pomoću bakterijskih virusa (faga). Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen drugim purinom ( A ↔ G ) ili je nukleotid pirimidina zamijenjen drugim pirimidinom ( C ↔ T ). Kontrast je transverzija. *[[Transfekcija]] MetodMetoda ubacivanja stranoga gena u eukariotsku ćeliju. Transfer ''[[de novo]]'' (de novo varijanta, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Također se naziva de novo varijanta, nova mutacija i nova varijanta. *[[Transferna tačka]] (tačkasta varijanta) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta varijanta. *[[Transformacija]] Mehanizam rekombinacije kod prokariota, izmjena genetičke informacije između gole DNK iz okoliša i DNK ćelije recipijenta (primatelj); kod eukariota: preobrazba normalne ćelije u tumorsku. *[[Transgen]] Bilo koji gen ili drugi segment genetičkog materijala koji je izolovan iz jednog organizma, a zatim prenijet bilo prirodno ili bilo kojom od niza tehnika genetičkog inženjerstva u drugi organizam, posebno u neku drugu vrstu. Transgeni se najčešće unose u zametnu liniju drugog organizma. Obično se koriste za proučavanje funkcije gena ili za davanje prednosti koja inače nije dostupna u nepromijenjenom organizmu. *[[Transgeni organizam]] Organizam s ugrađenim stranim [[genom]]. *[[Transkripcija (genetika)]] Prepisivanje genetičke upute sas DNK, odnosno sinteza iRNK. Proces sinteze informacijske RNK (iRNK) prema šablonu smislenog polulanca DNK. *[[Transkripcijski faktor]] Bilo koji protein koji kontrolira brzinu transkripcije genetičkih informacija iz DNK u iRNK, tako što se vezuje za specifičnu sekvencu DNK i promoviše ili blokira regrutaciju RNK-polimeraze u obližnje gene. Transkripcijski faktori mogu efikasno uključiti i isključiti specifične gene kako bi bili sigurni da su eksprimirani u pravo vrijeme i na pravim mjestima; iz tog razloga, oni su fundamentalni i sveprisutni mehanizam regulacije gena. *[[Transkriptom]] Set svih RNK molekula jednog organizma, kompletna RNK datog organizma. *[[Translacija (genetika)]] Ribosomsko prevođenje šifre sas iRNK na rječnik redoslijeda aminokiselina u datoj proteinskoj sekvenci. Drugi korak u procesu ekspresije gena, u kojem se transkript RNK koji se proizvodi tokom transkripcije čita ribosom, kako bi proizveo funkcijskalnifunkcionalni protein. Proces sintetiziranja aminokiselinske sekvence (proteinskog produkta) prema kodu informacijske RNK (iRNK). *[[Translokacija (genetika)]] Tip hromosomske mutacije uzrokovane strukturnim preuređenjem velikih dijelova jednog ili više hromosoma. Postoje dva glavna tipa: recipročna i robertsonovska. Hromosomska mutacija u kojoj se hromosom predidaprekida i njegov se dio ponovno pričvrsti na drugo mjesto u hromosomu. *[[Transportna RNK]] (tRNK, transfer RNK) Ima specifičnu ulogu u procesu translacije genetičke šifre, odnosno njenog prevođenja sas jezika iRNK na jezik gradivnih jedinica proteina, tj. aminokiselina. Aktivnost molekula tRNK se zasniva na osobenoj sposobnosti dva aktivna mjesta. Na jedno od njih ona veže specifičnu aminokiselinu, a na drugom je antikodon, koji je komplementaran odgovarajućem kodonu iRNK. *[[Transpozon]] Vidi: Prenosivi element. Mobilna sekvenca u [[genom]]u. Mogu „“skakati“ sa” s jednog mjesta na drugo i odgovorni su za pojavu određenih mutacija. Pokretni genetički elementi, DNK sekvence koje se premještaju po [[genom]]u mehanizmom izrezivanja i lijepljenja (mehanizam cut/paste)). Vidi: prenosivi element. *[[Transverzija]] Mutacijska zamjena purinske baze pirimidinskom. Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen pirimidinskim nukleotidom, ili obrnuto (npr. A ↔ C ili A ↔ T ). Kontrast je translokacija. *[[Tranzicija]] Zamjena jedne purinske baze drugom purinskom. *[[Trihibridno ukrštanje]] Ukrštanje u kojem se prate rezultati nasljeđivanjenasljeđivanja tri gena. *[[Trinukleotidno ponavljanje]] Sekvence od po tri nukleotida koji se ponavljaju u tandemu na istom susjednom dijelu hromosoma. Obično se javlja određena količina normalne (polimorfne) varijacije u broju ponavljanja bez kliničkog značaja; međutim, broj ponavljanja iznad određenog praga može, u nekim slučajevima, dovesti do štetnih učinaka na funkciju gena, što rezultira genetičkom bolešću. *[[Triplet baza]] Grupa od po tri dušične baze, npr. [[adenin]]-[[timin]]-[[adenin]] ili [[timin]]-[[guanin]]-[[citozin]] koja je šifra za jednu aminokiselinu. [[citozin]]-[[timin]]-[[timin]] (CTT) je tako triplet za aminokiselinu leucin, a [[guanin]]-[[timin]]-[[guanin]] (GTG) za valin. *[[Trisomija]] Tip aneuploidije, višak jednog hromosoma, 2n+1. *[[Tročlani kraj]] Vidi: 3'- kraj. *[[Trp-operon]] Represivni sistem regulacije gena kod bakterija. *[[TUF]] Cjelokupni skup RNK molekula (često se odnosi na sve tipove RNK, ali ponekad isključivo na iRNK) koji je ili može biti izražen određenim [[genom]]om, ćelijom, populacijom ćelija ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Transkriptom se razlikuje od egzoma i translatoma. *[[Tumor supresorski gen]] Tip gena koji regulira rast ćelija. Kada je tumor supresorski gen mutiran, može doći do nekontroliranog rasta ćelija. To može pridonijeti razvoju raka. ==U== *[[UAA]] Kratke sekvence nukleotida koje se sintetiziraju diskontinuirano pomoću DNK polimeraze i kasnije povezuju zajedno pomoću DNK ligaze kako bi se stvorio lanac koji zaostaje tokom DNK replikacije. OkazakiOvakvi fragmenti su posljedica jednosmjernosti DNK polimeraze, koja djeluje samo u smjeru od 5' do 3'. *[[Ukrštanje]] Uzgoj čistolinijskih roditelja koji pripadaju dvije različite rase, sorte, varijantedvjema različitim rasama, sortama, varijantama ili populacijepopulacijama, često namjerno kao metod selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva koje dijeledijeli osobine obje roditeljske loze ili koje pokazuju heterozu. U uzgoju životinja, potomstvo ukrštanja između rasa iste vrste naziva se križanci ili mulati, dok se potomstvo ukrštanja različitih vrsta naziva hibridima ili bastardima. *[[autbriding|Ukrštanje van srodstva]] (autbriding) Seksualna reprodukcija između različitih rasa ili osoba, koja ima potencijal da poveća genetičku raznolikost uvođenjem nepovezanog genetičkog materijala u populaciju za razmnožavanje. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati vanbridinškim, a potomstvo je vanbridinško.. Kontrast je inbriding. *[[Unakrsno povezivanje]] Nenormalna veza između dvije ili više nukleobaza na suprotnim lancima dvolančane molekule DNK (međulanca) ili između baza na istom lancu (intralančana), posebno putem formiranja kovalentnih veza koje su jače od vodikove veze uparivanja baza. Unakrsne veze mogu biti generisane raznim egzogenim i endogenim agensima, i imaju tendenciju da ometaju normalne ćelijske procese kao što su replikacija i transkripcija DNK; oni su uobičajene mete puteva popravke DNK. *[[Unatražno ukrštanje]] Ukrštanje hibridnog organizma s jednim od roditelja ili jedinkom genetički sličnom jednom od roditelja, često namjerno kao vrsta selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva s genetičkim identitetom koji je bliži roditeljskom. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo se nazivaju povratnim ukrštanjem, često skraćeno u genetici sa simbolom BC. *[[Uracil]] Skraćeno slovom (U.) Jedna od četiri nukleobaze prisutne u molekulama RNK. [[uracil]] formira par baza sas [[adenin]]om. U DNK, [[uracil]] se uopće ne koristi, već je zamijenjen [[timin]]om. *[[Uravnoteženost baza]] Dvije baze (ili nukleotidi) koje sadržavaju dušik i koje se uparuju kako bi formirale strukturu DNK. Četiri baze u DNK su [[adenin]] (A), [[citozin]] (C), [[guanin]] (G) i [[timin]] (T). Ove baze tvore specifične parove (A-T i G-C). Par baza se također može odnositi na stvarni broj parova baza, kao što je osam parova baza, u nizu nukleotida. *[[Uslovna ekspresija]] Kontrolisana, inducibilna ekspresija transgena, bilo in vitro ili in vivo. *[[Utišavanje gena]] Svaki mehanizam regulacije gena koji drastično smanjuje ili potpuno sprečava ekspresiju određenog gena. Može se dogoditi prirodno tokom transkripcije ili translacije. Laboratorijske tehnike često iskorištavaju prirodne mehanizme utišavanja kako bi se postiglo uništavanje gena. *[[Uzvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 5'- kraju lanca nukleotida, ili N-kraju peptidnog lanca. Kontrast nizvodno. *[[Uzvodna sekvenca aktiviranja]] (UAS) Uzvodna aktivacijska sekvenca (UAS) je regulatorna sekvenca koja djeluje u cis poziciji. Razlikuje se od promotora i povećava ekspresiju susjednog gena. Zbog svoje suštinske uloge u aktiviranju transkripcije, uzvodna aktivirajuća sekvenca se često se smatra analognom funkciji pojačivača kod višećelijskih eukariota. Uzvodne aktivacijske sekvence su ključni dio indukcije, poboljšavajući ekspresiju proteina od interesa kroz povećanu transkripcijsku aktivnost. Nalazi se uzvodno od minimalnog promotora (TATA kutija) i služi kao mjesto vezivanja za transaktivatore. Ako se transkripcijski transaktivator ne veže za UAS u pravilnoj orijentaciji, transkripcija ne može započeti. ==V== *[[Varijabilna ekspresija]] Varijacije u načinu na koji se osobina manifestira. Kada postoji varijabilna ekspresivnost, značajka može varirati u kliničkom izražaju od blage do teške. Naprimjer,Npr., stanje neurofibromatoza tipa 1 može biti blago, manifestirajući se samo u kožnim mrljama (zvanim café-au-lait), ili može biti teško, manifestirajući se neurofibromima i tumorima mozga. *[[Varijabilna ekspresivnost gena]] Način varijacije na koji se gen eksprimira u fenotipu. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) [[Fenomen]] u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja varira između jedinki u populaciji, obično kao rezultat događaja duplikacije ili delecije koji utičuutiče na cijele gene ili dijelove hromosoma. Varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju genetičkih varijacija unutar populacije. *''[[Varijacija de novo]]'' (''[[de novo]]'' mutacija, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane briogeneze. Naziva se i de novo mutacija, nova mutacija i nova varijanta. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena prisutnog u genomu pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju varijantama broja kopija. Varijante broja kopija čine značajan udio genetičke varijacije. Naziva se i CNV. *[[Varijanta germ-linije (mutacija germinativne linije) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i mutacija germinativne linije. *[[VUS|Varijanta nepoznatog / neizvjesnog značenja]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, VUS) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nepoznatog značaja i VUS. Varijanta nepoznatog značenja Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i VUS. *[[princip osnivača|Varijanta osnivača]] (Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i osnivačka mutacija.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Varirajući pomak okvira]] (mutacija pomaka okvira) Insercija ili delecija koje uključujujuključuju broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremeneprijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i mutacija pomaka okvira *[[Vektor]] Bilo koja molekula DNK koji se koristi kao sredstvo za umjetni transport stranog genetičkog materijala u drugu ćeliju, gdje se može replicirati i/ili eksprimirati. Vektori su tipično dizajnirane rekombinantne DNK sekvence koje se sastoje od inserta (često transgena) i duže "kičmene" sekvence koja sadrži ishodište replikacije, višestruko mjesto kloniranja i selektabilni marker. Vektori se široko koriste u laboratorijama molekulske biologije za izolaciju, kloniranje ili ekspresiju umetka u ciljnoj ćeliji. *[[Vektor ekspresije]] (konstrukcija ekspresije) Također konstrukcija ekspresije Tip vektora, obično plazmid ili virusni vektor, dizajniran posebno za ekspresiju transgena umetnuti, umetnut u ciljnu ćeliju, umjesto u neku drugu svrhu kao što je kloniranje. Plazmidna mapa od 3,756 bp je ekspresijski vektor koji se koristi u ekspresiji transgena koji stvara zeleni fluorescentni protein (GFP). Vektor takođetakođer uključuje gen za lac represor (lacI) i gen koji daje rezistenciju na antibiotik kanamicin (KanR), kao i različite promotere za pokretanje ekspresije ovih gena. *[[Veličina genoma]] Ukupna količina DNK sadržana u jednoj kopiji genoma, obično se mjeri masom (u pikogramima ili daltonima) ili ukupnim brojem parova baza (u kilobazama ili megabazama). Za diploidne organizme, veličina genoma se često koristi naizmjenično sas C-vrijednošću. *[[Vezani disekvilibrij]] (LD) Pojava da se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može objasniti slučajnošću zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i *[[Vezani geni]] (osobine) Geni za određene osobine, na istom hromosomu. Tendencija sekvenci DNK koje su fizički blizu jedna drugoj na istom hromosomu da se nasljeđuju zajedno tokom mejoze. Budući da je fizička udaljenost između njih relativno mala, šansa da će bilo koja dva obližnja dijela DNK sekvence (često lokusi ili genetički markeri ) biti razdvojena na različite hromatide tokom hromosomskog ukrštanja (krosingovera) je statistički vrlo mala, Tada se smatra da su takvi lokusi povezaniji od lokusa koji su udaljeniji i da su lokusi na potpuno različitim hromosomima savršeno nepovezani. Standardna jedinica za mjerenje genetičke povezanosti je centimorgan (cM). *Vezanost Tendencija da se geni ili segmenti DNK koji su usko smješteni duž hromosoma međusobno ne odvajaju u mejozi i stoga se zajedno nasljeđuju. *[[Vještački hromosom kvasca]] (YAC) YAC su genetički modificirani hromosomi izvedeni iz DNK kvasca, Saccharomyces cerevisiae, koji se zatim ligira u bakterijski plazmid. Insercijom velikih fragmenata DNK, od 100- do 1000 kb, umetnute sekvence se mogu klonirati i fizički mapirati korištenjem procesa koji se naziva hodanje hromosoma. *[[VNTR]] Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja (eng. (engl. Variable Number Tandem Repeat) ogleda se u varijaciji većeg broja lokacija sas kratkim nukleotidnim sekvencama tandemskih ponavljanja, koje se u [[genom]]u višekratno ponavljaju. Mogu se naći na mnogim hromosomima, a često pokazuju međuindividualne varijacije u dužini. Svaka varijanta djeluje kao naslijedni nasljedni alel, što omogućava da se koristite za osobnuličnu ili roditeljsku identifikaciju. Njihova analiza je korisna u genetičkim i ostalim biološkim istraživanjima, forenzici i DNK profiliranju (fingerprinting). *[[Vodeća sekvenca]] Kod replikacije DNK, lanac u nastajanju za koji su i smjer sinteze DNK polimeraze i smjer cjelokupne elongacije lanca prema replikacijskoj viljušcviljušci, tj. oba se javljaju u smjeru 5' do 3', što rezultira jednim, kontinuiranim procesom elongacije sas malo ili bez prekida. Nasuprot tome, drugi lanac u nastajanju, poznat kao zaostali lanac, sastavlja se u diskontinuiranom procesu koji uključuje ligaciju kratkih fragmenata DNK koji se sintetiziraju u suprotnom smjeru, daleko od replikacijske viljuške. Također spoj za spajanje donatora ili mjesto za spajanje donatora. Granica između lijevog kraja (po konvenciji, 5' kraja ) introna i desnog ( 3' ) kraja susjednog egzona u pre-iRNK transkriptu. *[[Vodeći lanac]] Lanac nove DNK koji se sintetizira u istom smjeru kao rastuća replikacijska viljuška. Ovaj tip replikacije DNK je kontinuiran. *[[Vodikova veza]] Veza dva [[vodik]]ova atoma u [[hemijski spoj|hemijskom spoju]]. međumolekulska veza koja nastaje između [[molekul]]a u kojima je [[vodik]] vezan za [[atom]] visoke [[elektronegativnost]]i (F, O, N). Zajednički elektronski par u vezama H-F, H-O, H-N je toliko pomaknut na stranu elektronegativnog atoma, da dolazi do razdvajanja [[naboj]]a (dipol). Pozitivni dio molekule (H⁺) privlači negativan kraj druge molekule pritom stvarajući međumolekulske veze. Vodikova veza je slabija od [[ionska veza|ionske]] ili [[kovalentna veza|kovalentne]] veze. ==W== *[[WES]] (sekvenciranje cijelog egzoma, WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva sekvenciranje cijelog egzoma i WXS. *[[WGS]] (sekvenciranje cijelog genoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuće sekvence. Također se naziva sekvenciranje cijelog [[genom]]a. *[[WXS]] WXS (WES, sekvenciranje cijelog egzoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekv encesekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija [[genom]]a osobe i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne DNK sekvence. Također se naziva WES i sekvenciranje cijelog egzoma. ==X== *[[hromosom X|X-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima sas XY sistemom za određivanje spola i jedini spolni hromosom u sistemu X0. X hromosom se nalazi i kod muškaraca i kod žena i obično sadrži mnogo više gena nego njegov pandan, Y hromosom. *[[X-inaktivacija]] Zvana i lajonizacija, ponegdje i lionizacija (prema engleskoj genetičarki Mary Lyon) je postupak kojim se jedna od kopija X-hromosoma inaktivira kod ženki sisara sas placentom. Neaktivni hromosom X se utišava pakovanjem u transkripcijski neaktivnu strukturu zvanu heterohromatin. Kako gotovo svi ženski sisari imaju dva X hromosoma, X-inaktivacija imih sprečava da imaju dvostruko više X-hromosomskih genskih proizvoda od mužjaka, koji imaju samo jednu kopiju X hromosoma. Izbor X hromosoma koji će se inaktivirati slučajan je kod placentnih sisara kao što su ljudi, ali nakon što se inaktivira, on će ostati neaktivan tokom života ćelije i njenih potomaka u organizmu (njegova ćelijska linija). Obično se javlja X-inaktivacija koja je neravnomjerno raspoređena po ćelijskim linijama unutar jednog organizma (slučajna X-inaktivacija). *X-vezana osobina Vidi: Spolnospolno vezana osobina. *[[X-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje genetičkih stanja povezanapovezanih s mutacijama u genima na X-hromosomu. Jedna kopija mutacije dovoljna je da izazove bolest i kod muškaraca (koji imaju jedan X hromosom) i kod žena (koje imaju dva X hromosoma). U nekim uvjetima, odsutnost funkcionalnog gena rezultira smrću oboljelih muškaraca. *[[X-vezano recesivno nasljeđivanje]] Nasljeđivanje koje se odnosi na genetička stanja povezana s mutacijama u genima na X-hromosomu. Muškarci koji nose takvu mutaciju će biti pogođeni, jer imaju samo jedan X-hromosom. Žena koja nosi mutaciju u jednom genu, s normalnim genom na drugom X-hromosomu, općenito je nepogođena. ==Y== *[[hromosom Y|Y-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima koji imaju XY sistem za određivanje spola. Y hromosom se nalazi samo kod muškaraca i obično je mnogo manji od svog dvojnika, X hromosoma. *[[Y-vezana osobina]] Vidi: Holandričnajolandrična osobina i Spolno vazanospolno vezano svojstvo. ==Z== *[[Zaostali lanac]] Lanac nove DNK čiji je smjer sinteze suprotan smjeru rastuće replikacijske viljuške. Zbog svoje orijentacije, replikacija zaostalog lanca je složenija u odnosu na onu vodećeg niza. Kao posljedica toga, vidi se da DNK-polimeraza na ovom lancu zaostaje za onom na drugom lancu. *[[Z-DNK]] Jedna od mnogih mogućih dvostrukih spiralnih struktura DNK. To je ljevoruka dvostruka spiralna struktura u kojoj se spirala vijuga ulijevo u cik-cak obrascu, umjesto udesno, kao uobičajeni oblik B-DNK. Smatra se da je Z-DNK jedna od tri biološki aktivne dvostruke spiralne strukture zajedno sas A-DNK i B-DNK. *[[Z-skor]] Rezultat koji pokazuje koliko je standardnih odstupanja vrijednost iznad ili ispod srednje vrijednosti. *[[Začetnica]] (prajmer) Kratka molekula RNK-nukleotida kojom započinje sinteza komplementarnog lanca DNK u replikaciji *[[Zakon nezavisne segregacije]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, prema kojem se tokom mejoze aleli svakog gena odvajaju jedan od drugog tako da svakasvaki rezultirajući gamet nosi samo jedan alel svakog gena. *[[Zakon segregacije]] Pravilnost razdvajanjerazdvajanja jednoga para alela u anafazi mejoze. *[[Zakon uniformnosti]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, po kojem različiti aleli istog gena mogu biti dominantni ili recesivni u odnosu na druge, tes tim da će organizam s barem jednim dominantnim alelom ujednačeno imati fenotip povezan s dominantnim alelom. *[[Zamjenska mutacija]] Vidi: Nesinonimnanesinonimna mutacija . *[[Zigot]] Tip eukariotske ćelije nastala kao direktan rezultat oplodnje između dva gameta. Kod višećelijskih organizama, zigot je najranija razvojna faza. Prva ćelija novonastalog organizma, nastala oplodnjom, tj. spajanjem jajne ćelije i spermatozoida. *[[Zigoten]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Zigotnost]] Stepen do kojeg više kopija gena, hromosoma ili genoma imaju istu genetičku sekvencu; npr. u diploidnom organizmu sas dvije kompletne kopije njegovog genoma (jedna majčina i jedna očinska), stepen sličnosti alela prisutnih u svakoj kopiji. Za osobe koje nose dva različita alela za određeni gen smatra se da su heterozigoti za taj gen; osobe koje nose dva identična alela su homosigoti za taj gen. Zigositnost se takođe može posmatrati zajedno za grupu gena, ili za čitav skup gena i genetičkih lokusa koji čine [[genom]]. Preuzeto sa <ref>https://bastina.anubih.ba/items/a2e6e47d-5e00-4f99-9d52-eb91dafdb5dc</ref>[[ANUBiH]]/[[Institut za genetičko inženjerstvo Sarajevo|Ingeb]] ==Također pogledajte== *[[Genetika]] ==Reference== {{reflist}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] hjw53h2rl23e1nexln75pz4nt3n0hxs 3848839 3848836 2026-05-23T22:10:37Z Genetičar 181151 /* A */ 3848839 wikitext text/x-wiki [[Slika:Picture of my book.png|thumb|<center>Naslovnica izvornika ovog članka</center>]] ==3'- kraj== Također, (tri prim kraj.) Jedan od dva kraja istog linearnog lanca [[DNK]]ili [[RNK]], konkretno kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na trećem atomu [[ugljik]]a u furanoznom prstenu [[dezoksiriboza|dezoksiriboze]] ili [[riboza|riboze]] (tj. kraj na kojem 3' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko [[fosfodiesterska veza|fosfodiesterske veze]]; ''[[in vivo]]'', 3' ugljik je često još uvijek vezan za [[hidroksilna grupa|hidroksilnu grupu]]). Po konvenciji, sekvence i strukture bliže 3'- kraju u odnosu na druge se nazivaju nizvodnonizvodnim. Kontrast je 5'- kraj. Prema, prema važećoj konvenciji, ribozni prsten s atomima ugljika označenim brojevima od 1' do 5'. Za 5' ugljik se kaže da je uzvodno; 3' ugljik je nizvodno. Također su prikazane veze za generičku bazu i fosfatnu grupu. *'''[[3'-neprevedena regija]] [[Tri prim netranslatirana regija]] (3′- (3' UTR) je dio [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) koji slijedi odmah nakon traslacije [[stop kodon|završnog kodona]]. 3'UTR (neprevedena/netranskatirana regija) često sadrži regulatorne regije koje posttranskripcijski utiču na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *'''5'- kraj''' [[Pet prim kraj]] Jedan od dva kraja jednog linearnog lanca [[DNK]] ili [[RNK]], kraj na kojem se lanac [[nukleotid]]a završava na petom atomu ugljika u [[furanoza|furanoznom]] prstenu dezoksiriboze ili riboze (tj. kraj na kojem 5' ugljik nije vezan na drugi nukleotid preko fosfodiestarske veze; ''[[in vivo]]'', 5' ugljik je često još uvijek vezan za fosfatnu grupu). Po konvenciji, sekvence i strukture smještene bliže 5'-kraju u odnosu na druge se nazivaju uzvodno. Kontrast je *'''5'5' neprevedena regija''' Poznata i kao 5′ UTR (vodeća sekvenca, vodeći transkript ili vodeća [[RNK]]) , ovo je regija informacijske [[RNK]] ([[iRNK]] neposredno uzvodno od inicijacijskog kodona. Ova sekvenca [[DNK]] je važna je za reguliranje translacije translacije transkripta različitim mehanizmima kod [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, [[5'UTR]] ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne kodirajuće sekvence iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks sekundarne strukture za regulaciju translacije.<ref name="hadzirifat">{{cite book |last=Hadžiselimović |first=Rifat|title=Ja i moja genetika|publisher=ANUBiH-Ingeb |isbn=978-9926-410 -88-9| edition=1th |place=Sarajevo}}</ref> ==A== *[[hromosom|Acentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) [[hromosom]]/fragment bez centromere. *[[Adaptivna radijacija]] [[Evolucija]] različito prilagođenih vrsta iz jednog [[zajednički predak|zajedničkog pretka]]. *[[Adenin]] (skr. A) Skraćeno slovom A. Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. Formira par baza sa [[timin]]om u [[DNK]] i sa [[uracil]]om u RNK. *[[Aficirana jedinka]] U [[genetika|genetici]], opisuje osobu koja ima određenu [[fenotip]]sku osobinu ili bolest. Pojedinac izražava tu osobinu ili ima znakove i simptome bolesti. *[[AFLP]] Polimorfizam dužine amplificiranih fragmenata (eng. (engl. ''Amplified Fragment Length Polymorphism)'' јedan јеje od značajnijih i najšire posmatranih genetičkih markera. Važan je u mnogim oblastima istraživanja, od molekulske biologije, [[genetika|genetike]] i [[genomika|genomike]], do [[mikrobiologija|mikrobiologije]], [[ekologija|ekologije i rekonstrukcije [[filogenetika|evolucijsko-filogenetičkih]] veza i odnosa. Proučavanje ovog polimorfizma posebno je značajno i u medicini, u procesima [[genotip]]izacije. *[[hromosom|Akrocentričnost]] (linearnog [[hromosom]]a ili hromosomskog fragmenta): Pozicija centromere vrlo blizu jednog krajajednom kraju [[hromosom]]a, za razliku od kraja ili u sredini. *[[transkripcijski faktor|Aktivator]] Tip [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] koji povećava transkripciju gena ili skupa gena. Većina aktivatora djeluje tako što se vezuju za specifičnu sekvencu koja se nalazi unutar ili blizu pojačivača ili [[promotor (genetika)|promotora]] i olakšava vezivanje [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] i drugih transkripcijskih faktora u istoj regiji. Vidi također: koaktivator; kontrastni represor. *[[Alel]] Jedna od alternativnih varijanti [[gen]]a, nastala promjenom u slijedu nukleotida (genskom mutacijom). Nalaze se na stalnim mjestima ([[genski lokus|lokusima]]) na [[hromosom]]u, ali se razlikuju u [[nukleotid]]noj sekvenci [[genetićka informacija|genetičke informacije]]. Ako se na jednom lokusu alternativno javlja više od dva alela, zovu se multipli aleli (primjer tri alela za [[krvna grupa|krvne grupe]]: IA, IB i Io ). IO). *[[Alelna heterogenost]] Prisustvo različitih varijanti na jednom genskom lokusu koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Alosom]] Također ([[spolni hromosom]], [[heterohromosom]] ili [[idiohromosom]].) Svaki hromosom koji se razlikuje od običnog autosoma po veličini, obliku ili ponašanju i koji je odgovoran za određivanje spola organizma. Spolni hromosomi kod ljudi, su [[hromosom X]] i [[hromosom Y]]. *[[Alternativna prerada]] Regulirani [[fenomen]] [[ekspresija gena|ekspresije eukariotskih gena]] u kojem su specifični [[egzon]]i ili dijelovi egzona iz istog primarnog transkripta različito uključeni ili uklonjeni iz konačnog, zrelog informacijskog [[primarni transkript|transkripta RNK]]. Klasa [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskih modifikacija]], [[alternativna prerada]] omogućava jednom genu da kodira više proteinskih izoformi i uveliko povećava raznolikost proteina koje može proizvesti pojedinačni genom. Vidi također: [[prerada RNK]]. *[[mutacija|Amber]] Jedan od tri [[stop kodon]]a koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u RNK, određen je nukleotidnim tripletom UAG. Druga dva stop kodona se zovu oker i opal. *[[Amesov test]] Bakterijski test [[mutagen]]osti koji koristi bakteriju ''[[Salmonella]] typhimurium'', auksotrofnu za [[histidin]]. *[[Aminokiselina]] Organski spoj koji sadrži funkcionalne grupe [[amin (hemija)|amin]] i [[karboksilna gropa|karboksil]], kao i [[bočni lanac]] specifičan za svaku pojedinačnu aminokiselinu. Od skoro 500 poznatih aminokiselina, skup od 20 je kodiran standardnim [[genetički kod|genetičkim kodom]] i ugrađeni su u sekvencu kao gradivni blokovi [[polipeptid]]a ([[protein]]a). Specifična sekvenca aminokiselina u polipeptidnim lancima koji formiraju protein u konačnici osobine različitih proteina te oblici molekula proteina ovise o tipu i redoslijedu sastavnih aminokiselina. *[[Amorf]] Bilo koji alel koji je postao nefunkcionalan zbog genetičke mutacije. Mutacija može dovesti do potpunog neuspjeha proizvodnje genskog proizvoda ili genskog proizvoda koji ne funkcijskirafunkcionira ispravno; u oba slučaja, [[alel]] se može smatrati nefunkcijskalnim. *[[Anafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja se javlja nakon metafaze i prije telofaze, kada se replicirani hromosomi odvoje i svaka od [[sestrinske hromatide|sestrinskih hromatida]] se pomjeri na suprotne strane ćelije. *[[Analiza mutacija]] Metoda [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] zametne linije, usmjerena na otkrivanje specifične varijante ili mutacije (kao što je štetna varijanta MSH2 prethodno identificirana u porodici), panel varijanti (kao što su tri patogene varijante [[BRCA]] koje se sastoje od panela osnivačke mutacije za osobe [[Aškenazi|aškenaskog]] [[jevrej]]skog porijekla) ili tip varijante (kao što su velike [[delecija (genetika)|delecije]] ili [[insercija (genetika) insercije]] u genu [[BRCA1]] ). Ovaj tip testiranja razlikuje se od potpunog sekvenciranja gena ili skeniranja varijanti. Potonji su [[dizajn]]irani za otkrivanje većine varijanti u regiji koja se testira. Dosadašnja uporabaupotreba također primjenjuje ovaj termin na bilo koji [[genetički test]]. *[[Analiza vezanosti]] Tehnika lociranja gena koja prati obrasce bolesti u visokorizičnim porodicama. Pokušava locirati gen koji uzrokuje bolest identificiranjem [[genetički marker|genetičkih markera]] poznate [[hromosom]]ske lokacije koji su su [[nasljeđivanje|naslijeđeni]] sa značajkom od interesa. *[[Aneuploidija]] Pojava jednog ili više dodatnih [[hromosom]]a ili hromosoma koji nedostaju, što dovodi do neuravnoteženog [[hromosomski komplement|hromosomskog komplementa]] ili bilo kojeg broja hromosoma koji nije tačan višekratnik [[ploidija|haploidnog broja]] (koji je 23). Tip ploidije sas viškom ili manjkom jednog ili više hromosoma (različitim od n), isključujući abnormalni broj kompletnih setova [[hromosom]]a, koji je umjesto toga poznat kao [[euploidija]]. *[[Anticipacija]] [[Fenomen]] kojim simptomi [[genetički poremećaj|genetičkog poremećaja]] postaju očigledni (i često teži) u ranijoj dobi kod oboljelih osoba sa svakom [[generacija|generacijom]] koja naslijedi poremećaj. *[[Antigen]] Strana ili sopstvena tvar koja uzrokuje [[imunski odgovor]] organizma. *[[Antikodon]] Serija od tri uzastopna [[nukleotid]]a unutar [[tRNK|transferne RNK]] koji dopunjuju tri nukleotidna [[kodon]]a unutar transkripta iRNK. Tokom [[translacija (genetika)|translacije]], svaka [[tRNK]] regrutovana u [[ribosom]] sadrži jedan antikodonski triplet koji se uparuje sas jednim ili više komplementarnih kodona iz sekvence iRNK, omogućavajući svakom kodonu da specificira određenu aminokiselinu koja će se dodati rastućem peptidnom lancu. Antikodoni koji sadrže inozin na prvoj poziciji mogu se upariti s više od jednog kodona zbog fenomena poznatog kao uparivanje kolebljivih baza. [[alel|Antimorf]] Mutirani alel sa suprotnom ekspresijom u odnosu na iskodišni ([[divlji tip]]). *[[Antiparalelnost]] Orijentacija dva lanca dvolančane nukleinske kiseline (i općenito bilo kojeg para biopolimera) koji su međusobno paralelni, ali suprotne usmjerenosti. Npr., dva komplementa [[RNK]] lanca molekule [[DNK]] idu jedan pored drugog, ali u suprotnim smjerovima, pri čemu je jedan lanac orijentiran 5'- prema 3', a drugi 3' prema 5'. *Antisens lanac, negativni (–) i [[nekodirajuća RNK|nekodirajući lanac]] Lanac dvolančane [[DNK]] molekule koji se koristi kao šablon za sintezu RNK tokom [[transkripcija (genetija)|transkripcije]]. Sekvenca šablonskog lanca je komplementarna rezultirajućem [[RNK]] transkriptu. Kontrast nekodirajućeg je kodirajući lanac. *[[Antitijelo]] ([[GWAS]]) Opći naziv za [[imunoglobulin]]; protein koji se u stvara u odgovoru organizma na [[antigen]]. *[[GWAS|Asocijacija]] [[GWAS|Studija genomske povezanosti]] (GWAS) način je na koji znanstvenici identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Ovaj metod ispituje cijeli genom radi [[genetički polimorfizam|genetičkih polimorfizama]], obično jednonukleotidnog polimorfizama ([[SNP]]-ovi) (izgovaraju se "isječci"), koji se češće javljaju u slučajevima ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje, nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine, Naziva se i GWAS.). *[[Auksotrof]] (mutant) Bakterija s nefunkcionalnom mutacijom gena za [[enzim]] koji sudjeluje u nekom [[metabolizam|metaboličkom procesu]] *[[Autoimunost]] Pojava stvaranja [[antitijela]] na sopstvene [[antigen]]e *[[Autosom]] Svaki hromosom koji nije alosom i stoga nije uključen u određivanje spola organizma. Za razliku od spolnih [[hromosom]]a, autosomi u [[ploidija|diploidnoj]] ćeliji postoje u parovima, pri čemu članovi svakog para imaju istu strukturu, morfologiju i [[genski lokus|genske lokuse]]. *[[Autosomno nasljeđivanje|Autosomno dominantno nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. U autosomno dominantnom nasljeđivanju, genetičko stanje nastaje kada je varijanta prisutna samo u jednom alelu (kopiji) određenog gena. *[[Autosom]]no [[recesivni gen|recesivno]] [[nasljeđivanje]] Jedan od načina na koji se genetička osobina ili genetičko stanje može naslijediti. Kod autosomno recesivnog nasljeđivanja, genetičko stanje nastaje kada je jedna varijanta prisutna na oba alela *[[Autosom]]nost Prisustvo veze s bilo kojim od 22 numerirana para hromosoma koji se nalaze u većini ljudskih ćelija. Autosomni hromosomi označeni su brojevima od 1- do 22. Spolni hromosomi (X i Y hromosom) određuju spol osoba i ne smatraju se autosomnim hromosomima.<"ref name=Rifat">{{cite book|author=Hadžiselimović R. |title=Ja i moja genetika|year= 2024|publisher= [[ANUBiH]]-Ingeb|place=Sarejevo|isbn=978-9926-410-88-9|isbn=978-9958-083-12-9}}</ref> ==B== *[[Barkodiranje DNK]] Metod [[taksonomija|taksonomske]] identifikacije u kojoj se kratke sekvence [[DNK]] iz jednog ili više specifičnih gena izoluju iz neidentifikovanih uzoraka, a zatim se usklađuju sa sekvencama iz referentne biblioteke kako bi se jedinstveno identifikovala [[vrsta]] ili drugi [[takson]] iz kojeg su uzorci nastali. Sekvence korištene u usporedbipoređenju pažljivo su odabrane od gena koji su i široko [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] i koji pokazuju veće varijacije između vrsta nego unutar vrsta, npr. gen [[citohrom]] c oksidaze za eukariote ili određeni geni [[ribosomska RNK|ribosomske RNK]] za [[prokariot]]e. Ovi geni su prisutni u gotovo svim živim organizmima, ali imaju tendenciju da evoluiraju različite mutacije u različitim vrstama, tako da se svaka varijanta sekvence može povezati s jednom određenom vrstom, efektivno stvarajući jedinstveni identifikator sličan maloprodajnom barkodu. DNK barkodiranje omogućava identifikaciju nepoznatih uzoraka iz inače nejasnih tkiva ili dijelova tijela, gdje bi identifikacija prema morfologiji bila teška ili nemoguća, a biblioteka bar-kodovabarkodova organizma sada je dovoljno sveobuhvatna da se čak i organizmi koji su ranije bili nepoznati nauci često mogu filogenetski pouzdano klasificirati. Istovremena identifikacija više različitih vrsta iz mješovitog uzorka poznata je kao metabarkodiranje. *[[Barrovo tjelešce]] Inaktivirani X-hromosom ili spolni hromatin. *[[G-pruganje|Bend]] Obojeni segmentSegmenti [[hromosom]]a obojeni specifičnim bojama u određenoj fazi ćelijske diobe. Postoji nekoliko laboratorijskih tehnika, u kojima se pojavljuje specifični obrazac svijetlih i tamnih pruga (traka) kada se hromosomi gledaju pod mikroskopom; uzorak pruganja pomaže u dodjeljivanju određenog rednog broja svakom [[hromosom]]u i procjeni njegove strukture. *[[alel|Bialelnost]] Oba alela jednog gena (očev i majčin). Naprimjer, nositelji bialelne mutacije imaju mutaciju (ne nužno istu) u obje kopije određenog gena (majčine i očeve). *[[Binarna dioba]] Dioba ćelije nakon replikacije [[DNK]], prostom diobom kod prokariota (nespolno razmnožavanje) *[[B-DNK]] Vidi: Dvostrukadvostruka spirala.<ref name="hadzirifat"/> ==C== *[[CAAT-kutija]] Također C Visoko konzrervirana konzervirana regulatorna sekvenca [[DNK]] locirana na otprilike 75 parova baza uzvodno (tj. –75 bp) od mjesta početka transkripcije za mnoge eukariotske gene. *[[cDNK]] Vidi: [[komplementarna DNK]]. *[[Centimorgan]] (cM) / mapna jedinica (mu) Također [[mapna jedinica]] (mu). Jedinica za mjerenje genetičke povezanosti definirana kao udaljenost između hromosomskih lokusa za koje je očekivani prosječan broj razmjenskih hromosomskih ukrštanja (krosingovera) u jednoj generaciji 0,01. Iako nije stvarna mjera fizičke udaljenosti, koristi se za procjenu stvarne udaljenosti između dva lokusa, na osnovu prividne vjerovatnoće da se između njih dogodi razmjena dijelova hromatida. *[[Centralna dogma molekularne biologije|Centralna dogma molekulske biologije]] Generalizirani okvir za razumijevanje protoka genetičkih informacija između makromolekula unutar bioloških sistema. Ističe fundamentalni princip da se informacije o sekvenci kodirane u tri glavne klase biopolimera – [[DNK]] → [[RNK]] → protein — mogu kopirati između ove tri klase samo na određene načine, a ne na druge: konkretno, prijenos informacija između nukleinske kiseline i sas nukleinske kiseline na protein je moguć, ali transfer sas proteina na protein, ili sas proteina nazad na bilo koji tip nukleinske kiseline, nije i ne dešava se prirodno. *[[Centromera]] Specijalizirana sekvenca [[DNK]] unutar [[hromosom]]a koja povezuje par sestrinskih hromatida. Primarna funkcija centromere je da djeluje kao mjesto sklapanja kinetohora, proteinskih kompleksa koji usmjeravaju vezivanje vlakana diobenog vretena za centromeru i olakšavaju segregaciju hromatida tokom ćelijske diobe (mitoze i mejoze). *[[CHIP]] *CHIP (klonska hematopoeza neodređenog potencijala) Prisustvo somatskih mutacija u hematopoetskim matičnim ćelijama kod osobaaosoba bez krvnog raka koji se može otkriti. Definicija CHIP-a zahtijeva da su mutacije prisutne s varijantnom učestalošću alela od 2% ili višom i da su u genima za koje je opisano da su pogođeni krvnim kancerima. Ovo stanje je češće kod starijih osoba i kod onih koji su bili liječeni od drugih tipova raka. Povezan je s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti i krvnog karcinoma. Naziva se i klonska hematopoeza neodređenog potencijala. *[[Cis pozicija]] Na istoj strani; susjedno; koji djeluju iz iste molekule. Kontrast je trans pozicija. *[[Cis-dominantna mutacija]] Mutacija koja se javlja unutar cis-regulatornog elementa (kao što je operator) mijenjajući funkcijskiranjefunkcioniranje obližnjeg gena ili gena na istom [[hromosom]]u. Cis-dominantne mutacije utiču na ekspresiju gena jer se javljaju na mjestima koja kontroliraju transkripciju, a ne unutar samih gena. *[[Cisgeneza]] Oznaka proizvoda za kategoriju genetički modificiranih biljaka. Predložene su različite sheme klasifikacije, koje kategoriziraju genetički modifikovane organizme na osnovu prirode unesenih genotipskih promjena, a ne procesa genetičkog inženjerstva. *[[Cis-regulatorni element]] (CRE) / cis-regulatorni modul (CRM) Također cis-regulatorni modul (CRM). Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće [[DNK]] koja regulira transkripciju obližnjih gena (npr. promotor, operater, utišavač ili pojačivač ), obično služeći kao mjesto vezanja za jedan ili više faktora transkripcije. Kontrast je transregulatorni element. *[[Cistron]] Dio molekule [[DNK]] ili [[RNK]] koji kodira specifični polipeptid u sintezi proteina; zamjenski terimtermin za gen. *[[Citogenetika]] [[gnetikq]] pojava i procesa na ćelijskoj razini; proučava kako hromosomi utiču i odnose se na ponašanje i funkciju ćelije, posebno tokom mitoze i mejoze. *[[C-vrijednost]] Sveukupna količina ugljika u [[DNK]] haploidnog jedra (npr. gametu) određenog organizma ili vrste, izraženo u broju parova baza ili u jedinicama mase (obično pikogrami ); ili, ekvivalentno, polovinu količine u diploidnim somatskim ćelijama (2C-vrijednost). Za jednostavne diploidne eukariote termin se često koristi naizmjenično sas veličinom [[genom]]a, ali u određenim slučajevima, npr. u hibridnim poliploidima koji potiču od roditelja različitih vrsta (alopoliplodi), C-vrijednost može zapravo predstavljati dva ili više različitih [[genom]]a sadržanih u istom jedru. C-vrijednosti se odnose samo na [[genom]]sku DNK, isključuju vanjedarnu DNK. *[[Citološka mapa]] Mapa koja prikazuje precizna fizička mjesta gena na [[hromosom]]u. *[[Citozin]] Skraćeno slovom (skr. C. ) Jedna od četiri glavne nukleobaze u [[DNK]] i [[RNK]]. [[citozin]] formira bazni par sas [[guanin]]om. *[[cpDNK]] Vidi:[[hloroplastna DNK]] . ==Č== *[[Čista linija]] Jedinke homozigotnog genotipa za sva promatranaposmatrana svojstva. ==Ć== *[[Ćelijska dioba]] Podjela jedne ćelije na dvije ili više novih kćeri ćelija. Osnovni oblici su [[mitoza]] (somatske ćelije), [[mejoza]] (reproduktivne ćelije) i binarna dioba (uglavnom kod jednoćelijskih organizama). *[[Ćelijski ciklus]] Slijed ćelijskih pojava u procesu diobe, od poćetkapočetka do kraja mitoze. *[[Ćelijsko reprogramiranje]] Pretvaranje ćelije iz jednog tipa ćelije specifičnog za tkivo u drugi. Ovo uključuje dediferencijaciju do pluripotentnog stanja; primjer je pretvaranje somatskih ćelija miša u nediferencirano embrijskoembrionalno stanje, koje se oslanja na transkripcijske faktore Oct4, Sox2, Myc i Klf4. ==D== *[[Dalton (jedinica)|Dalton]] Jedinica molekulske mase. *[[DarT]] Diverzitet matričnih tehnologija (eng. (engl. Diversity Arrays Technology) je oznaka tehnologije koja se primjenjuje u molekulskoj genetici za razvoj markerskih sekvenci u genotipizaciji i drugim genetičkim analizama.DArT se temelji na hibridizacijama mikronizova (mikromatrica) za detekcujudetekciju prisustva ili nepostojanja pojedinih fragmenata u konstituciji genoma. *[[''De novo'' mutacija]] Spontana mutacija u [[genom]]u pojedinačnog organizma koja je nova za lozu tog organizma, koja se prvi put pojavila u zametnoj ćeliji jednog od roditelja ili u zigotu koji se razvija u organizam; mutacija koja nije bila prisutna u genomu nijednog od roditelja. *[[Degeneracija genetičkog koda]] Izlišnost genetičkog koda, prikazana kao mnoštvo različitih kodona koji specificiraju istu aminokiselinu. Naprimjer, u standardnom genetičkom kodu, aminokiselina serin je specificirana putem šest jedinstvenih kodona (UCA, UCG, UCC, UCU, AGU i AGC). Degeneracija kodona objašnjava postojanje sinonimnih mutacija. *[[Delecija (genetika)|Delecija (Δ)]] Označeno skraćeno simbolom Δ: Tip genetičke promjene koja uključuje odsutnost segmenta [[DNK]]; lom i gubitak hromosomskog segmenta. Može biti mala poput jedne baze ili hromosomskog segmenta, ali može značajno varirati u veličini. *[[Demetilacija DNK]]: Faktor selektivne aktivacije gena tokom procesa diferencijacije. *[[Desinapsa]] : Neuspjeh homolognih [[hromosom]]a koji su normalno sinapsirali tokom pahinena da ostanu upareni tokom diplotena. Desinapsa je obično uzrokovana nepravilnim formiranjem hijazme. Kontrast je asinapsa. *[[Dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK]]) DNK je glavni, ali ne jedini genetički materijal: dugačka, polimerna molekula koja se sastoji od gradivnih podjedinica kojikoje se zovu nukleotidi. Svaki nukleotid sastoji se iz po tri komponente: fosforne kiseline, šećera sas pet atoma ugljika (pentoza), zvanog dezoksiriboza i jedne od četiri heterociklične baze: [[adenin]] (A) [[timin]] (T), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenca ovih baza u molekuli [[DNK]] je šifra za biosintezu proteina koji određuje datu osobinu. Sadrži genetičke informacije odgovorne za razvoj i funkcijskiranjefunkcioniranje organizma. DNK se najčešće nalazi u dvolančanom obliku, koji se sastoji od dva komplementarna antiparalelna lanca nukleotida, molekule u kojima je svaka od nukleobaza na svakom pojedinačnom lancu uparena s onima na suprotnom lancu. Ova struktura se obično javlja u obliku dvostruke spirale. Naziva se i [[DNK]]. *[[Dezoksiriboza]], Također (2-dezoksiriboza.) Monosaharidni šećer koji se dobija iz riboze, gubitkom jednog atoma kisika. D-dezoksiriboza, u svom obliku pentoznog prstena, jedna je od primarnih funkcijskalnihfunkcionalnih grupa dezoksiribonukleotida, a time i molekula dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). *[[centromera|Dicentričnost]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Prisustvo dvije centromere umesto normalno jedne. *[[tačkasta mutacija|Diferencirajuća tačka]] ([[tačkasta mutacija]]) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta mutacija. *[[Dihibrid Heterozigotni organizam za dva gena, koji kodiraju dva različita svojstva, od kojih svaki ima po dva alela. *[[Dihibridno ukrštanje]] Ukrštanje dva heterozigota za dva gena; samooplodnja mendelovske F1 generacije (AaBb x AaBb) *[[mejoza|Dijada]] Vidi: [[Sestrinske hromatide]] *[[Dijakineza]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Diploidija]] (diploidna hromosomska garnitura) Sadržaj dva haploidna kompleta hromosoma (po jedan od svakog roditelja): označava se sas 2n i predstavlja ukupan broj [[hromosom]]a u ćelijskom jedru. Ljudska vrsta ima 46 hromosoma, i to 23 od majke, 23 od oca. Parovi hromosoma nazivaju se [[homologni hromosom]]i. Pojava da ćelije ili organizmImajuorganizmi imaju dvije homologne kopije svakog hromosoma. Kontrast je haploidnog i poliploidnog. *[[Diploidni hromosomski broj]] (2n) Svaki [[hromosom]] predstavljen u dvije kopije; dva seta homolognih hromosoma (majčin i očev hromosom). *[[mrkoza|Diplonema]] ([[diploten]], diplotenski stadij); Također diplotenski stadij Potfaza mejoze I, tokom koje se sinaptonemski kompleks rastavlja i upareni [[homologni hromosom]]i počinju da se međusobno odvajaju, iako ostaju čvrsto vezani na hijazmama gde je došlo do razmjene dijelova homolognih hromatida (krosongover|krosingoverom). *[[Direktno ponavljanje]] Bilo koja dva ili više ponavljanja specifične nukleotidne sekvence koja se javljaju u istoj orijentaciji (tj. u potpuno istom redoslijedu, a ne obrnutimobrnutom) i na istom lancu, bilo razdvojenihrazdvojena interventnim nukleotidima ili ne. Primjer je sekvenca TACCGnnnnnnTACCG, u kojoj se TACCG pojavljuje dva puta, iako je odvojen sa šest nukleotida koji nisu dio ponovljene sekvence. Direktno ponavljanje u kojem su ponavljanja neposredno jedna uz drugu poznatapoznato je kao tandemsko ponavljanje. *[[Disperzivna replikacija]] Replikacija oko replikacijske viljuške čija brzina ovisizavisi od replikatora. Bilo koja molekula ili regija [[DNK]] ili [[RNK]] koja se replicira iz jednog polulanca DNK. *[[Divlji tip]] (WT) Fenotip tipskog oblika vrste kakva se javlja u prirodi; proizvod standardnog "“normalnog"” alela na datom lokusu, za razliku od onog koji proizvodi nestandardni mutantni alel. *[[vezani geni|Djelimična vezanost]] Geni na istom hromosomu između kojih se tokom mejoze događa hromatidna razmjena (krosingover) što uzrokuje nastanak rekombinantnih potomaka *[[DNK]] Vidi: [[dezoksiribonukleinska kiselina]]; DNK (engl. '' Deoxyribonucleic Acid'') – dvostruka uzvojnica koju čine dva polinukleotidna lanca omotana oko zajedničke osi. *[[DNK dupleks]] Vidi: Dvolančanadvolančana DNK. *[[DNK.mikromreža]] Tehnologija visoke propusnosti koja se koristi za mjerenje nivoa ekspresije transkripata [[iRNK]] ili za otkrivanje određenih promjena u nukleotidnoj sekvenci. Sastoji se od niza hiljada mikroskopskih mrlja [[DNK]] oligonukleotida, od kojih svaki sadrži pikomole specifične sekvence [[DNK]]. Ovo može biti kratak dio gena ili drugog DNK elementa koji se koristi kao sonda za hibridizaciju [[cDNK]], [[cRNK]] ili obrasca [[genom]]ske [[DNK]] (koji se naziva meta) pod visokim uvjetima. *[[DNK otisak prsta]] (fingerprint) ), DNK barkodiranje *[[DNK profiliranje je proces određivanja karakteristika individualnih [[DNK]]. DNK analiza namijenjena identifikaciji vrste, a ne pojedinca, naziva se DNK barkodiranje. *[[DNK-polimeraza]]: Glavni enzim replikacije [[DNK]]. Bilo koji od klase enzima koji sintetizira molekule DNK iz pojedinačnih dezoksiribonukleotida. [[DNK-polimeraza|DNK-polimeraze]] su neophodne za replikaciju DNK i obično djeluju u parovima, kako bi stvorile identične kopije dva lanca originalne dvolančane molekule. Oni grade dugačke lance DNK dodavanjem nukleotida jedan po jedan na 3'- kraj lanca DNK, obično se oslanjajući na šablon koji daje komplementarni lanac, kako bi vjerno kopirali sekvencu nukleotida. *[[DNK zametne linije]] (konstitutivna DNK) [[DNK]] tkiva koje potiče iz reproduktivnih ćelija (jajne ćelije ili spermatozoida) koje se ugrađuju u [[DNK]] svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija klicinezametne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i [[konstitutivna DNK]]. *[[Domaćinski gen]] Svaki konstitutivni gen koji se transkribujetranskribira na relativno konstantnom nivou u mnogim ili svim poznatim uslovima. Proizvodi takvog gena obično služe funkcijama koje su ključne za održavanje organizma. Pretpostavlja da na njihovu ekspresiju ne utiču eksperimentalni uslovi. *[[Domen (biologija)|Domen]] Specifična fizička regija ili sekvenca aminokiselina u proteinu koja je povezana s određenom funkcijom ili odgovarajućim segmentom DNK. *[[Dominantna letalnost]] Prisustvo samo jednog alela u genotipu uzrokuje smrt jedinke. *[[Dominantni alel]] Alel koji se eksprimira u fenotipu heterozigota. *[[Dominantnost alela]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji nadjača ili "maskira" doprinos drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine kaže se da je dominantan. Često dominantni alel kodira funkcionalni protein, dok njegov recesivni pandan ne uspijeva kontrolirati ekspresiju do krajnjeg proizvoda dominantnog alela. Dominacija nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova; moguće je da jedan alel bude istovremeno dominantan nad drugim alelom, recesivan prema trećem i kodominatankodominantan prema četvrtom. Dominantni aleli su često predstavljeni jednim velikim slovom (npr. A, za razliku od recesivnog a). *[[Društvo za funkcijske genomske podatke]] (FGED, ranije MGED) Ranije poznat pod skraćenicom MGED. Organizacija koja radi s drugima "“na razvoju standarda za kvalitet podataka bioloških istraživanja, označavanje i razmjenu"”, kao i softverske alate koji olakšavaju njihovu upotrebu. *[[dsDNK]] Bilo koja molekula DNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna dezoksiribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako je moguće da DNK postoji kao jednostruki lanac, općenito je stabilniji i češći u dvolančanom obliku. U većini slučajeva, komplementarno uparivanje baza uzrokuje da se komplementarni polulanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[dsRNK]] Bilo koja molekula RNK koja se sastoji od dva antiparalelna, komplementarna ribonukleotidna polimerna lanca, koji su međusobno povezani vodikovim vezama između komplementarnih nukleobaza. Iako se [[RNK]] obično javlja u jednolančanom obliku, također formira i duplekse na isti način kao i DNK; primjer je uparivanje transkripta iRNK sas antisens verzijom istog transkripta, koji efikasno utišava gen sas kojeg je iRNK transkribovanatranskribirana sprečavanjem translacije. Kao i kod dsDNK, uparivanje baza u dsRNK često uzrokuje da se lanci namotavaju jedan oko drugog u obliku dvostruke spirale. *[[hromosom|Dugi krak]] (q) U kondenzovanim [[hromosom]]ima gdje pozicioniranje centromere stvara dva segmenta ili "“krake"” nejednake dužine, duži od dva kraka hromatide. Kontrast je kratki krak (p) ). *[[Duplikacija (genetika)|Duplikacija]] Tip mutacije u kojoj se neki gen /genski/[[hromosom]]ski segment (sekvenca DNK) u diploidnom organizmu javlja više od dva puta. *[[Dvostruka heterozigotnost]] (epigenetička varijanta, epimutacija) Prisustvo dva različita mutirana alela kod dvije odvojene epigenetičke varijacije; nasljedna promjena koja ne utječeutiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička varijanta i epimutacija. *[[Dvostruka spirala]] (heliks) Oblik koji najčešće imaju dvolančane molekule nukleinske kiseline, nalik merdevinama koje su uvijene oko svoje dugačke ose, sas prečkama koje se sastoje od uparenih nukleobaza. Ova sekundarna struktura je energetski najstabilnija konformacija dvolančanih oblika i DNK i [[RNK]] u najprirodnijim uslovima, koja nastaje kao posljedica primarne strukture fosfodiestarske kičme i slaganja nukleotida vezanih za nju. U B-DNK, najčešćoj varijanti DNK koja se nalazi u prirodi, dvostruka spirala ima desnu zavojnicu sas oko 10 parova baza po punom okretu, a molekulska geometrija rezultira naizmjeničnim uzorkom "“žlijebova"” različitih širina (glavni žlijeb i mali žljeb ) između paralelnih okosnica. *[[Dvostruki hromosom]] Hromosom sastavljen od dviju sestrinskih hromatida (svaka predstavlja jednu molekulu DNK), od S faze do metafaze (ili do metafaze II mejoze). *[[Dvostruki prekid ]](DSB) Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u oba lanca dvolančane molekule DNK, posebno kada se dva prekida nastaju na mjestima koja su direktno preko putaprekoputa ili vrlo blizu jedno drugom na komplementarnim lancima. Kontrast: prekid jednog lanca (jednolančani prekid).<ref name="hadzirifat"/> ==E== *[[Egzom]] Čitav skup egzona unutar određenog [[genom]]a, uključujući neprevedene regije (UTR) zrelih iRNK, kao i kodirajuće regije. Sekvenca DNK u zreloj glasničkoj RNK, od kojih neke kodiraju aminokiseline proteina. Većina gena ima više egzona s intronima između njih. Kodirajući dio DNK, '''smisleni dio''' molekule DNK, koji je dio šifre za sintezu proteina. Slaganjem egzona i introna nastaje određeni gen. Egzoni ne postoje kod bakterija – njihova DNK ima kontinuiranu šifru, ali i nema mnogo gena. U procesu prepisivanja genetičke šifre, nekodirajući dijelovi DNK (introni) se izrezuju pa za transkripciju ostaje samo egzonska šifra. *[[Egzonukleaza]] Svaki enzim čija je aktivnost cijepanje fosfodiestarskih veza unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju samo nakon prepoznavanja specifične sekvence (tzv. restrikcijske egzonukleaze). Egzonukleaze prave svoje rezove na 3' ili 5'- kraju sekvence (a ne u sredini, kao endonukleaze). *[[Egzosomski kompleks]] Unutarćelijski multiproteinski kompleks koji služi za razgradnju različitih tipova [[RNK]] molekula. *[[Ekološka genetika]] Grana genetike koja se odnosi na ekologiju i sposobnost ekološkog prilagođavanja prirodnih populacija živih organizama. *[[Ekspresija gena]] Skup procesa u kojima se informacija kodirana u genu koristi u sintezi genskog proizvoda, kao što je protein ili nekodirajuća [[RNK]], ili se na drugi način utiče na jedan ili više fenotipova. Kanonski, prvi korak je transkripcija, koja proizvodi molekulu iRNK koja je komplementarna molekuli DNK u kojoj je gen kodiran. Za gene koji kodiraju proteine, drugi korak je translacija, u kojoj ribosom čita informacijsku RNK, kako bi proizveo protein. Informacije sadržane u sekvenci DNK ne moraju nužno biti transkribovanetranskribirane i prevedene da bi izvršile uticaj na molekulske događaje; šire definicije obuhvataju ogroman niz drugih modela na koje se genetičke informacije mogu eksprimirati. *[[Ekspresivnost (genetika)|Espresivnost]] Za dati genotip povezan s varijabilnim nebinarnim fenotipom, udio pojedinaca s tim genotipom koji pokazuju ili izražavaju fenotip u određenoj mjeri, obično se prikazuje u postocima. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti širok spektar mogućih fenotipova različitih kvaliteta ili stupnjevastepena kod različitih individua. U takvim slučajevima može se reći da i fenotip i genotip pokazuju promjenjivu ekspresivnost. Ekspresivnost pokušava kvantificirati raspon mogućih nivoa fenotipskih varijacija u populaciji osoba koje eksprimiraju fenotip od interesa. Uporedite: penetrabilnostPenetrabilnost. *[[Ekstrahromosomska DNK]] Također (vanjedarna DNK ili [[citoplazmatska DNK]].) Bilo koja DNK koja se ne nalazi u [[hromosom]]ima ili u ćelijskom jedru i stoga nije [[genomska DNK]]. To može uključivati DNK sadržanu u [[plazmid]]ima ili [[organela]]ma kao što su [[mitohondrije]] ili [[hloroplast]]i, ili, u najširem smislu, DNK unesenu [[virus]]nom infekcijom. [[Vanhromosomska DNK]] obično pokazuje značajne strukturne razlike u odnosu na jedarnu DNK u istom organizmu. *[[Element odgovora]] Kratka sekvenca DNK unutar promotorske regije koja je u stanju da veže specifične transkripcijske faktore, kako bi regulirala transkripcija transkripciju specifičnih gena. *[[Emergeneza]] Kvalitet genetičkih osobina koji je rezultat specifične konfiguracije gena u interakciji, a ne samo njihove kombinacije. *[[Endonukleaza]] Svaki [[enzim]] čija je aktivnost cijepanje [[fosfodiestarskih veza]] unutar lanca nukleotida, uključujući one koji se cijepaju relativno nespecifično (bez obzira na sekvencu) i one koji se cijepaju samo na vrlo specifičnim sekvencama (tzv. restrikcijske endonukleaze). Kada je potrebno prepoznavanje specifične sekvence, prave rezove u sredini sekvence. Kontrast egzonukleazeje egzonukleaza. *[[Endosimbioza]] *[[Endosimbiotska teorija]] Pretpostavka da su mitohondrije i hloroplasti potomci drevnih jednoćelijskih simbiotskih organizama koji su se naselili u ćelijama drevnih eukariotskih domaćina. *[[Epigenetička varijanta]] (alteracija), epimutacija Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Naziva se i epigenetička alteracija i epimutacija. *[[Epigenetika]] Oblast genetike koja objašnjava mehanizme koji vode promjeni ekspresije gena, a koji se nasljeđuju, reverzibilni su i nisu posljedica promjene DNK-sekvence. Nauka o uticaju elemenata i faktora unutarćelijske sredine na fenotipsku ekspresiju gena. *[[Epimutacija]] (epigenetička promjena / varijanta) Nasljedna promjena koja ne utiče na sekvencu DNK, ali rezultira promjenom ekspresije gena. Primjeri uključuju metilaciju promotora i modifikacije histona. Također se naziva epigenetička promjena i epigenetička varijanta. *[[Episom]] Drugi naziv za plazmid, posebno onaj koji je sposoban da se integriše u hromosom. Kod eukariota, svaka neintegrirana vanhromosomska kružna molekula DNK koja se stabilno održava i replicira u jedru istovremeno sas ostatkom ćelije domaćina. Takve molekule mogu uključivati virusne genome, bakterijske plazmide i aberantne hromosomske fragmente. *[[Epistaza]] Međudjelovanje alela različitih gena kada ekspresija jednog gena sas jednog lokusa u genomu maskira (modificira/inhibira) ekspresiju gena sas drugog mjesta u genomu. Kolektivno djelovanje više gena u interakciji tokom ekspresije gena. OblikKao oblik djelovanja gena, epistaza može biti ili aditivna ili multiplikativna u svojim učincima na specifične fenotipske osobine. *[[Ergosom]] Vidi: [[Ribosom]] *[[Eukarioti]] Organizmi čije ćelije imaju pravo jedro obavijeno jedarnom ovojnicom, a u citoplazmi ćelije nalaze se brojne organele s vlastitom membranom. *[[Euploidija]] Ploidija (ćelije ili organizma) koji imaju abnormalan broj kompletnih setova [[hromosom]]a, možda isključujući [[spolni hromosom|spolne hromosome]]. Razlikuje se od aneuploidije, u kojoj ćelija ili organizam ima abnormalan broj jednog ili više specifičnih pojedinačnih hromosoma. *[[Evolucija]] Promjena nasljednih obilježja bioloških [[populacija]] tokom niza uzastopnih [[generacija]]. U najtradicijskalnijemU najtradicionalnijem smislu, javlja zbog promjena u frekvencijama alela u genskom fondu populacije. ==F== *[[Facijes]] Prepoznatljiva crta lica ili izraz koji je karakterističan za određeno stanje. *[[Fakultativna ekspresija]] [[Transkripcija gena]] samo prema potrebi, za razliku od konstitutivne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira kontinuirano. Gen koji se transkribira po potrebi naziva se fakultativni gen. *[[Fakultativni heterohromatin]] ili spolni hromatin Inaktivirani X-hromosom ili Barrovo tjelešcetjelašce kod ženki sisara *[[Farmakogenetika]] Oblast genetike koja proučava učinak lijekova na genotip/ / fenotip pacijenata. *[[Favizam]]: Tip hemolitske anemije uzrokovan nedostatkom ili smanjenom funkcijom enzima G6PD koji sudjeluje u ćelijskoj odbrani od oksidacijskih procesa. *[[FDR]] (rođak prvog stepena) Roditelj, brat ili sestra ili dijete posmatrane osobe. Također se naziva i rođak prvog stupnja. *[[Fenokopija]] Fenotipsko svojstvo ili bolest koja nalikuje svojstvu izraženom određenim genotipom, ali kod jedinke koja nije nositelj tog genotipa. Naprimjer, rak dojke kod člana porodice s nasljednim sindromom raka dojke/ / jajnika koji ne nosi mutaciju [[BRCA1]] ili [[BRCA]]2 smatrat će se fenokopijom. Takva osoba nema porodičnu mutaciju povezanu s rakom i stoga nema rizik od [[kancer]]a povezan s tom specifičnom mutacijom. *[[fenotup|Fenotipsko zaostajanje]] Kašnjenje u fenotipskoj ekspresija ekspresiji genetičke mutacije zbog vremena potrebnog za ispoljavanje promjena u zahvaćenim biohemijskim putevima. *[[Fenotip]] Kombinacija vidljivih morfoloških, fizioloških i etoloških osobina organizma koje su rezultat ekspresije njegovog genotipa, kao i uticaja faktora sredine i interakcija između njih; skup uočljivih svojstava pojedinoga organizma koji nastaje interakcijom genotipa i okruženja. Svako brojljivobrojivo i/ili opisivo svojstvo osim genetičke informacije. *[[Fetusna eritroblastoza]] Bolest inkompatibilnosti krvi majke i [[fetus]]a. *[[Fiksacija gena]] Proces kojim se jedan alel određenog gena s više različitih alela povećava u učestalosti u datoj populaciji tako da postaje trajno uspostavljen na 100% učestalosti – to jest,tj., jedini alel na tom lokusu unutar [[genski fond|genskog fonda]] populacije. U nedostatku mutacije i prednosti heterozigota, bilo koji dati alel je na kraju predodređen da postane ili trajno fiksiran u odnosu na sve druge varijante ili potpuno izgubljen iz populacije, iako to koliko dugo će to trajati ovisi o pritiskuzavisi od pritiska selekcije i slučajnim fluktuacijamaslučajnih fluktuacija (genetičkog drifta) u frekvencijama alela. *[[Filogenetika]] Filogeneza na osnovu genetičkih pokazatelja. Proučavanje evolucijske historije i odnosa između jedinki ili grupa organizama, kao što su vrste ili populacije, metodima kojimetodama koje procjenjuju uočene nasljedne osobine, uključujući morfološke karakteristike i sekvence DNK. Rezultat takvih analiza poznat je kao filogenetsko stablo. *[[Filogeneza]] Evolucijski razvoj posmatrane grupe/ / populacije organizama. *[[Filogenija]] Nauka o filogenezi. *[[FISH]] Vidi: Fluorescentnafluorescentna hibridizacija in situ. *[[Fitnes]] [[Adaptivna vrijednost]] [[genotip]]a; mjera reproduktivnog uspjeha. *[[Fluorescentna in situ hibridizacija]] ([[FISH]] Tehnika koja se koristi za identifikaciju specifičnih hromosoma ili [[hromosom]]skih regija putem hibridizacije (pričvršćivanja) fluorescentno obilježenih DNK sondi na denaturiranu hromosomsku DNK. Ispitivanje mikroskopom, pod fluorescentnim osvjetljenjem otkriva obojene hibridizirane signale (a time i prisustvo hromosomskog materijala) ili odsutnost hibridiziranog signala (a time i odsutnost [[hromosom]]skog materijala). Također FISH. *[[Frekvencija alela]] Relativna učestalost s kojom se određeni alel datog gena (za razliku od drugih alela istog gena) javlja na određenom lokusu kod članova populacije; preciznije, to je udio svih hromosoma unutar populacije koji nose određeni alel, izražen kao dio, postotak ili proporcija. Frekvencija alela se razlikuje od učestalosti genotipa, iako su one povezane. *[[Fuzija gena]] Spajanje, bilo prirodnom mutacijom ili rekombinantnim laboratorijskim tehnikama, dva ili više prethodno nezavisnih gena koji kodiraju različite genske proizvode, tako da postaju predmet kontrole istih regulatornih sistema. Rezultirajuća hibridna sekvenca poznata je kao fuzijski gen.<ref name="hadzirifat"/> ==G== *[[Gamet]] Spolna (ženska ili muška) ćelija; skupni naziv za muške i ženske spolne ćelije. *[[gDNK]] Vidi: [[Genomska DNK]]. *[[Gen]] Svaki segment ili skup segmenata molekula nukleinske kiseline koji sadrži informacije potrebne za proizvodnju funkcijskalnogfunkcionalnog [[RNK]] transkripta na kontroliran način. U živim organizmima, geni se često smatraju osnovnim jedinicama naslijeđa i obično su kodirani u DNK. Određeni gen može imati više različitih verzija ili alela, a jedan gen može rezultirati genskim proizvodom koji utječeutiče na mnogo različitih fenotipova. Geni su kodirajuće sekvence. Gen je uputstvo za sitnezu tačno određenog proteina u nekom živom biću, neovisno o tomenezavisno od toga da li je taj protein gradivinigradivni (recimo miozin i/li hemoglobin)), ili ima ulogu katalize neke biohemijske reakcije, ili je svojevrstan oblik glasnika između ćelija. Geni ne sadrže kontinuiranu genetićkugenetičku informaciju, nego se kompletiraju od dijelova zovanihzvanih egzoni (koji su razdvojeni intronima). *[[Generacija]] U bilo kom datom organizmu, jedan reproduktivni ciklus ili faza između dva uzastopna reproduktivna događaja, tj. između reprodukcije pojedinačnog organizma i potomstva te reprodukcije; ili stvarna ili prosječna dužina vremena potrebnog da se završi jedan reproduktivni ciklus, bilo za određenu lozu ili za populaciju ili vrstu u cjelini. U datoj populaciji, one jedinke (često, ali ne nužno kojikoje žive istovremeno) kojikoje su podjednako udaljeniudaljene od datog zajedničkog pretka, na osnovu istog broja reproduktivnih događaja koji su se desili između njih i pretka. *[[Genetička anticipacija]] [[Fenomen]] u kojem znakovi i simptomi nekih genetičkih stanja postaju teži i/ili se pojavljuju u ranijoj dobi kako se poremećaj prenosi s jedne generacije na drugu. Huntingtonova bolest je primjer genetičkog poremećaja u kojem je biološki mehanizam za ovaj fenomen dobro dokumentiran. U drugim slučajevima to može biti posljedica faktora poput pojačanog nadzora ili drugih negenetičkih uzroka. *[[Genetička asocijacija]] Kopojava unutar populacije jednog ili više alela ili genotipova s određenim fenotipom osobina češće nego što se može očekivati samo slučajno; takva statistička korelacija se može koristiti da se zaključi da su aleli ili genotipovi odgovorni za proizvodnju datog fenotipa. *[[Genetička epidemiologija]] Proučavanje uloge koju imaju genetički faktori u određivanju zdravlja i bolesti, posebno kroz interakciju genetičkih faktora sas faktorima okoline, i tipično kako se to opaža kod genetički povezanih pojedinaca, često porodica ili loza, ali i populacija i subpopulacija. *[[Genetička genealogija]] Upotreba genealoškog testiranja DNK u kombinaciji sa tradicijskims tradicionalnim genealoškim metodima za zaključivanje nivoa i tipa genetičkih odnosa između jedinki, pronalaženje predaka i konstruisanje porodičnih stabala, genograma ili drugih genealoških mapa. *[[Genetička heterogenost]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih genetičkih mehanizama koji proizvode iste ili slične fenotipove. Postoje dva tipa genetičke heterogenosti: alelna heterogenost i heterogenost lokusa. Alelna heterogenost se događa kada različite varijante na jednom genskom lokusu uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. Heterogenost lokusa događa se kada varijante na različitim genskim lokusima uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Genetička osjetljivost]] (podložnost)), genetička i nasljedna predispozicija Povećana šansa ili vjerojatnostvjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Genetička predispozicija ne znači da će osoba razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu uticati na rizik od bolesti jedinke. Također se naziva genetička predispozicija, nasljedna predispozicija i nasljedna predispozicija. *[[Genetička predispozicija]] Povećana šansa ili vjerojatnoćavjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Postojanje genetičke predispozicije ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni činioci također mogu uticati na rizik od bolesti. *[[Genetička raznolikost]] (genetička varijacija) Ponekad se koristi naizmenično sa genetičkom varijacijom. Ukupan broj genetičkih osobina u genetičkom sastavu populacije, vrste ili druge grupe organizama. Često se koristi kao mjera prilagodljivosti grupe promjenjivim okruženjima. Genetička raznolikost je slična genetičkoj varijabilnosti, iako se razlikuje od nje. *[[Genetička regulacijska mreža]] (GRN) Grafikon koji predstavlja regulatornu složenost ekspresije gena. Vrhovi (pikovi) su predstavljeni raznim regulatornim elementima i genskim proizvodima, a ivice (veze) njihovim interakcijama. Ove mrežne strukture također predstavljaju funkcijskalnefunkcionalne odnose aproksimirajući brzinu kojom se geni transkribiraju. *[[Genetička rekombinacija]] Svaki rearanžman ili razmjena genetičkog materijala unutar pojedinačnog organizma ili između jedinki iste ili različite vrste, posebno ono što stvara genetičke varijacije. U najširem smislu, pojam obuhvata raznoliku klasu prirodnih mehanizama pomoću kojih se sekvence nukleinskih kiselina kopiraju ili fizički prenose u različita genetička okruženja, uključujući homolognu rekombinaciju tokom mejoze ili mitoze ili kao normalan dio popravke DNK; horizontalni događaji prijenosa gena kao što su bakterijska konjugacija, virusna transdukcija ili transformacija; ili greške u replikaciji DNK ili diobi ćelije. Vještačka rekombinacija je centralna za mnoge tehnike genetičkog inženjerstva koje proizvode rekombinantnu DNK. *[[Genetička distanca]] (udaljenost) Mjera genetičke divergencije između vrsta, populacija unutar vrste ili jedinki, koja se posebno koristi u filogenetici za izražavanje ili vremena proteklog od postojanja zajedničkog pretka ili stepena diferencijacije u sekvencama DNK koje sadrže [[genom]]e svake populacije ili pojedinacpojedinca. *[[Genetička varijabilnost]] Ponekad se koristi naizmenično sa terminom (genetička varijacija.) Formiranje ili prisustvo jedinki koje se razlikuju po genotipu unutar populacije ili druge grupe organizama, za razliku od jedinki sas razlikama uzrokovanim okolišem, koje izazivaju samo privremene, nenasljedne promjene fenotipa. Izuzimajući druga ograničenja, populacija sas visokom genetičkom varijabilnosti ima veći potencijal za uspješnu adaptaciju na promjenjive uvjete okoline od populacije sas niskom genetičkom varijabilnošću. GenetićkaGenetička varijabilnost je slična, iako se razlikuje od genetičke raznolikosti. *[[Genetička varijacija]] Ponekad se koristi naizmjenično s genetičkom raznolikošću i genetičkom varijabilnosti. Genetičke razlike unutar i između populacija, vrsta ili drugih grupa organizama. Često se vizualizira kao raznolikost različitih alela u genskim fondovima različitih populacija. *[[Genetički drift]] (alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta) Također alelni drift ili efekat Sewalla Wrighta, obično se Obično se javlja kada u formiranju genskog fonda naredne generacije ne učestvuje kompletna populacija nego samo njen manji ili večiveći dio. Promjena učestalosti s kojom se postojeći alel javlja u populaciji zbog nasumične varijacije u distribuciji alela iz jedne generacije u drugu. Genetički drift se često tumači kao posljedica slučajnosti u pojavi da li će dati alel postati više ili manje uobičajen sa svakom generacijom, bez obzira na uticaj prirodnog odabiranja. Takva slučajnost može uzrokovati da određeni aleli, čak i inače povoljni, potpuno nestanu iz genskog fonda, čime se smanjuju genetičke varijacije, ili može uzrokovati da u početku rijetki aleli, čak i neutralni ili štetni, postanu mnogo češći ili čak fiksirani. *[[Genetički kod]] Skup pravila po kojima se informacije kodirane unutar nukleinskih kiselina prevode u proteine u ribosomima živih ćelija. Ova pravila definiraju kako sekvence nukleotidnih tripleta koje se nazivaju kodoni određuju koja će aminokiselina biti sljedeća tokom sinteze proteina. Ogromna većina živih organizama ima isti genetički kod (koji se ponekad naziva i "“standardni"” genetički kod), ali postoje i varijantni kodovi. *[[Genetički marker]] Specifičan, lako prepoznatljiv i obično vrlo polimorfan dio gena ili druge DNK sekvenca sekvence s poznatom lokacijom na [[hromosom]]u koja se može koristiti za identifikaciju jedinki ili vrste kojekoji ga posjeduju. Sekvenca DNK s poznatim fizičkim položajem na [[hromosom]]u. [[Genetički marker]]i i geni koji su blizu jedan drugome na hromosomu imaju tendenciju da se nasljeđuju zajedno. Razlikuju se individualno do te mjere da se mogu koristiti za pronalaženje obližnjeg gena koji uzrokuje određenu bolest ili osobinu unutar porodica. Primjeri genetičkih markera su jednonukleotidni polimorfizammpolimorfizam (SNP), polimorfizmi dužine restrikcijskih fragmenata (RFLP), varijabilni broj tandemskih ponavljanja (VNTR), mikrosateliti i varijante broja kopija (CNV). Genetički markeri mogu, ali i ne moraju imati poznatu funkciju.] *[[Genetički modificirani organizam]] (GMO) Svaki organizam čiji je genetički materijal izmijenjen tehnikama genetičkog inženjerstva, posebno na način koji se ne javlja prirodno parenjem ili prirodnom genetičkom rekombinacijom. *[[Genetički poremećaj]] Nasljedno odstupanje od uobičajenog („(“normalnog“”) genotipa ili fenotipa).. *[[Genetičko autostopiranje]] Također (efekt stopiranja.) Tip povezane selekcije kojom pozitivna selekcija alela koji je podvrgnut selektivnom pritisku uzrokuje da aleli za različite gene na obližnjim lokusima također mijenjaju frekvenciju, omogućavajući im da "“stopiraju"” do fiksacije zajedno s pozitivno odabranim alelom. Ako je selekcija na prvom lokusu dovoljno jaka, neutralni ili čak blago štetni aleli unutar iste grupe veza mogu biti podvrgnuti istoj pozitivnoj selekciji jer je fizička udaljenost između obližnjih lokusa dovoljno mala da je malo vjerovatno da će se dogoditi rekombinacijski događaj između njih. *[[Genetičko inženjerstvo]] Obuhvata sve metode manipulacije genetičkim materijalom jednog organizma u kojima se neki dio [[genom]]a uklanja, ubacuje ili zamjenjuje (gen, [[hromosom]], hromosomska garnitura). Također genetička modifikacija ili genetička manipulacija. Direktna, namjenska manipulacija genetičkim materijalom organizma korištenjem bilo koje od raznih biotehnoloških metoda, uključujući umetanje ili uklanjanje gena, prijenos gena unutar i između vrsta, mutaciju postojećih sekvenci i izgradnju novih sekvenci korištenjem umjetnih sinteza gena. GenetičkiGenetičko inženjerstvo obuhvata širok skup tehnologija pomoću kojih se genetički sastav pojedinačnih ćelija, tkiva ili čitavih organizama može mijenjati u različite svrhe, obično kako bi se proučavale funkcije i ekspresija pojedinačnih gena, kako bi se proizveli hormoni, vakcine i druge droge i stvaranje genetički modificiranih organizama za upotrebu u istraživanju i poljoprivredi. *[[Genetičko savjetovanje]] Komunikacijski proces koji nastoji pomoći pogođenim ili rizičnim pojedincima i porodicama u razumijevanju prirodne povijesti, rizika od bolesti i načina prijenosa genetičkog poremećaja;. Treba olakšati informirani pristanak za genetičko testiranje kada je to prikladno;, raspravljati o mogućnostima upravljanja rizikom i planiranja porodice; te osigurati ili uputiti pojedince na psihosocijalnu podršku prema potrebi. Genetičko savjetovanje integrira genetičko testiranje, genetičku genealogiju i genetičku epidemiologiju. *[[Genetičko testiranje]] Također, DNK testiranje ili, genetički skrining. Široka klasa različitih procedura koje se koriste za identifikaciju osobina pojedinih hromosoma, gena ili osobnihličnih proteina, kako bi se utvrdilo porijeklo ili dijagnosticirala ranjivost na nasljedne bolesti ili otkriliotkrile mutantne alele povezane s povećanim rizikom od razvoja genetičkih poremećaja. Genetičko testiranje se široko koristi u medicini, poljoprivredi i biološkim istraživanjima. Proces testiranja pojedinaca u određenoj populaciji kako bi se identificirali oni koji imaju povećani rizik od pojave ili razvoja određenog genetičkog poremećaja ili nositelja genetičke varijante za određeni poremećaj. *[[Genetika]] Oblast biologije koja proučava gene, genetičke varijacije i procese naslijeđivanjanasljeđivanja u živim organizmima. *[[Genodermatoza]] Nasljedni sindrom koji uključuje dermatološki (kožni) fenotip. *[[Genom]] Obuhvata cjelokupnu nasljednu supstancu nekog organizma: jedarnu DNK, kodirajuće i nekodirajuće regije i genetički materijal mitohondrija i hloroplasta. Čitav komplet genetičkog materijala sadržan u hromosomima organizma, organele ili virusa. Termin se također koristi za označavanje kolektivnog skupa genskih lokusa koje dijeli svaki član populacije ili vrste, bez obzira na različite alele koji mogu biti prisutni na tim lokusima kod različitih jedinki. *[[Genomika]] Interdisciplinarno polje koje proučava strukturu, funkciju, evoluciju, mapiranje i uređivanje cijelih genoma, za razliku od pojedinačnih gena. Genomika okoliša, ekogenomika i genomika zajednice Proučavanje genetičkog materijala dobivenog direktno iz uzoraka okoliša, za razliku od organizama uzgajanih u laboratorijskim kulturama. *[[Genomska DNK]] (gDNK)), [[hromosomska DNK]] Također hromosomska DNK. DNK sadržana u hromosomima, za razliku od vanhromosomske DNK sadržane u zasebnim strukturama kao što su plazmidi ili organele kao što su mitohondrije ili hloroplasti. *[[genom|Genomski ispis]] koji rezultira inaktivacijom alela ovisno o tomezavisno od toga od kojeg je roditelja naslijeđen. Može imati kliničku važnost jer može utjecatiuticati na ekspresiju genske mutacije (tj. fenotipa) u potomstvu oboljelog roditelja, ovisno o tomezavisno od toga koji roditelj prenosi mutaciju. *[[Genomsko utiskivanje]] (imprinting) [[epigenetika|Epigenetički fenomen]] koji uzrokuje ekspresiju gena na način koji ovisi o određenom roditeljuzavisi od određenog roditelja od kojeg je gen naslijeđen. Javlja se kada se epigenetički znakovi kao što su DNK ili metilacija histona uspostave ili "“utisnu" (uštapmaju” (uštampaju) u zametne ćelije roditeljskog organizma i zatim se održavaju kroz ćelijske diobe u somatskim ćelijama potomstva organizma; kao rezultat, gen u potomstvu koji je naslijeđen od oca može biti izražen drugačije od druge kopije istog gena koja je naslijeđena od majke. *[[Genotip]] Cjelokupni komplement alela prisutan u genomu određene individue, što, u međudejstvu sameđudjelovanju s okolinskim faktorima i interakcijiinterakcijom gena dovodi do njenog fenotipa. Na najširoj razini, genotip uključuje cjelokupnu genetičku konstituciju pojedinca. Često se primjenjuje uže na skup alela prisutnih na jednom ili više specifičnih lokusa. *[[Genotip]]izacija Proces utvrđivanja razlika u genotipu pojedinca ispitivanjem sekvenci DNK u genomu, pomoću biotestova i poređenjem sa sekvencama druge osobe ili referentnom sekvencom. Laboratorijski proces u kojem se DNK zametne linije analizira na specifične nukleotide ili baze kako bi se utvrdilo jesu li prisutne određene varijante. Genotipizacija se razlikuje od sekvenciranja, u kojem se procjenjuju svi nukleotidi koji čine određenu duljinu DNK (npr. unutar gena, egzoma ili genoma). * [[Genotoksičnost]] Sposobnost određenih hemijskih i/ili fizičkih i bioloških agenasa da prouzrokuju oštećenje genetičkog materijala u živoj ćeliji (npr. kroz jednolančane ili dvolančane prekide, umrežavanje ili tačkaste mutacije), što može, ali ne mora da dovede do trajne mutacije. Iako su svi mutageni genotoksični, nisu svi genotoksični spojevi mutageni. *[[Genska doza]] Broj kopija određenog gena prisutnih u genomu. Doziranje gena direktno utiče na količinu genskog proizvoda koji ćelija može ekspromirati, iako su se razvile različite kontrole koje strogo regulišu ekspresija gena. Promjene u doziranju gena uzrokovane mutacijama, uključuju varijacije u broju kopija *[[Genska ravnoteža]] Mehanizam određivanja spola koji zavisi od omjera broja X-hromosoma (X) i broja skupova autosoma (A). Mužjaci se razvijaju kada je omjer X/A 0,5 ili manji, ženke kada je 1,0 ili više, a interseks se razvija kada je između 0,5 i 1,0. *[[Genska terapija]] Umetanje funkcionalnog ili divljeg tipa gena ili dijela gena u organizam (posebno pacijenta) s namjerom ispravljanja genetičkog defekta, bilo direktnom zamjenom defektnog gena ili suplementacijom drugom, funkcijskalnomfunkcionalnom verzijom. *[[Genski fond]] Zbir svih različitih alela koje dijele pripadnici jedne populacije. *[[Genski lokus]] Specifičan, fiksni položaj na [[hromosom]]u gdje se nalazi određeni gen ili genetički marker. *[[protein|Genski proizvod]] Bilo koji biohemijski materijal koji je rezultat ekspresije gena, koji se najčešće tumači kao funkcionalni transkriptom [[iRNK]], proizveden transkripcijom gena ili potpuno izgrađeni protein proizveden primarnim transkriptom, iako nekodirajuće, molekule RNK kao što su transferne [[RNK]] mogu također se smatraju genskim proizvodima. Mjerenje količine datog genskog proizvoda koji se može otkriti u ćeliji ili tkivu ponekad se koristi da se zaključi koliko je odgovarajući gen aktivan. *[[klicni list|Germ-ćelija]] (zametna ćelija) Svaka biološka ćelija koja stvara spolne ćelije organizma koji se seksualno razmnožava. Spolne ćelije su međugeneracijske veze za genetički materijal koji će se na kraju prenijeti na potomke organizma i obično se razlikuju od somatskih ćelija, koje su potpuno odvojene od zametne linije. *[[klicni list|Germ linija]] (zametna linija) Također: Zametna linija U višećelijskim organizmima, populacija ćelija koje su sposobne da prenesu svoj genetički materijal na potomstvo organizma i stoga se (barem teorijski) razlikuju od somatskih ćelija, koje ne mogu prenijeti svoj genetički materijal. Ćelije zametne linije nazivaju se zametne ćelije. Linija zametnih ćelija, koja se proteže kroz mnoge generacije, sadrži genetički materijal koji je na jedinku prenijet od njegovih predaka. *[[Glasnička RNK]] Vidi: [[Informacijsk RNK]]. *[[Goldberg-Hognessova kutija]] Vidi: [[TATA-kutija]]. *[[G-pruganje]] Također (Giemsa pruganje ili G-bendiranje) Tehnika koja se koristi u citogenetici za proizvodnju vidljivog kariotipa, bojenjem kondenziranih hromosoma Giemsa bojom. Bojenje proizvodi dosljedne i prepoznatljive uzorke tamnih i svijetlih "“traka"” u regijama hromatina, što omogućava da se specifični [[hromosom]]i lako razlikuju. [[gram pozitivna bakterija|Gram pozitivnost]] i [[gram negativna bakterija|Gram negativnost]] Prijemčivost/neprijemčivost [[mikroorganizam]]a (([[bakterija]]) ma Giemsa bojenje *[[Guanin]] Skraćeno slovom (skr. G.) Jedna od četiri glavne nukleobaze prisutne u DNK i [[RNK]]. [[Guanin]] formira bazni par sas [[citozin]]om. *[[Gubitak heterozigotnosti (LOH) Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerojatnijevjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i LOH. *[[GWAS]] GWAS (studija povezanosti cijelog genoma) GWAS (genome-wide associatijskassociation study) je način na koji se identificiraju naslijeđene genetičke varijante povezane s rizikom od bolesti ili određenom osobinom. Oval metod ispituje cijeli genom radi genetičkih polimorfizama, obično polimorfizama jednog nukleotida ([[SNP]]), koji se češće javljaju u slučajevima (ljudi s bolešću ili osobinom koja se procjenjuje) nego u kontrolnim skupinama (ljudi bez bolesti ili osobine). Naziva se i studija povezanosti cijelog genoma.<ref name="hadzirifat"/> ==H== *[[Haplodiploidija]] Sistem određivanja spola u kojem je spol pojedinog organizma određen brojem hromosoma koje posjeduje: potomci koji se razvijaju iz oplođenih jaja su diploidni i ženski, dok su potomci koji se razvijaju iz neoplođenih jaja haploidni i muški, sas polovinom [[hromosom]]a koliko i žena. Haplodiploidija je zajednička za sve pripadnike reda insekata Hymenoptera i nekoliko drugih taksona insekata. *[[Haplogrupa]] Skupina sličnih haplotipova koji imaju zajedničkog pretka s istom [[SNP]] mutacijom. Pošto se sastoji od sličnih haplotipova, omogućava predviđanje haplogrupa prema haplotipovima. Haplogrupa se određuje i utvrđuje SNP testom. *[[Haploid]] (ćelije ili organizma) Imaju jednu kopiju svakog hromosoma, pri čemu svaka kopija nije dio para. Kontrast diploidnog i poliploidnog. Označava se stenografskim brojem n. *[[[Haploidna garnitura]] Jednostruka [[hromosomska garnitura]] označava se simbolom <big>''n''</big>. Kada se spolne ćelije – jajna ćelija i sprematozoidspermatozoid spoje, novonastala – prva ćelija novog živog bića imaćeimat će diploidan broj hromosoma. *[[Haploidni broj hromosoma]] čovjeka iznosi 23. *[[Haploinsuficijencija]] Model dominantnog djelovanja gena u diploidnim organizmima, u kojem je jedna kopija alel a alela divljeg tipa na lokusu u heterozigotnoj kombinaciji sas varijantnim alelom nije dovoljandovoljna za proizvodnju fenotipa divljeg tipa. Haploinsuficijencija može nastati zbog de novo ili naslijeđene mutacije gubitka funkcije u varijantnom alelu, tako da proizvodi malo ili nimalo genskog proizvoda (često protein). Situacija koja se događa kada je jedna kopija gena inaktivirana ili izbrisana, a preostala funkcijskalnafunkcionalna kopija gena nije primjerena za proizvodnju potrebnog genskog proizvoda za očuvanje normalne funkcije. *[[Haplotip]] Sažeti termin za haploidni genotip. To je skup specifičnih alela (pojedinačnih DNK sekvenci) u klasteru usko povezanih gena na istom hromosomu, koji se nasljeđuju zajedno. Jednostavnije rečeno, haplotip je grupa takvih gena koje potomstvo nasljeđuje od jednog roditelja. Skup usko povezanih genetičkih markera prisutnih na jednom [[hromosom]]u koji se nasljeđuju zajedno. *[[Hardy-Weinbergov zakon]] U velikoj populaciji u kojoj dolazi do slučajnog parenja, frekvencije gena i genotipova su stalne. *[[Helikaza]] Bilo koji iz klase motornih proteina zavisnih od ATP -a koji se kreću u smjeru duž DNK kičmu kičme i katalizuju razdvajanje dva[[komplementa RNK lanca dvostruke spirale, dozvoljavajući da se odvijajuodvija veliki broj vitalnih procesa, npr. transkripcija, replikacija i popravka. Enzim koji odmotava lance dvolančane uzvojnice. *[[Hemizigot]] U diploidnom organizmu, koji ima samo jedan alel na datom [[genski lokus|geneskom lokusu]] (gdje bi ih obično bilo dva). Hemizigotnost se može uočiti kada je samo jedna kopija [[hromosom]]a prisutna u normalno diploidnoj ćeliji ili organizmu, ili kada je obrisan segment [[hromosom]]a koji sadrži jednu kopiju alela, ili kada je gen lociran na [[spolni hromosomheterogamet]]nom spolu (u kojem polnispolni hromosomi ne postoje u parovima koji se podudaraju); naprimjer, kod muškaraca s normalnim hromosomima, za gotovo sve X-vezane gene se kaže da su hemizigoti jer postoji samo jedan X hromosom i nekoliko istih gena postoji na Y hromosomu. Muški spol koji samo na X-hromosomu nosi alel za spolno- vezano svojstvo i koji se uvijek eksprimira u [[fenotip]]u. *[[Hemiziogot]]nost Pojava samo jednog člana hromosomskog para ili segmenta hromosoma umjesto uobičajena dva. Hemizigotnost se često koristi za opisivanje X-vezanih gena kod muškaraca koji imaju samo jedan hromosom X. Ovaj se termin ponekad koristi u genetici somatskih ćelija gdje su ćelijske linije raka često hemizigotne za određene alele ili hromosomske regije. *[[Heritabilnost]] Također i (nasljedivost) Pohranjivanje, prijenos i izražavanje molekulskih informacija u biološkim organizmima, što se manifestira prenošenjem fenotipskih osobine sa osobina s roditelja na potomstvo, bilo kroz seksualnu ili aseksualnu reprodukciju. Za ćelije ili organizmiorganizme potomaka se kaže da nasljeđuju genetičke informacije svojih roditelja. *[[nasljeđivanje|Sposobnost nasljeđivanja]]: [[Statistika]] koja se koristi u [[kvantitativna genetika|kvantitativnoj genetici]]. koja procjenjuje proporciju varijacije unutar date [[fenotip]]ske osobine koja je posljedica genetičke varijacije između pojedinaca u određenoj populaciji. Nasljednost se procjenjuje poređenjem individualnih fenotipova blisko srodnih jedinki u populaciji. Udio varijacija u populacijskom svojstvu koji se može pripisati naslijeđenim genetičkim čniocimačiniocima. Procjene nasljednosti kreću se od 0 do 1 i često se izražavaju kao postotak. Broj blizak 1 može biti pokazatelj visoko nasljedne osobine unutar populacije. Ne smije se koristiti za procjenu rizika na individualnoj osnovi. *[[Heterodupleksna analiza]] Metod otkrivanja razlika u sekvencama između normalne DNK i DNK koja se testira. Obično se koristi kao metodmetoda za otkrivanje potencijalnih mutacija u genu. *[[Heterogametnost]] Stanje organizma koji stvara dva tipa gameta s obzirom na spolne hromosome (XY). Heterogenost logaritama odds skora (HLOD rezultat) Statistička procjena jesu li dva genetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerojatnovjerovatno nasljeđuju zajedno. Logaritam heterogenosti rezultata izgleda izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Naziva se i HLOD rezultat. *[[Heterogenost lokusa]] Prisustvo varijanti na različitim lokusima gena koje uzrokuju iste ili slične fenotipske ekspresije bolesti ili stanja. *[[Heterohromatin]] Kondenzirane regije hromatina koje najčešće nisu transkripcijski aktivne; mogu biti konstitutivne i fakultativne. *[[Heterohromosom]] Vidi: [[Alosom]] *[[Heterologna ekspresija]] Ekspresija stranog gena ili bilo koje druge strane sekvence DNK unutar organizma domaćina koji prirodno ne sadrži isti gen. Insercija stranih transgena u heterologne domaćine pomoću rekombinantnog vektori je uobičajeni biotehnološki metod vektora uobičajena je biotehnološka metoda za proučavanje strukture i funkcije gena. *[[Heteroplazmija]] Pojava kada je u citoplazmi više tipova hloroplasta ili mitohondrija. Heteroza, hibridna snaga i poboljšanje autbredinga Također hibridna snaga i poboljšanje autbredinga. Poboljšana ili povećana funkcija kvantiteta ili kvaliteta bilo koje biološke osobine u hibridu potomstvo potomstva, s obzirom na istu osobinu kod njegovih genetički različitih roditelja. Ako je bilo koja ili više osobina roditelja značajno poboljšana u potomstvu kao rezultat miješanja genetičkih doprinosa roditelja, potomstvo je heterotično. *[[Heterozigot]] U diploidnom organizmu, genotip koji ima dva različita alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, heterozigotni genotipovi su predstavljeni parom nepodudarnih slova ili simbola, često velikim slovom (kojikoje označava dominantni alel) i malim slovom (koje označava recesivni [[alel]]), kao što su Aa ili Bb itd. Kontrast je homozigot. *[[heterozigot|Heterozigotni genotip]] Prisustvo dva različita alela na određenom genskom lokusu. Heterozigotni genotip može uključivati jedan normalni i jedan mutirani alel ili dva različita mutirana alela (složeni heterozigot). *[[Hibrid]] Jedinka nastala križanjem genetički različitih roditelja iste vrste; npr. mendelovski F1-potomci graška dominantnog fenotipa nastali križanjem dominantnog homozigota i recesivnog homozigota ili potomak nastao križanjem jedinki koje pripadaju različitim vrstama. Potomstvo koje nastaje spajanjem kvaliteta dvaju organizama različitih rodova, [[vrsta]], [[rasa]], [[sorta (botanika)|sorti]] ili varijeteta putem seksualnog razmnožavanja. Hibridi se mogu pojaviti prirodno ili umjetno, kao u toku selektivnog uzgoja domaćih životinja i biljaka. Reproduktivne barijere obično sprečavaju hibridizaciju između udaljenih organizama ili barem osiguravaju da hibridno potomstvo bude sterilno, ali plodni hibridi mogu dovesti do specijacije. *[[Hibridizacija]] Proces kojim se hibridni organizam proizvodi od dva organizma različitih rodova, vrsta, [[rasa{{ ili varijeteta. Proces kojim se jednolančani DNK ili [[RNK]] preparat dodaje na površinu sekvence, u rastvoru, i potencijalno pretvara u komplementarnu sonda sondu. U odnosu na test ekspresije gena, hibridizacija se odnosi na korak u eksperimentalnoj paradigmi, dok se u molekulskoj biologiji ili genetici termin odnosi na hemijski proces. *[[himera|Himerizam]] Prisustvo dvedvije ili više populacija ćelija sas različitim genotipovima u pojedinačnom organizmu, poznatom kao himera, koja se razvila fuzijom ćelija koje potiču iz odvojenih zigota. Svaka populacija ćelija zadržava svoj genom, tako da je organizam kao cjelina mješavina genetički neidentičnih tkiva. Genetički himerizam može biti naslijeđen (npr. fuzijom više embrija tokom trudnoće) ili stečen nakon rođenja (npr. alogenom transplantacijom ćelija, tkiva ili organa od genetički neidentičnog donora). Kod biljaka može biti rezultat kalemljenja ili grešaka u diobi ćelija. Sličan je mozaicizmu, ali se razlikuje od njega. *[[mutacija|Hipermorf]] Mutirani alel sas povećanom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni ([[divlji tip]]). *[[Hipomelanoza]] Nedostatak melanina. *[[Hipomorf]] Mutirani alel sa smasnjenomsmanjenom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[Histon]] Dio klase posebnih proteina u [[hromosom]]ima oko kojih se omotava molekula DNK. Bilo koji iz klase visoko alkalnih proteina odgovornih za pakovanje jedarne DNK u strukturne jedinice koje se nazivaju nukleosomi u eukariotskim ćelijama. Histoni su glavne proteinske komponente hromatina, gdje se povezuju u komplekse koji djeluju kao "kalemovi"“kalemi” oko kojih se vijuga linearna molekula DNK. Imaju glavnu ulogu u regulaciji i ekspresiji gena. *[[HLOD-rezultat]] ([[logaritam]] heterogenosti rezultata pojavljivanja) Statistička procjena dajesu li su dva genska lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili "povezana") na određenom [[hromosom]]u da se vjerovatno nasljeđuju zajedno. HLOD rezultat izračunava se u prisustvu heterogenosti lokusa (kada isti fenotip može biti uzrokovan mutacijama u genima na različitim hromosomskim lokusima). Također se naziva logaritam heterogenosti rezultata pojavljivanja. *[[Hloroplastna DNK]] (cpDNK) Cirkularna molekula DNK u hloroplastima, nezavisna od jedarne, endosimbiotskog porijekla. *[[Holandrični gen]]o Geni na [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. *[[hromosom|Holocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta [[hromosom]]a) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Bez jedne centromere, već više mjesta za sklapanje kinetohora raspoređenih duž cijele dužine [[hromosom]]a. Tokom diobe ćelije, hromatide holocentričnih hromosoma se paralelno pomiču i ne formiraju klasične strukture u obliku slova V, tipske za monocentrične [[hromosom]]e. *[[Homogametnost]] Organizam koji stvara jedan tip gameta s obzirom na [[spolni hromosom|spolne hromosome]] (XX)). *[[Homologna rekombinacija]] Tip genetičke rekombinacije u kojoj se nukleotidne sekvence razmjenjuju između dvije slične ili identične (“homologne") molekule DNK, posebno one koja se događa između homolognih hromosoma. Termin se može odnositi na rekombinaciju koja se javlja kao dio bilo kojeg od brojnih različitih ćelijskih procesa, najčešće popravke DNK ili hromosomskog ukrštanja tokom mejoze kod eukariota i [[horizontalni prenos gena|horizontalnog prijenosa gena]] kod prokariota. Kontrastna nehomologna rekombinacija. *[[Homologni hromosom]], homolozi Također homolozi. Skup od dva podudarna hromosoma, jednog majčinskog i jednog očinskog, koji se uparuju jedan s drugim unutar jedra tokom mejoze. Imaju iste gene na istim lokusima, ali mogu imati različite alele. *[[Homoplazmija]] Pojava kada u citoplazmi nalazimo samo jedan tip [[hloroplast]]a ili [[mitohondrija]]. *[[Homozigot]] U diploidnom organizmu, organizam koji ima dva identična alela na datom genskom lokusu. U genetičkoj stenografiji, homozigotni genotipovi su predstavljeni parom odgovarajućih slova ili simbola, kao što su AA ili aa. Kontrast je heterozigot. *[[homozigot|Homozigotni genotip]] Jedinka koja nosi dva identična alela (AA ili aa). Prisustvo dva identična alela na određenom lokusu gena. Homozigotni genotip može uključivati dva normalna alela ili dva alela koji imaju istu varijantu. *[[Horizontalni transfer gena]] (HGT) HGT ili lateralni prijenos gena (LGT) je kretanje genetičkog materijala između jednoćelijskih i/ili višećelijskih organizama osim ("(“vertikalnim")”) prijenosom DNK, od roditelja do potomstva ([[razmnožavanje]]). HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama. Horizontalni prijenos gena je i izmjena genetičkog materijala između dvije homologne molekule DNK dviju različitih ćelija (jedinki) iste generacije. *[[Hromatida]] Jedna kopija novokopiranog [[hromosom]]a, koji je centromerom spojen sas originalnim hromosomom. *[[Hromatidna razmjena]] Razmjena dijelova nesestrinskih hromatida homolognih hromosoma u profazi I mejoze. *[[Hromatin]] [[hromosom]]ski dio jedra sas pojačanom prijemčivošću za boje koje se koriste za bojenje preparata za mikroskopiranje. :Kompleks DNK i proteina tzv. nukleoprotein; može biti euhromatin iIiili heterohromatin Kompleks DNK, [[RNK]] i proteina koji se nalazi u eukariotskim ćelijama, koji je primarna supstanca koja se sastoji od hromosoma. Hromatin funkcioirafunkcionira kao sredstvo za pakiranje vrlo dugih molekula DNK u visoko organizirane i gusto zbijene oblike, što sprečava zapetljavanje niti, jača DNK tokom ćelijske diobe, pomaže u sprečavanju oštećenja DNK i ima važnu ulogu u regulaciji ekspresije gena i DNK replikacija. *[[Hromosom]] Jedarna supramolekulska struktura, vidljiva tek u ćelijama koje se dijele. Tada se hromosomi kondenziraju i dobiju jasnije konture. Prije diobe liče na tanke niti sklupčane u jedru. Sastoje se iz DNK i specifičnih proteina, [[histon]]a, koji služe kao prstenovi oko kojih se obmotavaomotava DNK. Oblik i debljina [[hromosom]]a ovise o tomezavise od toga koliko je čvrsto DNK obmotanaomotana oko proteina. Ako je obmotanaomotana jako, onda se hromosomi bolje vide i to se dešava nešto prije same diobe ćelije. Na hromosomu se mogu uočiti njegobvinjegovi kraci (kratki – p i dugi – q) krajevi ([[telomere]]), primarna RNK ([[centromere]]) i sekundarna RNK (drške satelita) suženja. [[Hromosom]]i se mogu smatrati svojevrsnim tipom molekulskog “paketa" za DNK unutar ćelijskog jedra. Kod većine eukariota, sastoje se od dugih lanaca DNK umotanih s proteinima koji se vežu za niti i kondenziraju, kako bi spriječili da postanu neupravljivo zapetljani. Najlakše se razlikuju i proučavaju u njihovim potpuno kondenziranim oblicima, koji se javljaju samo tokom ćelijske diobe. Neki jednostavni organizmi imaju samo jedan hromosom od kružne DNK, dok većina eukariota ima više hromosoma sastavljenih od linearne DNK. Sastoji se od proteina i DNK organiziranih u gene. Svaka ljudska ćelija normalno sadrži 23 para [[hromosom]]a. *[[Hromosomska duplikacija]] Dvostrukost cijelog hromosoma ili njegovih određeni hsegmenataodređenih segmenata. *[[Hromosomska nestabilnost]] Genomska neravnoteža koja se javlja kada ćelija ima abnormalan broj hromosoma. Može biti uzrokovana neočekivanim hromosomskim križanjem ili prisutnošću malih, vanhromosomskih dijelova DNK.<ref name="hadzirifat"/> ==I== *[[Idiohromosom]] Vidi: [[Alosom]]. *[[Inbred linija]] Bilo koja loza određene vrste u kojoj su jedinke gotovo ili potpuno genetički identične jedna drugoj zbog duge historije ponovljenih inbridinga, bilo prirodnim ili vještačkim putem. Linije se obično smatraju ukrštanimukrštenim nakon najmanje 20 generacija inbridinga (npr. samooplodnjom ili parenjem u srodstvu), kada su gotovo svi lokusi u genomu homozigotni i sve jedinke se stoga mogu tretirati kao klonovi (uprkos činjenici da se još uvijek proizvode spolnom reprodukcijom). *[[Inbriding]] Također ukrštanje u srodstvu [[Spolno razmnožavanje]] između [[rasa]] ili jedinki koje su genetički blisko povezane. Inbriding rezultira [[homozigot|homosigotnošću]], što može povećati i vjerovatnoću da će potomstvo biti pogođeno štetnim recesivnim osobinama i vjerovatnoću fiksiranja korisnih osobina unutar reproduktivnog dijela populacije. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati ukrštanjem, a za potomstvo se kaže da je inbredno. Kontrast je autbriding. *[[Incidencija]] Učestalost nove pojave genetičkog poremećaja (ili šire bilo kojeg genetičkog stanja ili osobine, štetnog ili drugog) među članovima određene populacije i u određenom vremenskom periodu. *[[Indel]] Termin koji se odnosi na inserciju ili deleciju jedne ili više baza u sekvenci [[nukleinske kiseline]]. *[[Inducibilni gen]] Gen čija [[ekspresija gena|ekspresija]] ili reaguje na promjenu okoline ili ovisi o položaji ćelije domaćina unutar [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]]. *[[protein|Induktor]] Protein koji se vezuje za represor (da ga onemogući) ili za aktivator (da ga omogući). *[[Informacijska RNK]] [[RNK]] (iRNK, mRNK) su sve molekule RNK koje prenose genetičku informaciju iz njenog centra u [[ćelijsko jedro|jedru]], tj. u [[hromosom]]ima ili u drugim nositeljima DNK ([[mitohondrijska DNK]] ([[mitohondrije]] i [[plastid]]i) – do mjesta njene realizacije. Genetička kontrola svih pojava i procesa u organizmu odvija se putem sinteze regulacijskih ([[enzimi]]) i strukturnih proteina. *[[genetičko testiranje|Informativnost]] U [[genetičko testiranje|genetičkom testiranju]], rezultat testa koji definitivno otkriva prisustvo ili odsutnost genetičke promjene zametne linije povezane s nasljednim poremećajem koji se procjenjuje. U analizi povezanosti, sposobnost razlikovanja između majčinski i očinski naslijeđenih DNK-markera (polimorfizama) unutar ili u blizini određenog gena od interesa. *[[genetičko savjetovanje|Informirani pristanak]] (proces pristanka) Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju [[informacija]]. Trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija [[genetička analiza|genetičke analize]], raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Naziva se i proces pristanka. *[[Insercija (genetika)|Insercija]] Umetanje jednog ili više [[nukleotid]]a u lanac DNK, odnosno hromosom. Tip mutacije u kojoj se jedna ili više baza dodaje sekvenci nukleinske kiseline; može značajno varirati u veličini. *[[Inicijacijski kodon]] Pogledajte: Početnipočetni kodon (startni kodon). *[[Insercijska mutageneza]] Promjena sekvence DNK umetanjem jednog ili više nukleotida u sekvencu, bilo prirodno ili vještački. Ovisno o preciznoj lokacijiZavisno od precizne lokacije umetanja unutar ciljne sekvence, insercije mogu djelomično ili potpuno inaktivirati ili čak povećati regulaciju genskog proizvoda ili biohemijskog puta, ili mogu biti neutralne, ne dovodeći do suštinskih promjena. Mnoge tehnike genetičkog inženjerstvoainženjerstva oslanjaju se na umetanje egzogenog genetičkog materijala u ćelije domaćina, kako bi se proučavala funkcija i ekspresija gena. *[[Insercijska sekvenca]] Također, insercijski ili jednostavno umetnuti element Bilo koja nukleotidna sekvenca koja je prirodno ili umjetno umetnuta u drugu sekvencu. Termin se posebno koristi da se odnosi naza dio transpozibilnog elementa koji kodira one proteine koji su direktno uključeni u proces transpozicije, npr. enzim transpozaza. Kodirajuća regija u transposabilnoj sekvenci umetanja obično je flankirana kratkim obrnutim ponavljanjima, a struktura većih prenosivih elemenata obično uključuje par bočnih sekvenci umetanja koje su same invertirane. *''[[In silico]]'' Odnosi se na eksperimente na živim jedinkama van i unutar organizma, odnosno i kako su i nađeni in natura. *[[''In situ]]'' Na datom mjestu *[[Integron]] Mobilni genetički element koji se sastoji od genske kasete koja kodira rekombinazu specifičnu za mjesto i uključuje mjesta za prepoznavanje specifična za integrazu i promotor koji upravlja ekspresijom jednog ili više gena za adaptivne osobine na ćeliju domaćina. Integroni obično postoje u obliku kružnih episomnih DNK fragmenata kao što su plazmidi, preko kojih pomažu brzu adaptaciju i evoluciju bakterija, omogućavajući horizontalni prijenos gena otpornosti na antibiotike između različitih bakterijskih vrsta i sojeva. *[[Intein]] Bilo koja sekvenca jedne ili više aminokiselina unutar prekursorskog polipeptida koja je izrezana spajanjem proteina tokom posttranslacijske modifikacije i stoga je odsutna u zrelom proteinu, analogno intronima spojenim iz [[RNK]] transkripta. Kontrast je ekstein. *[[Intercistronska regija]] / međugenska regija Bilo koja sekvenca DNK koja se nalazi između stop kodona jednog gena i startnog kodona sljedećeg gena u policistronskoj transkripcijskoj jedinici. Također: međugenska regija. *[[Interfaza]] Sve faze ćelijskog ciklusa isključujući ćelijsku diobu. Tipska ćelija većinu života provodi u interfazi, tokom koje obavlja svakodnevne metaboličke aktivnosti, kao i potpunu replikaciju svog genoma u pripremi za mitozu ili mejozu. *[[Intergenski razmaknik]] (IGS) Regija nekodirajuće DNK između gena. Termini intergeni spejser (IGS) ili netranskribovaninetranskribirani razmak (NTS) koriste se posebno za razmaknicu DNK između mnogih tandemski ponovljenih kopija gena ribosomske RNK. *[[Intergenska regija]] (IGR) Bilo koja sekvenca nekodirajuće DNK koja se nalazi između funkcionalnih gena. *[[Interkalirajući agens]] Bilo koji hemijski spoj (npr. akridinske boje) kojekoji ometa poravnanje i uparivanje baza u komplementarnim lancima molekula DNK, umetanjem sesebe između baza. *[[Interkineza]] Skraćena pauza u aktivnostima vezanim za ćelijsku diobu koja se javlja tokom mejoze kod nekih vrsta, između prve i druge mejotske diobe (tj. mejoze I i mejoze II). Tokom interkineze ne dolazi do replikacije DNK, za razliku od normalne interfaze koja prethodi mejozi I i mitozi. IntragenskiIntragenska regija Vidi: Intronintron. *[[Introgresija]] Također, [[introgresivna hibridizacija]]. Premještanje gena iz genskog fonda jedne populacije ili vrste u onu druge populacije ponovnim ukrštanjem hibrida dvije populacije s jednom od roditeljskih populacija. Sveprisutan je i važan izvor genetičke varijacije u prirodnim populacijama, ali se također može namjerno izazvati u uzgoju pripitomljenih biljaka i životinja. *[[Intron]] Nekodirajuća sekvenca eukariotske DNK, između sekvenci DNK sa smislenom šifrom (egzonima). Sekvenca DNK između egzona koja se inicijalno kopira u RNK, ali je izrezana iz konačnog [[RNK]] prijepisa i stoga ne mijenja kodiranje aminokiseline. Poznato je da neke intronske sekvence utiču na ekspresiju gena. *[[Intron]]ski upad Rekombinacija posredovana intronom; tip abnormalnosti [[hromosom]]a u kojem su krakovi hromosoma ogledalske slike jedan drugog. *[[inverzija (genetika)|Inverzija]] [[Hromosomska mutacija]] u kojoj se segment hromosoma odlomi i ponovno pričvrsti u obrnutom smjeru. *[[Inverzijska omča]] Nastaje sparivanjem [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]] kod inverzijskog [[heterozigot]]a. *''[[In vitro]]'' U staklenci. *''[[In vivo]]'' Uživo. *[[iRNK]] Vidi: [[Informacijska RNK]]. *[[Istosmislena mutacija]] Vidi: Sinonimnasinonimna mutacija. *[[Izohromosom]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatide približno jednake dužine. Formiranje izohromosoma je ekvivalentno je istovremenim događajima umnožavanja i [[delecija (genetika)|delecije]], tako da dvije kopije ili dugog ili kratkog kraka čine rezultirajući hromosom. *[[Izolator]] Specifična sekvenca DNK koja sprečava da gen bude pod uticajem aktivacije ili potiskivanja obližnjih gena. *[[Izomerni gen]]i Dva ili više gena koji su ekvivalentni i redundantni u smislu da, uprkos [[kodon|kodiranju]] različitih genskih proizvoda, svaki od njih rezultira istim [[fenotip]]om kada je postavljen unutar iste genetičke pozadine. Ako je nekoliko izomernih gena prisutno u jednom genotipu, mogu biti kumulativni ili bez n-kumulativnog doprinosa fenotipu.<ref name="hadzirifat"/> ==J== *[[Jedarce]] (nukleolus) Jednostruka ili višestruka ćelijska [[organela]], odnosno jedrova suborganela. Glavna funkcija mu je stvaranje i organizacija komponenti ribosoma ([[rRNK]] i [[ribosom]]skih proteina). Organela jedra eukariotskih ćelija koja se sastoji od proteina, DNK i RNK i služi kao mjesto sinteze [[ribosom]]a. *[[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP) U genetici odrednica za pojavu zamjene mjesta jednog od [[nukleotid]]a nekim drugim nukleotidom. Naprimjer, ako je posmatrana sekvenca na određenoj lokaciji gena posmatrane vrste sastavljena od niza nukleotida AAGCCTA, pa zatim nastane promjena redoslijeda nukleotida, kao AAGCCAA, postaje uočljivo da se početna i novonastala sekvenca međusobno razlikuju u jednom nukleotidu. Posljedice ovakvih izmjena (usljed ovakve "[[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]]“) mogu biti različitog obima i oblika u posmatranom [[genom]]u ili fenotipu. *[[Jednosmjerna translokacija – [[nerecipročna translokacija]] Premještanje segmenta jednog hromosoma, nakon loma, na drugi nehomologni hromosom. *[[hromatida|Jednostruki hromosom]] Hromatida koja ima svoju vlastitu centromeru, jedna molekula DNK. *[[ćelijsko jedro|Jedro]] Ćelijska [[organela]] u kojoj je pohranjena (isključivo ili djelimično) genetička informacija u hromosomima. ==K== *[[genom|Kanalizacija]] Sposobnost populacije da dosljedno proizvodi isti fenotip bez obzira na varijabilnost okoline ili genetičke varijacije unutar njenog genoma. Koncept se najčešće koristi u razvojnoj biologiji za tumačenje zapažanja da su razvojni putevi često oblikovani prirodnom selekcijom, tako da se ćelijske loze u razvoju "vode" ili "kanaliziraju" prema jednoj, određenoj sudbini, postajući progresivno otpornijim na bilo kakve manje perturbacije. To može preusmjeriti razvoj ćelija dalje od njihovog početnog toka. *[[Kandidatski gen]] Gen čija je lokacija na hromosomu povezana s određenim fenotipom (često vezanim za bolest),) i za koji se stoga sumnja da uzrokuje ili doprinosi fenotipu. Geni kandidati se često biraju za proučavanje na osnovu prethodnog znanja ili prognoza o njihovoj funkcijskalnojfunkcionalnoj relevantnosti za osobinu ili bolest koja se istražuje. *[[Kanonska sekvenca]] Vidi: [[Konsenzusna sekvenca]]. *[[Kariogram]] Prikaz hromosoma jedne vrste poredanih prema veličini i položaju centromera (primarnih suženja hromosoma). *[[Kariotip]] Kompletna [[hromosomska garnitura]] date vrste. Broj i izgled hromosoma unutar jedra eukariotske ćelije, posebno kako je prikazan na organiziranoj mikrosnimci poznatoj kao [[kariogram]] ili u idealiziranom [[idiogram]]u (u parovima i poredani po veličini i položaju centromere). Termin se također koristi za označavanje kompletnog skupa hromosoma u vrsti ili pojedinačnom organizmu ili za bilo koji test koji otkriva ovaj komplement ili mjeri broj hromosoma. *[[kaskadno testiranje|Kaskadni skrining]] (kaskadno testiranje) Sistemski postupak za identifikaciju osoba unutar porodice kod kojih postoji rizik od nasljednog stanja. Počinje pronalaskom [[patogen]]e/ vjerovatno patogene varijante, putem opsežnog testiranja (kao što je testiranje potpunog genoma ili multigenskog panela) kod jednog člana porodice, obično pogođenog ovim stanjem. Zatim se testiranje samo za određenu porodičnu varijantu proširuje na rizične biološke rođake. Ovaj se proces ponavlja kako se identificira više pogođenih pojedinaca ili nositelja patogene varijante. Kaskadni skrining ponekad se naziva i kaskadno testiranje (preferirani termin). Kaskadno ([[genetičko testiranje|genetičko]]) testiranje (kaskadni skrining) Proces proširenja genetičkog testiranja na pojedince s rizikom unutar porodice za [[nasljeđivanje]] patogene varijante prethodno identificirane kod biološkog srodnika. Ovaj se proces ponavlja kako se unutar porodice identificira više nositelja [[patogen]]e varijante. Kaskadno [[genetičko testiranje]] ponekad se naziva i kaskadni probir, iako je preferirani izraz kaskadno genetičko testiranje. Naziva se i kaskadnim testiranjem. *[[ekspresivnost (genetika)|Kasni ili varijabilni početak]] Odnosi se na dob u kojoj se fenotip bolesti izražava kod osobe koja nosi patogenu varijantu. Stanja s kasnim ili promjenjivim početkom općenito se manifestiraju kasnije u životu ili u neko određeno doba tokom života. *[[bazni par|Kilobaza]] Jedinica molekulske mase/ dužine [[nukleinske kiseline]] jednaka 1.000 parova baza u dupleksnim molekulama, kao što je dvolančana DNK ili 1.000 baza u jednolančanim molekulama. *[[Kinetohor]] Troslojna laminarna proteinska struktura kojom se hromosom prihvata za mikrotubule [[diobeno vreteno|diobenog vretena]]. *[[Klasična genetika]] Grana genetike koja se zasniva isključivo na posmatranju vidljivih rezultata reproduktivnih činova, za razliku od onoga što su omogućile moderne tehnike i metodimetode molekulske biologije. Kontrastna molekululskaKontrast je [[molekularna genetika|molekulska genetika]]. *[[genetičko testiranje|Klinička korisnost]] Pojam koji se odnosi na vjerovatnoću da će test, podsticanjem intervencije, rezultirati poboljšanim zdravstvenim ishodom. Klinička korisnost genetičkog testa temelji se na zdravstvenim dobrobitima povezanim s intervencijama koje se nude osobama s pozitivnim rezultatima testa. *[[genetičko testiranje|Klinička valjanost]] Termin koji se odnosi na prediktivnu vrijednost testa za određeni klinički ishod (npr. [[vjerovatnoća]] da će se rak razviti kod nekoga s pozitivnim testom). Primarno je određena osjetljivošću i specifičnošću kojom test identificira pojedince s definiranim kliničkim stanjem unutar određene populacije. Klinička valjanost genetičkog testa je vjerovatnoća da će se rak razviti u nekoga s pozitivnim rezultatom testa. *[[kloniranje|Klon]] Genetički identične ćelije bakterija nastale [[binarna dioba|binarnim diobama]]; populacija ćelija ili [[organizam]]a koji su genetički identični, a nastali su binarnom diobom ([[prokarioti]]) ili mitozom iz jedne ćelije ili vegetativnim razmnožavanjem zajedničkog pretka ([[eukarioti]]). *[[Kloniranje]] Proces proizvodnje, bilo prirodno ili umjetno, pojedinačnih organizama ili ćelija koje su genetički identične jedna drugoj. Klonovi su rezultat svih oblika aseksualne reprodukcije, a ćelije koje prolaze kroz mitozu proizvode ćelije kćeri koje su klonovi roditeljske ćelije i jedne druge. Kloniranje se također može odnositi na biotehnološke metode kojikoje vještački stvaraju kopije [[organizam]]a ili [[ćelija (biologija)|ćelija]], ili, u molekulskom kloniranju, kopije fragmenata DNK ili drugih molekula. Metod manipulacije genetičkim materijalom u cilju dobijanja genetički istovjetnih jedinki. Jedinke koje imaju istovjetan genetički materijal se nazivaju se klonovima. *[[ekspresija gena|Koaktivator]] Tip regulatora koji povećava ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem za aktivator. *[[kodon|Kodiranje]] Također ([[smislenost (genetika)|smisleni lanac]], pozitivni (+) lanac i lanac bez šablona.) Lanac dvolančane molekule DNK čija nukleotidna sekvenca direktno odgovara sekvenci [[RNK]] transkripta proizvedenog tokom transkripcije (osim što su baze [[timin]]a supstituirane [[uracil]]skim bazama u molekuli RNK). Iako sam po sebi nije transkribiran, kodirajući lanac je po konvenciji lanac koji se koristi kada se prikazuje sekvenca DNK zbog direktne analogije između njene sekvence i kodona [[RNK]] proizvoda. Kontrast šablonske niti; vidi i smislenost. *[[kodominantnost|Kodominacija]] Osobena varijacija sudominacije dvajudva alela nad trećim. Manifestira u pojavi dase kad su [[heterozigot]]ne jedinke istovremeno obilježene produktima oba prisutna alela; specifična supstanca koju kodira svaki od njih strukturno je istovjetna u oba moguća [[genotip]]a (primjer [[krvna grupa]] AB). *[[Kodon]] [[Triplet]] u mRNK komplementaran tripletu (kod) u DNK. Serija od tri uzastopna nukleotida u kodirajućoj regiji sekvence nukleinske kiseline. Svaki od ovih tripleta kodira određenu aminokiselinu ili stop signal tokom sinteze proteina. Svaka molekula DNK i [[RNK]] napisana je jezikom nukleotida, koristeći četiri "slova" (četiri različite nukleobaze ), ali jezik koji se koristi za konstruiranje proteina uključuje 20 "slova" (20 različitih aminokiselina). [[Kodon]]i pružaju ključ koji omogućava da se ova dva jezika prevode jedan u drugi. Općenito, svaki kodon odgovara jednoj aminokiselini (ili stop signalu). Potpuni skup kodona naziva se [[genetički kod]]. *[[enzim|Kofaktor]] Bilo koji neproteinski [[organski spoj]] koji je vezan za [[enzim]]. Kofaktori su potrebni za pokretanje [[kataliza]]. *[[Kompenzacija doze]] Regulacijski sistem kojim se jedan X-hromosom kod ženki sisara inaktivira u ranom [[embriogeneza|embrijskom razvoju]] i ostaje inaktivan cijeli život Svaki mehanizam kojim organizmi neutraliziraju veliku razliku u doziranju gena uzrokovanu prisustvom različitog broja [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]] kod različitih spolova, čime se izjednačava ekspresija spolno vezanih gena tako da pripadnici svakog spola primaju iste ili slične količine proizvoda takvih gena. Primjer je X-inaktivacija kod ženki sisara. *[[osobina|Kompleksna osobina]] Vidi: [[osobina|Kvantitativno svojstvo]]. *[[Komplementarna DNK]] (cDNK) DNK koja se sintetizira iz jednolančanog šablona [[RNK]] (obično [[iRNK]] ili [[miRNK]] ) u reakciji koju katalizira enzim [[reverzna transkriptaza]]. Proizvodi se i prirodno od strane [[retrovirus]]a i vještački u određenim laboratorijskim tehnikama, posebno molekulskim kloniranjem. U [[bioinformatika|bioinformatici]], termin se također može koristiti za označavanje sekvence transkripta [[iRNK]] izražene kao njegov dvojnik kodirajućeg lanca DNK (tj.[[timin]]om koji zamjenjuje [[uracil]]). *[[Komplementarni gen]]i Geni koji interakcijom daju učinak različit od učinka svakoga gena zasebno. *[[nukleinska kiselina|Komplementarnost]] Svojstvo biopolimernosti [[nukleinske kiseline]], pri čemu će dva [[polimer]]na lanca postavljena antiparalelno jedan prema drugom težiti formiranju parova baza koji se sastoje od [[vodikova veza|vodikovih veza]] između pojedinačnih [[nukleobaza]] koje čine svaki lanac. Pritom se svaki od četiri tipa nukleobaza uparuje isključivo s jednim drugim tipom nukleobaza; npr. u dvolančanoj molekuli DNK, A se pari samo sas T, a C parovi samo sa G. Za polulance koji su upareni na takav način, kao i za same baze, kaže se da su komplementarni. Stepen komplementarnosti između dva lanca snažno utiče na stabilnost dupleksnih molekula; određene sekvence također mogu biti interno komplementarne, što može rezultirati vezivanjem jednog lanca za sebe. Komplementarnost je fundamentalna za mehanizme koji upravljaju [[replikacija DNK|replikacijom DNK]], transkripcijom i [[popravka DNM|popravkom DNK]]. *[[Kondenzacija DNK]] Proces povećavanja stepena spiralizacije i približavanja namotaja dvostruke spirale DNK. *[[novorođenče|Kongenitalnost]] Stanje ili osobina prisutna pri rođenju. Može biti posljedica genetičkih ili negeničkih faktora. [[Fenotip]] ili [[osobina]] koja se češće javlja u određenoj porodici nego u općoj populaciji; porodične osobine mogu imati genetičku i/ili negenetičku [[etiologija|etiologiju]]. *[[bakterijska konjugacija|Konjugacija]] Prijenos DNK iz donora u recipijenta tokom spolnog razmnožavanja; mehanizam [[genetička rekombinacija|rekombinacije]] kod [[bakterija]]. *[[inbriding|Konsangvinitet]] Genetičko srodstvo između jedinki koje su potomci barem jednog zajedničkog pretka. *[[Konsenzusna sekvenca]] U molekulskoj biologiji i [[bioinformatika|bioinformatici]], izračunati redoslijed najčešćih ostataka, bilo nukleotida ili aminokiselina, pronađen na svakom položaju u poravnanju sekvenci. Predstavlja rezultate više [[poravnavanje sekvenci|poravnavanja sekvenci]], u kojima se srodne međusobno uspoređuju i izračunavaju se slični sekvencni sekventni motivi. *[[vrsta|Konspecifičnost]] Pripadnost istoj vrsti. *[[Konstitucijska DNK]] (DNK zametne linije) ]]Odnosi se na tkivo koje potoče iz reproduktivnih ćelija (jajna ćelija|jajne ćelije ili [[spermatozoid]]a) i koje se ugrađujuugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Mutacija germinativne linije može se prenijeti s roditelja na potomstvo. Naziva se i DNK zametne linije. *[[Konstitutucijska ekspresija]] Kontinuirana transkripcija gena, za razliku od fakultativne ekspresije, u kojoj se gen transkribujetranskribira samo prema potrebi. Gen koji se kontinuirano transkribujetranskribira naziva se konstitutivni gen. *Konsultant Osoba koja se javlja na [[genetičko savjetovanje]]. *[[Kontrastni početni kodon]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Pozicioniranje centromere blizu, ali ne tačno u sredini hromosoma, što rezultira kracima hromatida neznatno različite dužine. *[[Konverzija DNK]] Bilo koji mehanizam pomoću kojeg se DNK sekvence se razmjenjuju nerecipročno (npr. putem konverzije gena, transpozicije ili nejednakog križanja ) što uzrokuje stalne fluktuacije u broju kopija DNK motiva tokom života organizma. Takvi mehanizmi su često glavni pokretači specijacije među populacijama. *[[Konzervacijska genetika]] Interdisciplinarna grana populacijske genetike koja primjenjuje genetičke metode i koncepte u nastojanju da se razumije dinamika gena u [[populacija]]ma, s glavnim ciljem izbjegavanja izumiranja i očuvanja i obnavljanja biodiverziteta. *[[[Konzervativna replikacija]] Jedna je od trinačinatri načina replikacije DNK. Tokom ovog procesa stvara dvije zavojnice DNK iz jedne izvorne. Od dvije formirane zavojnice, jedna z sadrži potpuno staru DNK, dok druga sadrži potpuno novu DNK. *[[Konzervirana sekvenca]] ]]Sekvenca [[nukleinske kiseline]] ili proteina koji je vrlo sličan ili identičan u mnogim [[vrsta]]ma ili unutar [[genom]]a, što ukazuje na to da je ostao relativno nepromijenjen kroz dugi period evolucije. *[[transkripcijski faktor|Koregulator]] Protein koji djeluje zajedno sas jednim ili više faktora transkripcije, kako bi regulirao [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. *[[ekspresija gena|Korepresor]] Tip koregulatora koji smanjuje (potiskuje) ekspresiju jednog ili više gena vezivanjem i aktiviranjem represora. *[[vezabi geni|Kosegregacija]] Prijenos, zajedno, dva ili više gena na istom hromosomu, kao rezultat toga što su u vrlo bliskoj fizičkoj blizini jedan drugome (tj. povezani). *[[histon|Kovalentne modifikacije histona]] *[[Postranslacijske modifikacije]] koje dovode do aktivacije gena ili pak [[utišavanja gena]]. *[[hromosom|Kratki krak (p)]] Kraći [[hromosom]]ski krak, u odnosu na q krak datog hromosoma, prema položaju centromere. *[[Kratko tandemsko ponavljanje]] (STR) ili jednostavno ponavljanje sekvence (SSR) Tip satelitske DNK koja se sastoji od relativno kratke sekvence tandemskog ponavljanja, u kojoj se određeni motivi (u rasponu dužine od jedne do šest ili više baza) ponavljaju, obično 5–50 puta. [[Mikrosatelit]]i su široko rasprostranjeni u [[genom]]ima većine organizama i imaju tendenciju da imaju veće stope mutacija nego u drugim regijama. Klasifikovani su kao tandemsko ponavljanje DNK promenljivogpromjenljivog broja ([[VNTR]]), zajedno sas dužim minisatelitima. *[[Krosingover]] (krosing over) Vidi: Hromosomsko ukrštanje. *[[inbriding|Krvno srodstvo]] Genetički blisko srodne osobe koje dijele nedavnog zajedničkog pretka (obično udaljenog ne više od tri ili četiri generacije). Efekt srodnog parenja, takođetakođer poznatog kao inbriding, jest povećanje vjerovatnoće da će potomstvo biti [[homozigot]]no na bilo kom datom paru [[gemski lokus|genskih lokusa]]. *[[Kvantitativna genetika]] Grana [[populacijska genetika|populacijske genetike]] koja proučava [[fenotip]]ove koji kontinuirano variraju (kao što su [[visina]] ili [[masa]]), za razliku od onih koji spadaju u kategorije koje se mogu diskretno identifikovati (kao što je [[boja očiju]] ili prisustvo ili odsustvo određene osobine). [[Kvantitativna genetika]] koristi statističke metode i koncepte za povezivanje kontinuirano distribuiranih fenotipskih vrijednosti sa specifičnim [[genotip]]ovima i genskim proizvodima. *[[Kvantitativni PCR]] [[PCR]] u realnom vremenu ili kvantitativna polimerazna lančana reakcija (engengl. ''Real-Time Polymerase Chain Reaction''),, skraćeno RTPCR, je) laboratorijska je tehnika u molekulskoj biologiji koja je bazirana na polimeraznoj lančanoj reakciji (PCR). Primjenjuje se za umnožavanje i simultanu detekciju ili kvantifikaciju ciljane molekule DNK. Postupak slijedi opći princip polimerazne lančane reakcije, a ključno obilježje je karakteristika je da se umnožena DNK otkriva kako reakcija napreduje, u "“realnom vremenu". Ovo je novi pristup u odnosu na standardnu [[PCR]], gdje se detektira proizvod reakcije na svom kraju. *[[osobina|Kvantitativno svojstvo]] Također: Složena osobina.<ref name="hadzirifat"/> ==L== *[[Lac-operon|''Lac''-operon]] Inducibilni sistem regulacije gena kod Escherichia coli. *[[PCR|Polimerazns lančana reakcija]] (PCR) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) anelinga i (3) elongacije. Lančana reakcija polimerazom je vrlo čest postupak u molekulskogenetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i PCR. *[[Lateralni transfer gena]] (LGT) Vidi: Horizontalni prijenos gena. *[[lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno pozitivni rezultat]] Rezultat testa koji pokazuje da je ispitanik zahvaćen i/ili ima određenu mutaciju gena kada on ili ona zapravo nije zahvaćen i/ili nema mutaciju; tj. pozitivan rezultat testa kod stvarno nepogođene osobe ili osobe s negativnom mutacijom. *[[LD *[[LD (neravnoteža povezivanja]]) Mjesto gdje se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može slučajno objasniti zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i neravnoteža povezivanja. *[[Leptoten]] Potfaza profaze mejoze I. U mejozi, prviprva od pet podfazapotfaza profaze I, nakon interfaze i prethode zigonemu, tokom kojeg se replicirani hromosomi kondenzuju iz difuznog hromatina u duge, tanke niti koje su mnogo vidljivije unutar jedra. *[[Letalna ekvivalentna vrijednost]] Prosječan broj recesivnih štetnih gena koji postoje u heterozigotnom stanju koje nosi član populacije diploidnih organizama, pomnožen prosječnom vjerovatnoćom da će svaki takav gen uzrokovati preranu smrtnost kada je homosigotan. Naprimjer, za organizam koji nosi osam recesivnih semiletalnih alela, od kojih svaki proizvodi samo 50% vjerovatnoće prerane smrti kada je homozigotan, kaže se da nosi genetički teret od četiri "smrtonosna ekvivalenta". *[[Letalna mutacija]] Svaka mutacija koja rezultira preranom smrću organizma koji je nosi. Recesivne letalne mutacije su fatalne samo za homosigote, dok su dominantne letalne mutacije fatalne čak i za heterozigote. *[[Ligaza]] Klasa [[enzim]]a koji kataliziraju spajanje velikih molekula kao što su [[nukleinske kiseline]], formiranjem jedne ili više [[hemijska veza|hemijskih veza]] između njih, tipski C–C, C–O, C–S ili C–N veza putem kondenzacijskih reakcija. Primjer je DNK-ligaza, koja katalizira stvaranje [[fosfodiesterska veza|fosfodiestarskih veza]] između susjednih [[nukleotid]]a na jednom ili oba lanca molekule DNK, reakcija poznata kao [[ligacija]]. *[[Lijonizacija]] Vidi: X-inaktivacija. *[[Lizogeni ciklus]] Ciklus bakterijskih virusa koji nakon infekcije izazivaju lizu (razgradnju) [[bakterije]]. Ima bakterijski virus sa ugrađenom [[fag]]nom (virusnom) DNK u genom bakterije *[[LOD-rezultat]] (Logaritamlogaritam kvotnih rezultata) Statistička procjena jesu li dva genetićkagenetička lokusa fizički dovoljno blizu jedan drugome (ili “povezana") na određenom [[hromosom]]u da se mogu zajedno naslijediti. Za LOD rezultat od 3 ili više općenito se podrazumijeva da znači da su dva gena smještena blizu jedan drugome na hromosomu. LOD rezultat od 3 znači da su izgledi 1000:1 da su dva gena povezana i stoga naslijeđena zajedno. Također se naziva LOD skor. *[[LOH]] Gubitak [[heterozigot]]nosti Ako postoji jedan normalan i jedan abnormalni alel na određenom lokusu, kao što se može vidjeti kod naslijeđenog autosomno dominantnog poremećaja osjetljivosti na rak, gubitak normalnog alela proizvodi lokus bez normalne funkcije. Kada gubitak heterozigotnosti uključuje normalni alel, stvara se ćelija koja će vjerovatnije pokazati maligni rast ako je promijenjeni gen tumor supresorski gen. Naziva se i gubitkom heterozigotnosti. *[[genski lokus|Lokus]] Fizičko mjesto ili mjesto specifičnog [[gen]]]a na hromosomu. *[[Lyonska teorija]] Teorija genetičarke Mary Lyon prema kojoj je inaktivacija hromosoma X kod ženki sisara slučajna i nasumična. ==M== *[[MAGE]] Grupa koja ima za cilj da obezbediobezbijedi standard za reprezentaciju [[DNK-mikromreža]] ; podaci o ekspresiji gena koji bi olakšali razmjenu informacija mikromreža između različitih sistema podataka. *[[Mikrohromosom]] *[[Majčinski efekt]] Učinak produkata majčinih gena na [[fenotip]] potomka. *[[Majčinsko nasljeđivanje]] Vidi: [[Citoplazmatskog nasljeđivanje]], nasljeđivanje DNK-organela jajnom ćelijom. *[[Mala jedarna ribonukleinska kiselina]] ([[miRNK]]/snRNK) Općenito poznata kao U-RNK, je klasa malih molekula RNK koje se nalaze u okviru srastanja krajeva [[egzon]]skih tijela [[prerada RNK|prerade RNK]] u jedrima [[eukariot]]skih ćelija. Prosječna dužina [[miRNK]] je oko 150 [[nukleotid]]a. *[[Mapiranje gena]] Bilo koja od različitih metoda koje se koriste za preciznu identifikaciju lokacije određenog gena unutar molekule DNK (kao što je hromosom) i/ili fizičke udaljenosti ili udaljenosti između njega i drugih gena. *[[Mapna jedinica]] (mu) Vidi: [[Centimorgan]] *[[Masivno paralelno sekvenciranje]] (sekvenciranje sljedeće generacije, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence genoma pojedinca. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva sekvenciranje sljedeće generacije i NGS. *[[Matična ćelija]] Svaka biološka ćelija koja se još nije diferencirala u specijalizirani tip ćelija i koja se može podijeliti mitozom, kako bi proizvela više matičnih ćelija. *[[Medicinska genetika]] Grana medicine i [[nedicina|medicinske nauke]] koja uključuje proučavanje, dijagnozu i liječenje nasljednih poremećaja, i te širu primjenu znanja o ljudskoj genetici na medicinsku obradu. *[[Međugenski razmak]] (IGS) ili netranskribirani razmak (NTS).) Bilo koja sekvenca ili regija nekodirajuće DNK koja razdvaja susjedne gene, bilo da su transkribovanitranskribirani ili ne. Termin se posebno koristi za označavanje nekodirajućih regija između mnogih ponovljenih kopija gena ribosomske RNK.Viditakođer: Međugenska Vidi također: međugenska regija. *[[Mejoza]] Specijalizirana [[ćelijska dioba]] koja se javlja isključivo u seksualnom razmnožavanju eukariota, tokom kojeg replikaciju DNK prate dva uzastopna kruga diobe, kako bi se na kraju proizvele četiri genetički jedinstvene haploidne kćeri ćelije, svaka sa upola manjim brojem hromosoma od originalne diploidne roditeljske ćelije. Javlja se samo u ćelijama spolnih oragana i služi za stvaranje haploidnih [[gamet]]a, kao što su [[spermatozoid]]i, [[jajne ćelije]] ili [[spore]], koje se kasnije spajaju tokom [[oplodnja|oplodnje]]. Dvije mejotske podjele, poznate kao [[mejoza]] I i mejoza II, također mogu uključivati različite događaje genetičke rekombinacije između [[homologni hromosom|homolognih hromosoma]]. *[[Mendelovsko nasljeđivanje]] Teorija biološkog nasljeđivanja zasnovana na skupu principa koje je prvobitno predložio [[Gregor Mendel]] 1865. i 1866. Izveo je tri generalizirana zakona o genetičkoj osnovi nasljeđivanja koji se, zajedno s nekoliko teorija koje su razvili kasniji naučnici, smatraju temeljem [[klasična genetika|klasične genetike]]. Kontrast je nemendelovsko nasljeđivanje. *[[Merozigot]] ili parcijalni [[diploid]] Bakterija koja ima duplicirane dijelove [[genom]]a. *[[Metafaza]] Faza [[mitoza|mitoze]] i [[mejoza|mejoze]] koja nakon prometafaze i prije anafaze, tokom koje se centromere repliciranih hromosoma poravnavaju duž ekvatora ćelije, pri čemu je svaki kinetohor pričvršćen za mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Metilacija DNK]] [[epigenetika|Epigenetička]] modifikacija DNK koja nastaje [[metiliranje]]m [[citozin]]a u CpG dinukleotidima, inhibira [[transkripcija gena|transkripciju gena]] . *[[Mikroevolucija]] Promjena frekvencije alela ili genotipova u populaciji, odnosno promjena genetičke strukture populacije tokom velikog broja generacija. *[[Mikrohromosom]] Tip vrlo malog hromosoma, obično veličine manje od 20.000 parova baza, prisutan u kariotipovima nekih organizama. *[[Mikromreža]] (MIAME) Komercijalni standard koji je razvio FGED i zasnovan na MAGE – kako bi se olakšalo skladištenje i dijeljenje podataka o ekspresiji gena. *[[MikroRNK]] (miRNK) Tip malih, jednolančanih, nekodirajućih molekula [[RNK]], koje funkcioniraju u posttranskripcijskim regulacijama ekspresije gena, posebno utišavanja RNK, uparivanje baza sas komplementarnim sekvencama u iRNK transkriptima, što obično rezultira cijepanjem ili destabilizacijom transkripta ili inhibira njegovu translaciju u ribosomima. *[[Mikrosatelit[[ Ponavljajući segmenti DNK razasuti po [[genom]]u u nekodirajućim regijama između gena ili unutar gena (introni). Često se koriste kao markeri za analizu povezanosti zbog njihove prirodne velike varijabilnosti u broju ponavljanja među jedinkama. Ove regije su inherentno genetički nestabilne i podložne mutacijama. *[[Mikrosatelitska nestabilnost]] (MSI) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnosti u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo nestabilnosti mikrosatelita može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak neusklađenosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. Mikrosatelitska nestabilnost također se može pojaviti sporadično. Naziva se i MSI. *[[MINSEQE]] Komercijalni standard koji je razvio FGED za skladištenje i dijeljenje visokopropusnih sekvenciranje podataka. *[[Misens mutacija]] (varijanta) GenetićkaGenetička promjena u kojoj supstitucija jednog para baza mijenja genetikkigenetički kod tako da proizvodi aminokiselinu koja se razlikuje od uobičajene aminokiseline na datom položaju. Neke misens varijante (ili mutacije) promijenit će promijeniti funkciju proteina. Također se naziva misens varijanta. *[[Mitohondrijska DNK]] (mDNK) Zasebne molekule u genomu viših organizama, onih čije ćelije imaju organele. Prema teoriji endosimbioze, mitohondrije i hloroplasti su nastali od endosimbiontskihendosimbiotskih cijanobakterija. DNK koja se nalazi u ovim organelama ima više sličnosti sas bakterijskom DNK – cirkularna je, a geni su kontinuirani (nema introna). Međutim, i na ovoj DNK se nekada mogu dogoditi mutacije koje izazivaju ozbiljne poremećaje metabolizma. Nasljeđuje se mitohondrijsku DNK od majke, jer spermatozioidispermatozoidi pri oplodnji svoje mitohondrije, a time i mDNK, ostavljaju u repu, koji ne ulazi u jajnu ćeliju. *[[Mjera udaljenosti]] Bilo koja količina koja se koristi za mjerenje razlika između nivoa ekspresije gena različitih gena. *[[MLPA]] Laboratorijski metod kojiMLPA (pojačanje sonde zavisno od multipleksne ligacije) Laboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercijaainsercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Također se naziva pojačanje sonde ovisno o multipleksnoj ligaciji. *[[Molekulsko kloniranje]] Ugradnja stranog gena u [[genom]] prokariotske ili eukariotske ćelije uz pomoć vektora. *[[Monohibrid]] Heterozigotni organizam za jedan gen koji kodira svojstvo koje određuju dva alela. *[[Monohibridno ukrštanje]] Križanje dva heterozigota za jedan gen; samooplodnja mendelovske F1 generacije (Aa x Aa). *[[Monoploidi]] Haploidni organizmi s jednim setovasetom hromosoma. *[[Monosomija]] Tip aneuploidije, manjak jednog hromosoma, 2n-1. *[[Mozaicizam]] Pojava dvije ili više ćelijskih linija s različitim genetičkim ili hromosomskim sastavom unutar jedne jedinke ili tkiva. *[[MSI]] *MSI (mikrosatelitska nestabilnost) Karakteristika ćelija koje sadrže abnormalnost u popravku nepodudarnosti DNK. Prisustvo MSI može biti marker patogene varijante zametne linije u jednom od gena za popravak nepodudarnosti DNK, kao u slučaju Lynchovog sindroma. MSI se također može pojaviti sporadično. Naziva se mikrosatelitska nestabilnost. *[[Multigenski test]] (multipanelski multigenski test, test više gena, višegenski test) Genetički testovi koji koriste sekvenciranje sljedeće generacije za testiranje više gena istovremeno. Naziva se još i test više gena i višegenski test. Multipleks pojačanje sonde ovisno o ligacijizavisno od ligacije (MLPA) Laboratorijski metod kojiLaboratorijska metoda koja se obično koristi za otkrivanje neuobičajenih promjena broja kopija (insercija ili delecija) [[genom]]skih sekvenci. Naziva se i MLPA. *[[Multipleksno genomsko testiranje]] Metod za otkrivanje višestrukih genetičkih promjena (tj. mutacija gena ili jednonukleotidnih polimorfizama u jednom genu ili u cijelom [[genom]]u) istovremeno. *[[Multiplikacija gena]] (amplifikacija gena) Također i amplifikacija gena. Tip mutacije definiran kao bilo koja duplikacija regije DNK koja sadrži gen. UporediteUsporedite hromosomsku duplikaciju. *[[Mutacija]] Strukturna promjena u genetičkom materijalu. Može to biti promjena u samo jednom "slovu" genetičkog koda, a i promjena jednog većeg dijela genetičkog koda. Također, mutacije mogu biti [[genska mutacija|genske]], [[hromosomska mutacija|hromosomske]] i [[genomska mutacija|genomske]]. Obično su štetne, ali mogu imati velik evolucijski značaj kada ih prirodna selekcija favorizira. Pojam varijanta se ponekad koristi kao sinonim za mutaciju. Mutacija de novo (de novo mutacija, de novo varijanta, nova varijanta) Genetička promjena po prvi put u jednom članu porodice, kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Naziva se i de novo mutacija, de novo varijanta i nova varijanta. *[[Mutacija osnivača]] Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i (varijanta osnivača.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Mutacija pomaka okvira]] Umetanje (insercija) ili brisanje (delecija) koje uključuje broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i varijanta pomaka okvira. Zbog tripletne prirode po kojoj nukleotidi kodiraju aminokiseline, mutacija ovog tipa uzrokuje pomak u okviru čitanja nukleotidne sekvence, što rezultira time da je sekvenca kodona nizvodno od mjesta mutacije potpuno drugačija od originala. *[[Mutacija zametne linije]] (klicina varijanta) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i klicina varijanta. *[[Mutagen]] Tvar iz okoliša (hemijska, fizička ili biološka) koja izaziva mutaciju. ==N== *[[nasljeđivanje|Način nasljeđivanja]] Način na koji se nasslljednanasljedna osobina, poremećaj ili rizik od poremećaja prenosi s jedne generacije na drugu. Postoje različiti načini nasljeđivanja, a svaki može rezultirati karakterističnim obrascem pogođenih, nezahvaćenih ili rizičnih pojedinaca unutar porodice. Primjeri su autosomno dominantno, autosomno recesivno, X-vezano dominantno, X-vezano recesivno i multifaktorsko (poligensko) nasljeđivanje. [[Naddominacija]] – selekcijska prednost Fenomen da heterozigotni genotip ima bolji reproduktivni uspjeh od homozigotnog. *[[interakcija gena|Naddominantnost]] Odnos između alela gena u kojem jedan alel proizvodi učinak na fenotip koji je nadjačan ili "maskiran" doprinosom drugog alela na istom lokusu; za prvi alel i njegova povezana fenotipska osobinanjegove povezane fenotipske osobine se kaže da su recesivni, a za drugi i njegova povezana osobinanjegove povezane osobine se kaže da su dominantni. Često recesivni aleli kodiraju neefikasne ili nefunkcijskalnenefunkcionalne proteine. Kao i dominacija, recesivnost nije inherentno svojstvo nijednog alela ili fenotipa, već jednostavno opisuje njegov odnos s jednim ili više drugih alela ili fenotipova. U genetičkoj stenografiji, recesivni aleli su često predstavljeni malim slovom (npr., za razliku od dominantnog A). *[[Nasljedna predispozicija]] (genetička predispozicija, genetička osjetljivost, nasljedna podložnost) Povećana šansa ili vjerovatnoća razvoja određene bolesti na temelju prisustva jedne ili više genetičkih varijanti i/ili porodične anamneze koja ukazuje na povećan rizik od bolesti. Nasljedna predispozicija ne znači da će pojedinac razviti bolest. Način života i okolišni faktori također mogu utjecatiuticati na rizik od bolesti osobe. *[[Nasljeđivanje]] Također se označava i kao genetička predispozicija, genetička osjetljivost i nasljedna podložnost. Proces međugeneracijskog prenošenja genetičkih uputa za sintezu gradivnih ili kontrolnih ([[enzim]]skih) proteina. *[[genetičko testiranje|Neaficirana osoba]] U genetici, opisuje osobu koja nema određenu fenotipsku osobinu ili bolest. *[[genetičko savjetovanje|Negativna prediktivna vrijednost]] (NPV) [[Vjerovatnoća]] da pojedinac s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođen i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Naziva se i NPV. *[[genetičko savjetovanje|Neinformativni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat) Negativan rezultat testa kod osobe kod koje nije jasno nije pronađena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neodređen rezultat. *[[Neklasificirana varijanta]] (varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se n aziva varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja. *[[nositelj (genetika)|Nenositelj]] Osoba koja ne nosi mutaciju prethodno identificiranu u njenoj ili njezinoj porodici. *[[genetičko testiranje|Neodređeni rezultat]] (neuvjerljivi rezultat, neinformativni rezultat) Negativan rezultat testa kod nekoga bez jasno uočene štetne mutacije ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neuvjerljivi rezultat i neinformativni rezultat. *[[genska mutacija|Neomorf]] Mutirani alel sas novom ekspresijom u odnosu na iskodišniishodišni (divlji tip). *[[intermedijarnost|Nepotpuna dominantnost]] Slučaj interakcije alelnih gena kada dva alela heterozigotnog genotipa daju novi fenotip. Nepotpuna (smanjena) penetrabilnost Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Stanje ima nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante izražavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva smanjena penetrabilnost. *[[Neprobojnost]] Primjer u kojem osoba ima genetičku varijantu povezanu s osobinom ili koja uzrokuje bolest, ali nema fenotip ili stanje. Primjer nepenetracije je žena s [[patogen]]om varijantom BRCA1 koja doživi starost i nikad ne dobije rak dojke ili jajnikaNerazdvajanje jajnika *[[Nerazdvajanje]] (engl. nondisjunction) Nerazdvajanje homolognih hromosoma u anafazi I ili sestrinskih hromatida u anafazi II mejoze i sestrinskih hromatida u anafazi mitoze. *[[Nerastvorljiva RNK]] (sRNK).) Posebna klasa molekula RNK, tipski dužine 76 do 90 nukleotida, koja služi kao fizički adapter, omogućavajući transkriptima [[iRNK]] da se prevedu u sekvence aminokiselina tokom sinteze proteina. Svaka [[tRNK]] sadrži specifičan [[antikodon]]ski triplet koji odgovara]] aminokiselini koja je [[kovačentna veza|kovalentno vezana za suprotni kraj [[tRNK]]. Kako translacija napreduje, tRNK se regrutuju u ribosom, gdje je svaki kodon iRNK uparen sas tRNK koja sadrži komplementarni antikodon. U zavisnosti od organizma, ćelije mogu koristiti čak 41 različitu tRNK sas jedinstvenim antikodonima. Zbog degeneracije kodona unutar genetičkog koda, nekoliko [[tRNK]] koje sadrže različite antikodone nose istu aminokiselinu. *[[genetičko testiranje|Neuvjerljivi rezluau]] (neodređeni, neinformativni) rezultat Negativan rezultat testa osoba kod kojih nije jasno utvrđena štetna mutacija ni u jednom članu porodice. Genetički rizični status takve osobe mora se tumačiti u kontekstu njegove ili njezine osobnelične i porodične povijesti. Također se naziva neodređeni rezultat i neinformativni rezultat. *[[NGS]] *[[Nizvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 3'- kraju lanca nukleotida, ili C-kraju peptidnog lanca. Kontrast uzvodnoje uzvodnost. *[[Nonsens mutacija]] Besmislena) mutacija (varijanta) Genetička promjena koja uzrokuje prijevremeni završetak sinteze proteina. Promijenjeni protein može biti djelimično ili potpuno inaktiviran, što dovodi do promjene ili gubitka njegove funkcije. Također se naziva besmislena mutacija. Metod (masivno paralelno sekvenciranje, sekvenciranje sljedeće generacije) Metoda visoke propusnosti kojikoja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i sekvenciranje sljedeće generacije. *[[Nokautiranje gena]] i [[nokaut miš]] Tehnika [[genetičko inženjerstvo|genetičkog inženjerstva]] u kojoj je organizam modificiran da nosi gene koji su postali neoperativni (“nokautirani“), tako da je njihova ekspresija poremećena u nekoj fazi na putu koji proizvodi njihove genske proizvode i organizam je lišen svog normalnog efekta. *[[nositelj (genetika)|Nositelj]] Jedinka koja je naslijedila recesivnu recesivni alel za genetičku osobinu ili mutaciju, ali kod koje ta osobina obično nije izražena ili vidljiva u fenotipu. Obično su takvi heterozigotni za recesivni alel i stoga još uvijek mogu prenijeti alel na svoje potomstvo, gdje se povezani fenotip može ponovo pojaviti ako potomstvo naslijedi drugu kopiju alela. Termin se obično koristi u medicinskoj genetici u kontekstu recesivnog alela koji uzrokuje bolest. *[[Nesinonimna supstitucija]] ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom, nakon transkripcije i translacije, rezultira u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna je sinonimna mutacija. *[[frekvencija alela|Nosiva frekvencija]] (stopa nositelja) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su [[BRCA1]] i BRCA2. *[[Nova mutacija]] (varijanta) Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili de novo varijanta (ili mutacija). *[[NPV]] (negativna prediktivna vrijednost) [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i [[RNK]], koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i [[RNK]] sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićima, odgovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za biosintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina s roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa. *[[Nukleoid]] Slična jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetičkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana s proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna gradivna jedinica hromatina, tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili citozin). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili citozin (u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[Nukleotidna sekvenca]] Precizan redoslijed uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili RNK. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetičke informacije i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na [[fenotip]]skoj razini. *[[Nutrigenomika]] Proučavanje interakcije prehrambenih i genetičkih faktora i njen učinak na metabolizam, zdravstveno stanje i rizik od bolesti. *[[NVC]] (varijanta broja kopije) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije.<ref name="hadzirifat"/> ==O== *[[Obrnuta genetika]] Metoda koja se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontrolira kao određene genetičke sekvence. *[[mutacija|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona zovu se amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. [Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih [[iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijske mikronizove za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) Baza podataka za ekspresiju gena kojom upravlja američki Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Otvoreni okvir čitanja|ORF]] Dio orvorenog okvira čitanja koji ima sposobnost da se prevede iz DNK ili [[RNK]] u protein; bilo koji kontinuirani dio kodona koji sadrži početni i stop kodon. *[[ORI]] Jedan od skupa gena (ili, općenito, bilo koje sekvence DNK koja pokazuje homologiju) u različitim [[genom]]ima, direktno povezanih jedan s drugim vertikalnim spuštanjem od jednog gena ili sekvence u posljednjem zajedničkom pretku tih [[genom]]a. Za takve gene ili sekvence se kaže da su ortologni. Ortolozi potiču iz iste predačke sekvence i može se zaključiti da su povezani jedni s drugima na osnovu sličnosti njihovih sekvenci. Iako su možda evoluirali nezavisno unutar odvojenih [[genom]]a mutacijom i prirodnom selekcijom, njihovi proizvodi mogu i dalje zadržati slične strukture, funkcije ili nivoe ekspresije među vrstama i populacijama. Identifikacija ortologa se pokazala važnom u zaključivanju o filogenetskim odnosima između različitih organizama. Kontrastni paralog. *[[ekspresija gena|Osnovna linija]] Mjera nivoa ekspresije jednog ili više gena prije perturbacije u eksperimentu, kao u negativnoj kontroli. Osnovna ekspresija se također može odnositi na očekivanu ili historijsku mjeru ekspresije za [[gen]]. *[[Osobina]], [[svojstvo]], značajka, karakter(istika) Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe.<ref name="hadzirifat"/> ==P== *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvence [[DNK]] *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili RNK u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje [[centromera|centromeru]]. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi s ogromnim varijacijama u jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini [[[[genom]]]]a među [[eukariot]]skim [[vrsta]]ma, posebno zapažanje da veličina [[genom]]a nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju [[genom]]e koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski [[genom]]i uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni s toliko nekodirajuće DNK i zašto neki [[genom]]i imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, općenitije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju), koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog [[genom]]a, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog [[genom]]a, ili tokom specijacije, u različitim [[genom]]ima). Kontrast je ortolog. [[Parazitska DNK]] Vidi: [[Sebični genetički element]]. *[[Autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. *[[Patogen]]a (štetna) [[mutacija]] (varijanta), predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] ([[lančana polimerazna reakcija]], lančana reakcija polimeraze) Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). PCR u realnom vremenu (rtPCR) Vidi: kvantitativna PCR. *[[Genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice, kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, organizam ili vrstu s određenim potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme, i obuhvata bilo koji broj generacija; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braću i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetreabilnst]] Udio pojedinaca s datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv fenotip kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije, on je 100% penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[Pericentričnost hromosoma]] Pozicioniranost blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5' kraj. *[[Pirimidin]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]]). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao pirimidini. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. [[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utiče na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *[[plejotropija|Plejotropni učinak]] Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] ([[iRNK]]) prilikom translacije u [[ribosom]]u. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5' neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili vještački, koji smanjuje nivo ekspresije određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih i[ transkripata) u policistronskoj [[iRNK]]. *[[Pogođeni srodni par]] Bilo koji par organizama koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod uticajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli(A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3' kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično iRNK. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu [[iRNK]], spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju – umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili RNK, pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj RNK. Dimeri pirimidina obično se brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih gena koji kontroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[Polilinker]] Lančana reakcija polimeraze (PCR). Vidi: višestruko kloniranje. *[[Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcionalan način. *[[Poliploid]] [[Organizam]] s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može se pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] (poliribosom ili ergosom) Kompleks molekula iRNK i dva ili više ribosoma koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[politenija|Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *Popravak/[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet [[genom]]a i normalnu funkcionalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koje su pogođene određenim poremećajem ili koje nose određeni gen. Često se o njemu raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim ličnim rizikom s obzirom na njegovu ili njenu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranslacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript RNK hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizvela zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[posttranslacijska modifikacija]]. *[[Potpomognuta reprodukcija]] (ART) Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija in vitro. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna razmjena ([[krosingover]]). *[[Pozitivna prediktivna vrijednost]] (PPV) [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[kodirajuća sekvenca]]. *[[PPV]] (pozitivna prediktivna vrijednost) Vjerovatnoća da osoba s pozitivnim rezultatom testa zaista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. *[[Prajmer]] Predisponirajuća (štetna) mutacija (mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta), mutacija gena za osjetljivost. Vidi: začetnica. Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija]] (nadekspresija) Nenormalno visok nivo [[ekspresija gena]] koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji [[fenotip]] povezan s [[gen]]om. *[[nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji je predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] (transposable element – TE, transpozon ili skakajući gen) Sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar [[genom]]a, ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i [[genom]]a veličine. Transponirani elementi čine veliki dio [[genom]]a i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji. Iako su TE sebični genetički elementi, mnogi su važni u funkciji i evoluciji [[genom]]a. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[Presimptomsko testiranje]] [[Genetičko testiranje]] koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcionalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je “potpostavljen” u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana (“sirova”), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada; pretvara se u zreli RNK proizvod kao što je i[[RNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili pre-iRNK, naprimjer, tip je primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu ([[prajmer]]). *[[genetička analiza|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, “izloženost” je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristrasnost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenog svojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[Penetrabilnost (genetika)|Probojnost]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka (informirani pristanak)]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. *[[genetičko savjetovanje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su lična zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project (HGP) bio je projekt čiji je cilj bilo utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski genom. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, s fizičkog i funkcionalnog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[Prometafaza]] Prelazna potfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK na kojoj započinje gen na koju se veže [[RNK-polimeraza]], obično duga 100–1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *[[sekvenciranje DNK|Propusnost]] Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencioniranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]]: Nesinonimna supstitucija ili zamjenska mutacija Tip mutacije u kojoj supstitucija jedne nukleotidne baze drugom rezultira, nakon transkripcije i translacije, u sekvenci aminokiselina koja se razlikuje od one koju proizvodi originalni nemutirani gen. Budući da nesinonimne mutacije uvijek rezultiraju biološkom promjenom u organizmu, često su podložne jakom selekcijskom pritisku. Kontrastna sinonimna mutacija. *[[frekvencija|Nosiva frekvencija]] Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genske varijante. Učestalost nositelja također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i stopa nositelja. *[[Nova mutacija]] Novootkrivena, izrazita genetička promjena; nije isto što i nova ili ''[[de novo]]'' varijanta (ili mutacija). Također se zove nova varijanta. *[[NPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s negativnim rezultatom testa uistinu nije pogođena i/ili da nema određenu gensku mutaciju o kojoj je riječ. Također se naziva negativna prediktivna vrijednost *[[Nukleinska kiselina]] Dugačka, polimerna makromolekula sastavljena od manjih monomera zvanih nukleotidi koji su hemijski povezani jedan s drugim u lancu. Dva specifična tipa nukleinske kiseline, DNK i RNK, koriste se u biološkim sistemima za kodiranje genetičkih informacija koje upravljaju konstrukcijom, razvojem i uobičajenim procesima svih živih organizama. Redoslijed ili sekvenca nukleotida u molekulama DNK i RNK sadrži informacije koje se prevode u proteine za usmjeravanje svih biohemijskih reakcija neophodnih za život. Složene, dugolančane makromolekule, koje se nalaze u svim živim bićim, odgoovorne su za pohranjivanje i realizaciju genetičkog koda za bioseintezu proteina i prenošenje instrukcija o sintezi proteina sa roditelja na potomke. *[[Nukleobaza]] Organska molekula koja se sastoji isključivo od dušične baze vezane za šećer od pet ugljika (bilo ribozu ili dezoksiribozu), za razliku od nukleotida, koji dodatno uključuje jednu ili više fosfatnih grupa *[[Nukleoid]] Znači sličan jedru, nepravilno oblikovana regija unutar prokariotske ćelije koja sadrži cijeli ili većinu genetićkog materijala. Za razliku od eukariotskog jedra, nije okružen jedarnom membranom. Prstenasta dvolančana molekula DNK prokariota pakirana sa proteinima nalik histonima. *[[Nukleosom]] Osnovna građevna jedinica hromatina tj. dvolančana DNK omotana oko histonskog oktamera. *[[Nukleotid]] Gradivni element (jedinica) nukleinskih kiselina. Nukleotidi se u DNK sastoje od šećera dezoksiriboze, fosforne kiseline i neke od četiri dušične baze ([[adenin]], [[timin]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Nukleotidi ribonukleinske kiseline sastoje se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedno od četiri moguće dušične baze: [[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]; u odnosu na DNK – [[uracil]] je umjesto [[timin]]a). *[[nukleotid|Nukleotidna sekvenca]] Precizan redosled uzastopno povezanih nukleotida u molekuli nukleinske kiseline, kao što je DNK ili [[RNK]]. Duge sekvence nukleotida su glavno sredstvo pomoću kojeg biološki sistemi pohranjuju genetićke informacije, i stoga je tačna replikacija, transkripcija i translacija takvih sekvenci od najveće važnosti, da se informacije ne izgube ili pokvare. Sekvence nukleinskih kiselina mogu se ekvivalentno nazvati sekvencama dušičnih baza, nukleobaza, nukleotida ili baznih parova, i one direktno odgovaraju sekvencama kodona i aminokiselina. *[[Nukleozid]] U nukleoinskim kiselinama, šećer i baza. *[[alel|Nulti alel]] Mutacija koja rezultira ili nedostatkom genskog produkta ili odsutnošću funkcije na fenotipskoj razini. *[[NVC]] Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena u [[genom]]u pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju CNV. CNV čine značajan udio međuindividualne genetičke varijacije. Naziva se i varijanta broja kopije. Metod u koji se koristi za razumijevanje funkcija gena analizom fenotipskih učinaka uzrokovanih inženjerstvom specifično sekvence nukleinskih kiselina unutar gena. Proces se odvija u suprotnom smjeru od od klasične genetike. Dok unaprijedna [[genetika]] nastoji pronaći genetičku osnovu za fenotip ili osobinu, reverzna genetika pokušava pronaći ono što fenotipove kontroliraju određene genetičke sekvence. *[[kodon|Oker]] Jedan od tri stop kodona koja se koriste u standardnom genetičkom kodu; u [[RNK]], određen je nukleotidnim tripletom UAA. Druga dva stop kodona se zovu amber i opal. *[[Oligonukleotid]] Relativno kratki lanac aminokiselinskih ostataka nukleinske kiseline. Oligonukleotidi se često koriste za otkrivanje prisustva većih iRNK molekula ili se sklapaju u dvodimenzijskik mikronizova za analizu sekvenci visoke propusnosti. *[[Omnibus genske ekspresije]] (GEO) [[Baza podataka]] za ekspresiju gena kojom upravlja američni Nacionalni centar za biotehnološke informacije. Ovi visokopropusni funkcionalni [[genom]]ski podaci izvedeni su iz eksperimentalnih podataka iz čipova i sekvenciranja sljedeće generacije. *[[Onkogen]] Gen koji ima potencijal da izazove rak. U tumorskim ćelijama, takvi geni su često mutirani i/ili eksprimirani na abnormalno visokim nivoima. *[[Operator (genetika)]] Sekvenca DNK operona na koju se veže represorski protein. *[[Operon]] Više gena pod zajedničkom transkripcijskom kontrolom istog promotora i operatora. *[[Osobina|Osobina, svojstvo, značajka, karakter(istika)]] Individue i grupe međusobno se biološki razlikuju po praktično beskonačnom nizu manje ili više uočljivih elemenata njihovog opisa, za koje se u bosanskom jeziku najčešće upotrebljavaju termini: osobina, svojstvo, odlika, značajka, obilježje, oznaka, karakter, karakteristika i dr. Svaka od tih komponenti opisa je, znači, opažajne prirode, tj. odabrani dio viđenja ili mjerenja stvarnog stanja organizma ili grupe. *[[Palindrom]](i) Obrnuto ponavljajuće sekvencije DNK. *[[Palindromska sekvenca]] Sekvenca nukleinske kiseline dvolančane molekule DNK ili [[RNK]] u kojoj se jednosmjerna sekvenca (npr. 5' do 3') nukleotida na jednom lancu poklapa sa sekvencom u istom smjeru (npr. 5' do 3') na komplementarnom lancu. Drugim riječima, za nukleotidnu sekvencu se kaže da je palindromska ako je jednaka njenom obrnutom komplementu. Palindromski motivi su uobičajeni u većini [[genom]]a i sposobni su za formiranje ukosnica. *[[Panmiksija]] – slučajno parenje Pojava da svaki član populacije ima jednaku šansu pariti se s bilo kojim drugim članom populacije suprotnoga spola. *[[Paracentrična inverzija]] Inverzija koja ne uključuje centromeru. *[[Paradoks C-vrijednosti]] Termin koji se koristi za opisivanje različitih pitanja u vezi sa ogromnim varijacijama jedarnoj [[C-vrijednost]]i ili veličini genoma među eukariotskim vrstama, posebno zapažanje da veličina genoma nije u korelaciji s percipiranom složenošću organizama, niti nužno s brojem gena. Naprimjer, mnogi jednoćelijski protisti imaju genome koji sadrže hiljade puta više DNK od ljudskog genoma. Ovo se smatralo paradoksalnim sve do otkrića da se eukariotski genomi uglavnom sastoje od nekodirajuće DNK, kojoj u potpunosti nedostaju geni. Fokus enigme se od tada pomjerio na razumijevanje zašto i kako su [[genom]]i postali ispunjeni sa toliko nekodirajuće DNK i zašto neki genomi imaju veći sadržaj gena od drugih. *[[Paralog]] Jedan od skupa gena (ili, uopćenije, bilo koje DNK sekvence koje pokazuju homologiju, koji su direktno povezani jedni s drugima putem jednog ili više događaja genetičke duplikacije; za takve gene ili sekvence kaže se da su paralogni. Paralozi su rezultat umnožavanja jedne sekvence unutar jednog genoma, a zatim naknadne divergencije dupliciranih sekvenci, mutacijom i prirodnom selekcijom (bilo unutar originalnog genoma, ili, tokom specijacije, u različitim genomima). Kontrastno ortolog. *[[Parazitska DNK]] Vidi: Sebični genetički element. *[[autbriding|Parenje izvan srodstva]] (engl. outbreeding) Parenje jedinki koje nisu u srodstvu. *[[inbriding|Parenje u srodstvu]] (engl. inbreeding) Parenje genetički srodnih jedinki. Patogena mutacija (varijanta) Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili [[mutacija]]) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivost. *[[Patognomoničnost]] Nalazi koji su karakteristični ili obilježavajući za određenu bolest ili stanje i postavljaju dijagnozu. *[[PCR]] Postupak koji proizvodi milione kopija kratkog segmenta DNK kroz ponovljene cikluse: (1) denaturacije, (2) amplifikacije i (3) elongacije. PCR je vrlo čest postupak u molekulskom genetičkom testiranju i može se koristiti za generiranje dovoljne količine DNK za izvođenje testa (npr. amplifikacija specifična za alele, kvantifikacija ponavljanja trinukleotida). Naziva se i lančana polimerazna reakcija i lančana reakcija polimeraze. *[[PCR u realnom vremenu]] (rtPCR) Vidi: kvantitativni PCR. *[[genealoški metod|Pedigre (rodoslov, heredogram)]] Dijagram porodične povijesti koji koristi standardizirane simbole. Rodoslov pokazuje odnose između članova porodice i ukazuje na to koji članovi imaju određene genetičke patogene varijante, osobine i bolesti unutar porodice kao i vitalni status. Rodoslov se može koristiti za određivanje obrazaca nasljeđivanja bolesti u porodici. Linearni evolucijski niz koji povezuje ćeliju predaka, [[organizam]] ili vrstu sa određenom potomkom, organizmom ili vrstom, uključujući sve posredne organizme i obuhvata bilo koji broj [[generacija]]; direktna progresija reproduktivnih događaja (tj. linija porijekla) između dvije individue, uključujući vertikalno povezane jedinke, npr. roditelj(e) i potomstvo, ali obično isključujući horizontalno povezane jedinke koje same nisu direktno doprinijele genetičkom materijalu nijednoj od uključenih osoba, npr. braća i sestre. *[[Penetrabilnost (genetika)|Penetrabilnost]] Udio pojedinaca sa datim genotipom koji izražavaju povezani fenotip, obično se daje kao postotak. Zbog mnogih složenih interakcija koje upravljaju ekspresijom gena, isti alel može proizvesti uočljiv [[fenotip]] kod jedne osobe, ali ne i kod druge. Ako manje od 100% jedinki u populaciji koja nosi genotip od interesa također izražava povezani fenotip, može se reći da i genotip i fenotip pokazuju nepotpunu penetraciju. Penetracija kvantificira vjerovatnoću da će alel rezultirati ekspresijom pridruženog fenotipa u bilo kojem obliku, tj. u bilo kojoj mjeri koja čini individualnog nositelja drugačijim od individua bez alela. Uporedite ekspresivnost. *[[Penetrabilnost gena]] Izražajnost gena u fenotipu; ako se gen izražava u fenotipu svih jedinki populacije on je 100 % penetrabilan. *[[Peptid]] Kratki lanac aminokiselina; monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama. Peptidi su osnovni gradivni blokovi dužih polipeptidnih lanaca, a time i proteina. *[[centromera|Pericentričnost hromosoma]] Pozicionirano blizu centromere hromosoma. *[[Pericentrična inverzija]] Inverzija koja uključuje centromeru. *[[Petočlana kapa]] Vidi: 5'-kraj. *[[Pirimidin]]] Jednoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz purin, jedan od dva molekula iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući one koje se koriste u DNK i [[RNK]] ). [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) su klasifikovani kao [[pirimidin]]i. *[[Plazmid]] Svaka mala molekula DNK koja je fizički odvojena od većeg tijela hromosomske DNK i može se replicirati nezavisno. Plazmidi se najčešće nalaze kao male, kružne, dvolančane DNK molekule u prokariotima kao što su bakterije, iako su ponekad prisutni i kod arheja i jednoćelijskih eukariota. *[[Plejotropija]] Fenomen kojim jedan gen utječe na ekspresiju dvije ili više naizgled nepovezanih fenotipskih osobina, bilo kojim od nekoliko različitih, ali potencijalno preklapajućih mehanizama. *Plejotropni učinak Sposobnost gena da izazove višestruke fenotipske učinke. *[[Ploidija]] Broj kompletnih setova hromosoma u ćeliji, a time i broj mogućih alela prisutnih u ćeliji na bilo kojem autosomnom lokusu. *[[Početni kodon]] [[Startni kodon]] je prvi kodon transkripta informacijske [[RNK]] (iRNK) prilikom translacije u ribosomu. Kod eukariota i arheja, početni kodon uvijek kodira metionin, a modificirani Met (fMet) u bakterijama, mitohondrijama i plastidima. Najčešći startni kodon je AUG (tj. ATG u odgovarajućoj sekvenci DNK). Startnom kodonu često prethodi 5'neprevedena regija (5' UTR). U prokariotima ovo uključuje mjesto vezanja ribosoma. *[[Podregulacija]] Bilo koji proces, prirodni ili veštački, koji smanjuje nivo ekspresije gena određenog gena. Termin za gen za koji je uočeno da je eksprimiran na relativno niskim nivoima (kao što je otkrivanje nižih nivoa njegovih [[iRK]] transkripata) u policistronskoj iRNK. *Pogođeni srodni par Bilo koji par [[organizam]]a koji je genetički srodan i oba zahvaćena istom osobinom. Naprimjer, dva rođaka koji oboje imaju plave oči su pogođeni srodni par jer su oboje pod utjecajem alela koji kodira plave oči. *[[Pojačivač (genetika)]] Područje DNK u blizini gena koje može biti vezano aktivatorom za povećanje ekspresije gena ili represorom za smanjenje ekspresije. *[[poliadenilacija|Poli (A) rep]] ili [[poliadenilacija]] Dodavanje serije višestrukih adenozina ribonukleotidima, poznat i kao poli(A) rep, do 3'-kraja primarnog [[RNK]] transkripta, obično [[iRNK]]. Klasa posttranskripcijskih modifikacija, poli|Poliadenilacija služi različitim svrhama u različitim tipovima ćelija i organizmima. Kod eukariota, dodavanje poli(A) repa je važan korak u procesuiranju sirovog transkripta u zrelu iRNK, spremnu za transport u citoplazmu, gdje se događa translacija; u mnogim bakterijama, poliadenilacija ima suprotnu funkciju, umjesto toga promovira degradaciju RNK. *[[Polidimerizacija]] Tip molekulske lezije uzrokovane fotohemijskim oštećenjem DNK ili [[RNK]], pri čemu izlaganje ultraljubičastom (UV) zračenju izaziva stvaranje kovalentnih veza između susjednih pirimidinskih baza u istom polinukleotidnom lancu, što zauzvrat može uzrokovati lokalne konformacijske promjene u sekundarnoj strukturi i spriječiti uparivanje baza sa suprotnim lancem. U DNK, reakcija dimerizacije se dešava između susjednih ostataka [[timin]]a i [[citozin]]a (T-T, C-C ili T-C). Može se pojaviti i između ostataka [[citozin]]a i [[uracil]]a u dvolančanoj [[RNK]]. Dimeri pirimidina se obično brzo korigiraju popravkom ekscizije nukleotida, ali nekorigirane lezije mogu inhibirati ili zaustaviti aktivnost polimeraze tokom transkripcije ili replikacije. *[[Poligen]] Više srodnih, fizički bliskih ili udaljenih, gena koji kopntroliraju isto kvantitativno svojstvo; svaki od gena u poligenskom bloku. *[[poligen|Poligensko svojstvo]] Bilo koja fenotipska osobina koja je pod direktnom kontrolom više od jednog gena. Poligenske osobine su obično kvantitativne osobine. *[[kloniranje|Polilinker]] Vidi: Višestruko kloniranje. Lančana reakcija polimeraze (PCR). *[[genetički polimorfizam|Polimorfizam]] Redovna i istovremena pojava u istoj populaciji dva ili više alela (ili genotipova ) na istom lokusu na frekvencijama koje se ne mogu objasniti samo ponavljajućom mutacijom (obično najmanje 1%), što implicira da se višestruki aleli u populaciji stabilno nasljeđuju. *[[Polipeptid]] Dugi, kontinuirani i nerazgranati polimerni lanac aminokiselina, monomeri povezani kovalentnim peptidnim vezama, obično dužim od peptida. Proteini se općenito sastoje od jednog ili više polipeptida raspoređenih na biološki funkcijskalan način. *[[Poliploid]] Organizam s tri ili više setova hromosoma. *[[Poliploidija]] (ćelije ili organizma) Prisustvo više od dvije homologne kopije svakog hromosoma. Može pojaviti kao normalno stanje hromosoma u određenim ćelijama ili čak cijelim organizmima, ili kao rezultat abnormalne diobe ćelija ili mutacije koja uzrokuje dupliciranje cijelog hromosomskog skupa. Kontrast haploidnog i diploidnog. *[[Polisom]] Također poliribosom ili ergosom. Kompleks molekula[[iRNK]] i dva ili više [[ribosom]]a koji djeluju na prevođenje transkripta iRNK u polipeptid. *[[Politeni hromosom]]i Veliki hromosomi koji imaju hiljade DNK lanaca. Imaju visok nivo funkcije u određenim tkivima kao što su pljuvačne žlijezde insekata. Formiraju se kada višestruki krugovi replikacije proizvode mnoge sestrinske hromatide koje ostaju spojene zajedno. Sada se koriste za proučavanje funkcije gena u transkripciji. *[[Popravka DNK]] Skup procesa pomoću kojih ćelija identificira i ispravlja strukturna oštećenja ili mutacije u molekulama DNK koji kodiraju njen [[genom]]. Sposobnost ćelije da popravi svoju DNK je vitalna za integritet genoma i normalnu funkcijskalnost organizma. *[[Populacijska genetika]] Potpolje genetike i evolucijske biologije koje proučava genetičke razlike unutar i između populacija organizama. *[[genetičko savjetovanje|Populacijski rizik]] Udio osoba u općoj populaciji koji su pogođeni određenim poremećajem ili koji nose određeni gen. Često se raspravlja u procesu genetičkog savjetovanja, kao usporedba s pacijentovim osobnim rizikom s obzirom na njegovu ili njezinu porodičnu povijest ili druge okolnosti. *[[Posttranskacijska modifikacija]] Ove i kotranskripcijske modifikacije su skupovi bioloških procesa zajedničkih većini eukariotskih ćelija pomoću kojih se primarni transkript [[RNK]] hemijski mijenja nakon transkripcije iz gena kako bi se proizveo zrela, funkcionalna molekula RNK, koja tada može napustiti jedro i izvesti bilo koju od različitih tipova raznih funkcija u ćeliji. Postoje mnogi tipovi posttranskripcijskih modifikacija postignutih raznovrsnom klasom molekulskih mehanizama. *[[Posttranslacijska modifikacija|Posttranskripcijska transformacija]] Vidi: [[Posttranslacijska modifikacija]] *Potpomognuta reprodukcija Postupci koji koriste jajne ćelije i spermu donora ili nedonora za stvaranje embrija ''[[in vitro]]''. Primjeri potpomognute reproduktivne tehnologije uključuju in vitro oplodnju (IVF), prijenos gameta unutar jajovoda (GIFT) i prijenos zigota unutar jajovoda (ZIFT). Ovi se postupci mogu koristiti prije predimplantacijskog genetičkog testiranja (PGT). Također se naziva ART. *[[letalnost|Potpuna letalnost]] Letalnost prije reproduktivne zrelosti organizma. *[[vezani geni|Potpuna vezanost]] Geni na istom hromosomu koji se nasljeđuju zajedno jer se između njih ne događa hromatidna izmjena (krosingover). *[[genetička konsultacija|Pozitivna prediktivna vrijednost]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Naziva se i PPV. *[[kodon|Pozitivni (+) lanac]] Vidi: [[Kodirajuća sekvenca]] *[[PPV]] [[Vjerovatnoća]] da osoba s pozitivnim rezultatom testa doista ima određeni gen i/ili bolest o kojoj je riječ. Također se naziva pozitivna prediktivna vrijednost. *[[Prajmer]] Vidi: Začetnica *[[Predisponirajuća mutacija]] Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju osobe za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerovatniji, ali nije siguran. Također se naziva štetna mutacija, mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta i mutacija gena za osjetljivost. *[[nadekspresija|Prekomjerna ekspresija (nadekspresija)]] Nenormalno visok nivo ekspresije gena koji rezultira prevelikim brojem kopija jednog ili više genskih proizvoda. Prekomjerna ekspresija proizvodi izraženiji fenotip povezan s genom. *[[Nositelj (genetika)|Prenositelj]] U klasičnoj genetici, osoba koja nosi jedan štetan alel za autosomno recesivni poremećaj. U kliničkim raspravama, može se odnositi na osobu koja nosi štetan alel koji predisponira za bolest. *[[transpozon|Prenosivi element]] Transposable element (TE, [[transpozon]] ili skakajući gen) je sekvenca DNK koja može promijeniti svoju poziciju unutar genoma , ponekad stvaranje ili unazadne mutacije i mijenjanje genetičkog identiteta ćelije i genoma veličine . Transponirani elementi čine veliki dio genoma i odgovorni su za veliki dio mase DNK u eukariotskoj ćeliji . Iako su TE sebični genetički elementi , mnogi su važni u funkciji i evoluciji genoma. Transpozoni su također vrlo korisni istraživačima kao sredstvo za promjenu DNK unutar živog organizma. *[[genetičko testiranje|Presimptomsko testiranje]] Genetičko testiranje koje se provodi kod osobe koja ne pokazuje simptome poremećaja, ali postoji rizik od razvoja poremećaja. *[[Pretpostavljeni gen]] Specifična nukleotidna sekvenca za koju se sumnja da je funkcijskalni gen na osnovu identifikacije njenog otvorenog okvira čitanja. Za gen se kaže da je „potpostavljen“ u smislu da za njegove proizvode još nije opisana nijedna funkcija. *[[Primarni transkript]] Neprocesuirana („sirova“), jednolančana [[RNK]] molekula proizvedena transkripcijom sekvence DNK kakva postoji prije posttranskripcijskih modifikacija kao što je alternativna prerada pretvara ga u zreli RNK proizvod kao što je [[iRNK]], [[tRNK]] ili [[rRNK]]. Prekursorska iRNK ili [[pre-iRNK]], naprimjer, je tip primarnog transkripta koji nakon obrade postaje zrela iRNK spremna za translaciju. *[[Primaza]] Enzim koji sintetizira začetnicu (prajmer). *[[genetičko testiranje|Pripisivi rizik]] Udio bolesti kod izloženih pojedinaca koji se može pripisati izloženosti. U kontekstu genetičkih studija, „izloženost“ je učestalost specifične genetičke varijante. *[[Pristranost kodona]] Preferencijalna upotreba određenog kodona za kodiranje određene aminokiseline umjesto alternativnih kodona koji su sinonimi za istu aminokiselinu, o čemu svjedoče razlike između organizama u frekvencijama sinonimnih kodona koje se javljaju u njihovoj kodirajućoj DNK. Budući da je genetički kod degeneriran, većina aminokiselina može biti specificirana s više kodona. Ipak, određeni kodoni imaju tendenciju da budu previše (a drugi nedovoljno) zastupljeni u različitim vrstama. *[[Proband]] Također prospositus za muškog subjekta i prosposita za ženskog subjekta. Termin koji se koristi u medicinskoj genetici i genealogiji za označavanje određenogsvojstva koje se proučava ili o kojem se izvještava. Prva osoba u porodici koja je dobila genetičko savjetovanje i/ili testiranje za sumnju na nasljedni rizik. Proband može, ali i ne mora biti zahvaćen dotičnom bolešću. *[[penetrabilnost (genetika)|Probojnost (penetrabilnost)]] Penetrabilnost se odnosi na vjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za bolesti s početkom u odrasloj dobi, penetracija se obično opisuje dobi, spolom i položajem organa pojedinog nositelja. Naprimjer, penetrabilnost za rak dojke kod žena nositeljica patogenih varijanti BRCA1 često se navodi prema dobi od 50 godina i prema dobi od 70 godina. *[[genetičko savjetovanje|Proces pristanka]] Proces razmjene informacija između kliničara i pacijenta ili njegovog zakonskog opunomoćenika osmišljen kako bi se omogućilo samostalno donošenje odluka na temelju informacija. Proces informiranog pristanka za genetičko testiranje trebao bi uključivati objašnjenje medicinskih i psihosocijalnih rizika, dobrobiti, ograničenja i mogućih implikacija genetičke analize, raspravu o privatnosti, povjerljivosti, dokumentaciji i rukovanju rezultatima genetičkog testa, kao i mogućnostima za upravljanje rizikom od nasljednih bolesti. Također se naziva informirani pristanak. *[[genetičko testiranje|Procjena rizika]] Kvantitativna ili kvalitativna procjena rizika od nošenja određene genske mutacije, ili razvoja određenog poremećaja, ili rođenja djeteta s određenim poremećajem; ponekad se radi korištenjem matematičkih ili statističkih modela koji uključuju faktore kao što su osobna zdravstvena povijest, porodična medicinska povijest i etničko porijeklo. *[[Profag]] Virusna DNK ugrađena u bakterijski hromosom. *[[Profaza]] Prva faza diobe ćelije i u mitozi i u mejozi, nakon interfaze i prije prometafaze, tokom koje se DNK hromosoma kondenzira u hromatin, jedarce se raspada i formira mitotsko (diobeno) vreteno. *[[Projekt ljudskog genoma]] (HGP) Human Genome Project: HGP bio je projekt čiji je cilj utvrđivanje hemijske sekvence baznih parova koji čine ljudski [[genom]]. Uključuje međunarodna naučna istraživanja DNK, uz identifikaciju i mapiranje svih gena ljudskog genoma, sa fizičkog i funkcijskog stanovišta. Bio je i ostaje najveći svjetski kolaborativni biološki projekt. *[[Prokariot]](i) Jednoćelijski organizam bez pravog jedra. *[[mejoza|Prometafaza]] Prelazna podfaza mitoze i mejoze I između profaze i metafaze (I). *[[Promotor (genetika)|Promotor]] Sekvenca ili regija DNK kojoj započinje gen na koju se veže RNK-polimeraza, obično duga 100-1000 parova baza, za koju se vežu faktori transkripcije, kako bi regrutirali RNK polimerazu u sekvencu i pokrenuli transkripciju jednog ili više gena. Promotori se nalaze uzvodno od gena koje transkribiraju, blizu mjesta početka transkripcije. *Propusnost Količina informacija, ljudi ili materijala koja je stavljena kroz proces u određenom vremenskom razdoblju. U medicini se može koristiti za opisivanje učinkovitosti laboratorijskih postupaka, poput genetičkog sekvencijskiranja, ili broja pacijenata pregledanih u klinici u određenom vremenskom razdoblju. *[[Protein]] Linearna polimerna makromolekula sastavljena od niza aminokiselina povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula [[iRNK]] koje su prevedene u određenim [[gemom|genomima]], [[ćelija (biologija)|ćelijama]], tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput [[transkriptom]]a, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. *[[divlji tip|Prototrof]] ili [[divlji tip]] Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] Linearna polimerna [[makromolekula]], sastavljena od niza [[aminokiselina]] povezanih peptidnim vezama. Proteini provode većinu hemijskih reakcija koje se dešavaju unutar živih ćelija. *[[Proteom]] Cjelokupni skup molekula iRNK koje su prevedene u određenim [[genom]]ima, ćelijama, tkivima ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Poput transkriptoma, često se koristi kao zamjensko sredstvo za kvantifikaciju nivoa genske ekspresije, iako transkriptom uključuje i mnoge molekule RNK koje nikada nisu prevedene. *[[Protoonkogen]]i Geni koji kontroliraju ćelijski rast i diferencijaciju. Bakterijska ćelija koja raste na minimalnoj podlozi. *[[PRS]] (poligenski rezultat rizika) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. Može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su povezane s genima relevantnim za stanje. Također se naziva poligenski rezultat rizika. *[[pseudogen|Pseudoalel]] Bilo koji od dva ili više različitih gena ili sekvenci koji imaju isti ili sličan doprinos fenotipu, pa se stoga čini da su pravi aleli, ali zapravo nisu strukturno alelni (tj. ne zauzimaju homologne lokuse na homolognim hromosomima ). *[[Pseudoautosomna regija]] (pseudoautosomno [[nasljeđivanje]]) PAR1, PAR2 , jesu međusobno homologne sekvence nukleotida na ljudskom [[hromosom X|X]] i [[hromosom Y|Y-hromosomu]]. Pseudoautosomne regije su dobile ime jer se bilo koji gen u njima nasljeđuje kao i svi [[autosom]]ni geni. PAR1 kod ljudi obuhvata 2,6 Mbp vrhova kratkih krakova X i Y-hromosoma i ostalih velikih majmuna (X i Y imaju ukupno 155 Mbp i 59 Mbp). PAR2 je na vrhovima dugih krakova, u rasponu od 320 kbp. *[[Pseudogen]] Nefunkcionalna sekvenca DNK koja podsjeća na funkcionalni gen. Pseudogeni su tipski suvišne kopije funkcijskalnihfunkcionalnih gena koji su duplicirani prirodnim procesima, osim što nemaju regulatorne sekvence neophodne za pravilnu transkripciju ili translaciju ili sadrže druge defekte kao što su mutacije pomaka okvira, preuranjeni [[stop kodon]]i ili nedostajući introni. Sekvenca DNK koja nalikuje genu, ali je mutirana u neaktivan oblik tokom evolucije. Često mu nedostaju introni i druge bitne sekvence DNK potrebne za funkcijskiranje.funkcioniranje. Iako su genetički slični izvornom funkcionalnom genu, pseudogeni ne rezultiraju funkcijskalnimfunkcionalnim proteinima, iako neki mogu imati regulatorne učinke. *[[Pseudopoliploidija]] Stanje u kojem je broj hromosoma u hromosomskom skupu udvostručen (ili utrostručen, itd.), ali bez odgovarajućeg povećanja stvarne količine genetičkog materijala (tj. nivoa ploidnosti). Ovo se događa kada se hromosomi normalnog hromosomskog komplementa (npr. diploidi) fragmentiraju na manje komade, povećavajući ukupan broj pojedinačnih hromosoma, ali ne stvarajući dodatne homologne kopije tih hromosoma (tako da ćelija ostaje diploidna). Bilo koji brojčani odnos između hromosomskih skupova u grupama srodnih organizama koji sugeriše da su neki od tih organizama poliploidi drugih, a zapravo nisu. *[[Punnettov kvadrat]] (Panetov kvadrat) Tabelarni dijagram koji se koristi za predviđanje mogućih [[genotip]]ova [[fenotip]]ova koje može naslijediti potomstvo određenog križanja ili uzgojnog eksperimenta sumiranjem svih različitih kombinacija majčinih s očevim alelima. Rezultirajuća tabela se zatim može koristiti za određivanje vjerovatnoće da će potomstvo imati određeni [[genotip]]. Korisnost Punnettovih kvadrata ograničena je na diskretne fenotipove naslijeđene prema jednostavnim mendelovskim obrascima. *[[Purin]] Dvoprstenasti heterociklični organski spoj koji je, uz pirimidin, jedna od dvije molekule iz kojih su izvedene sve dušične baze (uključujući i one koje se koriste u DNK i RNK ). Kao purini klasifikuju se [[adenin]] (A) i [[guanin]] (G). ==Q== *[[qPCR]] Također PCR u realnom vremenu (rtPCR). ==R== *[[genetički marker|RAD]] DNK markeri povezani sas restrikcijskim mjestom; tip genetičkih markera koj u asocijacijskom mapiranju, QTL miranju, populacijskogenetičkim, ekogenetičkim i evolucijskim istraživanjima. *[[RAPD]] Nasumična amplifikacija polimorfne DNK (engleski: (engl. Random Amplified Polymorphic DNA/ / čita se "rapid") jest vid PCR reakcije u kojoj su umnožavajući segmenti DNK slučajni. Za RAPD proceduru stvara se nekoliko proizvoljnih, kratkih prajmera (začetnica), sas 8-–12 nukleotida, a zatim se nastavlja [[PCR]] procesuiranje koristeći veliki predložak [[genom]]ske DNK, očekujući amplifikaciju fragmenta. Na završetku obrade nastalih uzoraka iz RAPD reakcije, mogu se prikupiti polujedinstveni profili. *[[Rasa]] Nepriznata taksonomska kategorija pod kojom se podrazumijevaju populacije karakterističnog genetičkog sastava, koje se po njemu prepoznatljivo razlikuju od ostalih istovjernoi definiranih populacija. Uporedi sa [[sorta (botanika)|sorta]]. *[[Rastvorljiva RNK]] (sRNK) Vidi: Transportnatransportna RNK. *[[Razmnožavanje]] – reprodukcija Prokreacija ili propagacija je biološki proces u kojem roditeljske jedinke stvaraju potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće vrste. Svaki pojedinačni organizam postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: spolni (seksualni) i bespolni (aseksualni). *[[Recesivna letalnost]] Letalnost samo kod homozigotnog genotipa. *[[Recipročna balansirana translokacija]] Translokacija bez delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna nebalansirana translokacija]] Translokacija koja uzrokuje delecije ili adicije genetičkog materijala. *[[Recipročna translokacija]] Razmjenjivanje hromosomskih segmenata dva nehomologna hromosoma. *[[Regulacija gena]] Širok spektar mehanizama koje ćelije koriste ćelije za povećanje ili smanjenje proizvodnje ili ekspresije specifičnih genskih proizvoda, kao što su RNK ili proteini. Regulacija gena povećava svestranost i prilagodljivost organizma dopuštajući njegovim ćelijama da eksprimiraju različite genske proizvode kada to zahtijevaju promjene u njegovom okruženju. Kod višećelijskih organizama, regulacija ekspresije gena također pokreće ćelijsku diferencijaciju i morfogenezu u embriju, omogućavajući stvaranje raznolikog niza tipova ćelija iz istog [[genom]]a. *[[Rekombinantna DNK]] (rDNK) Molekule [[DNK]] koje su nastale primjenom laboratorijskih metoda genetičke rekombinacije genetičke rekombinacije (kao što je molekulsko kloniranje) molekulsko kloniranje) koje omogućavaju da se (genetičkim inženjerstvom) prikupi genetički materijal iz više izvora, stvarajući sekvence sekvence koje se inače ne bi mogle naći u biološkim organizmima. *[[generička rekombinacija|Rekombinantni vektor]] Vektor sas ugrađenom stranom DNK. *[[Repetitivna sekvenca]] Bilo koja ponavljajuća sekvenca nukleotida ili aminokiselina za koju se znaazna ili se pretpostavlja da je biološki značajna. Kod nukleinskih kiselina, motivi sekvenci su često kratki (tri do deset nukleotida dužine), visoko konzervirane sekvence koje se koriste kao mjesta prepoznavanja za enzime koji se vezuju za DNK ili RNK uključene u regulaciju ekspresije gena. *[[Replikacija DNK]] (autoreplikacija) Proces u kojem od jedne molekule DNK nastanu dvije, sa s identičnim redoslijedom dušičnih baza kao u početnoj molekuli. U ovoj enzimski kataliziranoj reakciji u polulanci DNK prvo se rastave, pa onda svaki od lanaca dogradi nedostajući komplementarni polulanac. *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana. *[[Replikacijska viljuška]] Struktura koja se formira unutar dugačke spiralne DNK tokom njene replikacije. Stvaraju se helikaze, koje razbijaju vodikove veze koje drže dva lanca DNK zajedno u spirali. Rezultirajuća struktura ima dva granasta zupca, od kojih je svaki sastavljen od po jednog lanca DNK. Ova dva lanca služe kao predložak za vodeći i zaostali lanac, koji će se stvoriti (kako DNK polimeraza uskladi) komplementarne nukleotide sa šablonima. Šabloni se mogu ispravno nazvati predloškom vodećih niti i šablonom zaostalih niti. *[[Replikon]] Bilo koja molekula ili regija DNK ili RNK koji se replicira iz jednog izvora replikacije. *[[Reporterski gen]] Reporterski gen (često jednostavno reporter) je gen koji istraživači vezuju za regulatornu sekvencu drugog gena od interesa za bakterije, ćelijsku kulturu, životinje ili biljke. Takvi geni se nazivaju reporterima jer se karakteristike koje daju organizmima koji ih eksprimiraju mogu lako identificirati i mjeriti ili zato što su markeri koji se mogu odabrati. Restrikcijske endonukleaze Enzimi koje bakterijska ćelija koristi za razgradnju strane DNK (virusna DNK); prepoznaju restrikcijsko mjesto i cijepaju dvolančanu DNK; koriste se u genetičkom inženjerstvu. *[[Restriktom]] Bilo koji fragment DNK koji je rezultat rezanja lanca DNK restrikcijskim enzimom, na jednom ili više restrikcijskih mjesta. *[[Retrotranspozon]]i ili [[transpozon|pokretni genetički elementi]] DNK sekvence koje se premještaju iz jednog mjesta u genomu na drugo preko RNK-intermedijara: DNK se kopira u RNK, a RNK se reverznom transkripcijom uz pomoć enzima reverzne transkriptaze kopira u DNK koja se ugrađuje na drugo mjesto u genomu (mehanizam copy/ / paste)). *[[Reverzna mutacija]] Mutacija koja preokreće učinak prethodne mutacije koja je inaktivirala gen, čime se vraća funkcija divljeg tipa. *Rezultat poligenskog rizika (PRS) Procjena rizika od specifičnog stanja na temelju zajedničkog uticaja mnogih genetičkih varijanti. To može uključivati varijante povezane s genima poznate funkcije i varijante za koje nije poznato da su Povezanepovezane s relevantnim genima za dato stanje. *[[RFLP]] Polimorfizam dužine restrikcijskih fragmenata (Restriction Fragment Length Polymorphism), u molekulskoj biologiji, predstavlja varijaciju u homolognim sekvencama DNK. Odnosi se na polimorfizam uzoraka homolognih DNK molekula iz različitih restrikcijskih lokacija, a koje se dobiju primjenom laboratorijske tehnike koja omogućuje njihovu identifikaciju. *[[RFLP|RFLP ograničenje]] Mapa ili dijagram poznatih restrikcijskih mjesta unutar poznate sekvence DNK, kao što je [[plazmid]]ni vektor, dobijen sistematskim izlaganjem sekvence različitim restrikcijskim enzimima, a zatim poređenjem dužina rezultujućih fragmenata, tehnika poznata kao restrikcijsko mapiranje. takođerTakođer prepoznavanje ograničenja na licu mjesta. Kratka, specifična sekvenca nukleotida (obično 4 do 8 baza dužine) koju pouzdano prepoznaje određeni restrikcijski enzim. Budući da se restrikcijski enzimi obično vežu kao homodimeri, restrikcijska mjesta su općenito palindromske sekvence koje obuhvataju oba lanca dvolančane molekule DNK. Restrikcijske endonukleaze cijepaju fosfatnu kičmu između dva nukleotida unutar same prepoznate sekvence, ali drugi tipovi restrikcijskih enzima prave svoje rezove na jednom kraju sekvence ili na obližnjoj sekvenci. *[[Ribonukleinska kiselina]] (RNK) Jednostruko spiralna makromolekula, građena od nukleotida. Sastoji se od šećera riboze, fosforne kiseline i jedne od četiri dušične baze ([[adenin]], [[uracil]], [[guanin]] ili [[citozin]]). Na nju se prepisuje genetička informacija sas DNK u procesu zvanom transkripcija. Poslije se ta šifra na RNK prevodi na jezik aminokiselinskog sastava proteina u procesu zvanom translacija. Grupe dušičnih (heterocikličnih) baza u RNK su šifre za uspostavljanje sekvence aminokiselina, molekula od kojih su sačinjeni proteini. Postoji nekoliko različitih tipova RNK, poput informacijske RNK (iRNK), transportne RNK (tRNK) i ribosomske RNK (rRNK). Svaki od njih ima posebnu funkciju u ćeliji. Ribonukleinska kiselina (RNK) je biološki važan tip molekula koje imaju značajnu ulogu u kodiranju, dekodiranju, regulaciji i ekspresiji gena. RNK i DNK predstavljaju dva tipa nukleinskih kiselina, koje sa s proteinima spadaju u esencijalne makromolekule svih živih bića. Kao i DNK, molekule RNK se sastoje od dugih kovalentno vezanih jedinica – nukleotida, s tim što su RNK molekule najčešće jednolančane. Za razliku od DNK, RNK se češće nalazi kao jedan lanac presavijen sam na samu sebe, a ne upareni dvostruki lanac. Različiti ntipovitipovi RNK molekula služe u širokom spektru bitnih bioloških uloga, uključujući kodiranje, dekodiranje, regulaciju i ekspresiju geni gena, kao i funkcijskiranjefunkcioniranje kao signalne molekule i, u određenim virusnim genomima, kao primarni genetički materijal. *[[Ribosom]] Ćelijske prganele – strukutre organele – strukture kojima se odvija biosinteza proteina. Molekulski kompleks koji služi kao mjesto sinteze proteina. Ribosomi se sastoje od dvije podjedinice (mala podjedinica, koja čita poruke kodirane u molekulama iRNK, i velika podjedinica, koja povezuje aminokiseline u nizu kako bi formirala polipeptidni lanac), od kojih se svaka sastoji od jednog ili više lanaca ribosomske RNK i raznih ribosomskih proteina. *[[nasljeđivanje|Rizik od ponavljanja]] Vjerovatnoća da će se nasljedna osobina ili poremećaj prisutan kod jednog člana oporodiceporodice ponovno pojaviti kod drugih članova. Ovo se razlikuje od rizika od recidiva raka, što je šansa da će se rak koji je liječen ponovno pojaviti. *[[RNK]] Vidi: Ribonukleinskaribonukleinska kiselina *[[RNK-polimeraza]] Glavni enzim transkripcije. *[[RNK-polimeraza I]] *[[RNK-polimeraza II]] *[[RNK-procesuiranje]] [[Posttranslacijska modifikacija]] [[primarni transkript|primarnog transkripta]] koja uključuje RNK-prekrajanje (engl. RNA-splicing) i zaštićivanje krajeva iRNK. *[[RNKi]] skraćeno RNKP ili RNKpol Bilo koji od klase enzima koji sintetizira RNK molekule iz DNK šablona. RNK polimeraze su neophodne za transkripciju i nalaze se u svim živim organizmima i mnogim virusima. Grade dugačke jednolančane polimere zvane transkripti, dodavanjem ribonukleotida jedan po jedan u smjeru 5' -do- 3', oslanjajući se na šablon koji obezbjeđuje komplementarni lanac za vjernu transkripciju nukleotidne sekvence. *[[hromosomska translokacija|ROB]] Tip hromosomske translokacije kojom se dvostruki lanac prekida na centromeru ili blizu centromera dvanjega. Dva akrocentrična hromosomi hromosoma uzrokuju recipročnu razmjenu segmenata koja dovodi do jednog velikog metacentričnog hromosoma (sastavljenog od dugih krakova) i jednog ekstremno malog hromosoma (sastavljenog od kratkih krakova ), od kojih se potonji često kasnije gubi iz ćelije sas malim efektom jer sadrži vrlo malo gena. Rezultirajući kariotip pokazuje jedan manje od očekivanog ukupnog broja hromosoma, jer su se dva prethodno različita hromosoma u suštini spojila. Nositelji robertsonovske translokacije općenito nisu povezani s bilo kakvim fenotipskim abnormalnostima, ali imaju povećan rizik od stvaranja mejotski neuravnoteženih gameta. *[[Robertsonovska translokacija]] Dva akrocentrična hromosoma recipročnom translokacijom dužih krakova (q) daju jedan metacentrični hromosom. *[[porodica|Rodbina]] Proširena porodica. Rođak prvog stupnjastepena (FDR) Roditelj, brat ili sestra ili dijete pojedinca. Također se zove FDR. *[[rRNK]] Ribosomska ribonukleinska kiselina (rRNK) je tip nekodirajuće RNK koja je primarna komponenta ribosoma, neophodna za sve ćelije. rRNK je ribozim koji vrši sintezu proteina u ribosomima. Transkribuje se iz ribosomske DNK (rDNK) i zatim vezuje za ribosomske proteine da bi formirala male i velike podjedinice *[[Replikacija RNK]] Proces kojim se određene biološke molekule, posebno nukleinske kiseline DNK i RNK, proizvode sopstvene kopije. Tehnika koja se koristi za procjenu tehničkih i bioloških varijacija u eksperimentima za statističku analizu podataka mikromreža. Replikacije mogu biti tehničke replike, kao što su zamjene broja ili ponovljene hibridizacije sekvence, ili biološke replike; biološki uzorci iz odvojenih eksperimenata koji testiraju efekte istih eksperimentalnih tretmana [[ribosom]]a. ==S== *Sadržaj [[guanin]]a-[[citozin]]a Također skraćeno ([[GC-sadržaj]].) Udio dušičnih baza u nukleinskoj kiselini koje su ili [[guanin]] (G) ili [[citozin]] (C), obično izražen kao postotak. Molekule DNK i RNK sas većim GC-sadržajem općenito su termostabilnije od onih sas nižim GC-sadržajem zbog molekulskih interakcija do kojih dolazi tokom slaganja baza. *[[Samoinkompatibilnost]] (autosterilnost) Oblik genske kontrole samooplodnje kod biljaka. *[[Sangerovsko sekvenciranje]] Metod sekvenciranja DNK zasnovanzasnovana na ''[[in vitro]]'' replikaciji sekvence šablona DNK, tokom koje se didezoksinukleotidi koji završavaju lanac, označeni fluorohromom, nasumično ugrađuju u produžujući lanac. Rezultirajući fragmenti se zatim sortiraju po veličini pomoću elektroforeze, a određeni fluorohrom koji završava svaki od po veličini sortiranih fragmenata se detektuje se laserskom hromatografijom, otkrivajući tako sekvencu originalnog DNK šablona preko redosledaredoslijeda fluorohromnih oznaka kako se čita iz malih od fragmenata veličine do velikih fragmenata. Iako je sangerovsko sekvenciranje u nekim kontekstima zamijenjeno metodimametodama sljedeće generacije, i dalje je široko korišteno zbog sposobnosti da proizvede relativno dugačka očitavanja sekvence (500+ nukleotida ) i vrlo niske stope greške. *[[SCNT]] Metod molekulske biologije koji se koristi za otkrivanje specifične sekvence u uzorcima DNK. Tehnika kombinuje odvajanje fragmenata DNK gel elektroforezom, transfer DNK na sintetsku membranu i naknadnu identifikaciju ciljnih fragmenata radio-obilježenimradioobilježenim ili fluorescentnim hibridizacijskim sondama. *[[scRNK]] [[iRNK]] (snRNK) nRNK . Vidi: [[mala jedarna RNK]]. *[[mala jedarna RNK|Sebični genetički element]] Povijesno također zvani sebičnimsebični geni, ultra-sebičnimultrasebični geni, sebična DNK, parazitska DNK i [[genom]]ska odmetnica, su genetički su segmenti koji mogu poboljšati vlastiti prijenos na račun drugih gena u [[genom]]u, čak i ako oni nemaju pozitivan ili neto negativan efekat na kondiciju organizma. [[genom]]i se tradicijskitradicionalno posmatraju kao kohezivne jedinice, pri čemu geni djeluju zajedno kako bi poboljšali adaptivnu vrijednost organizma. Međutim, kada geni imaju određenu kontrolu nad vlastitim prijenosom, pravila se mogu promijeniti, pa su, kao i sve društvene grupe, genomi ranjivi na sebično ponašanje svojih dijelova. *[[Sekvenciranje DNK|Sekvenciranje]] Određivanje redoslijeda baza [[adenin]]a, [[timin]]a, [[guanin]]a i [[citozin]]a, pomoću određenih tehnika, u cijelom genomu nekog organizma ili u samo jednom njegovom dijelu. Također, određivanje sekvenci aminokiselina u proteinima ili sastavnica ostalih složenih biomolekula. *[[WXS|Sekvenciranje cijelog]] [[egzom]]a ([[WES]], WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma osoba i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva WES i WXS. *[[GWAS|Sekvenciranje cijelog genoma]] (GWAS, WGS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuću sekvencu. Naziva se i WGS. *[[Sekvenciranje DNK]] Proces određivanja, bilo kojom od niza različitih metoda i tehnologija, redoslijeda baza u dugom lancu nukleotida koji čini sekvencu DNK. *[[Sekvenciranje naredne generacije]] (masivno paralelno sekvenciranje, NGS) Metod visoke propusnosti koja se koristi za određivanje dijela nukleotidne sekvence individualnog [[genom]]a. Ova tehnika koristi tehnologije sekvenciranja DNK koje mogu paralelno obraditi više sekvenci DNK. Također se naziva masivno paralelno sekvenciranje i NGS. *[[Sekvenciranje tumorske DNK]] Sekvenciranje somatskog tkiva, poput tumora, odnosi se na traženje varijanti u DNK koje se obično javljaju nakon začeća. Somatske mutacije mogu se pojaviti u bilo kojoj tjelesnoj ćeliji osim u zametnim ćelijama (spermatozoidu i jajnoj ćeliji) i stoga se ne prenose na djecu. Ove varijante mogu (ali ne uvijek) uzrokovati rak ili druge bolesti. *[[mitohondrija|Semiautonomne organele]] Organele sas DNK (mitohondriji i hloroplasti) koje ne mogu samostalno živjeti izvan eukariotske ćelije. *[[Semikonzervativna replikacija DNK]] Dva roditeljska polulanca DNK se odvajaju i svaki služi kao kalup za sintezu novog komplementarnog lanca. *[[Sestrinske hromatide]] Par identičnih kopija (hromatida) nastalih kao rezultat replikacije DNK hromosoma, posebno kada su obje kopije spojene zajedničkom centromerom; par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Dvije sestrinske hromatide su na kraju odvojene jedna od druge u dvije različite ćelije tokom mitoze ili mejoze. Identične podjedinice hromosoma prije anafaze mitoze ili anafaze II mejoze, nastaju semikonzervativnom replikacijom u S-fazi, imaju zajedničku centromeru. *[[oligonukleotid|Set-sonda]] Kolekcija od dvije ili više sondi dizajniranih za mjerenje jednog tipa molekula, kao što je kolekcija [[oligonukleotid]]a [[dizaj]]niranih da se hibridiziraju s različitim dijelovima transkripta iRNK generiranih iz jednog gena. *[[SFP]] Jednoosobinski polimorfizmi (eng. (engl. Single Feature Polymorphism), polimorfne sekvence DNK koje se odnose na varijaciju jednog svojstva. Vrijedni su genetički markeri koji potencijalno nude neposrednije fizičke veze ka samim strukturama gena. Međutim, većina aktulelnihaktuelnih SFP predikcijskih metoda su razvijene su za sekvenciranjemsekvenciranje DNK proučavanih vrsta, iako su posebno pogodnipogodne za vrste sa složenim i nesekvenciranim [[genom]]ima. *[[transpozon|Skakanje gena]] Vidi: [[transpozon|Prenosivi element]]. *[[heterozigot|Složena heterozigotnost]] Prisustvo dva različita mutirana alela na određenom lokusu gena. *[[penetrabilnost (genetika)|Smanjena (nepotpuna) penetrabilnost]] Penetracija se odnosi na vjerojatnostvjerovatnoću da će se kliničko stanje pojaviti kada je prisutan određeni genotip. Za stanje se kaže da pokazuje nepotpunu penetraciju kada neki nositelji patogene varijante ispoljavaju povezano svojstvo, dok drugi ne. Također se naziva nepotpuna penetrabilnost. *[[Smislenost (genetika)|Smislenost]] U molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Ovisno o kontekstuU molekulskoj biologiji i genetici, odnosi se na molekule nukleinskih kiselina, posebno lanaca DNK ili RNK i prirodu uloga lanaca i njihove komplementarnosti u određivanju sekvenci aminokiselina. Zavisno od konteksta, smislenost može imati nešto različita značenja. Naprimjer, DNK je pozitivno smislena ako se RNK verzija iste sekvence prepiše ili prevede u protein, negativna ako nije. SNP (engl. single nucleotide polymorphism) Jednonukleotidni polimorfizam koji je posljedica supstitucije; tačkasta mutacija. *[[SNP|SNP-označavanje]] [[Jednonukleotidni polimorfizam]] (SNP), koji se koristi za označavanje određenog haplotipa u regiji [[genom]]a. Kao podskup svih SNP-ova u genomu, označavanje SNP-ova može biti iznimno korisno za testiranje povezanosti markerskih lokusa s lokusom kvalitativne ili kvantitativne osobine. Somatska (mitotska) hromatidna izmjena Hromatidna izmjena u somatskim ćelijama tokom mitoze. *[[Somatska ćelija]] Bilo koja biološka ćelija koja formira tijelo organizma, ili, u višećelijskim organizmima, bilo koja ćelija osim gameta, zametne ćelije ili nediferencirane matične ćelije. Somatske ćelije se teorjskiteorijski razlikuju od ćelija zametne linije, što znači da se mutacije kojima su podvrgnute nikada ne mogu prenijeti na potomke organizma, iako u praksi postoje izuzeci. Tjelesne ćelije (diploidne, 2n) ). *[[Sonda]] Reagens koji se koristi za jedno mjerenje u eksperimentu ekspresije gena. Uporedite reporter. *[[Sorta (botanika)|Sorta]] Biljni ili mikrobni organizmi sas dosljednim, predvidljivim i replicirjućimreplicirajućim osobinama u potomstvu koje su rezultat parenja bilo koja dva čistolinijska roditelja kojikoja pripadaju istojistom kultivaru ili varijetetu (a ne osobine drugih varijeteta koje su možda ranije ukrštane u lozu). Kod životinja, takve grupe organizama označavaju se kao rase. *[[SOS-odgovor]] Globalni odgovor na oštećenje DNK u kojem se zaustavlja ćelijski ciklus i inducira se popravak DNK i mutageneza. Sistem uključuje RecA protein (Rad51 kod eukariota). RecA protein, stimuliran jednolančanom DNK, uključen je u inaktivaciju represora (LexA) gena SOS odgovora i na taj način inducira odgovor. To je sistem popravke sklon greškama koji značajno doprinosi promjenama DNK uočenim u širokom spektru vrsta. *[[Specijacija]] Proces nastanka nove vrste. *[[DNK|Spojna DNK]] Bilo koja DNK sekvenca za koju se čini da nema poznatu biološku funkciju, ili koja služi svrsi koja nema pozitivan ili neto negativan učinak na sposobnost genoma u kojem se nalazi. Termin je još jednom bio šire korišten za označavanje svih nekodirajućih DNK, za koje je kasnije otkriveno da ih većina ima funkciju. U modernoj upotrebi tipski se odnosi na slomljene ili zaostale sekvence i sebične genetičke elemente, uključujući introne, pseudogene, intergensku DNK i fragmente [[transpozon]]a i [[retrovirus]]a, koji zajedno čine veliki dio [[genom]]a većine [[eukariot]]a. Uprkos tome što ne doprinose produktivno organizmu domaćina, ove sekvence mogu opstati neograničeno u genomima, jer su nedostaci njihovog nastavka kopiranja premali da bi na njih djelovala [[prirodna selekcija]]. *[[Spolni hromosom]]i Hromosomi sa spolno- determinirajućim genima. *[[Spolno ograničeno svojstvo]] Svojstvo koje se pojavljuje kod samo jednoga od dvaju spolova. *[[reverzija soila|Spolno-reverzne osobe]] XX muškarci koji na X-hromosomu imaju gen Sry i XY žene koje na Y-hromosomu nemaju gen [[SRY]]. *[[spolno uvjetovano nasljeđivanje|Spolno uvjetovano svojstvo]] Svojstva čija je ekspresija alela koji su na autosomima uvjetovana spolom nositelja. *[[Spolno-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje gena na X-hromosomu (X-vezano nasljeđivanje). *[[spolno vezani geni|Spolno vezano svojstvo]] Kao i spolno vezano nasljeđivanje, to su termini koji se, u najširem smislu, odnose na pojavu da ispoljavanje određenih individualnih svojstava kontroliraju geni koji su smješteni na spolnim hromosomima. Pri tome se – u najužem smislu – u tom okviru osobine obično diferenciraju u: parcijalno (nekompletno) i kompletno spolno vezane. Parcijalno spolno vezani geni nalaze se na homologimhomolognim segmentima X hromosoma i Y hromosoma, pa je apriorna vjerovatnoća pojave rekombinacija u heterosomalnim i autosomalnim hromosomima (teorijski) podjednaka. Stvarna frekvencija hijazmi između X i Y gonosoma je, ipak, relativno niska jer su njihovi homologihomologni segmenti sasvim kratki. *Srodnik trećeg koljena Vidi: [[TOR]] *[[SSB]] Gubitak kontinuiteta fosfatno-šećerne kičme u jednom lancu DNK dupleksa. *[[ssDNK]] Bilo koja molekula DNK kojekoja se sastoji od jednog nukleotidnog polimera, ili lanca, za razliku od para komplementarnih lanaca koji se drže zajedno vodikovim vezama ( dvolančana DNK). U većini slučajeva, DNK je stabilnija i češća u dvolančanom obliku, ali visoke temperature, niske koncentracije rastvorenih soli i vrlo visok ili nizak pH mogu uzrokovati razlaganje dvolančanih molekula u dvije jednolančane molekule, u procesu poznatom kao „“topljenje“;”; ovu reakciju koriste prirodni enzimi kao što su oni koji su uključeni u replikaciju DNK, kao i laboratorijske tehnike kao što je lančana reakcija polimeraze *[[SSLP]] Polimorfizam dužine jednostavne sekvence ( (engl. Simple Sequence Lenght Polimorphism) koristi se kao genetički marker, uz primjenu lančane polimerazne reakcije (PCR). SSLP je oblik polimorfizma, koji se ispoljava kao razlika u dužini DNK sekvenci među jedinkama. SSLP se su ponavljajuće sekvence po različitim dužinama u intergenenskimintergenskim regijama dezoksiribonukleinske kiseline (DNK). Varijanse u dužini SSLP mogu se koristiti za razumijevanje genetičke varijanse između dvije jedinke određene vrste. *Standardni [[genetički kod]] Genetički kod velike većine živih organizama za prevođenje sekvence nukleinskih kiselina u proteine. U ovom sistemu, od 64 moguće permutacije troslovnih kodona koji se mogu napraviti od četiri nukleotida, 61 kodira jednu od 20 aminokiselina, a preostale tri kodiraju stop signale. Naprimjer, [[kodon]] CAG kodira aminokiselinu [[glutamin]], a kodon TAA je [[stop kodon]]. Standardni genetički kod je opisan kao degenerisan ili suvišan jer jednu aminokiselinu može kodirati više od jednog kodona. To je prvi kodon preveden [[ribosom]]om iz zrelog transkripta iRNK, koji se koristi kao signal za iniciranje sinteze proteina. U standardnom genetičkom kodu, početni kodon uvijek kodira istu aminokiselinu, [[metionin]], kod eukariota i za modificirani metionin kod prokariota. Najčešći startni kodon je [[triplet]] AUG. KontrastniKontrast je stop kodon. *[[Statistička genetika]] Grana genetike koja se bavi razvojem statističkih metoda za izvlačenje zaključaka iz genetičkih podataka. Teorije i metodologije statističke genetike često podržavaju istraživanja u kvantitativnoj genetici, genetičkoj epidemiologiji i bioinformatici. *[[frekvencija|Stopa prenositelja]] (noseća frekvencija) Udio jedinki u populaciji koje imaju jednu kopiju specifične recesivne genetičke varijante. Stopa nosivosti također se ponekad odnosi na prevalenciju varijanti u dominantno djelujućim genima, kao što su BRCA1 i BRCA2. Naziva se i noseća frekvencija. *[[Studija neinferiornosti]] Istraživačka studija koja je osmišljena kako bi se utvrdilo nije li jedna intervencija gora od druge kontrolne intervencije za unaprijed određenu granicu. Intervencija koja daje rezultate koji su jednaki ili bolji od kontrolne intervencije smatra se neinferiornom u odnosu na kontrolnu intervenciju. Studije neinferiornosti često se provode kako bi se ispitalo nije li novi, eksperimentalni tretman lošiji od utvrđenog standarda opskrbe. *[[smrtnost|Subletalnost]] Pojava da do letalnosti dolazi nakon reprodukcije. *[[Supstitucija nukleotida]] Zamjena jednog nukleotida drugim u molekuli DNK. *[[SUV]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, varijanta nepoznatog značaja) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i varijanta nepoznatog značaja. *[[Suvišni gen]]i Različiti geni koji utječuutiču na isto svojstvo na isti način. ==Š== [[Štetna mutacija]] [[Mutacija]] koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija, mutacija gena za osjetljivost Genetička promjena koja povećava osjetljivost ili predispoziciju za određenu bolest ili poremećaj. Kada je takva varijanta (ili mutacija) naslijeđena, razvoj simptoma je vjerobatniji, ali nije siguran. Također se naziva mutacija koja uzrokuje bolest, patogena varijanta, predisponirajuća mutacija i mutacija gena za osjetljivostvjerovatniji, ali nije siguran. ==T== *[[Tačkasta mutacija]] Mutacija kojom se jedna nukleotidna baza mijenja, ubacuje ili briše iz sekvence DNK ili RNK. *[[Tačkasta-nonsens mutacija]] Tačkaste mutacijeTačkasta mutacija koja rezultira preranim stop kodonom u transkribiranom transkribiranoj iRNK sekvencomsekvenci, uzrokujući na taj način prijevremeni završetak translacije, što rezultira skraćenim, nekompletnim i često nefunkcijskalnimnefunkcionalnim proteinom. *[[Tandemsko ponavljanje]] Obrazac unutar sekvence nukleinske kiseline u kojoj se jedna ili više nukleobaza ponavlja, a ponavljanja su direktno susjedna (tj. tandemska) jedna uz drugu. Primjer je ATGACATGACATGAC, u kojem se sekvenca ATGAC ponavlja tri puta. *[[TATA-kutija]] Visoko konzervirana nekodirajuća DNK sekvenca koja sadrži konsenzus ponavljajućih parova baza T i A koji se obično nalazi u promotorskim regijama gena kod arheja i eukariota. TATA kutija često služi kao mjesto inicijacije transkripcije ili kao mjesto vezivanja za faktore transkripcije. *[[centromera|Telocentrik]] (linearnog hromosoma ili fragmenta hromosoma) Hromosom sa s centromerom na krajnjem kraju hromosoma (blizu ili unutar telomere), što rezultira samo jednim krakom. Uporedite akrocentrik. *[[Telofaza]] Završna faza ćelijske diobe u mitozi i mejozi, koja se javlja nakon anafaze i prije ili istovremeno sas citokinezom, tokom koje se oko svakog skupa hromatida sintetiše jedarna membrana. Jedra se ponovo sastavljaju, a mitotsko vreteno se rastavlja. Nakon citokineze, nove ćelije kćeri nastavljaju interfazu. *[[Telomera]] Terminalna regija ponavljajućih nukleotidnih sekvenci na svakom kraju linearnog eukariotskog hromosoma koji štiti njegov kraj od propadanja i spajanja sas drugim hromosomima. Budući da svaki krug replikacije rezultira skraćivanjem hromosoma, telomere se ponašaju kao puferi za jednokratnu upotrebu koji se žrtvuju trajnom skraćivanju umestoumjesto obližnjih gena. Telomere se također mogu produžiti enzimom, telomerazom. *[[Telomeraza]] Enzim replikacije telomernih krajeva. Terminacijska sekvenca DNK-sekvence na kraju gena. *[[Terminacijski kodon]] Kodon koji signalizira prekid sinteze proteina tokom translacije transkripta informacijske RNK. U standardnom genetičkom kodu, tri različita stop kodona se koriste se za odvajanje ribosoma od rastućeg lanca aminokiselina, čime se završava prevod: UAG (nadimak „“ćilibar“,”, UAA („(“oker“)”) i UGA („opal“). *[[Test-ukrštanje]] Križanje jedinke dominantnog fenotipa s recesivnim homozigotom u svrhu otkrivanja njegovog genotipa (dominantni homozigot ili heterozigot)). *[[Tiha mutacija]] Tip neutralne mutacije koja nema vidljiv učinak na fenotip organizma. Iako se termin tiha mutacija često koristi naizmjenično sa sinonimnom mutacijom, sinonimne mutacije nisu uvijek tihe, niti obrnuto. Misens mutacije koje rezultiraju različitim aminokiselinama, ali one sa sličnom funkcijskalnošćufunkcionalnošću (npr. leucin umjesto izoleucina), također se često klasifikuju kao tihe, budući da takve mutacije obično ne utiču značajno na funkciju proteina. *[[Timin]] Označen slovom (T) Jedna od pet primarnih ili kanonskih dušičnih baza – [[adenin]] (A), [[[[guanin]]n]] (G), [[citozin]] (C), [[timin]] (T) i [[uracil]] (U) – koje formiraju nukleozide i nukleotide, od kojih su potonji temeljna građevina blokoviblokova nukleinskih kiselina. Sposobnost ovih nukleobaza da formiraju bazne parove putem vodikove veze, kao i njihovi ravni, kompaktni trodimenzijskalnitrodimenzionalni profili, omogućavaju im da se slažu jedna na drugu i vode direktno do dugolančanih struktura DNK i RNK. *[[Tirozin]] Skraćenica T, jedna od dvije purinske baze u strukturi DNK (u RNK, umjesto njega je [[uracil]]). *[[Tirozinaza]] Prvi enzim koji sudjeluje u biosintetskom putu pigmenta melanina. *Tkivno specifična [[ekspresija gena]] Funkcija gena i ekspresija koja je ograničena na određeno tkivo ili tip ćelija. Ekspresija specifična za tkivo je obično je rezultat pojačivača koji se aktivira samo u odgovarajućem tipu ćelije. *[[TNBC]] TNBC (ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke) Oznaka za nedostatak ekspresije estrogenog receptora (ER), progesteronskog receptora (PR) i receptora ljudskog epidermnog faktora rasta 2 (HER2/neu). Također se naziva ER-negativni PR-negativni HER2/neu-negativni rak dojke i trostruko negativni rak dojke. *[[TOR]] Srodnik trećeg stepena) Skraćenica za prvi rođak, prabaka, praujak/pradajdža, prastric/praamidža, pranećakinja, pranećak, praunuk, polutetkaprvog rođaka, prabaku, praujaka/pradajđu, prastrica, pranećakinju, pranećaka, praunuka, polutetku ili poluujakpoluujaka pojedinca. Naziva se i srodnik trećeg stupnja. *[[Totipotentnost]] KarakterakteristikaKarakteristika ćelije da zadrži embriogeni potencijal za stvaranje novog tkiva i organizma. *[[Transdukcija]] Prijenos DNK iz jedne bakterijske ćelije u drugu pomoću bakterijskih virusa (faga). Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen drugim purinom ( A ↔ G ) ili je nukleotid pirimidina zamijenjen drugim pirimidinom ( C ↔ T ). Kontrast je transverzija. *[[Transfekcija]] MetodMetoda ubacivanja stranoga gena u eukariotsku ćeliju. Transfer ''[[de novo]]'' (de novo varijanta, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane embriogeneze. Također se naziva de novo varijanta, nova mutacija i nova varijanta. *[[Transferna tačka]] (tačkasta varijanta) Genetička promjena uzrokovana zamjenom jednog nukleotida drugim nukleotidom. Naziva se i tačkasta varijanta. *[[Transformacija]] Mehanizam rekombinacije kod prokariota, izmjena genetičke informacije između gole DNK iz okoliša i DNK ćelije recipijenta (primatelj); kod eukariota: preobrazba normalne ćelije u tumorsku. *[[Transgen]] Bilo koji gen ili drugi segment genetičkog materijala koji je izolovan iz jednog organizma, a zatim prenijet bilo prirodno ili bilo kojom od niza tehnika genetičkog inženjerstva u drugi organizam, posebno u neku drugu vrstu. Transgeni se najčešće unose u zametnu liniju drugog organizma. Obično se koriste za proučavanje funkcije gena ili za davanje prednosti koja inače nije dostupna u nepromijenjenom organizmu. *[[Transgeni organizam]] Organizam s ugrađenim stranim [[genom]]. *[[Transkripcija (genetika)]] Prepisivanje genetičke upute sas DNK, odnosno sinteza iRNK. Proces sinteze informacijske RNK (iRNK) prema šablonu smislenog polulanca DNK. *[[Transkripcijski faktor]] Bilo koji protein koji kontrolira brzinu transkripcije genetičkih informacija iz DNK u iRNK, tako što se vezuje za specifičnu sekvencu DNK i promoviše ili blokira regrutaciju RNK-polimeraze u obližnje gene. Transkripcijski faktori mogu efikasno uključiti i isključiti specifične gene kako bi bili sigurni da su eksprimirani u pravo vrijeme i na pravim mjestima; iz tog razloga, oni su fundamentalni i sveprisutni mehanizam regulacije gena. *[[Transkriptom]] Set svih RNK molekula jednog organizma, kompletna RNK datog organizma. *[[Translacija (genetika)]] Ribosomsko prevođenje šifre sas iRNK na rječnik redoslijeda aminokiselina u datoj proteinskoj sekvenci. Drugi korak u procesu ekspresije gena, u kojem se transkript RNK koji se proizvodi tokom transkripcije čita ribosom, kako bi proizveo funkcijskalnifunkcionalni protein. Proces sintetiziranja aminokiselinske sekvence (proteinskog produkta) prema kodu informacijske RNK (iRNK). *[[Translokacija (genetika)]] Tip hromosomske mutacije uzrokovane strukturnim preuređenjem velikih dijelova jednog ili više hromosoma. Postoje dva glavna tipa: recipročna i robertsonovska. Hromosomska mutacija u kojoj se hromosom predidaprekida i njegov se dio ponovno pričvrsti na drugo mjesto u hromosomu. *[[Transportna RNK]] (tRNK, transfer RNK) Ima specifičnu ulogu u procesu translacije genetičke šifre, odnosno njenog prevođenja sas jezika iRNK na jezik gradivnih jedinica proteina, tj. aminokiselina. Aktivnost molekula tRNK se zasniva na osobenoj sposobnosti dva aktivna mjesta. Na jedno od njih ona veže specifičnu aminokiselinu, a na drugom je antikodon, koji je komplementaran odgovarajućem kodonu iRNK. *[[Transpozon]] Vidi: Prenosivi element. Mobilna sekvenca u [[genom]]u. Mogu „“skakati“ sa” s jednog mjesta na drugo i odgovorni su za pojavu određenih mutacija. Pokretni genetički elementi, DNK sekvence koje se premještaju po [[genom]]u mehanizmom izrezivanja i lijepljenja (mehanizam cut/paste)). Vidi: prenosivi element. *[[Transverzija]] Mutacijska zamjena purinske baze pirimidinskom. Tačkasta mutacija u kojoj je purinski nukleotid zamijenjen pirimidinskim nukleotidom, ili obrnuto (npr. A ↔ C ili A ↔ T ). Kontrast je translokacija. *[[Tranzicija]] Zamjena jedne purinske baze drugom purinskom. *[[Trihibridno ukrštanje]] Ukrštanje u kojem se prate rezultati nasljeđivanjenasljeđivanja tri gena. *[[Trinukleotidno ponavljanje]] Sekvence od po tri nukleotida koji se ponavljaju u tandemu na istom susjednom dijelu hromosoma. Obično se javlja određena količina normalne (polimorfne) varijacije u broju ponavljanja bez kliničkog značaja; međutim, broj ponavljanja iznad određenog praga može, u nekim slučajevima, dovesti do štetnih učinaka na funkciju gena, što rezultira genetičkom bolešću. *[[Triplet baza]] Grupa od po tri dušične baze, npr. [[adenin]]-[[timin]]-[[adenin]] ili [[timin]]-[[guanin]]-[[citozin]] koja je šifra za jednu aminokiselinu. [[citozin]]-[[timin]]-[[timin]] (CTT) je tako triplet za aminokiselinu leucin, a [[guanin]]-[[timin]]-[[guanin]] (GTG) za valin. *[[Trisomija]] Tip aneuploidije, višak jednog hromosoma, 2n+1. *[[Tročlani kraj]] Vidi: 3'- kraj. *[[Trp-operon]] Represivni sistem regulacije gena kod bakterija. *[[TUF]] Cjelokupni skup RNK molekula (često se odnosi na sve tipove RNK, ali ponekad isključivo na iRNK) koji je ili može biti izražen određenim [[genom]]om, ćelijom, populacijom ćelija ili vrstama u određeno vrijeme ili pod određenim uvjetima. Transkriptom se razlikuje od egzoma i translatoma. *[[Tumor supresorski gen]] Tip gena koji regulira rast ćelija. Kada je tumor supresorski gen mutiran, može doći do nekontroliranog rasta ćelija. To može pridonijeti razvoju raka. ==U== *[[UAA]] Kratke sekvence nukleotida koje se sintetiziraju diskontinuirano pomoću DNK polimeraze i kasnije povezuju zajedno pomoću DNK ligaze kako bi se stvorio lanac koji zaostaje tokom DNK replikacije. OkazakiOvakvi fragmenti su posljedica jednosmjernosti DNK polimeraze, koja djeluje samo u smjeru od 5' do 3'. *[[Ukrštanje]] Uzgoj čistolinijskih roditelja koji pripadaju dvije različite rase, sorte, varijantedvjema različitim rasama, sortama, varijantama ili populacijepopulacijama, često namjerno kao metod selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva koje dijeledijeli osobine obje roditeljske loze ili koje pokazuju heterozu. U uzgoju životinja, potomstvo ukrštanja između rasa iste vrste naziva se križanci ili mulati, dok se potomstvo ukrštanja različitih vrsta naziva hibridima ili bastardima. *[[autbriding|Ukrštanje van srodstva]] (autbriding) Seksualna reprodukcija između različitih rasa ili osoba, koja ima potencijal da poveća genetičku raznolikost uvođenjem nepovezanog genetičkog materijala u populaciju za razmnožavanje. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo mogu se nazvati vanbridinškim, a potomstvo je vanbridinško.. Kontrast je inbriding. *[[Unakrsno povezivanje]] Nenormalna veza između dvije ili više nukleobaza na suprotnim lancima dvolančane molekule DNK (međulanca) ili između baza na istom lancu (intralančana), posebno putem formiranja kovalentnih veza koje su jače od vodikove veze uparivanja baza. Unakrsne veze mogu biti generisane raznim egzogenim i endogenim agensima, i imaju tendenciju da ometaju normalne ćelijske procese kao što su replikacija i transkripcija DNK; oni su uobičajene mete puteva popravke DNK. *[[Unatražno ukrštanje]] Ukrštanje hibridnog organizma s jednim od roditelja ili jedinkom genetički sličnom jednom od roditelja, često namjerno kao vrsta selektivnog uzgoja, s ciljem stvaranja potomstva s genetičkim identitetom koji je bliži roditeljskom. Reproduktivni događaj i rezultirajuće potomstvo se nazivaju povratnim ukrštanjem, često skraćeno u genetici sa simbolom BC. *[[Uracil]] Skraćeno slovom (U.) Jedna od četiri nukleobaze prisutne u molekulama RNK. [[uracil]] formira par baza sas [[adenin]]om. U DNK, [[uracil]] se uopće ne koristi, već je zamijenjen [[timin]]om. *[[Uravnoteženost baza]] Dvije baze (ili nukleotidi) koje sadržavaju dušik i koje se uparuju kako bi formirale strukturu DNK. Četiri baze u DNK su [[adenin]] (A), [[citozin]] (C), [[guanin]] (G) i [[timin]] (T). Ove baze tvore specifične parove (A-T i G-C). Par baza se također može odnositi na stvarni broj parova baza, kao što je osam parova baza, u nizu nukleotida. *[[Uslovna ekspresija]] Kontrolisana, inducibilna ekspresija transgena, bilo in vitro ili in vivo. *[[Utišavanje gena]] Svaki mehanizam regulacije gena koji drastično smanjuje ili potpuno sprečava ekspresiju određenog gena. Može se dogoditi prirodno tokom transkripcije ili translacije. Laboratorijske tehnike često iskorištavaju prirodne mehanizme utišavanja kako bi se postiglo uništavanje gena. *[[Uzvodnost (genetika)]] Prema ili bliže 5'- kraju lanca nukleotida, ili N-kraju peptidnog lanca. Kontrast nizvodno. *[[Uzvodna sekvenca aktiviranja]] (UAS) Uzvodna aktivacijska sekvenca (UAS) je regulatorna sekvenca koja djeluje u cis poziciji. Razlikuje se od promotora i povećava ekspresiju susjednog gena. Zbog svoje suštinske uloge u aktiviranju transkripcije, uzvodna aktivirajuća sekvenca se često se smatra analognom funkciji pojačivača kod višećelijskih eukariota. Uzvodne aktivacijske sekvence su ključni dio indukcije, poboljšavajući ekspresiju proteina od interesa kroz povećanu transkripcijsku aktivnost. Nalazi se uzvodno od minimalnog promotora (TATA kutija) i služi kao mjesto vezivanja za transaktivatore. Ako se transkripcijski transaktivator ne veže za UAS u pravilnoj orijentaciji, transkripcija ne može započeti. ==V== *[[Varijabilna ekspresija]] Varijacije u načinu na koji se osobina manifestira. Kada postoji varijabilna ekspresivnost, značajka može varirati u kliničkom izražaju od blage do teške. Naprimjer,Npr., stanje neurofibromatoza tipa 1 može biti blago, manifestirajući se samo u kožnim mrljama (zvanim café-au-lait), ili može biti teško, manifestirajući se neurofibromima i tumorima mozga. *[[Varijabilna ekspresivnost gena]] Način varijacije na koji se gen eksprimira u fenotipu. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) [[Fenomen]] u kojem se dijelovi [[genom]]a ponavljaju i broj ponavljanja varira između jedinki u populaciji, obično kao rezultat događaja duplikacije ili delecije koji utičuutiče na cijele gene ili dijelove hromosoma. Varijacije broja kopija imaju važnu ulogu u stvaranju genetičkih varijacija unutar populacije. *''[[Varijacija de novo]]'' (''[[de novo]]'' mutacija, nova mutacija, nova varijanta) Genetička promjena koja je prisutna po prvi put u jednom članu porodice kao rezultat varijante (ili mutacije) u zametnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) jednog od roditelja ili varijante koja nastaje u samom oplođenom jajetu tokom rane briogeneze. Naziva se i de novo mutacija, nova mutacija i nova varijanta. *[[Varijacija broja kopija]] (CNV) Odnosi se na genetičko svojstvo koje uključuje broj kopija određenog gena prisutnog u genomu pojedinca. Genetičke varijante, uključujući insercije, delecije i duplikacije segmenata DNK, također se zajednički nazivaju varijantama broja kopija. Varijante broja kopija čine značajan udio genetičke varijacije. Naziva se i CNV. *[[Varijanta germ-linije (mutacija germinativne linije) Promjena gena u reproduktivnoj ćeliji (jajnoj ćeliji ili spermatozoidu) koja se ugrađuje u DNK svake ćelije u tijelu potomka. Varijanta (ili mutacija) sadržana u germinalnoj liniji može se prenijeti s roditelja na potomstvo i stoga je nasljedna. Naziva se i mutacija germinativne linije. *[[VUS|Varijanta nepoznatog / neizvjesnog značenja]] (neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja, VUS) Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nepoznatog značaja i VUS. Varijanta nepoznatog značenja Varijacija u genetičkoj sekvenci za koju je nejasna povezanost s rizikom od bolesti. Također se naziva neklasificirana varijanta, varijanta nesigurnog značaja i VUS. *[[princip osnivača|Varijanta osnivača]] (Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. Naziva se i osnivačka mutacija.) Genetička promjena uočena s velikom učestalošću u skupini koja je ili je bila geografski ili kulturno izolirana, u kojoj je jedan ili više predaka bio nositelj promijenjenog gena. Taj se fenomen često naziva učinkom osnivača. *[[Varirajući pomak okvira]] (mutacija pomaka okvira) Insercija ili delecija koje uključujujuključuju broj parova baza koji nije višekratnik od tri, što posljedično remeti okvir čitanja tripleta DNK sekvence. Takve varijante (ili mutacije) obično dovode do stvaranja kodona prijevremeneprijevremenog završetka (zaustave) i rezultiraju skraćenim (kraćim od normalnog) proteinskim produktom. Naziva se i mutacija pomaka okvira *[[Vektor]] Bilo koja molekula DNK koji se koristi kao sredstvo za umjetni transport stranog genetičkog materijala u drugu ćeliju, gdje se može replicirati i/ili eksprimirati. Vektori su tipično dizajnirane rekombinantne DNK sekvence koje se sastoje od inserta (često transgena) i duže "kičmene" sekvence koja sadrži ishodište replikacije, višestruko mjesto kloniranja i selektabilni marker. Vektori se široko koriste u laboratorijama molekulske biologije za izolaciju, kloniranje ili ekspresiju umetka u ciljnoj ćeliji. *[[Vektor ekspresije]] (konstrukcija ekspresije) Također konstrukcija ekspresije Tip vektora, obično plazmid ili virusni vektor, dizajniran posebno za ekspresiju transgena umetnuti, umetnut u ciljnu ćeliju, umjesto u neku drugu svrhu kao što je kloniranje. Plazmidna mapa od 3,756 bp je ekspresijski vektor koji se koristi u ekspresiji transgena koji stvara zeleni fluorescentni protein (GFP). Vektor takođetakođer uključuje gen za lac represor (lacI) i gen koji daje rezistenciju na antibiotik kanamicin (KanR), kao i različite promotere za pokretanje ekspresije ovih gena. *[[Veličina genoma]] Ukupna količina DNK sadržana u jednoj kopiji genoma, obično se mjeri masom (u pikogramima ili daltonima) ili ukupnim brojem parova baza (u kilobazama ili megabazama). Za diploidne organizme, veličina genoma se često koristi naizmjenično sas C-vrijednošću. *[[Vezani disekvilibrij]] (LD) Pojava da se aleli (DNK markeri) pojavljuju zajedno češće nego što se to može objasniti slučajnošću zbog njihove fizičke blizine na hromosomu. Naziva se i *[[Vezani geni]] (osobine) Geni za određene osobine, na istom hromosomu. Tendencija sekvenci DNK koje su fizički blizu jedna drugoj na istom hromosomu da se nasljeđuju zajedno tokom mejoze. Budući da je fizička udaljenost između njih relativno mala, šansa da će bilo koja dva obližnja dijela DNK sekvence (često lokusi ili genetički markeri ) biti razdvojena na različite hromatide tokom hromosomskog ukrštanja (krosingovera) je statistički vrlo mala, Tada se smatra da su takvi lokusi povezaniji od lokusa koji su udaljeniji i da su lokusi na potpuno različitim hromosomima savršeno nepovezani. Standardna jedinica za mjerenje genetičke povezanosti je centimorgan (cM). *Vezanost Tendencija da se geni ili segmenti DNK koji su usko smješteni duž hromosoma međusobno ne odvajaju u mejozi i stoga se zajedno nasljeđuju. *[[Vještački hromosom kvasca]] (YAC) YAC su genetički modificirani hromosomi izvedeni iz DNK kvasca, Saccharomyces cerevisiae, koji se zatim ligira u bakterijski plazmid. Insercijom velikih fragmenata DNK, od 100- do 1000 kb, umetnute sekvence se mogu klonirati i fizički mapirati korištenjem procesa koji se naziva hodanje hromosoma. *[[VNTR]] Varijabilnost broja tandemskih ponavljanja (eng. (engl. Variable Number Tandem Repeat) ogleda se u varijaciji većeg broja lokacija sas kratkim nukleotidnim sekvencama tandemskih ponavljanja, koje se u [[genom]]u višekratno ponavljaju. Mogu se naći na mnogim hromosomima, a često pokazuju međuindividualne varijacije u dužini. Svaka varijanta djeluje kao naslijedni nasljedni alel, što omogućava da se koristite za osobnuličnu ili roditeljsku identifikaciju. Njihova analiza je korisna u genetičkim i ostalim biološkim istraživanjima, forenzici i DNK profiliranju (fingerprinting). *[[Vodeća sekvenca]] Kod replikacije DNK, lanac u nastajanju za koji su i smjer sinteze DNK polimeraze i smjer cjelokupne elongacije lanca prema replikacijskoj viljušcviljušci, tj. oba se javljaju u smjeru 5' do 3', što rezultira jednim, kontinuiranim procesom elongacije sas malo ili bez prekida. Nasuprot tome, drugi lanac u nastajanju, poznat kao zaostali lanac, sastavlja se u diskontinuiranom procesu koji uključuje ligaciju kratkih fragmenata DNK koji se sintetiziraju u suprotnom smjeru, daleko od replikacijske viljuške. Također spoj za spajanje donatora ili mjesto za spajanje donatora. Granica između lijevog kraja (po konvenciji, 5' kraja ) introna i desnog ( 3' ) kraja susjednog egzona u pre-iRNK transkriptu. *[[Vodeći lanac]] Lanac nove DNK koji se sintetizira u istom smjeru kao rastuća replikacijska viljuška. Ovaj tip replikacije DNK je kontinuiran. *[[Vodikova veza]] Veza dva [[vodik]]ova atoma u [[hemijski spoj|hemijskom spoju]]. međumolekulska veza koja nastaje između [[molekul]]a u kojima je [[vodik]] vezan za [[atom]] visoke [[elektronegativnost]]i (F, O, N). Zajednički elektronski par u vezama H-F, H-O, H-N je toliko pomaknut na stranu elektronegativnog atoma, da dolazi do razdvajanja [[naboj]]a (dipol). Pozitivni dio molekule (H⁺) privlači negativan kraj druge molekule pritom stvarajući međumolekulske veze. Vodikova veza je slabija od [[ionska veza|ionske]] ili [[kovalentna veza|kovalentne]] veze. ==W== *[[WES]] (sekvenciranje cijelog egzoma, WXS) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija genoma i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne sekvence DNK. Također se naziva sekvenciranje cijelog egzoma i WXS. *[[WGS]] (sekvenciranje cijelog genoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje gotovo svih od približno tri milijarde nukleotida kompletne individualne sekvence DNK, uključujući nekodirajuće sekvence. Također se naziva sekvenciranje cijelog [[genom]]a. *[[WXS]] WXS (WES, sekvenciranje cijelog egzoma) Laboratorijski postupak koji se koristi za određivanje nukleotidne sekv encesekvence primarno egzonskih (ili proteinski kodiranih) regija [[genom]]a osobe i srodnih sekvenci, što predstavlja približno 1% cjelokupne DNK sekvence. Također se naziva WES i sekvenciranje cijelog egzoma. ==X== *[[hromosom X|X-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima sas XY sistemom za određivanje spola i jedini spolni hromosom u sistemu X0. X hromosom se nalazi i kod muškaraca i kod žena i obično sadrži mnogo više gena nego njegov pandan, Y hromosom. *[[X-inaktivacija]] Zvana i lajonizacija, ponegdje i lionizacija (prema engleskoj genetičarki Mary Lyon) je postupak kojim se jedna od kopija X-hromosoma inaktivira kod ženki sisara sas placentom. Neaktivni hromosom X se utišava pakovanjem u transkripcijski neaktivnu strukturu zvanu heterohromatin. Kako gotovo svi ženski sisari imaju dva X hromosoma, X-inaktivacija imih sprečava da imaju dvostruko više X-hromosomskih genskih proizvoda od mužjaka, koji imaju samo jednu kopiju X hromosoma. Izbor X hromosoma koji će se inaktivirati slučajan je kod placentnih sisara kao što su ljudi, ali nakon što se inaktivira, on će ostati neaktivan tokom života ćelije i njenih potomaka u organizmu (njegova ćelijska linija). Obično se javlja X-inaktivacija koja je neravnomjerno raspoređena po ćelijskim linijama unutar jednog organizma (slučajna X-inaktivacija). *X-vezana osobina Vidi: Spolnospolno vezana osobina. *[[X-vezano nasljeđivanje]] Nasljeđivanje genetičkih stanja povezanapovezanih s mutacijama u genima na X-hromosomu. Jedna kopija mutacije dovoljna je da izazove bolest i kod muškaraca (koji imaju jedan X hromosom) i kod žena (koje imaju dva X hromosoma). U nekim uvjetima, odsutnost funkcionalnog gena rezultira smrću oboljelih muškaraca. *[[X-vezano recesivno nasljeđivanje]] Nasljeđivanje koje se odnosi na genetička stanja povezana s mutacijama u genima na X-hromosomu. Muškarci koji nose takvu mutaciju će biti pogođeni, jer imaju samo jedan X-hromosom. Žena koja nosi mutaciju u jednom genu, s normalnim genom na drugom X-hromosomu, općenito je nepogođena. ==Y== *[[hromosom Y|Y-hromosom]] Jedan od dva spolna hromosoma prisutna u organizmima koji imaju XY sistem za određivanje spola. Y hromosom se nalazi samo kod muškaraca i obično je mnogo manji od svog dvojnika, X hromosoma. *[[Y-vezana osobina]] Vidi: Holandričnajolandrična osobina i Spolno vazanospolno vezano svojstvo. ==Z== *[[Zaostali lanac]] Lanac nove DNK čiji je smjer sinteze suprotan smjeru rastuće replikacijske viljuške. Zbog svoje orijentacije, replikacija zaostalog lanca je složenija u odnosu na onu vodećeg niza. Kao posljedica toga, vidi se da DNK-polimeraza na ovom lancu zaostaje za onom na drugom lancu. *[[Z-DNK]] Jedna od mnogih mogućih dvostrukih spiralnih struktura DNK. To je ljevoruka dvostruka spiralna struktura u kojoj se spirala vijuga ulijevo u cik-cak obrascu, umjesto udesno, kao uobičajeni oblik B-DNK. Smatra se da je Z-DNK jedna od tri biološki aktivne dvostruke spiralne strukture zajedno sas A-DNK i B-DNK. *[[Z-skor]] Rezultat koji pokazuje koliko je standardnih odstupanja vrijednost iznad ili ispod srednje vrijednosti. *[[Začetnica]] (prajmer) Kratka molekula RNK-nukleotida kojom započinje sinteza komplementarnog lanca DNK u replikaciji *[[Zakon nezavisne segregacije]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, prema kojem se tokom mejoze aleli svakog gena odvajaju jedan od drugog tako da svakasvaki rezultirajući gamet nosi samo jedan alel svakog gena. *[[Zakon segregacije]] Pravilnost razdvajanjerazdvajanja jednoga para alela u anafazi mejoze. *[[Zakon uniformnosti]] Jedan od tri osnovna principa mendelovskog nasljeđivanja, po kojem različiti aleli istog gena mogu biti dominantni ili recesivni u odnosu na druge, tes tim da će organizam s barem jednim dominantnim alelom ujednačeno imati fenotip povezan s dominantnim alelom. *[[Zamjenska mutacija]] Vidi: Nesinonimnanesinonimna mutacija . *[[Zigot]] Tip eukariotske ćelije nastala kao direktan rezultat oplodnje između dva gameta. Kod višećelijskih organizama, zigot je najranija razvojna faza. Prva ćelija novonastalog organizma, nastala oplodnjom, tj. spajanjem jajne ćelije i spermatozoida. *[[Zigoten]] Potfaza profaze mejoze I. *[[Zigotnost]] Stepen do kojeg više kopija gena, hromosoma ili genoma imaju istu genetičku sekvencu; npr. u diploidnom organizmu sas dvije kompletne kopije njegovog genoma (jedna majčina i jedna očinska), stepen sličnosti alela prisutnih u svakoj kopiji. Za osobe koje nose dva različita alela za određeni gen smatra se da su heterozigoti za taj gen; osobe koje nose dva identična alela su homosigoti za taj gen. Zigositnost se takođe može posmatrati zajedno za grupu gena, ili za čitav skup gena i genetičkih lokusa koji čine [[genom]]. Preuzeto sa <ref>https://bastina.anubih.ba/items/a2e6e47d-5e00-4f99-9d52-eb91dafdb5dc</ref>[[ANUBiH]]/[[Institut za genetičko inženjerstvo Sarajevo|Ingeb]] ==Također pogledajte== *[[Genetika]] ==Reference== {{reflist}} [[Kategorija:Genetika]] [[Kategorija:Genetika čovjeka]] 2bwj8gi32hl8d3f14de6kw34wm4eb4l 0 531097 3848960 3828613 2026-05-24T09:38:31Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848960 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = António Guterres | slika = António Guterres United Nations Secretary-General in 2024 (cropped).jpg | opis_slike = Guterres 2024. | redoslijed = 9. [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija]] | vrijeme_na_vlasti = 1. januar 2017. – trenutno | prethodnik = [[Ban Ki-moon]] | nasljednik = | redoslijed2 = [[Portugal|Premijer Portugala]] | vrijeme_na_vlasti2 = 28. oktobar 1995. – 6. april 2002. | prethodnik2 = [[Aníbal Cavaco Silva]] | nasljednik2 = [[José Manuel Barroso]] | redoslijed3 = 10. [[Visoki povjerenik Ujedinjenih nacija za izbjeglice|Visoki komesar UN-a za izbjeglice]] | vrijeme_na_vlasti3 = 15. juni 2005. – 31. decembar 2015. | prethodnik3 = [[Ruud Lubbers]] | nasljednik3 = [[Filippo Grandi]] | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1949|4|30}} | mjesto_rođenja = [[Lisabon]], [[Portugal]] | politička_stranka = [[Socijalistička partija (Portugal)|Socijalistička partija (PS)]] | supružnik = Luísa Amelia Guimarães e Melo (umrla 1998)<br>Catarina Vaz Pinto (vj. 2001) | djeca = 2 | obrazovanje = Univerzitet u Lisabonu (Instituto Superior Técnico) | zanimanje = Inženjer, diplomata, političar | religija = [[Rimokatolička crkva|Rimokatolik]] }} '''António Manuel de Oliveira Guterres''' (rođen 30. aprila 1949) portugalski je političar i diplomata koji od 2017. služi kao deveti [[Generalni sekretar Ujedinjenih nacija]]. Prethodno je bio [[Visoki povjerenik Ujedinjenih nacija za izbjeglice|Visoki komesar Ujedinjenih nacija za izbjeglice (UNHCR)]] od 2005. do 2015, te [[Portugal|Premijer Portugala]] od 1995. do 2002.<ref name="UNBio">{{Cite web |url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/biography |title=Biography of the Secretary-General |publisher=United Nations |language=en |accessdate=14. 2. 2026}}</ref> Kao član portugalske [[Socijalistička partija (Portugal)|Socijalističke partije (PS)]], Guterres je obavljao funkciju generalnog sekretara stranke od 1992. do 2002. == Rani život i obrazovanje == Guterres je rođen u [[Lisabon]]u 1949. Njegovi roditelji su bili Virgílio Dias Guterres (1913–2009) i Ilda Cândida de Oliveira (1923–2021). Pohađao je prestižnu srednju školu Liceu de Camões, gdje je maturirao 1965. kao najbolji učenik u generaciji. Studirao je fiziku i elektrotehniku na Instituto Superior Técnico u Lisabonu, gdje je diplomirao 1971. Tokom studija započeo je akademsku karijeru kao asistent profesora fizike, ali se ubrzo okrenuo politici nakon Revolucije karanfila 1974, koja je okončala diktaturu [[Estado Novo (Portugal)|Estado Novo]].<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Antonio-Guterres |title=António Guterres |publisher=Encyclopedia Britannica |language=en |accessdate=14. 2. 2026}}</ref> == Politička karijera u Portugalu == Guterres se pridružio Socijalističkoj partiji 1974. 1992. izabran je za generalnog sekretara Socijalističke partije i vođu opozicije protiv vlade Aníbala Cavaca Silve. === Premijer (1995–2002) === Nakon pobjede Socijalističke partije na parlamentarnim izborima 1995, Guterres je postao premijer. Njegov prvi mandat (1995–1999) bio je obilježen snažnim ekonomskim rastom, ulaskom Portugala u [[Eurozona|Eurozonu]] i uspješnom organizacijom svjetske izložbe Expo '98 u Lisabonu. Bio je izuzetno popularan zbog svog stila dijaloga. Ponovo je izabran 1999, ali je njegov drugi mandat bio teži zbog unutrašnjih sukoba u stranci i usporavanja ekonomije. Nakon loših rezultata Socijalističke partije na lokalnim izborima u decembru 2001, Guterres je podnio ostavku kako bi "spriječio da zemlja padne u političku močvaru".<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1715423.stm |title=Portuguese PM resigns |date=17. 12. 2001 |publisher=BBC News |language=en }}{{Mrtav link}}</ref> == Diplomatska karijera == === Visoki komesar za izbjeglice (2005–2015) === Guterres je izabran za Visokog komesara UN-a za izbjeglice 2005. Vodio je UNHCR tokom jedne od najvećih izbjegličkih kriza u historiji, uzrokovane sukobima u [[Sirija|Siriji]], [[Irak]]u i [[Afganistan]]u. Tokom svog mandata reformisao je agenciju, smanjujući broj osoblja u sjedištu u [[Ženeva|Ženevi]] kako bi povećao kapacitete na terenu. === Generalni sekretar UN-a (2017–trenutno) === U oktobru 2016, Vijeće sigurnosti UN-a jednoglasno je nominovalo Guterresa za nasljednika Ban Ki-moona. Generalna skupština ga je potvrdila, a dužnost je preuzeo 1. januara 2017. Guterres je svoj mandat fokusirao na borbu protiv [[Klimatske promjene|klimatskih promjena]], postizanje ciljeva održivog razvoja (Agenda 2030) i posredovanje u sukobima. Ponovo je izabran za drugi mandat koji je počeo 2022. == Privatni život == Guterres je predani [[Rimokatolička crkva|katolik]]. Njegova prva supruga, dječija psihijatrica Luísa Amélia Guimarães e Melo, umrla je od raka 1998. Imaju dvoje djece, Pedra i Marianu. Godine 2001. oženio se svojom drugom suprugom, Catarinom Vaz Pinto, bivšom portugalskom državnom sekretarkom za kulturu. Osim maternjeg portugalskog, Guterres tečno govori engleski, francuski i španski jezik. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat|António Guterres}} * [https://www.un.org/sg/en Službena stranica Generalnog sekretara UN-a] {{DEFAULTSORT:Guterres, Antonio}} [[Kategorija:Generalni sekretari Ujedinjenih nacija]] [[Kategorija:Portugalski političari]] [[Kategorija:Rođeni 1949.]] [[Kategorija:Biografije, Lisabon]] qngr0r6g873jba3ebxp5ykgq5jg1q75 0 531377 3848863 3812952 2026-05-24T03:30:44Z KWiki 9400 /* Vanjski linkovi */ 3848863 wikitext text/x-wiki {{Infokutija politički vođa | ime = Christian Stocker | slika = Christian Stocker 2025 (cropped).jpg | opis_slike = Christian Stocker (2025) | redoslijed = [[Spisak kancelara Austrije|Savezni kancelar Austrije]] | vrijeme_na_vlasti = 3. mart 2025 – trenutno | prethodnik = [[Karl Nehammer]] | nasljednik = | redoslijed2 = Generalni sekretar Austrijske narodne stranke | vrijeme_na_vlasti2 = septembar 2022 – januar 2025. | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1960|3|20}} | mjesto_rođenja = [[Wiener Neustadt]], [[Austrija]] | nacionalnost = Austrijanac | politička_stranka = [[Austrijska narodna stranka]] (ÖVP) | obrazovanje = [[Univerzitet u Beču]] (Mag. iur., Dr. iur.) | zanimanje = Političar, advokat }} '''Christian Stocker''' (rođen 20. marta 1960) austrijski je političar iz [[Austrijska narodna stranka|Austrijske narodne stranke]] (ÖVP) koji od 3. marta 2025. obavlja dužnost saveznog kancelara [[Austrija|Austrije]]. Zastupnik je u Nacionalnom vijeću od 2019, a funkciju predsjednika ÖVP-a preuzeo je 5. januara 2025. nakon ostavke Karla Nehammera. U martu iste godine i zvanično je izabran za predsjednika stranke.<ref name="Euronews">{{cite web|url=https://www.euronews.com/2025/03/03/centre-right-ovps-christian-stocker-sworn-in-as-new-austrian-chancellor|title=Centre-right ÖVP's Christian Stocker sworn in as new Austrian chancellor|publisher=Euronews|date=2025-03-03|access-date=2026-02-26|language=en}}</ref> Prije stupanja na dužnost kancelara, obavljao je funkciju generalnog sekretara ÖVP-a od septembra 2022. do januara 2025, te je radio kao samostalni advokat specijalizovan za porodično i imovinsko pravo. == Biografija == Stocker je rođen i odrastao u Wiener Neustadtu u [[Donja Austrija|Donjoj Austriji]]. Njegov otac, Franz Stocker, također je bio političar ÖVP-a i zastupnik u Nacionalnom vijeću.<ref name="wiki-en">{{cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Christian_Stocker|title=Christian Stocker|website=Wikipedia|access-date=2026-02-26|language=en}}</ref> Nakon završene osnovne i srednje škole u rodnom gradu, 1979. upisao je studij prava na [[Univerzitet u Beču|Univerzitetu u Beču]]. Magistrirao je 1986, a doktorat pravnih nauka stekao 1988. godine. Nakon obaveznog sudskog stažiranja na okružnom i zemaljskom sudu u Wiener Neustadtu, od 1994. radio je kao samostalni advokat, sa specijalizacijom za brakorazvodno pravo, porodično pravo i pravo na naknadu štete.<ref name="webde">{{cite web|url=https://web.de/magazine/politik/thema/christian-stocker|title=Christian Stocker: Steckbrief, Bilder und News|website=WEB.DE|access-date=2026-02-26|language=de}}</ref> == Karijera == Njegova politička karijera započela je na lokalnom nivou. Od 2000. do 2010. bio je gradski vijećnik zadužen za građevinarstvo u Wiener Neustadtu, a zatim prvi dogradonačelnik grada, te vijećnik za školstvo, finansije i upravljanje nekretninama do 2020. godine.<ref name="parlament">{{cite web|url=https://www.parlament.gv.at/person/5439|title=Dr. Christian Stocker (aktiv)|publisher=Parlament Österreich|access-date=2026-02-26|language=de}}</ref> Dana 12. juna 2019. položio je zakletvu kao poslanik u Nacionalnom vijeću, zamijenivši Johanna Rädlera. U decembru 2021. imenovan je za portparola ÖVP-a za unutrašnje poslove i sigurnost. Njegov uspon u stranci nastavljen je u septembru 2022. kada je imenovan za generalnog sekretara ÖVP-a.<ref name="wiki-en" /> Nakon parlamentarnih izbora 2024. i neuspješnih pregovora o trojnoj koaliciji između ÖVP-a, [[Socijaldemokratska partija Austrije|Socijaldemokratske partije]] (SPÖ) i stranke NEOS, dotadašnji kancelar [[Karl Nehammer]] podnio je ostavku u januaru 2025. Stocker je preuzeo vođstvo stranke i pokušao formirati vladu sa desničarskom Slobodarskom strankom (FPÖ). Kada su i ti pregovori propali sredinom februara, Stocker je obnovio pregovore sa SPÖ-om i NEOS-om, te uspješno dogovorio formiranje prve trojne koalicije u Austriji od kraja 1940-ih.<ref name="Euronews" /> === Kancelar Austrije === Stocker je zvanično položio zakletvu pred predsjednikom [[Alexander Van der Bellen|Alexanderom Van der Bellenom]] kao savezni kancelar 3. marta 2025. Na konvenciji ÖVP-a krajem marta 2025. izabran je za predsjednika stranke sa 98,4% glasova.<ref name="Euronews" /> == Reference == {{reflist}} == Vanjski linkovi == {{commonscat-inline|Christian Stocker}} * [https://www.parlament.gv.at/person/5439 Christian Stocker na zvaničnoj stranici Parlamenta Austrije] {{de simbol}} * [https://www.bundeskanzleramt.gv.at/bundeskanzleramt/bundeskanzler-christian-stocker.html Zvanična biografija] {{de simbol}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Stocker, Christian}} [[Kategorija:Rođeni 1960.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Beč]] [[Kategorija:Austrijski političari]] [[Kategorija:Austrijski kancelari]] 5420axh4comhq0fl74eek9p3n80hy61 0 531878 3848797 3842343 2026-05-23T14:31:52Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848797 wikitext text/x-wiki {{Islam i druge religije}} '''Iskustva muslimanskih žena''' ({{Jez-ar|مسلمات Muslimāt}}, jednina {{Jez-ar|مسلمة}}, Muslimah) uveliko se razlikuju između i unutar različitih društava zbog [[Kultura|kulture]] i vrijednosti koje su često prethodile uvođenju [[islam]]a u određene regije svijeta.<ref name="Siraj 2011">{{cite journal |last=Siraj |first=Asifa |date=oktobar 2011 |title=Meanings of modesty and the hijab amongst Muslim women in Glasgow, Scotland |journal=[[Gender, Place & Culture|Gender, Place & Culture: A Journal of Feminist Geography]] |publisher=[[Taylor & Francis]] |volume=18 |issue=6 |pages=716–731 |doi=10.1080/0966369X.2011.617907 |issn=1360-0524 |s2cid=144326780 |doi-access=free }}</ref><ref name=bodman>{{cite book|title=Women in Muslim Societies: Diversity Within Unity|editor=Herbert L. Bodman |editor2=Nayereh Esfahlani Tohidi|url=https://books.google.com/books?id=PFzdA2Hini4C&pg=PA2|pages=2–3|publisher=Lynne Rienner Publishers|year=1998|isbn=978-1-55587-578-7 }}</ref> Istovremeno, njihova pripadnost islamu je zajednički faktor koji u različitoj mjeri utiče na njihove živote i daje im zajednički identitet koji može poslužiti za premošćivanje širokih kulturnih, društvenih i ekonomskih razlika između muslimanki.<ref name="Siraj 2011"/><ref name=bodman /><ref>{{Cite book|last1=Ibrahim|first1=I. A.|url=https://books.google.com/books?id=MgbVSWaX8KEC|title=A Brief Illustrated Guide to Understanding Islam|last2=Abu-Harb|first2=Ibrahim Ali Ibrahim|date=1997|publisher=Darussalam|isbn=978-9960-34-011-1|language=en}}</ref> Među utjecajima koji su odigrali važnu ulogu u definisanju društvenog, pravnog, duhovnog i kosmološkog statusa žena tokom islamske historije su sveti spisi islama: [[Kur'an]];<ref name="Bouhdiba 2008">{{cite book |author-last=Bouhdiba |author-first=Abdelwahab |author-link=Abdelwahab Bouhdiba |year=2008 |chapter=The eternal and Islamic feminine |chapter-url=https://books.google.com/books?id=sIRsgQ5639oC&pg=PA19 |title=Sexuality in Islam |location=London and New York |publisher=[[Routledge]] |edition=1st |pages=19–30 |isbn=9780415439152}}</ref> [[hadis]], koji su tradicije koje se odnose na djela i aforizme pripisane islamskom [[Poslanici u islamu|poslaniku]] [[Muhammed]]u i njegovim [[ashabi]]ma;<ref>{{cite book|title=The Concise Encyclopaedia of Islam|last=Glassé|first=Cyril|publisher=Stacey International|year=1989|location=London|pages=141–143}}</ref> [[idžma]], što je naučni konsenzus, izričit ili prećutan, o pravnom pitanju;<ref name="Glassé 1989 182">{{cite book|title=The Concise Encyclopaedia of Islam|last=Glassé|first=Cyril|publisher=Stacey International|year=1989|location=London|page=182}}</ref> [[kijas]], princip po kojem se zakoni Kur'ana i [[sunnet]]a ili poslanikovog običaja primjenjuju na situacije koje nisu eksplicitno obuhvaćene s ova dva izvora zakonodavstva;<ref>{{cite book|title=The Concise Encyclopaedia of Islam|last=Glassé|first=Cyril|publisher=Stacey International|year=1989|location=London|page=325}}</ref> i [[fetva]], neobavezujuća objavljena mišljenja ili odluke u vezi s vjerskom doktrinom ili pravnim pitanjima. U islamskom shvatanju, [[Dijete|djeca]] se ne smatraju odgovornima; rodne uloge, obaveze ili ograničenja postaju jasne kada osoba dostigne zrelost. Islam smatra [[Muškarac|muškarce]] i [[Žena|žene]] inherentno različitim (iako jednakim na duhovnom nivou), te stoga imaju različite odgovornosti; ispunjavanje ovih odgovornosti je glavni dio islamskog koncepta [[Pravda|pravde]].<ref>"The West considered the political, social and economic rights as the meticulous standard that would determine the comprehensive equality between men and women as human beings. On the contrary Islam declares that all human beings are equal considering the status, preferment and dignity but determine the different responsibilities of male and female. Because the responsibilities must take into consideration of varying natural inclinations and affinity of individuals, so that Islam determine and prefer the concept of ‘justice’ rather than ‘equality’." {{Cite web|title=Concept of Gender equality in Islam|url=https://www.researchgate.net/publication/331303711|access-date=10. 2. 2022|website=ResearchGate|language=en|archive-date=1. 11. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221101082136/https://www.researchgate.net/publication/331303711|url-status=live}}</ref> Žene su dužne obavljati sve dužnosti muslimanskog vjernika, uključujući i ispunjavanje vjerskih tradicija, posebno [[Hadž|hodočašća u Meku]], osim nekih vjerskih dužnosti poput [[Džuma-namaz|molitve petkom]]. Islamska kultura označila je pokret ka oslobođenju i jednakosti žena, budući da prethodne arapske kulture nisu omogućavale ženama takve slobode. Muhammed je tražio savjet od žena i uzimao u obzir njihova mišljenja, posebno u vezi s Kur'anom. Ženama je bilo dozvoljeno da se mole s muškarcima, učestvuju u komercijalnim interakcijama i igraju ulogu u obrazovanju. Jedna od Muhammedovih žena, [[Aiša bint Ebu-Bekr|Aiša]], igrala je značajnu ulogu u medicini, historiji i retorici. Međutim, žene nisu imale vjerske titule, ali su neke imale političku moć sa svojim muževima ili samostalno. Historijska uloga žena u islamu povezana je s društvenim [[Patrijarhat|patrijarhalnim]] idealima, a ne sa stvarnim vezama s Kur'anom. Pitanje žena u islamu postaje sve češća tema rasprave u modernom društvu.<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2510|archive-url=https://web.archive.org/web/20100622060604/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2510|url-status=dead|archive-date=22. 6. 2010|title=Women and Islam – Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com}}</ref> Dodatni utjecaji uključuju predislamske kulturne tradicije; sekularni zakoni, koji su u potpunosti prihvaćeni u islamu sve dok direktno ne proturječe islamskim propisima;<ref>{{cite book|title=The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity|last=Nasr|first=Seyyed Hossein|publisher=HarperOne|year=2004|isbn=978-0-06-073064-2|location=New York|pages=121–122}}</ref> vjerske vlasti, uključujući agencije pod kontrolom vlade poput indonezijskog Vijeća ulema i turskog Dijaneta;<ref>{{cite web|url=https://www.csmonitor.com/2005/0427/p04s01-woeu.html|title=In Turkey, Muslim women gain expanded religious authority|last=Schleifer|first=Yigal|date=27. 4. 2005|website=The Christian Science Monitor|access-date=10. 6. 2015|archive-date=7. 5. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050507043011/http://www.csmonitor.com/2005/0427/p04s01-woeu.html|url-status=live}}</ref> i duhovni učitelji, koji su posebno istaknuti u [[Tesavuf|islamskom misticizmu]] ili sufizmu. Mnogi od ovih potonjih, uključujući srednjovjekovnog muslimanskog filozofa [[Ibn Arebi]]ja, i sami su napisali tekstove koji su razjasnili metafizičku simboliku ženskog principa u islamu.<ref>{{Cite book|title=The Tao of Islam: A Sourcebook on Gender Relationships in Islamic Thought|url=https://archive.org/details/taoofislamsource0000mura|last=Murata|first=Sachiko|publisher=State University of New York Press|year=1992|isbn=978-0-7914-0914-5|location=Albany|pages=[https://archive.org/details/taoofislamsource0000mura/page/188 188]–202}}</ref> == Interakcije i izvori prava == U predislamskoj arapskoj kulturi, [[brak]] se uglavnom sklapao u skladu sa širim potrebama plemena i zasnivao se na potrebi za stvaranjem saveza unutar plemena i s drugim plemenima. Djevičanstvo u vrijeme braka naglašavano je kao plemenska čast.<ref>Amira Sonbol, ''Rise of Islam: 6th to 9th century'', Encyclopedia of Women and Islamic Cultures</ref> Historičar [[William Montgomery Watt]] navodi da su svi Muhammedovi brakovi imali politički aspekt jačanja prijateljskih odnosa i da su se zasnivali na predislamskom arapskom običaju.<ref>Watt (1956), {{p.|287}}.</ref> [[File:PLATE8CX.jpg|thumb|Rane nošnje (slobodnih) [[Arapi|Arapkinja]]; mogu pružiti tragove u razumijevanju nekih od Kur'anskih naglasaka vezanih za [[urf]], kao što su [[Naređivanje dobra i sprečavanje zla|ma'ruf i munkar]], kao i [[sunnet]] i [[bidah]] o preferiranom ženskom odijevanju. {{refn|group=note|Ajet koji pokazuje da Kur'an nije previše zaokupljen formom nalazi se u suri [[El-A'raf]]-2.6; "O O sinovi Ademovi, dali smo vam odjeću koja će pokrivati stidna mjesta vaša, a i raskošna odijela, ali, odjeća čestitosti, to je ono najbolje. – To su neki Allahovi dokazi da bi se oni opametili." }}{{refn|group=note|Sunnet je prvobitno značio tradiciju koja nije sadržavala definiciju dobra i zla. Kasnije su se "dobre tradicije" počele nazivati ​​sunnetom i uspostavljen je koncept "Poslanikovog sunneta".<ref name="Juynboll">{{Cite encyclopedia |last=Juynboll |first=G. H. A. |date=1997 |title=Sunna |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |editor1-first=P. |editor1-last=Bearman |editor2-first=Th. |editor2-last=Bianquis |editor3-first=C. E. |editor3-last=Bosworth |editor4-first=E. |editor4-last=van Donzel |editor5-first=W. P. |editor5-last=Heinrichs |volume=9 |pages=878–879}}</ref>}}]] === Primarni === Žene ([[Sura]] [[En-Nisa]])<ref>{{cite web |url=http://www.sacred-texts.com//isl/pick/004.htm |title=The Meaning of the Glorious Qur'ân,: 4. an-Nisa': Women |publisher=Sacred-texts.com |access-date=24. 5. 2016 |archive-date=8. 11. 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011108201633/http://www.sacred-texts.com//isl/pick/004.htm |url-status=live }}</ref> je četvrto poglavlje Kur'ana. Naslov sure potiče od brojnih referenci na žene kroz cijelo poglavlje,<ref name="Haleem, M. A. S 2008">Haleem, M. A. S. Abdel. ''The Qur'an''. New York: Oxford University Press, 2008. Print.</ref> uključujući [[ajet]]e 4:34[18]: 4:34  i 4:127—4:130.<ref name="Quran 4 U">{{cite web |url=http://www.quran4u.com/Tafsir%20Ibn%20Kathir/004%20Nisa.htm |title=Tafsir Ibn Kathir (English): Surah Al Nisa |work=Quran 4 U |author=Ibn Kathir |publisher=[[Tafsir]] |access-date=27. 12. 2019 |author-link=Ibn Kathir |archive-date=30. 4. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430211757/http://www.quran4u.com/Tafsir%20Ibn%20Kathir/004%20Nisa.htm |url-status=live }}</ref>{{rp|4:34}} i 4:127—4:130.<ref name="Quran 4 U" />{{rp|4:127–130}} Kur'an sadrži neke ajete koje islamski modernizam predstavlja kao naglašavanje jednakosti muškaraca i žena; da muškarci i žene imaju moralnu slobodu djelovanja i da će oboje dobiti svoje nagrade u zagrobnom životu.<ref>{{cite book|editor=Mustafa Shah and Muhammad Abdel Haleem|title=The Oxford Handbook of Qur'anic Studies|chapter=Women and the Qur'an|author=Asma Afsaruddin|year=2020|quote=this Qur'anic verse took an unequivocal position: women and men have equal moral and spiritual agency in their quest for the good and righteous life in this world for which they reap identical rewards in the afterlife;|page=527|publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> <blockquote>Muslimanima i muslimankama, i vjernicima i vjernicama, i poslušnim muškarcima i poslušnim ženama, i iskrenim muškarcima i iskrenim ženama, i strpljivim muškarcima i strpljivim ženama, i poniznim muškarcima i poniznim ženama, i muškarcima koji dijele zekat i ženama koje dijele zekat, i muškarcima koji poste i ženama koje poste, i muškarcima koji o svojim stidnim mjestima vode brigu i ženama koje o svojim stidnim mjestima vode brigu, i muškarcima koji često spominju Allaha i ženama koje često spominju Allaha – Allah je, doista, za sve njih oprost i veliku nagradu pripremio. (Kur'an 33:35).</blockquote> Unutar [[Sunitski islam|sunitskog islama]], ženama se pruža niz smjernica propisanih Kur'anom i hadiskom literaturom, kako ih shvaća [[fikh]] (islamska jurisprudencija), kao i prema tumačenjima izvedenim iz hadisa, oko kojih se većina sunitskih muslimanskih učenjaka složila kao autentičnih bez sumnje na osnovu hadiskih studija.<ref name="yvon">Haddad and Esposito, (1998), Islam, Gender, and Social Change, Oxford University Press, {{pp.|xii|xx}}.</ref><ref>Stowasser, B. F. (1994). Women in the Qur'an, Traditions, and Interpretation. Oxford University Press</ref> Kur'anska tumačenja i njihova primjena oblikovani su historijskim kontekstom muslimanskog svijeta u vrijeme kada su napisana.<ref name="yvon" /> === Sekundarni === Gore navedeni primarni izvori utjecaja na žene islama možda se ne bave svakom zamislivom situacijom tokom vremena. To je dovelo do razvoja jurisprudencije i vjerskih škola s islamskim učenjacima koji su se pozivali na resurse kao što su identifikacija autentičnih dokumenata, interne diskusije i uspostavljanje konsenzusa kako bi se pronašao ispravan vjerski odobreni tok djelovanja za muslimane.<ref name="Motahhari, 1983">Motahhari, Morteza (1983). Jurisprudence and Its Principles, translator:Salman Tawhidi, {{ISBN|0-940368-28-5}}.</ref><ref name="Kamali, Mohammad Hashim 1991">Kamali, Mohammad Hashim. Principles of Islamic Jurisprudence, Cambridge: Islamic Text Society, 1991. {{ISBN|0-946621-24-1}}</ref> Ovo su činili sekundarne izvore utjecaja za žene. Među njima su [[Idžma]]', [[kijas]], [[idžtihad]] i drugi, ovisno o sekti i odgovarajućim školama islamskog prava. U sekundarne izvore spadaju i fetve, koje muslimanski svećenici često široko distribuiraju, usmeno ili pismeno, masama na lokalnom jeziku i opisuju ponašanje, uloge i prava žena koja su u skladu s vjerskim zahtjevima. Fetve su teoretski neobavezujuće, ali se ozbiljno razmatraju i većina muslimana ih često praktikuje. Sekundarni izvori klasificiraju zakonita i nezakonita ponašanja muslimanskih muškaraca i žena, koja se obično svrstavaju u [[Ahkam|pet kategorija]]: [[vadžib]]/[[farz]] (obavezno), [[mustehab]]/mandub (preporučeno), [[mubah]] (neutralno), [[mekruh]] (neodobreno) i [[haram]] (zabranjeno).<ref name=CampoEoI>{{cite book|last1=Campo|first1=Juan Eduardo|title=Encyclopedia of Islam|year=2009|location=New York |publisher=[[Infobase Publishing]]|page=284|isbn=9781438126968|url=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&q=Makruh+haram+halal&pg=PA284|access-date=8. 7. 2014}}</ref> Postoje značajne kontroverze, promjene tokom vremena i sukobi između sekundarnih izvora.<ref>Agrama, H. A. (2010). "Ethics, tradition, authority: Toward an anthropology of the fatwa". ''American Ethnologist'', 37(1), {{pp.|2|18}}.</ref><ref>{{cite journal | last1 = Romirowsky | first1 = Asaf | year = 2007 | title = Fatwa Rules to Live By | journal = Political Studies Review | volume = 19 | issue = 1/2| pages = 174–176 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Hosen | first1 = N | year = 2004 | title = Behind the scenes: fatwas of Majelis Ulama Indonesia (1975–1998) | journal = Journal of Islamic Studies | volume = 15 | issue = 2| pages = 147–179 | doi=10.1093/jis/15.2.147}}</ref> == Rodne uloge i položaj žena u islamskoj zajednici == Osnovni islamski pogled na žene i muškarce postulira komplementarnost funkcija: kao i sve ostalo u svemiru, čovječanstvo je stvoreno u paru (sura [[Ez-Zarijat]], 51:49)<ref>{{Cite web|url=http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/051-qmt.php|title=Center for Muslim-Jewish Engagement|date=4. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704231846/http://www.usc.edu/org/cmje/religious-texts/quran/verses/051-qmt.php|archive-date=4. 7. 2015}}</ref> – i od svega po par stvaramo da biste vi razmislili!.<ref name="Murata 1992 14">{{Cite book|title = The Tao of Islam: A Sourcebook on Gender Relationships in Islamic Thought|url = https://archive.org/details/taoofislamsource0000mura|last = Murata|first = Sachiko|publisher = [[State University of New York Press]]|year = 1992|isbn = 978-0-7914-0914-5|location = Albany|page = [https://archive.org/details/taoofislamsource0000mura/page/14 14]}}</ref> "U islamskom kosmološkom razmišljanju, svemir se doživljava kao ravnoteža izgrađena na skladnim polarnim odnosima između parova koji čine sve stvari.<ref name="Murata 1992 14" /> Štaviše, svi vanjski fenomeni su odrazi unutrašnjih noumena i u konačnici [[Bog]]a."<ref name="Murata 1992 14" /> [[File:Battle of the Camel by Mirkhwand.jpg|thumb|Perzijska minijatura iz 15. stoljeća koja prikazuje narativ o [[Bitka kod kamile]] između [[Ali ibn Ebu-Talib|Alija]] i [[Aiša bint Ebu-Bekr|Aiše]],<ref>{{Cite book|title=The Concise Encyclopaedia of Islam|last=Glassé|first=Cyril|publisher=Stacey International|year=1989|location=London, England|page=29}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|author=Asma Sayeed|title=Camel, Battle of the |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|editor=John L. Esposito|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1000|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021041521/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1000|url-status=dead|archive-date=21. 10. 2020|url-access=subscription }}</ref> nakon Alijeve pobjede, Aiša se povukla iz politike. Tradicionalisti su koristili ovu priču kako bi tvrdili da žene ne bi trebale igrati aktivnu političku ulogu, dok su je modernisti koristili kako bi se zalagali za ravnopravnost spolova, za koju su vjerovali da postoji unutar [[Sunnet|islamske tradicije]].<ref>{{cite encyclopedia|author=Ghazala Anwar|title= ʿĀʿishah |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|editor=John L. Esposito|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1009|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021040641/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e1009|url-status=dead|archive-date=21. 10. 2020|url-access=subscription }}</ref>]] Naglasak koji islam stavlja na ženski/muški polaritet (a time i komplementarnost) rezultira razdvajanjem društvenih funkcija.<ref name="Eaton 2000 92">{{Cite book|title = Remembering God: Reflections on Islam|last = Eaton|first = Gai|publisher = The [[Islamic Texts Society]]|year = 2000|isbn = 978-0-946621-84-2|location = Cambridge, England|pages = [https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/92 92]|url = https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/92}}</ref> Općenito, ženina sfera djelovanja je dom u kojem je ona dominantna figura – a muškarčeva odgovarajuća sfera je vanjski svijet.<ref name="Eaton 2000 93">{{Cite book|title = Remembering God: Reflections on Islam|last = Eaton|first = Gai|publisher = The Islamic Texts Society|year = 2000|isbn = 978-0-946621-84-2|location = Cambridge, England|pages = [https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/93 93]|url = https://archive.org/details/rememberinggodre0000eato/page/93}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Khalid |first=Umm |date=29. 11. 2023 |title=Understanding Why Women Belong in the Home |url=https://muslimskeptic.com/2023/11/29/women-home/ |access-date=22. 9. 2024 |website=Muslim Skeptic |language=en-US |archive-date=22. 9. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240922214854/https://muslimskeptic.com/2023/11/29/women-home/ |url-status=live }}</ref> Žene su visoko poštovane u mnogim aspektima domaćeg života, kao što je hvaljenje zbog njihovog znanja kao ritualnih stručnjakinja, iscjeliteljica, njegovateljica i onih koje dogovaraju brakove u svojoj zajednici.<ref name=":20">{{Cite journal|last=Mazumdar|first=Shampa and Sanjoy|title=Rethinking Public and Private Space: Religion and Women in Muslim Society|date=Winter 2001|url=https://www.jstor.org/stable/43031047|journal=Journal of Architectural and Planning Research|volume= 18| issue = 4|pages=307–308|jstor=43031047}}</ref> Međutim, ova podjela u praksi nije tako kruta kao što se čini.<ref name="Eaton 2000 92" /> Postoje mnogi primjeri - kako u ranoj historiji islama tako i u savremenom svijetu - muslimanskih žena koje su igrale istaknute uloge u javnom životu, uključujući titule sultanija, kraljica, izabranih šefova država i bogatih poslovnih žena. Štaviše, važno je prepoznati da su u islamu dom i porodica čvrsto smješteni u središte života na ovom svijetu i društvu: muški posao ne može imati prednost nad privatnim svijetom.<ref name="Eaton 2000 93" /><ref name=":1" /> Suprotno glavnim islamskim konceptima rodnih uloga; neke konkubine, majke, sestre i bake sultana Osmanskog Carstva vršile su izvanredan politički utjecaj u periodu koji se naziva "[[Sultanat žena]]". Njihovu moć nije osporavalo ulemansko svećenstvo.<ref name="encyclopedia.com">{{cite web |title=Reign of Women |url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/reign-women-1520-1683 |website=encyclopedia.com |access-date=27. 11. 2025}}</ref> U nekim turskim sufijskim interpretacijama islama, kao što je [[alevizam]], prevladavajuće rodne uloge i rodna segregacija ne postoje ni u jednom aspektu, uključujući vjerske rituale i sveštenstvo.<ref name="apps.unive.it">{{cite web |title=Sufism and Gender in Contemporary Societies |url=https://apps.unive.it/server/eventi/55029/Program%20Sufism%20and%20Gender4.pdf |website=apps.unive.it |publisher=University of Venice |access-date=27. 11. 2025}}</ref><ref name="Azak">{{cite book |last1=Azak |first1=Umut |title=Islam and secularism in Turkey: Kemalism, religion and the nation state |date=2010 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=9780857713773}}</ref><ref name="cambridge.orgx">{{cite journal |last1=Akyol |first1=Pelin |last2=Ökten |first2=Çağla |title=The role of religion in female labor supply: evidence from two Muslim denominations |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-demographic-economics/article/role-of-religion-in-female-labor-supply-evidence-from-two-muslim-denominations/D700154BC43C221223AA9A98D23BE7CD |journal=Journal of Demographic Economics |date=2024 |volume=90 |pages=116–153 |doi=10.1017/dem.2022.3 |access-date=23. 11. 2025|doi-access=free }}</ref><ref name=Degruyter>{{cite book | chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.31826/9781463225728-006/html | doi=10.31826/9781463225728-006 | chapter=Alevi Theology from Shamanism to Humanism | title=Alevis and Alevism | date=2010 | last1=Markussen | first1=Hege Irene | pages=65–90 | isbn=978-1-4632-2572-8 }}</ref> == Bilješke == {{NoteFoot}} == Reference == {{Refspisak}} == Dodatna literatura == {{refbegin}} * [[Bernadette Andrea|Andrea, Bernadette]], ''Women and Islam in Early Modern English Literature'', Cambridge University Press, 2008 ({{ISBN|978-0-521-867641}}): Bernadette Andrea: Books * [[Leila Ahmed|Ahmed, Leila]], ''Women and Gender in Islam: Historical roots of a modern debate'', Yale University Press, 1992 * [[Karen Armstrong|Armstrong, Karen]]. ''[[The Battle for God]]: Fundamentalism in Judaism, Christianity and Islam'', London, HarperCollins/Routledge, 2001 * [[Alya Baffoun|Baffoun, Alya]]. ''Women and Social Change in the Muslim Arab World'', In Women in Islam. Pergamon Press, 1982. * {{cite book |editor1-last=Beck |editor1-first=Lois |editor2-last=Keddie |editor2-first=Nikki |title=Women In the Muslim World |date=1978 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge |isbn=9780674954816}} * [[John Esposito|Esposito, John]] and Yvonne Yazbeck Haddad, ''Islam, Gender, and Social Change'', Oxford University Press, 1997, {{ISBN|0-19-511357-8}} * Hambly, Gavin. ''Women in the Medieval Islamic World'', [[Palgrave Macmillan]], 1999, {{ISBN|0-312-22451-6}} * Joseph, Suad (ed.) ''Encyclopedia of Women and Islamic Cultures''. Leiden: Brill, Vol 1–4, 2003–2007. * {{cite book| publisher = Lynne Rienner Publishers| isbn = 978-1-55587-442-1| last = Roded| first = Ruth| title = Women in Islamic biographical collections: from Ibn Saʻd to Who's Who| url = https://archive.org/details/womeninislamicbi0000rode| year = 1994}} * Svensson, Jonas. ''[https://www.researchgate.net/publication/303727470_Women%27s_human_rights_and_Islam_A_study_of_three_attempts_at_accommodation Women's Human Rights and Islam. A Study of Three Attempts at Accommodation]'', [[Almquist & Wiksell]], 2001, * Mehmood, Maryyum. May 18, 2021. Mapping Muslim Moral Provinces: Framing Feminized Piety of Pakistani Diaspora. Religions 12: 356; Vol. 2 iss. 5. {{doi|10.3390/rel12050356|doi-access=free}} MDPI, {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20190217095457/http://chnm.gmu.edu/wwh/modules/lesson3/lesson3.php?s=0 George Mason University Archive, Islam{{snd}}Žene u svjetskoj historiji, Roy Rosenzweig Center] * [http://www.arabstudiesjournal.org/ Arab Studies Journal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928200705/http://www.arabstudiesjournal.org/ |date=28. 9. 2018 }}{{snd}}recenzirana publikacija koja često obrađuje teme vezane za žene u islamu. * [https://web.archive.org/web/20140310030248/http://www.brill.com/sites/default/files/ftp/downloads/EWIO_Preview_2012.pdf The Encyclopedia of Women and Islamic Cultures]{{snd}}Brill, Nizozemska. * [https://archive.today/20120905140132/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e2510?_hi=2&_pos=2 Oxford Islamic Studies Online]{{snd}}brojni članci koji se bave ulogom žena u islamskim društvima. * [https://www.worldcat.org/oclc/492570089 Enciklopedija žena i islamskih kultura: Porodica, pravo i politika], Urednici: Joseph and Naǧmābādī, Brill, Nizozemska, {{ISBN|978-9004128187}}. {{Islamske teme}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Islam i žene]] [[Kategorija:Prava žena u Islamu]] [[Kategorija:Muslimanke]] q5ct21wstzyho9ia2dilm6f1n7d0onu 0 532145 3848973 3822848 2026-05-24T10:36:30Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848973 wikitext text/x-wiki {{Infokutija likovni umjetnik | ime = Arfan Hozić | slika = | veličina_slike = | opis_slike = | datum_rođenja = 1928. | mjesto_rođenja = [[Kotor-Varoš]], [[Kraljevina SHS]] | datum_smrti = 1991. | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | nacionalnost = bosanskohercegovački | period = 20. stoljeće | vrsta_umjetnosti = [[kiparstvo]], [[slikarstvo]] | djela = Spomenik Zeničkom partizanskom odredu na [[Smetovi]]ma }} '''Arfan Hozić''' ([[Kotor-Varoš]], 1928 – [[Sarajevo]], 1991) bio je bosanskohercegovački [[kipar]], [[slikar]], profesor i likovni radnik. Pripadao je generaciji autora koja je u drugoj polovini 20. stoljeća oblikovala savremenu skulpturu i širi likovni život u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Bio je dobitnik [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva|Šestoaprilske nagrade Grada Sarajeva]], a njegovi radovi nalaze se i u zbirci [[Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine|Umjetničke galerije Bosne i Hercegovine]].<ref name="Umjetnici u kolekciji">{{cite web |url=https://ugbih.ba/istrazi/kolekcije/umjetnici-u-kolekciji/ |title=Umjetnici u kolekciji |website= Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine |access-date=23. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Hozić je rođen 1928. u Kotor-Varoši. U savremenim pregledima bosanskohercegovačke umjetnosti navodi se među istaknutim kiparima poslijeratnog razdoblja, a njegovo ime pojavljuje se i među ranim članovima i sudionicima djelovanja [[ULUPUBiH|Udruženja likovnih umjetnika primijenjenih umjetnosti Bosne i Hercegovine]].<ref>{{cite web |url=https://retroperspective.ulupubih.ba/timeline-years/ |title=Primijenjena umjetnost BiH 1955–1964 |website= Retroperspective 70 / ULUPUBiH |access-date=23. 3. 2026}}</ref> Pored vlastitog umjetničkog rada, Hozić je bio prisutan i u institucionalnom životu kulture. U okviru oblikovanja nove stalne postavke i enterijera tadašnjeg Muzeja revolucije Bosne i Hercegovine bio je član konsultantskog tima koji je radio na rješenjima za novosagrađeni prostor sredinom 1960-ih.<ref>{{cite web |url=https://retroperspective.ulupubih.ba/1965-1974/ |title=Primijenjena umjetnost BiH 1965–1974 |website= Retroperspective 70 / ULUPUBiH |access-date=23. 3. 2026}}</ref> == Umjetnički rad == Hozić je djelovao i kao kipar i kao slikar. U stručnim i kataloškim zapisima bilježi se kao autor izložbi i publikacija te kao učesnik velikih pregleda umjetnosti Bosne i Hercegovine. Bibliografski zapisi potvrđuju da je bio jedan od autora koncepcije i izbora djela za izložbu i katalog ''Umjetnost Bosne i Hercegovine 1945–1974'', priređene u Umjetničkoj galeriji Bosne i Hercegovine 1974/75.<ref>{{cite web |url=https://search.worldcat.org/title/Umjetnost-Bosne-i-Hercegovine-%3A-1945-1974-Umjetnicka-Galerija-BiH-Sarajevo-27.-XI.-1974-15.-I.-1975/oclc/315880590 |title=Umjetnost Bosne i Hercegovine : 1945-1974 |website=WorldCat |access-date=23. 3. 2026}}</ref> Objavio je i knjigu ''Iskustvo oka u rušenju forme : (iskustvo jednog vajara)'', štampanu u Sarajevu 1980, koja svjedoči o njegovu interesu za teorijska i autopoetička pitanja kiparstva.<ref>{{cite web |url=https://katalog.kgz.hr/pagesresults/bibliografskiZapis.aspx?selectedId=371005717 |title=Iskustvo oka u rušenju forme : (iskustvo jednog vajara) / Arfan Hozić |website=Katalog Knjižnica grada Zagreba |access-date=23. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Umjetnička galerija Bosne i Hercegovine priredila je 1988. njegovu retrospektivnu izložbu skulptura.<ref>{{cite web |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/2102310 |title=Arfan Hozić : retrospektivna izložba skulptura |website=COBISS Plus |access-date=23. 3. 2026}}</ref> == Spomenička plastika == Jedno od najpoznatijih Hozićevih javnih djela jeste spomenik posvećen borcima Zeničkog partizanskog odreda na Smetovima kod Zenice. Spomenik je svečano otvoren 27. jula 1968, a više izvora Hozića navodi kao autora idejnog rješenja. Djelo se ubraja među zapažene primjere bosanskohercegovačke antifašističke memorijalne plastike iz socijalističkog perioda.<ref>{{cite web |url=https://nasarijec.ba/spomenik-na-smetovima-svjedoci-o-jednom-vremenu-dogadjaju-i-velikim-ljudima/ |title=Spomenik na Smetovima svjedoči o jednom vremenu, događaju i velikim ljudima |website=Naša riječ |date=4. 6. 2024 |access-date=23. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/okamenjena-proslost-na-bistama-u-zenici-decenijama-svjedoci-o-herojima-i-vrijednim-radnicima/180417017 |title=Okamenjena prošlost na bistama u Zenici decenijama svjedoči o herojima i vrijednim radnicima |website=Klix.ba |date=21. 4. 2018 |access-date=23. 3. 2026}}</ref> == Nagrade i priznanja == Za doprinos kulturnom i umjetničkom životu Sarajeva Hozić je bio među dobitnicima [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva|Šestoaprilske nagrade Grada Sarajeva]]. Arfan Hozić zauzima važno mjesto u historiji bosanskohercegovačke likovne umjetnosti druge polovine 20. stoljeća. Njegov rad obuhvatao je atelijersku skulpturu, slikarstvo, javnu plastiku, izložbenu djelatnost i pedagoški rad. Zbog prisustva u muzejskim zbirkama, umjetničkim pregledima i sjećanjima njegovih učenika i savremenika, smatra se jednim od prepoznatljivih predstavnika sarajevskog i bosanskohercegovačkog umjetničkog kruga toga vremena.<ref name="Umjetnici u kolekciji"/><ref>{{cite web |url=https://n1info.ba/kultura/izlozba-branka-bacanovica-u-srednjoj-skoli-primijenjenih-umjetnosti-u-sarajevu/ |title=Izložba Branka Bačanovića u Srednjoj školi primijenjenih umjetnosti u Sarajevu |website=N1 |date=17. 12. 2021 |access-date=23. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{Reference}} {{DEFAULTSORT:Hozić, Arfan}} [[Kategorija:Rođeni 1928.]] [[Kategorija:Umrli 1991.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kipari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački slikari]] 3hjyqh9tz0zwnpzu4ry0vsbtucnewqu 0 532147 3848915 3822846 2026-05-24T07:12:08Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848915 wikitext text/x-wiki {{Infokutija arhitekt | ime = Amir Pašić | datum_rođenja = 1953. | mjesto_rođenja = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | datum_smrti = 2022. | mjesto_smrti = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačko]] | obrazovanje = [[Univerzitet u Sarajevu]]; [[Sveučilište u Zagrebu]] | zanimanje = [[arhitekt]], univerzitetski profesor | poznat_po = zaštiti graditeljskog naslijeđa i obnovi [[Stari most u Mostaru|Starog mosta]] i stare jezgre [[Mostar]]a | značajni_projekti = obnova [[Stari most|Starog mosta]]; nominacijski dosje za upis područja Starog mosta starog grada Mostara na [[UNESCO]]-ovu Listu svjetske baštine | nagrade = [[Aga Khanova nagrada za arhitekturu]] (1986, kao član nagrađenog tima) }} '''Amir Pašić''' ([[Mostar]], 1953 – [[Mostar]], 2022) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[arhitekt]], stručnjak za zaštitu graditeljskog naslijeđa i univerzitetski profesor. Najpoznatiji je po radu na istraživanju, očuvanju i obnovi historijske arhitekture u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], naročito u [[Mostar]]u, gdje je bio jedna od ključnih stručnih ličnosti vezanih za obnovu [[Stari most|Starog mosta]] i stare gradske jezgre.<ref name="UNESCO remembers Amir Pašić">{{cite web |title=UNESCO remembers Amir Pašić |url=https://whc.unesco.org/en/news/2435/ |website=UNESCO World Heritage Centre |date=9. 5. 2022 |access-date=23. 3. 2026 |language=en}}</ref><ref name="IN MEMORIAM PROF. DR. AMIR PAŠIĆ">{{cite web |title=IN MEMORIAM PROF. DR. AMIR PAŠIĆ |url=https://af.unsa.ba/in-memoriam-prof-dr-amir-pasic/ |website=Arhitektonski fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=29. 4. 2022 |access-date=23. 3. 2026}}</ref> Diplomirao je arhitekturu na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]] 1977, magistrirao na području zaštite historijskog naslijeđa na [[Sveučilište u Zagrebu|Sveučilištu u Zagrebu]] 1981, a doktorat iz arhitekture i urbanizma stekao je također u Zagrebu 1989.<ref>{{cite web |title=32. sjednica Gradskog vijeća Grada Mostara saziv 2020-2024 |url=https://www.vijece.mostar.ba/bs/sjednice/sjednice-2020-2024bs/sjednice-2023/item/743-32-sjednica-gradskog-vijeca-grada-mostara-saziv-2020-2024 |website=Gradsko vijeće Grada Mostara |date=22. 4. 2023 |access-date=23. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> Tokom akademske karijere predavao je na [[Arhitektonski fakultet Univerziteta u Sarajevu|Arhitektonskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu]], gdje je vodio Katedru za historiju i teoriju arhitekture i očuvanje graditeljskog naslijeđa, a bio je angažiran i na više drugih univerziteta i stručnih institucija u inostranstvu.<ref name="IN MEMORIAM PROF. DR. AMIR PAŠIĆ"/><ref>{{cite web |title=Commissioners 2016 - 2021 |url=https://kons.gov.ba/Content/Read/stari-clanovi-komisije-ii?lang=en |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=23. 3. 2026 |language=en}}</ref> Od 1993. do 2018. bio je na čelu Arhitektonskog odjela istraživačkog centra [[IRCICA]] u [[Istanbul]]u. UNESCO ga je opisao kao međunarodno priznatog istraživača i profesora arhitekture, koji je iskustva iz obnove Mostara prenosio i na druge projekte postkonfliktne obnove kulturnog naslijeđa.<ref name="UNESCO remembers Amir Pašić"/><ref name="Amir Pašić">{{cite web |title=Amir Pašić |url=https://www.archnet.org/authorities/1808 |website=Archnet |access-date=23. 3. 2026 |language=en |archive-date=7. 8. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807162434/https://www.archnet.org/authorities/1808 |url-status=dead }}</ref> Pašić je bio jedan od vodećih stručnjaka za zaštitu i revitalizaciju stare jezgre Mostara. Kao član tima koji je radio na očuvanju starog grada Mostara dobio je [[Aga Khanova nagrada za arhitekturu|Aga Khanovu nagradu za arhitekturu]] 1986.<ref>{{cite web |title=Conservation of Mostar Old Town |url=https://the.akdn/en/how-we-work/our-agencies/aga-khan-trust-culture/akaa/conservation-mostar-old-town |website=Aga Khan Development Network |access-date=23. 3. 2026 |language=en}}</ref> Kasnije je imao važnu ulogu u poslijeratnoj obnovi Mostara, a bio je i autor nominacijskog dosjea za upis područja Starog mosta starog grada Mostara na [[UNESCO]]-ovu Listu svjetske baštine 2005.<ref name="Amir Pašić"/> Bio je i član [[Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine|Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] u sazivu 2016–2021.<ref>{{cite web |title=Saopćenje za javnost povodom smrti prof. dr. Amira Pašića |url=https://kons.gov.ba/publication/read/saopcenje-za-javnost-povodom-smrti-prof-dr-amira-pasica?lang=bs |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |date=28. 4. 2022 |access-date=23. 3. 2026}}</ref> Umro je 2022. u Mostaru.<ref name="IN MEMORIAM PROF. DR. AMIR PAŠIĆ"/> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Pašić, Amir}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački arhitekti]] [[Kategorija:Biografije, Mostar]] [[Kategorija:Rođeni 1953.]] [[Kategorija:Umrli 2022.]] 7irdd2qetrugxcflhnjxyc852uf0lrk 0 532172 3848905 3822840 2026-05-24T05:58:51Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848905 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Almir Badnjević | datum_rođenja = 1986. | mjesto_rođenja = [[Bosanska Krupa]], [[Bosna i Hercegovina]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačko]] | polje = biomedicinsko inženjerstvo, medicinski uređaji, zdravstvena informatika, [[umjetna inteligencija]] | radna_institucija = [[Agencija za identifikacione dokumente, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine]]<br>[[Međunarodni univerzitet Burch]]<br>[[Univerzitet u Sarajevu]] | alma_mater = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Univerzitet u Zagrebu]] | poznat_po = rad u oblasti biomedicinskog inženjerstva i regulacije medicinskih uređaja }} '''Almir Badnjević''' (rođen 1986. u [[Bosanska Krupa|Bosanskoj Krupi]]) bosanskohercegovački je naučnik, inženjer i univerzitetski profesor. Bavi se biomedicinskim inženjerstvom, medicinskim uređajima, zdravstvenom informatikom i umjetnom inteligencijom. Od 2023. direktor je [[Agencija za identifikacione dokumente, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine|Agencije za identifikacione dokumente, evidenciju i razmjenu podataka Bosne i Hercegovine]] (IDDEEA).<ref>{{cite web |title=Održana 16. sjednica Vijeća ministara Bosne i Hercegovine |url=https://vijeceministara.gov.ba/hr/portal/objava/council-of-ministers-of-bih-holds-its-16th-session-638233594150000000 |website=Vijeće ministara Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Službeni glasnik BiH, broj 50/23 |url=https://www.sluzbenilist.ba/page/akt/OwhLFA3MsTE%3D |website=Službeni list Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref> == Biografija == Osnovne i magistarske studije završio je na [[Elektrotehnički fakultet u Sarajevu|Elektrotehničkom fakultetu u Sarajevu]], a doktorirao je 2015. na Fakultetu elektrotehnike i računarstva [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]].<ref>{{cite web |title=Curriculum Vitae: Almir Badnjević, Ph.D. |url=https://warwick.ac.uk/fac/sci/eng/research/grouplist/biomedicaleng/abspie/dralmirbadnjevic/almir_badnjevic_-_cv.pdf |website=University of Warwick |access-date=24. 3. 2026}}</ref> U akademskoj karijeri djelovao je na [[Međunarodni univerzitet Burch|Međunarodnom univerzitetu Burch]] u Sarajevu, gdje je bio povezan s razvojem studijskih programa iz bioinženjerstva, te na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]].<ref>{{cite web |title=Dr Almir Badnjevic |url=https://warwick.ac.uk/fac/sci/eng/research/grouplist/biomedicaleng/abspie/dralmirbadnjevic/ |website=University of Warwick |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Genetics and Bioengineering Staff |url=https://www.ibu.edu.ba/about/people/genetics-and-bioengineering |website=International Burch University |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Karijera i naučni rad == Badnjevićev naučni i stručni rad vezan je za medicinske uređaje, njihovu provjeru i regulaciju, kao i za primjenu umjetne inteligencije u zdravstvu.<ref>{{cite web |title=Management – Director Welcome Message and CV |url=https://www.iddeea.gov.ba/en/management-director-welcome-message-and-cv/ |website=IDDEEA |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Jedan je od urednika knjige ''Inspection of Medical Devices: For Regulatory Purposes'', objavljene u izdanju Springer Nature 2018.<ref>{{cite web |title=Inspection of Medical Devices: For Regulatory Purposes |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-10-6650-4_1 |website=Springer Nature |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Bio je povezan i s radom instituta Verlab, specijaliziranog za biomedicinsko inženjerstvo, medicinske uređaje i umjetnu inteligenciju.<ref>{{cite web |title=Verlab Institute |url=https://verlabinstitute.com/ |website=Verlab Institute |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Redovni je član Internacionalne akademije nauka i umjetnosti u Bosni i Hercegovini, a 2021. izabran je za redovnog člana Evropske akademije nauka i umjetnosti.<ref>{{cite web |title=Redovni članovi |url=https://ianubih.ba/redovni-clanovi/ |website=Internacionalna akademija nauka i umjetnosti u Bosni i Hercegovini |access-date=24. 3. 2026 }}{{Mrtav link}}</ref><ref>{{cite web |title=Akademik Almir Badnjević primljen u članstvo Evropske akademije nauka i umjetnosti |url=https://ianubih.ba/akademik-almir-badnjevic-primljen-u-clanstvo-evropske-akademije-nauka-i-umjetnosti/ |website=IANUBIH |access-date=24. 3. 2026 |archive-date=14. 1. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260114064820/http://ianubih.ba/akademik-almir-badnjevic-primljen-u-clanstvo-evropske-akademije-nauka-i-umjetnosti/ |url-status=dead }}</ref> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Badnjević, Almir}} [[Kategorija:Rođeni 1986.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Biografije, Bosanska Krupa]] j23ggxivs5bbcf99ee19hjz2cadouis 0 533165 3848924 3843709 2026-05-24T08:24:16Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848924 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zanimanje | naslov = Anesteziolog | slika =[[Datoteka:Physician_anesthesiologist.jpg|250px]] | opis_slike = Anesteziolog kontrolira pacijentove disajne puteve dok uvodi anesteziju | tip = [[Medicinska specijalnost]] | službeno_ime = Anesteziolog | sektor_aktivnosti = [[Medicina]] | sposobnosti = | obrazovanje =Medicinski fakultet i specijalozacija | mjesta_zaposlenja = Klinike, bolnice, certificirana privatna praksa | srodni_poslovi =[[Fenotipski pregled]]i ostali vezani poslovi (vidi tekst) }} '''Anesteziologija''' ili '''anestezija''' je [[medicinska specijalnost]] koja se bavi ukupnom [[perioperativna medicina|perioperativnom]] njegom pacijenata prije, tokom i nakon [[operacija]].<ref name=":8">{{Cite web|url=http://www.asahq.org/lifeline/types%20of%20anesthesia/what%20is%20anesthesiology|title=What is Anesthesiology| publisher = American Society of Anesthesiologists |access-date=5. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221095638/http://www.asahq.org/lifeline/types%20of%20anesthesia/what%20is%20anesthesiology|archive-date=21. 12. 2016}}</ref> Obuhvata [[anestezija|anesteziju]], [[medicina intenzivne njege|medicinu intenzivne njege]], [[medicina kritičnih hitnih slučajeva|medicinu kritičnih hitnih slučajeva]] i [[liječenje bolova]].<ref name=":9">{{cite web|url=https://www.esahq.org/~/media/ESA/Files/Downloads/Resources-PatientSafety-SignedHelsinkiDeclaration/Helsinki%20Declaration%20-%20signed.ashx|title=Helsinki Declaration on Patient Safety in Anaesthesiology|publisher=European Society of Anaesthesiology|date=12. 6. 2010|access-date=1. 9. 2018|archive-date=2. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902011918/https://www.esahq.org/~/media/ESA/Files/Downloads/Resources-PatientSafety-SignedHelsinkiDeclaration/Helsinki%20Declaration%20-%20signed.ashx}}</ref> [[Ljekar]] specijalizovan za anesteziologiju naziva se '''anesteziolog''', '''anaestesiolog''' ili '''anestetist'''; terminologija zavisi od [[država|zemlje]].<ref name=":10">{{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/anesthesiologist|title=Anesthesiologist|website=Merriam Webster|access-date=3. 9. 2018}}</ref><ref name=":11">{{cite web|url=https://www.wfsahq.org/images/UHC_Position_Statement_Final.pdf|title=WFSA Position Statement on Anaesthesiology and Universal Health Coverage|publisher=World Federation of Societies of Anaesthesiologists|access-date=3. 9. 2018|archive-date=12. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212111210/https://www.wfsahq.org/images/UHC_Position_Statement_Final.pdf}}</ref><ref name=":12">{{cite web|url=https://www.nigms.nih.gov/education/pages/factsheet_Anesthesia.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104212107/http://www.nigms.nih.gov/Education/Pages/factsheet_Anesthesia.aspx|archive-date=4. 1. 2014|title=Science Education – Anesthesia|work=National Institute of General Medical Sciences (NIGMS) |publisher=National Institute of General Medical Sciences|access-date=3. 9. 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rcoa.ac.uk/patientinfo/who-are-anaesthetists|title=Who are anaesthetists?|publisher=Royal College of Anaesthetists|access-date=3. 9. 2018|archive-date=13. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413193830/https://www.rcoa.ac.uk/patientinfo/who-are-anaesthetists}}</ref> U nekim zemljama, termini su sinonimi, dok se u drugim odnose na različite pozicije, a termin "anesteziolog" se koristi samo za osobe koje nisu ljekari, kao što su medicinske sestre anesteziologinje. Osnovni element specijalizacije je prevencija i ublažavanje boli i nelagode korištenjem različitih anestezijskih sredstava, kao i praćenje i održavanje vitalnih funkcija pacijenta tokom perioperativnog perioda.<ref name=":2">{{Cite book |title=Basics of anesthesia |date=2018 | vauthors = Pardo Jr M, Miller RD |isbn=978-0-323-40115-9 |edition=Seventh |location=Philadelphia, PA |oclc=969439509}}</ref> Od 19. stoljeća, anesteziologija se razvila iz eksperimentalnog područja u kojem su praktičari koji nisu specijalisti koristili nove, netestirane lijekove i tehnike, u ono što je sada visoko rafinirano, sigurno i efikasno područje medicine. U nekim zemljama anesteziolozi čine najveću pojedinačnu grupu ljekara u bolnicama,<ref name="whatrcoa">{{cite web|url=https://www.rcoa.ac.uk/considering-career-anaesthesia/what-do-anaesthetists-do|title=What do Anaesthetists do?|publisher=Royal College of Anaesthetists|access-date=13. 4. 2019}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilkinson |first1=D. J |title=Anaesthesia |journal=BMJ |date=27. 3. 1999 |volume=318 |issue=7187 |pages=2 |doi=10.1136/bmj.318.7187.2 }}</ref> i njihova uloga može se proširiti daleko izvan tradicionalne uloge anesteziološke njege u [[operacijska sala|operacijskoj sali]], uključujući područja kao što su pružanje [[predbolnička hitna medicina|predbolničke hitne medicine]], vođenje [[jedinica intenzivne njege]], transport kritično bolesnih pacijenata između ustanova, upravljanje hospicijskom i palijativnom njegom, te [[rehabilitacija|prehabilitacijski]] programi za optimizaciju pacijenata za operaciju.<ref name=":2" /><ref name="whatrcoa"/> ==Opseg== Kao specijalnost, ključni element anesteziologije je praksa [[anesrezija|anestezije]]. To obuhvata upotrebu različitih [[injekcija|ubrizgani]] i [[inhalacija|udisanje]] lijekova za izazivanje gubitka osjeta kod pacijenata, omogućavajući provođenje postupaka koji bi inače uzrokovali nepodnošljivu bol ili bili tehnički neizvodljivi.<ref>{{cite web | title = Anesthesia | date = 26. 11. 2019 | publisher = Johns Hopkins Medicine | url = https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/types-of-anesthesia-and-your-anesthesiologist | access-date = 11. 9. 2020}}</ref> Sigurna anestezija zahtijeva dubinsko poznavanje različitih invazivnih i neinvazivnih tehnika potpore [[organ]]ima koje se koriste za kontrolu vitalnih funkcija pacijenata dok su pod uticajem anestetika; to uključuje napredno [[upravljanje disajnim putevima]], invazivne i neinvazivne [[hemodinamika|hemodinamske]] monitore i dijagnostičke tehnike [[ultr, kao što su [[ultrasonografija]] i [[ehokardiografija]]. Od anesteziologa se očekuje da imaju stručno znanje o ljudskoj [[fiziologija|fiziologiji]], [[medicinska fizika|medicinskoj fizici]] i [[farmakologija|farmakologiji]], kao i široko opće znanje o svim područjima medicine i hirurgije kod svih uzrasta pacijenata, s posebnim fokusom na one aspekte koji mogu uticati na hirurški zahvat. Posljednjih decenija, uloga anesteziologa se proširila i fokusirala se ne samo na davanje anestetika tokom samog hirurškog zahvata, već i prije njega kako bi se identificirali pacijenti s visokim rizikom i optimizirala njihova kondicija, tokom zahvata kako bi se održala [[situacijska svijest]] o samoj operaciji kako bi se poboljšala sigurnost, a nakon toga kako bi se promovirao i poboljšao oporavak. Ovo je nazvano "[[perioperativna medicina]]". Koncept intenzivne njege nastao je 1950-ih i 1960-ih, kada su anesteziolozi počeli primjenjivati tehnike podrške organima koje su se tradicionalno koristile samo kratkotrajno tokom hirurških zahvata (kao što je ventilacija pozitivnim pritiskom) na pacijente sa otkazivanjem organa, kojima je možda bila potrebna podrška vitalnim funkcijama tokom dužih perioda dok se efekti bolesti ne ponište.<ref>{{Cite journal |last1=Huber |first1=W. |last2=Ruiz de Garibay |first2=A. P. |date=2020–2025 |title=Options in extracorporeal support of multiple organ failure |journal=Medizinische Klinik, Intensivmedizin und Notfallmedizin |volume=115 |issue=Suppl 1 |pages=28–36 |doi=10.1007/s00063-020-00658-3 |issn=2193-6226 |pmc=7220977 |pmid=32095838}}</ref> Prvu [[jedinica intenzivne njege|jedinicu intenzivne njege]] otvorio je [[Bjørn Aage Ibsen]] u [[Kopenhagen]]u, 1953.<ref>{{Cite journal |last1=Berthelsen |first1=P. G. |last2=Cronqvist |first2=M. |date=2003–2011 |title=The first intensive care unit in the world: Copenhagen 1953 |journal=Acta Anaesthesiologica Scandinavica |volume=47 |issue=10 |pages=1190–1195 |doi=10.1046/j.1399-6576.2003.00256.x |issn=0001-5172 |pmid=14616314}}</ref>, izazvan epidemijom [[poliomijelitis]]a tokom koje je mnogim pacijentima bila potrebna produžena vještačka ventilacija.<ref>{{Cite journal |last=Trubuhovich |first=R. V. |date=2004–2011 |title=Further commentary on Denmark's 1952-53 poliomyelitis epidemic, especially regarding mortality; with a correction |journal=Acta Anaesthesiologica Scandinavica |volume=48 |issue=10 |pages=1310–1315 |doi=10.1111/j.1399-6576.2004.00507.x |issn=0001-5172 |pmid=15504194}}</ref> U mnogim zemljama, medicina intenzivne njege se smatra [[subspecijalizacija|subspecijalizacijom]] anesteziologije, a anesteziolozi se često rotiraju između dužnosti u operacionoj sali i na odjelu intenzivne njege. To omogućava kontinuitet njege kada se pacijenti prime na jedinicu intenzivne njege nakon operacije, a to također znači da anesteziolozi mogu održati svoju stručnost u invazivnim procedurama i podršci vitalnim funkcijama u kontroliranom okruženju operacione sale, dok zatim primjenjuju te vještine u opasnijem okruženju kritično bolesnog pacijenta. U drugim zemljama, medicina intenzivne njege se dalje razvila i postala zasebna medicinska specijalnost ili je postala "supra-specijalnost" koju mogu prakticirati ljekari iz različitih osnovnih specijalnosti kao što su anesteziologija, [[hitna medicina]], [[opća medicina]], [[hirurgija]] ili [[neurologija]]. Anesteziolozi imaju ključne uloge u [[velika trauma|velikim traumama]], [[reanimacija]]ma, [[upravljanje disajnim putevima|upravljanju disajnim putevima]] i brizi za druge pacijente izvan operacijske sale koji imaju kritične hitne slučajeve koji predstavljaju neposrednu prijetnju životu, što opet odražava [[prenosive vještine]] iz operacijske sale i omogućava kontinuitet njege kada se pacijenti dovedu na operaciju ili intenzivnu njegu. Ova grana anesteziologije se zajednički naziva [[kritična hitna medicina]] i uključuje pružanje [[predbolnička hitna medicina|predbolničke hitne medicine]] kao dijela [[zračna ambulanta|zračne ambulante]] ili [[hitna medicinska usluga|hitnih medicinskih usluga]], kao i siguran transfer kritično bolesnih pacijenata iz jednog dijela bolnice u drugi ili između zdravstvenih ustanova. Anesteziolozi obično čine dio timova za [[srčani zastoj]] i [[tim za brzi odgovor (medicina)|timova za brzi odgovor]] sastavljenih od viših kliničara koji se odmah pozivaju kada pacijentu srce prestane kucati ili kada se njegovo stanje akutno pogorša dok je u bolnici. Različiti modeli za [[hitna medicina|hitnu medicinu]] postoje međunarodno: u anglo-američkom modelu, pacijenta brzo transportuju pružaoci usluga koji nisu ljekari do definitivne njege, kao što je hitna pomoć u bolnici. Suprotno tome, francusko-njemački pristup podrazumijeva da ljekar, često anesteziolog, dolazi do pacijenta i pruža stabilizirajuću njegu na terenu. Pacijent se zatim direktno trijažira u odgovarajući odjel bolnice. Uloga anesteziologa u osiguravanju adekvatnog ublažavanja boli za pacijente u neposrednom postoperativnom periodu, kao i njihova stručnost u [[regionalnsa anestezija|regionalnoj anesteziji]] i [[nervna blokada|blokadama živaca]], dovela je do razvoja [[medicina boli|medicine boli]] kao samostalne podspecijalnosti. Ovo područje obuhvata individualizirane strategije za sve oblike analgezije, uključujući upravljanje bolom tokom [[porođaj]]a, neuromodulatorne tehnološke metode poput transkutane električne nervne stimulacije ili implantiranih stimulatora [[kićnena moždina|kičmene moždine]], te specijalizirane farmakološke režime. Anesteziolozi često obavljaju međubolničke transfere kritično bolesnih pacijenata, kako na kratkodometnim [[helikopter]]ima, tko i na [[avion]]ima<ref>{{cite web | url = https://www.akademiska.se/for-vardgivare/specialistsjukvard/luftburen-intensivvard/vara-team/ | title = Kompetent personal som räddar liv | trans-title = Competent Staff That Save Lives | website = Akademiska sjukhuset (Uppsala University Hospital) | access-date = 22. 3. 2023}}</ref><ref>{{cite web | url = https://sfai.se/delforeningar/sflpa/lakarbema nnade-enheter-i-sverige/ | title = Läkarbemannade prehospitala enheter i Sverige | trans-title = Physician Manned Prehospital Units in Sweden | website = SFAI | access-date = 22. 3. 2023}}</ref> ili misijama na kopnu,<ref>{{cite web | url = https://www.aisab.nu/sv-se/ambulanssjukvard/vara-ambulanser-och-fordon/intensivvardsambulans | title = Intensivvårdsambulans | trans-title = Intensive Care Ambulance | website = AISAB | access-date = 22. 3. 2023 | archive-date = 22. 3. 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230322221344/https://www.aisab.nu/sv-se/ambulanssjukvard/vara-ambulanser-och-fordon/intensivvardsambulans | url-status = dead }}</ref> kao i nacionalnim transportpm na veće udaljenosti<ref>{{cite web | url = https://svenskluftambulans.se/verksamhet/med-sla/ | title = Medicinska avdelningen vid SLA | trans-title = Medical Department at SLA | website = Svensk luftambulans (Swedish Air Ambulance) | access-date = 22. 3. 2023 | archive-date = 22. 3. 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230322221131/https://svenskluftambulans.se/verksamhet/med-sla/ | url-status = dead }}</ref> u [[Zdravstvena zaštita|specijalizovane centre]] ili međunarodne misije za izvlačenje građana povrijeđenih u inostranstvu.<ref>{{cite news |last=Hamadé |first=Kassem |date=12. 11. 2009 |title=I natt lyfte svensk hjälp – med plants för intensivvård |trans-title=Last Night Swedish Help Took Off—With Intensive Care Capabilities |url=https://www.expressen.se/nyheter/i-natt-lyfte-svensk-hjalp-med-plats-for-intensivvard-9/ |language=Swedish |work=Expressen |location=Stockholm |access-date=22. 3. 2023}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.forsvarsmakten.se/sv/aktuellt/2010/11/skadade-officeren-till-sverige/ | title = Skadade officeren till Sverige | trans-title = The Injured Officer to Sweden | website = Försvarsmakten (Swedish Armed Forces) | access-date = 22. 3. 2023}}</ref> Hitna pomoć zapošljava jedinice s anesteziolozima koji se mogu pozvati da pruže napredne usluge [[upravljanje disajnim putevima|upravljanja disajnim putevima]], [[transfuzija krvi|transfuzije krvi]], [[torakotomija]], [[ECMO]] i [[medicinski ultrazvuk|ultrazvuka]] izvan bolnice.<ref>{{cite journal |last1=Gellerfors |first1=Mikael |last2=Gryth |first2=Dan |last3=Lossius |first3=Hans Morten |last4=Linde |first4=Joacim |date=23. 3. 2016 |title=Snabb utveckling inom prehospital läkarbemannad intensivvård |trans-title=Rapid Development in Prehospital Physician Manned Intensive Care |url=https://lakartidningen.se/klinik-och-vetenskap-1/artiklar-1/klinisk-oversikt/2016/03/snabb-utveckling-pagar-inom-lakarbemannad-prehospital-vard/ |language=Swedish |journal=Läkartidningen |volume=113 |access-date=22. 3. 2023}}</ref> Anesteziolozi često (zajedno sa [[opća hirurgija|općim hirurzima]] i [[ortopedska hirurgija|ortopedskim hirurzima]]) čine dio [[vojna medicina|vojnomedicinskih timova]] kako bi pružili anesteziju i intenzivnu njegu žrtvama [[teška trauma|trauma]] tokom [[rat|oružanih sukoba]].<ref>{{cite web | url = https://jobb.forsvarsmakten.se/sv/utbildning/befattningsguiden/4-civil/lakare2/ | title = Läkare | trans-title = Medical Doctor | website = Försvarsmakten (Swedish Armed Forces) | access-date = 22. 3. 2023}}</ref> ==Terminologija== Različita imena i načini pisanja koriste se za opisivanje ove specijalnosti i pojedinaca koji je praktikuju u različitim dijelovima svijeta.<ref>{{Cite web |title="Anesthesia" or "Anaesthesia"—What's the difference? {{!}} Sapling |url=https://sapling.ai/usage/anesthesia-vs-anaesthesia#:~:text=Anesthesia%20and%20anaesthesia%20are%20both%20English%20terms.&text=Anesthesia%20is%20predominantly%20used%20in,)%20(%20en-GB%20). |access-date=24. 1. 2023 |website=sapling.ai |language=en}}</ref> U [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]], specijalnost se naziva ''anesteziologija'' (izostavljajući "ae" [[diftong]]), i ljekar te specijalnosti se stoga naziva ''anesteziolog''.<ref name=":8"/><ref name=":9"/> U tim zemljama, termin ''anesteziolog'' se koristi za pružatelje anestezijskih usluga koji nisu ljekari, kao što su [[Medicinska sestra anesteziolog|certificirane registrovane medicinske sestre anesteziologinje]] (CRNA) i [[anestezijski asistent]] (AA).<ref>{{Cite web |title=Anesthetist vs. Anesthesiologist: Definitions and Differences |url=https://www.indeed.com/career-advice/finding-a-job/anesthetist-vs-anesthesiologist |access-date=24. 1. 2023 |website=Indeed Career Guide |language=en}}</ref> U ostalim zemljama – kao što su [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], [[Australija]], [[Novi Zeland]] i [[Južna Afrika]] – medicinska specijalnost se naziva ''anestezija'' ili ''anesthetics'', sa diftongom "ae".<ref name=":8"/><ref name=":9"/> Suprotno terminologiji u Sjevernoj Americi, ''anesthetist'' se koristi samo za ljekara koji radi u toj oblasti; neljekari koriste druge titule kao što je ''[[asistent ljekara]]''.<ref name=":10"/> Trenutno se pravopis ''anaesthesiology'' najčešće koristi u pisanom engleskom jeziku, a ljekar koji radi u toj oblasti naziva se anesteziolog.<ref name=":8" /> Ovo je pravopis koji su usvojili [[Svjetska federacija društava anesteziologa]] i [[Evropsko društvo za anesteziologiju]], kao i većina njihovih članica.<ref>{{Cite web |title=Archives: Societies |url=https://wfsahq.org/member-focus/member-societies/ |access-date=24. 1. 2023 |website=WFSA |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=17. 2. 2021 |title=About the ESAIC {{!}} ESAIC |work=ESAIC |url=https://www.esaic.org/about/about-the-esaic/ |access-date=24. 1. 2023 |language=en-US |archive-date=27. 2. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227122847/https://www.esaic.org/about/about-the-esaic/ |url-status=dead }}</ref> To je ujedno i najčešće korišteni pravopis koji se nalazi u naslovima medicinskih časopisa.<ref name=":8"/> Ustvari, mnoge zemlje, poput [[Irska|Irske]] i [[Hong Kong]]a, koje su ranije koristile "anesthesia" i "anesthetist" sada su prešle na "anesthesiology" i "anesthesiologist".<ref name=":11"/><ref name=":12" />.<ref name=":0">{{Cite book |title=Anesthesia secrets |date=2021 | vauthors = Keech BM, Laterza R |isbn=978-0-323-64016-9 |edition=Sixth |location=Philadelphia, PA |oclc=1158457283}}</ref><ref>{{cite book |title=Clinical anesthesia |date=2017 | vauthors = Barash PG, Cullen BF, Stoelting RK, Cahalan MK, Stock MC, Ortega RA, Sharar SR, Holt NF |isbn=978-1-4963-3701-6 |edition=Eighth |location=Philadelphia, PA |oclc=989077162}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |title=Morgan & Mikhail's clinical anesthesiology |date=2018 | vauthors = Butterworth IV JF, Mackey DC, Wasnick JD, Morgan GE, Mikhail MS |isbn=978-1-259-83443-1 |edition=Sixth |location=New York |oclc=1039081701}}</ref> Međutim, do sredine devetnaestog stoljeća proučavanje i primjena anestezije postali su mnogo složeniji jer su ljekari počeli eksperimentirati sa spojevima poput [[hloroform]]a i [[dušik-oksid]]a, iako s mješovitim rezultatima.<ref name=":1"/> 16. oktobra 1846. godine, dana koji će se kasnije nazivati "Dan etera", u Bullfinch Auditoriumu u Općoj bolnici [[Massachusetts]], koji će kasnije dobiti nadimak "Eter Dome", stomatolog iz Nove Engleske William Morton uspješno je demonstrirao upotrebu [[dietil-eter]]a koristeći inhalator vlastite konstrukcije za izazivanje opće anestezije kod pacijenta koji se podvrgavao uklanjanju tumora na vratu.<ref name=":0"/> Navodno je, nakon brzog postupka, operirajući hirurg John Warren potvrdio publici koja se okupila da gleda izložbu: "Gospodo, ovo nije prevara!", iako je ovaj izvještaj osporavan.<ref name=":0" /><ref>{{cite journal | vauthors = Haridas RP | title = "Gentlemen! This Is No Humbug": Did John Collins Warren, M.D., Proclaim These Words on October 16, 1846, at Massachusetts General Hospital, Boston? | journal = Anesthesiology | volume = 124 | issue = 3 | pages = 553–560 | date = mart 2016 | pmid = 26566280 | doi = 10.1097/aln.0000000000000944 | s2cid = 34711811 }}</ref> [[slika:Anaesthetics; Morton's Ether Inhaler Wellcome L0018234.jpg|thumb|Ovo je rekreacija aparata za inhalaciju etera koji je koristio William Morton, stomatolog iz Bostona, 16. oktobra 1846. godine u Općoj bolnici Massachusetts.]] Termin ''anestezija'' prvi je upotrijebio grčki filozof Dioskorid, a izveden je iz [[starogrčki]]h korijena {{lang|grc|ἀν-}} ''[[wiktionary:ἀν-|an-]]'', "ne", [[grčki|αἴσθησις, αἴσθησις]] – ''aísthēsis'' = osjećaj" kako bi opisao neosjetljivost koja je pratila narkotički učinak koji je proizvodila biljka mandragora.<ref name=":1"/> Međutim, nakon Mortonovog uspješnog nastupa, [[Oliver Wendell Holmes stariji]] poslao je pismo Mortonu u kojem je prvi predložio ''anesteziju'' za označavanje medicinski izazvanog stanja amnezija, neosjetljivost i stupor koji su omogućavali ljekarima da operišu uz minimalnu bol ili traumu za pacijenta.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Originalni termin je jednostavno bio "[[eter]]izacija" jer je u to vrijeme ovo bio jedini otkriveni agens koji je bio sposoban izazvati takvo stanje.<ref>{{cite journal | vauthors = Haridas RP | title = The etymology and use of the word 'anaesthesia' Oliver Wendell Holmes' letter to W. T. G. Morton | journal = Anaesthesia and Intensive Care | volume = 44 | issue = Suppl | pages = 38–44 | date = juli 2016 | pmid = 27456290 | doi = 10.1177/0310057X1604401S07 | doi-access = free }}</ref> Tokom sljedećih više od sto godina, specijalnost anesteziologije se brzo razvijala, jer su daljnji naučni napredak značio da su ljekarska sredstva za kontrolu perioperativnog bola i praćenje vitalnih funkcija pacijenata postajala sve sofisticiranija.<ref>{{Cite web |title=History of Anesthesia |url=https://www.woodlibrarymuseum.org/history-of-anesthesia/ |access-date= 22. 1. 2023 |website=Wood Library-Museum of Anesthesiology |language=en-US}}</ref> Izolacijom [[kokain]]a sredinom devetnaestog stoljeća počeli su postojati lijekovi za lokalnu anesteziju. Do kraja devetnaestog stoljeća, broj farmakoloških opcija se povećao i počeo se primjenjivati i periferno i neuraksijalno. Zatim, u dvadesetom stoljeću, neuromuskularna blokada je omogućila anesteziologu da potpuno farmakološki paralizira pacijenta i diše umjesto njega putem mehaničke ventilacije. S ovim novim alatima, anesteziolog je mogao intenzivno upravljati fiziologijom pacijenta, što je dovelo do razvoja intenzivne njege, koja je u mnogim zemljama usko povezana s anesteziologijom. Historijski gledano, anesteziolozi su gotovo isključivo korišteni tokom operacija za davanje [[opća anestezija|opće anestezije]], u kojoj se osoba stavlja u farmakološku komu. Ovo se izvodi kako bi se omogućila [[operacija]] bez reakcije pojedinca na bol ([[analgezija]]) tokom operacije ili sjećanja ([[amnezija]]) na operaciju. ==Istraživanja== Efikasna praksa anesteziologije zahtijeva nekoliko oblasti znanja od strane praktičara, od kojih su neka: * [[Farmakologija]] često korištenih lijekova, uključujući [[inhalacijske anestetike]], [[lokalne anestetike]] i [[vazopresore]], kao i brojne druge lijekove koji se koriste u kombinaciji s anesteticima (npr. [[ondansetron]], [[glikopironijum bromid|glikopirolat]]) * Prati: [[elektrokardiografiju]], [[elektroencefalografiju]], [[elektromiografiju]], [[praćenje entropije]], [[neuromuskularno praćenje]], [[mapiranje kortikalne stimulacije]] i [[neuromorfologiju]] * [[Mehanička ventilacija]] * Anatomsko znanje [[nervnog sistema]] za nervne blokade itd. * Druge oblasti medicine (npr. [[kardiologija]], [[pulmologija]], [[akušerstvo]]) za procjenu rizika anestezije radi adekvatnog dobijanja [[informirani pristanak|informiranog pristanka]] i znanja o anesteziji u vezi s njenim uticajem određene starosne grupe ([[novorođenčad]], [[pedijatrija]], [[gerijatrija]]) ==Liječenje== [[Datoteka:Maquet Flow-I anesthesia machine.jpg|thumb|Tipičan aparat za anesteziju, koji anesteziolog može koristiti za skladištenje opreme, davanje inhalacijskih anestetika i pravilnu ventilaciju anesteziranog pacijenta.]] Mnogi postupci ili dijagnostički testovi ne zahtijevaju "[[opća anestezija|opću anesteziju]]" i mogu se izvesti korištenjem različitih oblika sedacije ili regionalne anestezije, koja se može izvesti radi izazivanja analgezije u određenom dijelu tijela. Naprimjer, epiduralna primjena lokalnog anestetika se obično primjenjuje na majci tokom [[porođaj]]a, kako bi se smanjio bol u trudovima, a istovremeno omogućilo majci da bude budna i aktivna tokom porođaja. U Sjedinjenim Američkim Državama, anesteziolozi mogu također provoditi nehirurško liječenje boli (nazvano medicina protiv bolova) i pružati njegu pacijentima na jedinicama intenzivne njege (nazvano medicina kritične njege). ==Obuka== Međunarodni standardi za sigurnu praksu anestezije, koje su zajednički podržali [[Svjetska zdravstvena organizacija]] i [[Svjetska federacija društava anesteziologa]], definiraju „anesteziologa“ kao diplomca [[medicinski fakultet|medicinskog fakulteta]] koji je završio nacionalno priznati specijalistički program obuke za anesteziju.<ref name="pmid29734240">{{cite journal | vauthors = Gelb AW, Morriss WW, Johnson W, Merry AF, Abayadeera A, Belîi N, Brull SJ, Chibana A, Evans F, Goddia C, Haylock-Loor C, Khan F, Leal S, Lin N, Merchant R, Newton MW, Rowles JS, Sanusi A, Wilson I, Velazquez Berumen A | display-authors = 6 | title = World Health Organization-World Federation of Societies of Anaesthesiologists (WHO-WFSA) International Standards for a Safe Practice of Anesthesia | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 126 | issue = 6 | pages = 2047–2055 | date = juni 2018 | pmid = 29734240 | doi = 10.1213/ANE.0000000000002927 | s2cid = 13688396 | doi-access = free }}</ref> Dužina i format programa obuke iz anesteziologije variraju od zemlje do zemlje, kao što je navedeno u nastavku. Kandidat prvo mora završiti obuku na medicinskom fakultetu da bi stekao diplomu medicine, prije nego što započne program postdiplomskog specijalističkog usavršavanja ili specijalizacije (medicina) koja može trajati od četiri do devet godina.<ref name="pmid28367396">{{cite journal | vauthors = Yamamoto S, Tanaka P, Madsen MV, Macario A | title = Comparing Anesthesiology Residency Training Structure and Requirements in Seven Different Countries on Three Continents | journal = Cureus | volume = 9 | issue = 2 | date = februar 2017 | pmid = 28367396 | pmc = 5364083 | doi = 10.7759/cureus.1060 | doi-access = free }}</ref> Anesteziolozi na specijalizaciji ovo vrijeme provode sticajući iskustvo u raznim subspecijalnostima anesteziologije i polažu razne napredne postdiplomske ispite i procjene vještina. To vodi do dodjeljivanja specijalističke kvalifikacije na kraju obuke, što ukazuje da su stručnjaci u toj oblasti i da mogu dobiti licencu za samostalan rad. == Reference == {{reflist}} ==Dopunski izvori== * {{cite journal |last1=Puri |first1=Nitin |last2=Puri |first2=Vinod |last3=Dellinger |first3=R.P. |title=History of Technology in the Intensive Care Unit |url=https://archive.org/details/sim_critical-care-clinics_2009-01_25_1/page/184 |journal=Critical Care Clinics |date=januar 2009 |volume=25 |issue=1 |pages=185–200 |doi=10.1016/j.ccc.2008.12.002 |pmid=19268802 }} == Vanjski linkovi == * [https://www.openanesthesia.org/ OpenAnesthesia] — the Anesthesiology Wiki (presented by the International Anesthesia Research Society) {{Anestezija}} {{Medicina}} {{Authority control}} [[Kategorija:Anesteziologija| ]] [[Kategorija:Anestezija]] [[Kategorija:Medicinska tehnologija]] b3gyx7f2k035niovyxo64el9vdivst2 0 533723 3848946 3838490 2026-05-24T09:17:53Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848946 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|total_width=400|perrow=3 / 4|image1=Incontro con le squadre finaliste della Coppa Italia di calcio Frecciarossa Atalanta - Juventus 01 - Massimiliano Allegri (cropped).jpg|image2=20150616 Antonio Conte.jpg|image3=José Bordalás 2021.png|image4=|image5=Sean Dyche - Toffee TV EFC.png|image6=Mikel Arteta 2021 (cropped).png|image7=José Mourinho 20250206 (1).jpg|image8=25th Laureus World Sports Awards - Red Carpet - Diego Simeone - 240422 192621-2 (cropped).jpg|footer=Sa lijeva na desno: [[Massimiliano Allegri]], [[Antonio Conte]], [[José Bordalás]], [[Sean Dyche]], [[Mikel Arteta]], [[José Mourinho]] i [[Diego Simeone]]. Svi ovi treneri optuživani su za korištenje antifudbalskih taktika.<ref name="haramball">{{Cite web|url=https://tacklefrombehind.com/football/the-8-levels-of-haram-ball/|title=The 8 Levels of Haram Ball|author=Mith|publisher=Tackle from Behind|date=31. 10. 2025}}</ref>|direction=horizontal}} '''Antifudbal''', kolokvijalno poznat i pod nazivom [[Haram|'''Haram''' '''Ball''']], je stil igre u [[Nogomet|fudbalu]] koji naglašava visoko-defanzivni pristup, oslanja se uglavnom na dodavanja, prekide (slobodne udarce i kornere) i podrazumijeva da su svi igrači u timu osim napadača iza lopte. Cilj taktike je spriječiti protivničku ekipu od postizanja pogotka, više negoli aktivna ofanzivna strategija. Treneri koji su poznati po ovim taktikama su [[Massimiliano Allegri]],<ref>"[https://football-italia.net/allegris-corto-muso-makes-it-into-the-dictionary/ Allegri's 'corto muso' makes it into the dictionary]". Allegri is a man of football, but also passionate about horses and for a while owned a racehorse. So when he had to explain Juve's approach to games, he cast aside the calls for beautiful football and plenty of goals, focusing on the 'corto muso' idea of winning by a nose. It was the same one he used in 2019 to note Juventus would still win the Scudetto, even if just by one point. Now Allegri's phrase has made it into the Treccani, the Italian version of the Oxford English Dictionary. It is credited to Allegri and defined as the technical term for why 'a large advantage is irrelevant, because it takes only a slender one to win.'</ref> [[José Bordalás]], [[Sean Dyche]], [[José Mourinho]], [[Diego Simeone]] i [[Mikel Arteta]].<ref>Mith (31. oktobar 2025). "[https://tacklefrombehind.com/football/the-8-levels-of-haram-ball/ The 8 Levels of Haram Ball]". Tackle from Behind.</ref> Treneri koje optužuju da igraju antifudbal obično to negiraju,<ref>Blitz, Sam (24. septembar 2025). "[https://www.skysports.com/football/news/11095/13436825/mikel-arteta-arsenal-manager-responds-to-critics-calling-him-overcautious-after-draw-with-man-city Mikel Arteta: Arsenal manager responds to critics calling him overcautious after draw with Man City]". Sky Sports (engleski jezik).</ref><ref>Evans, Simon (5. mart 2018). "[https://www.reuters.com/article/sports/conte-fires-back-at-anti-football-criticism-of-tactics-idUSKBN1GG0Z3/ Conte fires back at 'anti-football' criticism of tactics]". Reuters.</ref><ref>"[https://www.skysports.com/football/news/11708/11704416/burnley-boss-sean-dyche-rejects-anti-football-claims-by-david-luiz Burnley boss Sean Dyche rejects 'anti-football' claims by David Luiz]". Sky Sports. 26. 4. 2019.</ref> iako je Walter Smith otvoreno priznao korištenje antifudbalskog stila igre u [[Rangers FC|Rangersu]] nakon kritika [[Lionel Messi|Lionela Messija]], poslije remija 0:0 u [[UEFA Liga prvaka|Ligi prvaka]].<ref>"[https://www.ftbl.com.au/news/smith-stands-by-euro-tactics-99121 Smith stands by Euro tactics]{{Mrtav link}}". FTBL. 11. 12. 2007.</ref> Termin se također koristi da opiše timove koji namjerno usporavaju igru ispucavajući loptu naprijed, bez da im je cilj pronalazak saigrača, igrače koji simuliraju prekršaje, troše vrijeme ili šutiraju loptu prije i tokom izvođenja slobodnih udaraca. Na taj način pokušavaju zaustaviti napredovanje protivnika i smanjiti vrijeme aktivne igre. Mnoge od ovih aktivnosti često rezultuju žutim kartonom. [[UEFA]], krovna evropska fudbalska organizacija, dodjeljuje [[UEFA nagrada za poštovanje fer-pleja|fer-plej nagrade]] timovima koji priotiziraju poštenu igru, te izbjegavaju antifudbalske taktike. Timovi koji pokušavaju igrati napadački, preuzimati rizik, držati posjed i izbjegavat faulove, dobijaju više bodova za fer-plej. Tri najbolje rangirana tima u Evropi automatski su se kvalifikovali za [[UEFA Evropska liga|Evropa ligu]] u sezonama u periodu između 1995. i 2015. Ovi timovi nastavljaju dobijati novčane nagrade za fer-plej. Iako su mnogi kritizirali takve pragmatične taktike, neki treneri poput Mourinha, Allegrija i Simeonea su postigli uspjeh s njima, istovremeno stekavši kultnu bazu navijača. == Historija i upotreba == Termin "antifudbal" koristi se u engleskom najmanje 25 godina, kada su ga [[Gary Armstrong]] i Richard Giulianotti iskoristili u svojoj knjizi da opišu taktike argentinskog kluba [[Estudiantes de La Plata]] tokom [[Interkontinentalni kup (nogomet)|Interkontinentalnog kupa]] 1968. Pozvali su se na članak iz 1968. iz argentinskog sportskog časopisa El Gráfico, u kojem je taj izraz već bio upotrijebljen.<ref>Gary Armstrong & Richard Giulianotti (2001). ''[https://books.google.com/books?id=HKAeC-Zpw9YC&q=%22anti+football%22+2001&pg=RA6-PA242 Fear and Loathing in World Football]''. Berg Publishers. str. 242. ISBN <bdi>978-1859734636</bdi>.</ref> [[Cesc Fàbregas]], koji je tada nastupao za [[Arsenal FC|Arsenal]], koristio je ovaj izraz da opiše stil igre u [[Premijer liga Engleske|Premijer ligi]] nakon poraza 1:0 od [[West Ham United FC|West Ham Uniteda]].<ref>Sheppard, David (10. novembar 2006). "[https://web.archive.org/web/20180207010855/http://www.espnfc.com/story/390941 Fabregas slates the 'anti-football' of Premiership rivals]". ''ESPN''. [http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=390941 Original] arhiviran 7. 2. 2018. Pristupljeno 30. 4. 2026.</ref> Imao je i žestoku raspravu 2007. sa, također bivšim igračem [[FC Barcelona|Barcelone]] i trenerom [[Blackburn Rovers FC|Blackburna]], [[Mark Hughes|Markom Hughesom]], koji je branio takav stil igre njegove ekipe.<ref>{{Cite news|title=Hughes has no hard feelings towards Fábregas after spat|url=https://www.theguardian.com/football/2007/feb/28/newsstory.sport2|newspaper=The Guardian|date=28. 2. 2007|access-date=30. 4. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Daniel|last=Taylor}}</ref> Tokom puta do finala [[Kupa UEFA 2007/2008.|Kupa UEFA-e 2008]], trener [[Rangers FC|Rangersa]], [[Walter Smith]], koristio je ultra-defanzivnu taktiku nazvanu "[[Catenaccio|Watenaccio]]" (po uzoru na italijanski sistem ''Catenaccio'', koji je popularizovan 60-ih u italijanskom fudbalu).<ref>{{Cite news|title=Forget Watenaccio – Walter Smith's Rangers can go for Celtic's jugular|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2010/jan/01/walter-smith-rangers-celtic-spl|newspaper=The Guardian|date=1. 1. 2010|access-date=30. 4. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Ewan|last=Murray}}</ref><ref>{{Cite news|title=Uefa Cup final tactics|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/7400437.stm|date=14. 5. 2008|access-date=30. 4. 2026|language=en}}</ref> Ova taktika izazvala je kritike igrača poput [[Lionel Messi|Lionela Messija]], koji ju je nazvao "antifudbalom" nakon utakmice bez golova.<ref>{{Cite news|title=Rangers played anti-football, bemoans Messi|url=https://www.theguardian.com/football/2007/oct/24/championsleague4|newspaper=The Guardian|date=24. 10. 2007|access-date=30. 4. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|last=Staff}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/2324036/Barcelonas-Lionel-Messi-hits-out-at-Rangers.html|title=Barcelona's Lionel Messi hits out at Rangers|last=Nathanson|first=Patrick|date=24. 10. 2007|website=www.telegraph.co.uk|access-date=30. 4. 2026}}</ref> [[Johan Cruijff|Johan Cruyff]] je 2010. primijenio termin "antifudbal" na stil igre koji je [[Nogometna reprezentacija Nizozemske|Holandija]] koristila u [[Finale Svjetskog prvenstva u nogometu 2010.|finalu Svjetskog prvenstva u fudbalu]] protiv [[Nogometna reprezentacija Španije|Španije]]. Kritikovao je holandski tim zbog odustajanja od svoje posvećenosti napadačkom i zabavnom fudbalu, kao i zbog "prljave igre". Drugi komentatori su već opisali holandski stil igre tokom turnira kao "antifudbal".<ref>{{Cite news|title=World Cup final: Johan Cruyff hits out at 'anti-football' Holland|url=https://www.theguardian.com/football/2010/jul/12/world-cup-final-johan-cruyff-holland|newspaper=The Guardian|date=12. 7. 2010|access-date=30. 4. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Press|last=Association}}</ref> Selektor [[Nogometna reprezentacija Vijetnama|Vijetnama]], [[Henrique Calisto]], koristio je isti izraz nakon poraza na [[AFF Suzuki kup|AFF Suzuki kupu]] od [[Nogometna reprezentacija Filipina|Filipina]] 2010, u grupnoj fazi takmičenja.<ref>"[https://web.archive.org/web/20101207052857/http://www.affsuzukicup.com/_webapp_735740/Historic_victory_leaves_McMenemy_bewildered Historic victory leaves McMenemy bewildered]". ''AFF Suzuki Cup 2010''. 6. decembar 2010. [http://www.affsuzukicup.com/_webapp_735740/Historic_victory_leaves_McMenemy_bewildered Original] arhiviran 7. 12. 2010.</ref> Nakon poraza [[Nogometna reprezentacija Belgije|Belgije]] od Francuske u polufinalu [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetskog prvenstva 2018]], golman [[Thibaut Courtois]] optužio je [[Nogometna reprezentacija Francuske|Francusku]] za "antifudbal" zbog njihove defanzivne taktike, iako su imali manji posjed, a više udaraca na gol od Belgijanaca. Kasnije se ispričao za te izjave.<ref>{{Cite web|url=https://www.si.com/soccer/2018/07/15/chelseas-thibaut-courtois-apologises-france-backtracks-his-criticism-les-bleus-tactics|title=Chelsea's Thibaut Courtois Apologises to France & Backtracks on His Criticism of Les Bleus' Tactics|date=15. 7. 2018|website=SI|language=en-US|access-date=30. 4. 2026}}</ref> Izraz "haramball" pojavio se na društvenim mrežama početkom 2020-ih. Često se koristi uz meme sadržaj i montirane slike trenera nastale uz pomoć [[Adobe Photoshop|Photoshopa]], posebno nakon loših rezultata ili dosadnih utakmica, ili kada igraju timovi optuženi za antifudbal (poput susreta polufinala [[UEFA Liga prvaka 2025/2026.|Lige prvaka 2026.]] između Atlético Madrida i Arsenala). Termin je također povezan sa [[Ilahija|ilahijom]] Al-Qawlu Qawlu Sawarim.<ref>{{Citation|title=Haram Ball Derby #Arteta #Simeone #Arsenal #Atleticomadrid #UCL #Haram #football|url=https://www.youtube.com/shorts/_cEMhulCOgU|accessdate=30. 4. 2026|language=}}</ref> Italijanski istoznačni termin "anti-calcio" datira još od 1970.<ref>{{Cite web|url=https://www.treccani.it/vocabolario/anticalcio_(Neologismi)/|title=Anticalcio - Significato ed etimologia - Vocabolario|website=Treccani|language=it|access-date=30. 4. 2026}}</ref> == Također pogledajte == {{portal|Nogomet}} * [[Parkiranje autobusa (nogomet)|Parkiranje autobusa]] * [[Fudbalske taktike]] * [[Totalni fudbal]] * [[UEFA nagrada za poštovanje fer-pleja]] == Reference == {{reflist}} [[Kategorija:Abecedarnik fudbalskih termina]] [[Kategorija:Fudbalske taktike]] 8p2abemdhxz6e83k7zggd2z68tn1ken 0 534198 3848795 3848671 2026-05-23T14:27:17Z Bosancica by MK 173186 Izmjena: umjesto zrakoplovna - avijacijska psihologija 3848795 wikitext text/x-wiki Ova nepotpuna lista sadrži grane i oblasti unutar [[Psihologija|psihologije]]: * [[Analitička psihologija]] * [[Anomalistička psihologija]] * [[Autohtona psihologija]] * [[Avijacijska psihologija]] * [[Azijska psihologija]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Bihevioralna medicina]] * [[Bihevioralna psihologija]] * [[Biopsihologija]] * [[Crna psihologija]] (Afroamerička psihologija) * [[Cyber psihologija]] * [[Diferencijalna psihologija]] * [[Diskursivna psihologija]] * [[Pedagoška psihologija|Edukacijska psihologija]] * [[Ekološka psihologija]] * [[Ekonomska psihologija]] * [[Eksperimentalna analiza ponašanja]] * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Evolucijska psihologija]] * [[Geštalt psihologija]] * [[Filipinska psihologija]] * [[Filozofija psihologije]] * [[Fiziološka psihologija]] * [[Forenzička psihologija]] * [[Imaginalna psihologija]] * [[Indijska psihologija]] * [[Interkulturalna psihologija]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija]] * [[Inženjerska psihologija]] * [[Istražna psihologija]] * [[Humanistička psihologija]] * [[Klinička analiza ponašanja]] * [[Klinička psihologija]] * [[Kognitivna neuropsihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Komparativna psihologija]] * [[Kriminalistička psihologija]] * [[Kulturalna neuronauka]] * [[Kulturalna psihologija]] * [[Kvantitativna psihologija]] * [[Neuropsihologija]] * [[Matematička psihologija]] * [[Medicinska psihologija]] * [[Međunarodna psihologija]] * [[Moralna psihologija]] * [[Parapsihologija]] * [[Policijska psihologija]] * [[Politička psihologija]] * [[Pozitivna psihologija]] * [[Pravna psihologija]] * [[Prenatalna i perinatalna psihologija]] * [[Primijenjena psihologija]] * [[Primijenjena analiza ponašanja]] * [[Psihoanaliza]] * [[Psihofarmakologija]] * [[Psihofizika]] * [[Psihofiziologija]] * [[Psihohistorija]] * [[Psiholingvistika]] * [[Abnormalna psihologija|Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] * [[Psihologija i pravo]] * [[Psihologija individualnih razlika]] * [[Psihologija konzumacije mesa]] * [[Psihologija kritike]] * [[Psihologija ličnosti]] * [[Psihologija medicine rada]] * [[Psihologija medija]] * [[Psihologija mira]] * [[Psihologija muzike]] * [[Psihologija okoline]] * [[Psihologija potrošača]] * [[Psihologija religije]] * [[Psihologija učinka]] * [[Psihologija umjetnosti]] * [[Psihologija zajednice]] * [[Psihologija životinja]] * [[Psihometrija]] * [[Psihonomija]] * [[Psihoonkologija]] * [[Psihopatologija]] * [[Psihoterapija]] * [[Razvojna psihologija]] * [[Rehabilitacijska psihologija]] * [[Rješavanje problema]] * [[Saobraćajna psihologija]] * [[Savjetodavna psihologija]] * [[Savjetodavna psihologija (organizacijska)]] * [[Sistemska psihologija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Sportska psihologija]] * [[Teorijska psihologija]] * [[Transpersonalna psihologija]] * [[Vojna psihologija]] * [[Zdravstvena psihologija]] == Također pogledajte == * [[Spisak tema u psihologiji]] {{Psihologija}} {{DEFAULTSORT:Psychology disciplines, list of}} [[Kategorija:Spiskovi u psihologiji|Discipline]] [[Kategorija:Grane psihologije]] jud2ltndb0w4e6hxoeh8avtqbwp8iha 3848799 3848795 2026-05-23T15:11:39Z Bosancica by MK 173186 Redefinisana kategorija Spiskovi u psihologiji u Spiskovi iz psihologije 3848799 wikitext text/x-wiki Ova nepotpuna lista sadrži grane i oblasti unutar [[Psihologija|psihologije]]: * [[Analitička psihologija]] * [[Anomalistička psihologija]] * [[Autohtona psihologija]] * [[Avijacijska psihologija]] * [[Azijska psihologija]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Bihevioralna medicina]] * [[Bihevioralna psihologija]] * [[Biopsihologija]] * [[Crna psihologija]] (Afroamerička psihologija) * [[Cyber psihologija]] * [[Diferencijalna psihologija]] * [[Diskursivna psihologija]] * [[Pedagoška psihologija|Edukacijska psihologija]] * [[Ekološka psihologija]] * [[Ekonomska psihologija]] * [[Eksperimentalna analiza ponašanja]] * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Evolucijska psihologija]] * [[Geštalt psihologija]] * [[Filipinska psihologija]] * [[Filozofija psihologije]] * [[Fiziološka psihologija]] * [[Forenzička psihologija]] * [[Imaginalna psihologija]] * [[Indijska psihologija]] * [[Interkulturalna psihologija]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija]] * [[Inženjerska psihologija]] * [[Istražna psihologija]] * [[Humanistička psihologija]] * [[Klinička analiza ponašanja]] * [[Klinička psihologija]] * [[Kognitivna neuropsihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Komparativna psihologija]] * [[Kriminalistička psihologija]] * [[Kulturalna neuronauka]] * [[Kulturalna psihologija]] * [[Kvantitativna psihologija]] * [[Neuropsihologija]] * [[Matematička psihologija]] * [[Medicinska psihologija]] * [[Međunarodna psihologija]] * [[Moralna psihologija]] * [[Parapsihologija]] * [[Policijska psihologija]] * [[Politička psihologija]] * [[Pozitivna psihologija]] * [[Pravna psihologija]] * [[Prenatalna i perinatalna psihologija]] * [[Primijenjena psihologija]] * [[Primijenjena analiza ponašanja]] * [[Psihoanaliza]] * [[Psihofarmakologija]] * [[Psihofizika]] * [[Psihofiziologija]] * [[Psihohistorija]] * [[Psiholingvistika]] * [[Abnormalna psihologija|Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] * [[Psihologija i pravo]] * [[Psihologija individualnih razlika]] * [[Psihologija konzumacije mesa]] * [[Psihologija kritike]] * [[Psihologija ličnosti]] * [[Psihologija medicine rada]] * [[Psihologija medija]] * [[Psihologija mira]] * [[Psihologija muzike]] * [[Psihologija okoline]] * [[Psihologija potrošača]] * [[Psihologija religije]] * [[Psihologija učinka]] * [[Psihologija umjetnosti]] * [[Psihologija zajednice]] * [[Psihologija životinja]] * [[Psihometrija]] * [[Psihonomija]] * [[Psihoonkologija]] * [[Psihopatologija]] * [[Psihoterapija]] * [[Razvojna psihologija]] * [[Rehabilitacijska psihologija]] * [[Rješavanje problema]] * [[Saobraćajna psihologija]] * [[Savjetodavna psihologija]] * [[Savjetodavna psihologija (organizacijska)]] * [[Sistemska psihologija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Sportska psihologija]] * [[Teorijska psihologija]] * [[Transpersonalna psihologija]] * [[Vojna psihologija]] * [[Zdravstvena psihologija]] == Također pogledajte == * [[Spisak tema u psihologiji]] {{Psihologija}} {{DEFAULTSORT:Psychology disciplines, list of}} [[Kategorija:Spiskovi iz psihologije|Discipline]] [[Kategorija:Grane psihologije]] i8anmhlmy83tde5bnzg7bs8eaoavxos 0 534543 3848793 3846458 2026-05-23T13:52:35Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3848793 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Švrakava | izvorno_ime = | izvorno_ime_jezik = | drugo_ime = Svrakava | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | slika_karta = | veličina_karte = | karta_alt = | karta_opis = | mapframe = yes | mapframe-coordinates = {{Coord|44|39|45|N|17|10|43|E}} | mapframe-caption = Tok Švrakave | mapframe-line = on | mapframe-shape = none | mapframe-point = none | mapframe-marker = water | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-frame-height = 200 | dužina_km = | izvor = područje između [[Banja Luka|Banje Luke]] i [[Čelinac|Čelinca]] | nadmorska visina izvora = | izvor_lat_d = | izvor_lat_m = | izvor_lat_s = | izvor_lat_NS = | izvor_long_d = | izvor_long_m = | izvor_long_s = | izvor_long_EW = | ušće = [[Vrbas]] kod [[Karanovac (Banja Luka)|Karanovca]] | nadmorska visina ušća = | ušće_lat_d = 44 | ušće_lat_m = 39 | ušće_lat_s = 45 | ušće_lat_NS = N | ušće_long_d = 17 | ušće_long_m = 10 | ušće_long_s = 43 | ušće_long_EW = E | ulijeva_se_u = [[Vrbas]] | etimologija = | prosječni protok = | površina sliva_km2 = | riječni_sistem = [[Vrbas]] | progresija = [[Vrbas]] → [[Sava]] → [[Dunav]] → [[Crno more]] | pritoke = | lijeve_pritoke = | desne_pritoke = | države kroz koje protiče = {{ZID|Bosna i Hercegovina}} | lokacija = [[Banja Luka]], [[Čelinac]], [[Republika Srpska]] | gradovi kroz koje protiče = | sliv = [[Crnomorski sliv]] | plovnost = Nije plovna }} '''Švrakava''' je rijeka u zapadnom dijelu [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] i desna pritoka [[Vrbas]]a. Nalazi se u širem području između [[Banja Luka|Banje Luke]] i [[Čelinac|Čelinca]], a u Vrbas se ulijeva kod [[Karanovac (Banja Luka)|Karanovca]].<ref name="viadinarica">{{cite web |title=Švrakava |url=https://trail.viadinarica.com/bs/tour/kanjoning/svrakava/16523083/ |website=Via Dinarica |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Preko Vrbasa, [[Sava|Save]] i [[Dunav]]a pripada [[Crnomorski sliv|crnomorskom slivu]]. == Tok == Švrakava je manji planinsko-brdski vodotok s izraženim padom i uskim dolinskim dionicama.<ref name="wrc">{{cite web |title=Vrbas |url=https://wrc.ba/rijeka-vrbas/ |website=Svjetsko rafting prvenstvo |access-date=16. 5. 2026 |archive-date=16. 3. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260316065301/https://wrc.ba/rijeka-vrbas/ |url-status=dead }}</ref> U donjem toku približava se magistralnom putu Banja Luka – Jajce i ulijeva se u Vrbas u području Karanovca.<ref name="viadinarica"/> == Kanjon i vodopadi == Švrakava je poznata po kratkom kanjonu, slapovima i manjim vodopadima.<ref name="viadinarica"/> Turistički opisi Banje Luke navode vodopade Švrakave kao skriveni lokalitet u blizini grada, dostupan iz pravca Karanovca i Bastasa.<ref name="blcity">{{cite web |title=Vodopadi Švrakave |url=https://banjaluka.city/ba/explore/place/svrakava |website=Banjaluka.city |access-date=16. 5. 2026}}</ref> Područje Švrakave koristi se za planinarenje, kanjoning i kraće izlete iz Banje Luke. Do kanjona Švrakave stiže za približno 10–20 minuta vožnje od Banje Luke.<ref name="extreme">{{cite web |title=Švrakava |url=https://extremeteam.ba/acitivities/aktivnost-svrakava/ |website=Extreme Team |access-date=16. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Pritoke Vrbasa]] [[Kategorija:Banja Luka]] [[Kategorija:Čelinac]] ita1qg65lj4740xlu3esljubbjqum9m 0 534613 3849004 3847278 2026-05-24T11:23:45Z InternetArchiveBot 118070 Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5 3849004 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Secretary hand bond 1623.jpg|mini|desno|300px|Pravni dokument iz 1623, napisan [[sekretarsko pismo|sekretarskim pismom]], kombinacijom [[Latinski jezik|latinskog]] i [[Engleski jezik|engleskog jezika]] i stručnom pravnom terminologijom ]] '''Arhivsko istraživanje''' je vrsta istraživanja koja podrazumijeva pronalaženje, prikupljanje i analizu [[dokaz]]a iz [[arhiv]]skih [[dokument]]a i zapisa.<ref name="ICA_MAT_Archives">{{cite web |author=International Council on Archives |title=Multilingual Archival Terminology: archives |url=http://www.ciscra.org/mat/mat/term/64 |work=CISCRA / InterPARES Trust |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Takvi zapisi mogu se čuvati u ustanovama za prikupljanje i čuvanje arhivske građe, poput [[biblioteka]], [[muzej|muzeja]] i [[arhiv|arhiva]], ili u okviru institucija i organizacija koje su ih prvobitno stvorile ili prikupile, uključujući državne organe, preduzeća, porodice i druge organizacije. Arhivsku građu mogu čuvati i pravni ili institucionalni nasljednici izvornih stvaralaca dokumentacije.<ref name="SAA_Dictionary_Institutional_Archives">{{cite web |author=Society of American Archivists |title=Dictionary of Archives Terminology: institutional archives |url=https://dictionary.archivists.org/entry/institutional-archives.html |work=Dictionary of Archives Terminology |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Arhivsko istraživanje razlikuje se od [[sekundarno istraživanje|sekundarnog istraživanja]], koje se uglavnom zasniva na korištenju [[sekundarni izvor|sekundarnih izvora]] dostupnih u bibliotekama ili putem interneta, kao i od drugih oblika primarnog i [[empirijsko istraživanje|empirijskog istraživanja]], poput [[terensko istraživanje|terenskog rada]] i [[eksperiment]]a. == Historija arhivskih organizacija == Među najstarijim evropskim arhivskim ustanovama nalaze se [[Generalni arhiv Aragonske krune]], osnovan 1318. i [[Vatikanski apostolski arhiv]], čiji počeci sežu u 17. vijek, a koji čuva državne spise, papinske finansijske knjige i prepisku koja datira još od 8. vijeka.<ref name="Vatican_Apostolic_Archives_Intro">{{cite web |author=Archivio Apostolico Vaticano |title=The Archives: History and Heritage |url=https://www.archivioapostolicovaticano.va/content/aav/en/l-archivio.html |work=Archivio Apostolico Vaticano |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> [[Nacionalni arhiv Francuske]] osnovan je 1790. godine tokom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]], a njegov fond sadrži dokumente koji potiču još iz 625.<ref name="Archives_Nationales_Fr_Intro">{{cite web |author=Archives nationales de France |title=Bienvenue aux Archives nationales |url=https://www.archives-nationales.culture.gouv.fr/ |work=Portail officiel des Archives nationales |access-date=17. 5. 2026 |language=fr}}</ref> Sličnu historijsku tradiciju imaju i druge evropske arhivske institucije. Tokom 19. i 20. vijeka formirane su brojne nacionalne arhivske ustanove širom svijeta. Historija [[Nacionalni arhiv Ujedinjenog Kraljevstva|Nacionalnog arhiva Ujedinjenog Kraljevstva]] povezana je sa osnivanjem [[Državni arhiv Ujedinjenog Kraljevstva|Državnog arhiva Ujedinjenog Kraljevstva]] 1838, dok je [[Nacionalna uprava za arhive i dokumentaciju Sjedinjenih Američkih Država]] (NARA) osnovana 1934. NARA čuva dokumente i zbirke koje datiraju od osnivanja [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] u 18. vijeku, uključujući [[Deklaracija nezavisnosti Sjedinjenih Američkih Država|Deklaraciju nezavisnosti]], [[Ustav Sjedinjenih Američkih Država]] i originalni primjerak [[Magna Carta|Magne Carte]].<ref name="NARA_Official_Fact_Sheet">{{cite web |author=National Archives and Records Administration |title=National Archives and Records Administration (NARA) Fact Sheet |url=https://www.archives.gov/press/factsheet.html |work=National Archives |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] razvoj savremene arhivske službe započeo je nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Rješenjem Vlade [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Narodne Republike Bosne i Hercegovine]] 12. decembra 1947. osnovan je [[Arhiv Bosne i Hercegovine]], prva arhivska ustanova u Bosni i Hercegovini. Ovaj datum danas se obilježava kao Dan Arhiva Bosne i Hercegovine i arhivske službe u Bosni i Hercegovini. Osnivanjem Arhiva Bosne i Hercegovine započet je proces formiranja drugih arhivskih ustanova širom Bosne i Hercegovine, čime su postavljeni temelji organizovane arhivske djelatnosti i sistematskog čuvanja arhivske građe u Bosni i Hercegovini.<ref name="Arhiv_Sarajevo_Dan_Arhiva">{{cite web |author=JU Historijski arhiv Sarajevo |title=Obilježavanje Dana arhivā i arhivske službe u Bosni i Hercegovini |url=https://www.arhivsa.ba/wordpress/?p=7987 |work=Zvanični portal Historijskog arhiva Sarajevo |access-date=17. 5. 2026 |language=bs}}</ref> Značajnu ulogu u očuvanju arhivske građe imaju i [[univerzitet]]i, koji često posjeduju vlastite arhive i rukopisne zbirke. Univerzitetski arhivi uglavnom dokumentuju historiju i administrativni rad visokoškolskih ustanova, dok pojedine zbirke mogu biti specijalizovane za određene aspekte [[kultura|kulture]], [[historija|historije]] ili društvenog razvoja države i regije u kojoj se univerzitet nalazi. Arhivsku građu također čuvaju [[škola|škole]], vjerske institucije, muzeji, istraživački centri i druge ustanove posvećene očuvanju lokalne historije i kulturne baštine. Isticanje obima i raznovrsnosti arhivskih fondova ukazuje na složenost istraživanja u arhivima i izazove sa kojima se suočavaju arhivski istraživači. Pojedini arhivi čuvaju izuzetno velike količine građe; na primjer, fond [[Vatikanski apostolski arhiv|Vatikanskog apostolskog arhiva]] prostire se na više od 80 kilometara arhivskih polica. Sve veći broj arhivskih ustanova danas prihvata i digitalne arhivske zapise, što otvara nova pitanja u vezi sa njihovim čuvanjem, prikazivanjem i dostupnošću korisnicima. == Metodologije arhivskog istraživanja == Arhivsko istraživanje predstavlja jednu od osnovnih metoda historijskih istraživanja i široko se koristi u različitim oblastima [[humanističke nauke|humanističkih]] i [[društvene nauke|društvenih nauka]]. Pored [[historija|historije]], primjenjuje se i u [[književna kritika|književnim studijama]], retorici, [[arheologija|arheologiji]], [[sociologija|sociologiji]], [[geografija|geografiji]], [[antropologija|antropologiji]], [[psihologija|psihologiji]] i organizacijskim studijama.<ref name="LEplattenier_Archival_2009">{{cite journal |last=L'Eplattenier |first=Barbara E. |date=2009 |title=An Argument for Archival Research Methods: Thinking Beyond Methodology |journal=College English |volume=72 |issue=1 |pages=67–79 |publisher=National Council of Teachers of English |url=https://www.jstor.org/stable/25653008 |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Ramsey_Archives_2010">{{cite book |editor-last=Ramsey |editor-first=Alexis E. |editor-last2=Sharer |editor-first2=Wendy B. |editor-last3=L'Eplattenier |editor-first3=Barbara |editor-last4=Mastrangelo |editor-first4=Lisa |date=2010 |title=Working in the Archives: Practical Research Methods for Rhetoric and Composition |publisher=Southern Illinois University Press |location=Carbondale |isbn=9780809329489 |oclc=613205862 |url=https://archive.org/details/workinginarchive0000unse |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Arhivska građa koristi se i u neakademskim istraživanjima, uključujući [[kriminalistička istraga|kriminalističke istrage]], [[Genealogija|genealogiju]] i utvrđivanje porodičnog porijekla, kao i u postupcima zaštite građanskih prava. Metode arhivskog istraživanja zavise od organizacije arhiva, vrste i stepena obrađenosti arhivske građe, kao i od ciljeva samog istraživanja. U arhivima koji posjeduju veliku količinu neobrađenog materijala istraživači se često oslanjaju na pomoć arhivista i drugog stručnog osoblja radi lakšeg pronalaženja relevantnih fondova, zbirki i povezanih dokumenata.<ref name="Ramsey_Archives_2010" /> Istraživači također koriste formalne i neformalne mreže za razmjenu informacija o arhivskim fondovima i metodama pristupa građi. Takva saradnja posebno je razvijena među [[genealogija|genealozima]] i porodičnim historičarima, koji razmjenjuju podatke o arhivskim ustanovama i njihovim zbirkama.<ref name="Duff_Johnson_Genealogists_2003">{{cite journal |last=Duff |first=Wendy |last2=Johnson |first2=Catherine |date=2003 |title=Where Is the List with All the Names? Information-Seeking Behavior of Genealogists |journal=The American Archivist |volume=66 |issue=1 |pages=79–95 |publisher=Society of American Archivists |doi=10.17723/aarc.66.1.l375uj047224737n |url=https://www.researchgate.net/publication/285157568_Where_Is_the_List_with_All_the_Names_Information-Seeking_Behavior_of_Genealogists |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Yakel_Genealogists_2004">{{cite journal |last=Yakel |first=Elizabeth |date=2004 |title=Seeking Information, Seeking Connections, Seeking Meaning: Genealogists and Family Historians |journal=Information Research |volume=10 |issue=1 |publisher=University of Borås |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1082067.pdf |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Rad u arhivu == [[Datoteka:Old reading room of the National Archives of Finland.png|mini|desno|300px|Stara čitaonica Nacionalnog arhiva Finske ]] Arhivsko istraživanje je u pravilu složenije i vremenski zahtjevnije od [[sekundarno istraživanje|sekundarnog istraživanja]], jer uključuje procese identifikacije, lociranja i interpretacije relevantne arhivske građe. Iako arhivske ustanove dijele određene zajedničke karakteristike, one se razlikuju u pogledu organizacije fondova, načina obrade građe i uslova pristupa. Javno finansirani arhivi najčešće imaju obavezu osiguravanja široke dostupnosti građe, dok privatni, korporativni i arhivi u vjerskim institucijama mogu primjenjivati različite nivoe ograničenja pristupa i korištenja fondova.<ref name="Welch_Business_Networks_2000">{{cite journal |last=Welch |first=Catherine |date=2000 |title=The archaeology of business networks: the use of archival records in case study research |journal=Journal of Strategic Marketing |volume=8 |issue=2 |pages=197–208 |publisher=Taylor & Francis |doi=10.1080/0965254x.2000.10815560 |url=https://www.researchgate.net/publication/233521579_The_Archaeology_of_Business_Networks_The_Use_of_Archival_Records_in_Case_Study_Research |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ograničenja se mogu odnositi na građu koja sadrži osjetljive ili klasifikovane podatke, neobjavljene materijale, kao i na dokumente čije je korištenje regulisano ugovorima sa donatorima ili pravima intelektualne svojine.<ref name="Smithsonian_Archives_Access_Policies">{{cite web |author=Smithsonian Institution Archives |title=Collections Access Policies |url=https://siarchives.si.edu/what-we-do/collections-access-policies#policies |work=Smithsonian Institution |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NARA_NDC_Restricted_Records">{{cite web |author=National Archives and Records Administration |title=General Information about Restricted Records |url=https://www.archives.gov/declassification/ndc/restricted-records.html |work=National Declassification Center |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="SAA_Copyright_Unpublished">{{cite web |author=Society of American Archivists |title=Copyright and Unpublished Material |url=https://www2.archivists.org/publications/brochures/copyright-and-unpublished-material |work=Society of American Archivists Publications |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Arhivska građa je često jedinstvena, zbog čega istraživači u mnogim slučajevima moraju fizički pristupiti arhivskim ustanovama. I u slučajevima kada je građa digitalizirana, mogu postojati tehnička ili pravna ograničenja koja ograničavaju online pristup ili korištenje materijala. === Pronalaženje arhivskih zbirki === Prije razvoja [[Internetski pretraživač|internetskih pretraživač]]a i digitalnih baza podataka, [[Zajednički katalog|zajednički katalozi]] predstavljali su važno sredstvo za pronalaženje arhivske i bibliotečke građe. U [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] istraživači su koristili [[Nacionalni zajednički katalog]] (NUC) i [[Nacionalni zajednički katalog zbirki rukopisa]] (NUCMC) za identifikaciju arhivskih fondova i rukopisnih zbirki, pri čemu je veliki dio tih podataka kasnije prenesen u online sisteme. Savremene arhivske ustanove sve češće omogućavaju pristup katalozima i informacijama o fondovima putem interneta. Pored pojedinačnih arhivskih baza, razvijeni su i specijalizovani digitalni portali koji povezuju više arhivskih institucija i omogućavaju jedinstveno pretraživanje arhivske građe. Među njima se nalaze [[Europeana]], [[Digital Public Library of America]] i [[Trove]], digitalni servis [[Nacionalna biblioteka Australije|Nacionalne biblioteke Australije]]. U [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] organizacija [[Jisc|JISC]] upravlja portalom [https://archiveshub.jisc.ac.uk/ ArchivesHub], dok organizacija [[OCLC]] održava međunarodni portal [https://www.oclc.org/research/themes/research-collections/archivegrid.html ArchiveGrid], namijenjen prvenstveno bibliotekama i arhivima koji koriste [[MARC standards|MARC standarde]] za katalogizaciju fondova. [[Udruženje kanadskih arhivista]] (ACA) razvilo je portal [https://www.artefactual.com/ Artefactual], dok je [[Australijsko društvo arhivista]] uspostavio [https://directory.archivists.org.au/ Directory of Archives in Australia]. Razvijeni su i brojni drugi online alati za pretraživanje i pronalaženje arhivske građe, među kojima su [https://www.reading.ac.uk/library/about-us/projects/lib-location-register.aspx Location Register of English Literary Manuscripts and Letters], vodič [https://archivesearch.lib.cam.ac.uk/ ArchiveSearch] za arhivsku građu u institucijama u [[Cambridge]]u u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], kao i [http://eman-archives.org/Cartomac CARTOMAC: Archives littéraires d'Afrique], posvećen afričkim književnim arhivima. U slučajevima kada arhivska građa nije dostupna putem online pretraživanja ili javno objavljenih zbirki, istraživači često moraju koristiti druge metode za utvrđivanje njenog postojanja, uključujući praćenje citata, referenci i izvora koje su koristili drugi istraživači. Takva situacija naročito je česta kod arhivske građe u vlasništvu kompanija, privatnih organizacija ili institucija koje nemaju profesionalno organizovanu arhivsku službu, zbog čega obim i sadržaj njihovih fondova nisu uvijek poznati ili javno evidentirani.<ref name="Welch_Business_Networks_2000" /> U pojedinim arhivima sa strogo ograničenim pristupom korištenje arhivske građe može biti dozvoljeno samo osobama sa određenim stručnim kvalifikacijama ili institucionalnom pripadnošću, poput univerziteta i istraživačkih ustanova. U nekim slučajevima pristup je dodatno ograničen na istraživače određenog akademskog ili profesionalnog nivoa. Osobe koje ne posjeduju potrebne akreditacije često moraju pribaviti preporuke ili pisma podrške od nadležnih institucija ili pojedinaca kako bi ostvarile pristup arhivskoj građi.<ref name="Hill_1993_Archival_Strategies">{{cite book |last=Hill |first=Michael R. |title=Archival Strategies and Techniques |url=https://archive.org/details/archivalstrategi0000hill |year=1993 |publisher=Sage Publications |location=Newbury Park |isbn=978-0803948242 |oclc=28668848 |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> === Pronalaženje građe unutar arhiva === [[Arhiv|Arhivi]] najčešće sadrže jedinstvenu i neponovljivu građu, a način njenog organizovanja može biti specifičan za instituciju ili organizaciju koja je čuva. Po tome se arhivi razlikuju od [[biblioteka]], u kojima se građa uglavnom organizuje prema standardizovanim bibliotečkim klasifikacijskim sistemima. U [[Arhivistika|arhivistici]] se tradicionalno primjenjuje princip provenijencije ({{fr|respect des fonds}}), prema kojem se arhivska građa čuva u skladu s njenim porijeklom ([[provenijenca|provenijencijom]]) i izvornim poretkom u kojem je nastala. Iako arhivisti ponekad vrše određene fizičke ili intelektualne reorganizacije radi lakšeg korištenja fondova, osnovna struktura i kontekst nastanka građe nastoje se očuvati.<ref name="NARA_Principles_of_Arrangement">{{cite web |title=Principles of Arrangement - Archives and Records Management Resources |url=https://www.archives.gov/research/alic/reference/archives-resources/principles-of-arrangement.html |website=archives.gov |publisher=National Archives and Records Administration |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="OBrien_1997_Basic_RAD">{{cite web |last=O'Brien |first=Jeff |title=Basic RAD: An Introduction to the preparation of fonds- and series-level descriptions using the Rules for Archival Description |url=https://www.scaa.sk.ca/fileadmin/scaa/storage/800-Education/804-Educational_Publications/Basic_rad.pdf |date=1997 |website=scaa.sk.ca |publisher=Saskatchewan Council for Archives and Archivists |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Osnovni međunarodni standard za opis arhivske građe predstavlja [[Međunarodni opći standard za opis arhivske građe]] (ISAD/G ili ISAD), kojeg je razvilo [[Međunarodno arhivsko vijeće]] (ICA). U [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] koristi se i [http://files.archivists.org/pubs/DACS2E-2013_v0315.pdf Standard za opisivanje arhivske građe] (DACS), dok se u [[Kanada|Kanadi]] primjenjuju [https://archivescanada.ca/wp-content/uploads/2022/08/RADComplete_July2008.pdf Pravila za arhivski opis] (RAD). Poznavanje načina izrade arhivskih opisa, inventara i vodiča za fondove naziva se arhivskom inteligencijom.<ref name="Yakel_Torres_2003_AI">{{cite journal |last1=Yakel |first1=Elizabeth |last2=Torres |first2=Deborah |title=AI: Archival Intelligence and User Expertise |url=https://american-archivist.kglmeridian.com/downloadpdf/view/journals/aarc/66/1/article-p51.pdf |journal=The American Archivist |volume=66 |issue=1 |pages=51–78 |date=2003 |doi=10.17723/aarc.66.1.q022h85pn51n5800 |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Pored standarda i pravila za izradu štampanih i digitalnih kataloga, arhivisti omogućavaju pristup arhivskim podacima i putem [[Aplikacijski programski interfejs|aplikacijskih programskih interfejsa]] (API), kao i korištenjem standarda za kodiranje arhivskih opisa, poput [[Kodirani arhivski opis|Kodiranog arhivskog opisa]] (EAD), koji se odnosi na fondove, serije i pojedinačne jedinice građe, kao i [[Kodirani arhivski kontekst|Kodiranog arhivskog konteksta]] (EAC), namijenjenog opisu organizacija i osoba koje su stvarale arhivsku građu. Važno sredstvo za pronalaženje arhivske građe predstavljaju [[Arhivska informativna pomagala|arhivska informativna pomagala]], koja arhivisti izrađuju radi lakšeg pretraživanja i korištenja fondova. Ona mogu imati različite oblike, uključujući registre, kartične kataloge, inventare i vodiče kroz arhivske zbirke.<ref name="SAA_Dictionary_Finding_aid">{{cite web |title=Finding aid - Dictionary of Archives Terminology |url=https://dictionary.archivists.org/entry/finding-aid.html |website=dictionary.archivists.org |publisher=Society of American Archivists |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Danas su brojna takva pomagala dostupna u digitalnom obliku, kao internetske stranice ili elektronski dokumenti, poput zbirki i vodiča koje objavljuje [[Kongresna biblioteka Sjedinjenih Američkih Država]]. Nivo detaljnosti arhivskih pomagala može se razlikovati — od opisa pojedinačnih dokumenata do općih prikaza cijelih fondova ili zbirki.<ref name="Archives_Hub_Descriptions">{{cite web |title=Archive Descriptions |url=https://archiveshub.jisc.ac.uk/guides/archivedescriptions/ |website=archiveshub.jisc.ac.uk |publisher=Jisc |access-date=17. 5. 2026 |language=en-gb}}</ref><ref name="SAA_Dictionary_Level_of_description">{{cite web |title=Level of description - Dictionary of Archives Terminology |url=https://dictionary.archivists.org/entry/level-of-description.html |website=dictionary.archivists.org |publisher=Society of American Archivists |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> U arhivima sa velikom količinom neobrađene građe ponekad ne postoje nikakva pomoćna sredstva za pretraživanje fondova.<ref name="Ramsey_Archives_2010" /> Od sredine 2000-ih godina u dijelu sjevernoameričkih arhiva primjenjuje se pristup poznat pod nazivom ''More Product, Less Process'' (MPLP), odnosno ″više dostupne građe, manje obrade″, čiji je cilj omogućavanje bržeg pristupa arhivskoj građi uz minimalnu obradu fondova.<ref name="Ramsey_Archives_2010" /> Iako većina arhivskih ustanova omogućava pristup istraživačima i posjeduje [[Arhivista|stručno osoblje]] zaduženo za pomoć korisnicima, velika količina arhivske građe često otežava pronalaženje relevantnih dokumenata. Zbog toga istraživači nerijetko moraju pregledati obimne fondove kako bi pronašli materijal koji se odnosi na određenu temu istraživanja. Pojedini dokumenti mogu biti nedostupni javnosti zbog [[Povjerljivost|povjerljivosti]] podataka, dok drugi mogu biti napisani [[Paleografija|zastarjelim rukopisom]], na starim ili stranim jezicima, ili sadržavati specijalizovanu stručnu terminologiju. Budući da su arhivski dokumenti najčešće nastajali radi neposrednih administrativnih, pravnih ili praktičnih potreba, a ne za potrebe budućih istraživanja, za njihovo razumijevanje često je potrebno dodatno proučavanje historijskog i institucionalnog konteksta. Ove poteškoće posebno su izražene kada se arhivska građa još uvijek nalazi u posjedu institucije ili organizacije koja ju je stvorila, ili u privatnim zbirkama, gdje vlasnici i čuvari građe mogu ograničiti pristup vanjskim istraživačima. U takvim slučajevima [[Arhivska informativna pomagala|arhivska informativna pomagala]] često su ograničena ili uopće ne postoje. === Korištenje arhivske građe === ==== Korištenje građe u arhivu ==== [[Datoteka:ResearchCenterPhotoByKirstenForWebsite960pxWide.jpg|mini|desno|300px|Čitaonica Pomorskog istraživačkog centra u [[San Francisco|San Franciscu]]. U prvom planu korisnik za stolom pregledava arhivsku građu pohranjenu u arhivskim kutijama, koju mu donosi arhivsko osoblje. ]] [[Datoteka:Reading hall of the Norwegian National Archive (Gardmanahay).jpg|mini|desno|300px|Čitaonica [[Nacionalni arhiv Norveške|Nacionalnog arhiva Norveške]]. U prvom planu nalaze se nadglavni skeneri za digitalizaciju dokumenata. Budući da je arhivska građa često jedinstvena i osjetljiva, pojedini arhivi korisnicima stavljaju na raspolaganje posebnu opremu za izradu kopija materijala. ]] Arhivska građa se najčešće čuva u zatvorenim depoima i u pravilu se ne iznosi izvan arhivske ustanove.<ref name="Hill_1993_Archival_Strategies" /> Korisnici pristupaju građi podnošenjem zahtjeva za uvid u određene dokumente ili fondove, a korištenje materijala uglavnom je moguće isključivo u prostorijama arhiva.<ref name="UBC_Archives_Services">{{cite web |title=Services - UBC University Archives |url=https://archives.library.ubc.ca/services/ |website=archives.library.ubc.ca |publisher=University of British Columbia |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Harvard_Archive_World_Music">{{cite web |title=Archive of World Music - Harvard Library Collections |url=https://library.harvard.edu/collections/archive-world-music |website=library.harvard.edu |publisher=Harvard University |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Nakon identifikacije relevantne građe putem [[Arhivska informativna pomagala|arhivskih informativnih pomagala]] ili drugih sistema za pretraživanje, istraživači obično podnose službeni zahtjev za korištenje materijala, često putem posebnih obrazaca.<ref name="NIDS_Military_Archives">{{cite web |title=Military Archives - NIDS |url=https://www.nids.mod.go.jp/english/military_archives/index.html |website=nids.mod.go.jp |publisher=National Institute for Defense Studies |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Ukoliko se građa nalazi u izdvojenim depoima ili drugim objektima, njeno dopremanje može trajati više dana ili sedmica, zbog čega pojedini arhivi zahtijevaju prethodnu najavu istraživanja.<ref name="NARA_Research_Visit_FAQs">{{cite web |title=Research Visit FAQs |url=https://www.archives.gov/research/start/research-visit-faqs |website=archives.gov |publisher=National Archives and Records Administration |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Korištenje arhivske građe obavlja se u čitaonicama, posebnim prostorijama namijenjenim radu istraživača pod nadzorom arhivskog osoblja. Zbog jedinstvenosti, osjetljivosti ili vrijednosti pojedinih dokumenata, arhivi često propisuju posebna pravila rukovanja i zaštite građe. U mnogim ustanovama ograničeno je unošenje predmeta poput torbi, hemijskih olovaka ili drugih potencijalno rizičnih predmeta u čitaonicu.<ref name="TNA_Visitor_Regulations">{{cite web |title=Visitor regulations |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/visit/plan-your-visit/visitor-regulations/ |website=nationalarchives.gov.uk |publisher=The National Archives |access-date=17. 5. 2026 |language=en-gb}}</ref> Pojedini arhivi ograničavaju i količinu građe koja se može koristiti istovremeno, na primjer dozvoljavaju pregled samo jedne kutije ili fascikle u određenom trenutku.<ref name="NARA_Research_Room_Guidance">{{cite web |title=Research Room Guidance |url=https://www.archives.gov/research/research-room-guidance |website=archives.gov |publisher=National Archives and Records Administration |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Arhivske ustanove često osiguravaju osnovni pribor za rad, poput papira, olovaka ili posebnih podloga za pregled velikih i osjetljivih dokumenata.<ref name="Ramsey_Archives_2010" /> Mnoge arhivske ustanove pružaju i usluge reprodukcije građe, iako se pravila, troškovi i vrijeme izrade kopija razlikuju među institucijama.<ref name="NARA_Washington_DC_Researcher_Info">{{cite web |title=Information for Researchers at the National Archives at Washington, DC |url=https://www.archives.gov/dc/researcher-info |website=archives.gov |publisher=National Archives and Records Administration |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Hoover_Digitization_Services">{{cite web |title=Digitization Services |url=https://www.hoover.org/library-archives/research-services/digitization-services |website=hoover.org |publisher=Hoover Institution, Stanford University |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Savremeni arhivi sve češće dozvoljavaju korisnicima upotrebu vlastitih uređaja, uključujući mobilne telefone, digitalne kamere i prijenosne skenere za izradu reprodukcija dokumenata.<ref name="NIDS_Military_Archives" /><ref name="NARA_Washington_DC_Researcher_Info" /> Iako se u javnosti često smatra uobičajenim korištenje bijelih rukavica pri radu s arhivskom građom, savremena arhivistička praksa ih ne zahtijeva uvijek, naročito pri rukovanju papirnom građom, jer rukavice mogu otežati sigurno okretanje stranica i povećati rizik od oštećenja. Njihova upotreba češće se preporučuje pri radu sa fotografijama, oštećenim uvezima i posebno osjetljivim materijalima.<ref name="Baker_Silverman_2005_White_Gloves">{{cite journal |first1=Cathleen A. |last1=Baker |first2=Randy |last2=Silverman |title=Misperceptions about White Gloves |journal=International Preservation News |date=2005 |volume=37 |pages=4–16 |url=https://www.loc.gov/preservation/about/faqs/ipnn37.pdf |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> Arhivi korisnicima mogu omogućiti pristup sadržaju putem mikrofilmova, posebno kada je originalna građa osjetljiva, fizički oštećena ili često korištena. U istu svrhu sve se češće izrađuju i digitalne kopije arhivskih dokumenata. Prije zahtjeva za uvid u originalnu građu, korisnici se obično upućuju da provjere da li su dostupne reprodukcije prikladne za njihove istraživačke potrebe. Razlog za korištenje originalnih dokumenata može biti potreba za uvidom u detalje koji se ne mogu adekvatno prenijeti reprodukcijom, poput boje u dokumentima, arhitektonskih crteža, planova i mapa. Pristup originalnim dokumentima može biti odobren i iz razloga pristupačnosti, kada reprodukcije ne omogućavaju adekvatan uvid u sadržaj. Blaži oblici poteškoća pri korištenju mikrofilmskih ili digitalnih kopija u pravilu se ne smatraju dovoljnim razlogom za izdavanje originala, jer se mogu ublažiti prilagođenim načinom korištenja reprodukcija. Neki arhivski materijali mogu sadržavati podatke koji se odnose na [[Privatnost|privatnost]] i [[Povjerljivost|povjerljivost]] živih osoba, kao što su medicinska ili studentska dokumentacija, te zahtijevaju poseban postupak zaštite pri korištenju. Materijali koji sadrže [[Lični podaci|lične podatke]], poput jedinstvenih identifikacijskih brojeva ili imena, moraju se obrađivati u skladu s važećim pravilima i propisima. U takvim slučajevima arhiv može omogućiti uvid u redigovane kopije dokumenata ili u potpunosti ograničiti pristup građi, u skladu sa zakonskim odredbama i politikama zaštite privatnosti i povjerljivosti podataka.<ref name="Taube_Burkhardt_1997_Ethical_Risks">{{cite journal |last1=Taube |first1=Daniel O. |last2=Burkhardt |first2=Susan |title=Ethical and legal risks associated with archival research |journal=Ethics & Behavior |date=1997 |volume=7 |issue=1 |pages=59–67 |doi=10.1207/s15327019eb0701_5 |pmid=11654858 |language=en}}</ref><ref name="SNAP_PII_Restrictions_2016">{{cite web |title=Ask an Archivist: When to Restrict Personally Identifiable Information (PII) |url=https://snaproundtable.wordpress.com/2016/02/17/ask-an-archivist-when-to-restrict-personally-identifiable-information-pii/ |website=snaproundtable.wordpress.com |publisher=Students and New Archives Professionals Roundtable, Society of American Archivists |date=17. 2. 2016 |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> ==== Vanmjestni i elektronski pristup ==== Sve veći broj arhivskih fondova se digitalizuje, što omogućava pristup građi van prostorija arhiva putem interneta i drugih mrežnih servisa. Arhivske ustanove koje omogućavaju pristup digitalnim materijalima često svoje kataloge i metapodatke čine pretraživim putem internetskih pretraživača, koristeći standarde kao što je [[Protokol Inicijative otvorenih arhiva za prikupljanje metapodataka]] (OAI-PMH). Pojedine institucije razvijaju online portale putem kojih korisnici mogu slobodno pristupiti digitalizovanoj građi, poput [http://archives.nypl.org/ Arhiva Njujorške javne biblioteke] ili [https://siarchives.si.edu/collections Arhiva Smithsonian ustanove]. Državne institucije sve češće koriste tzv. elektronske ili virtuelne čitaonice, u kojima objavljuju dokumente i materijale dostupne javnosti, uključujući i one koji su dostavljeni na osnovu zahtjeva o slobodi pristupa informacijama ili u skladu s politikama objavljivanja javnih evidencija.<ref name="NARA_FOIA_Electronic_Reading_Room">{{cite web |title=FOIA Electronic Reading Room / FOIA Library |url=https://www.archives.gov/foia/electronic-reading-room |website=archives.gov |publisher=National Archives and Records Administration |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="Smithsonian_OGC_Reading_Room">{{cite web |title=Records Request Reading Room - Office of General Counsel |url=https://www.si.edu/ogc/records-reading-room |website=si.edu |publisher=Smithsonian Institution |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref><ref name="NPS_GOGA_FOIA_Reading_Room">{{cite web |title=FOIA: Reading Room - Golden Gate National Recreation Area |url=https://www.nps.gov/goga/learn/management/foia-reading.htm |website=nps.gov |publisher=National Park Service, U.S. Department of the Interior |access-date=17. 5. 2026 |language=en}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.arhivbih.gov.ba/ Arhiv Bosne i Hercegovine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904223539/http://www.arhivbih.gov.ba/ |date=4. 9. 2019 }} * [http://www.arhivfbih.gov.ba/ Arhiv Federacije Bosne i Hercegovine] * [https://www.arhivrs.org/ Arhiv Republike Srpske] * [https://www.arhivsa.ba/ Historijski arhiv Sarajevo] * [https://www.arhivusk.ba/ Kantonalni arhiv Unsko-sanskog kantona] * [http://www.infobiro.ba/ Digitalni arhiv Infobiro] * [https://www.archives.gov/ Zvanični sajt Nacionalne uprave za arhive i dokumentaciju Sjedinjenih Američkih Država (NARA), SAD] (en) ** [https://www.archives.gov/research Vodič kroz istraživanje arhivske građe na portalu NARA] (en) * [http://www.nationalarchives.gov.uk/ Zvanični sajt Nacionalnog arhiva Ujedinjenog Kraljevstva (TNA)] (en) ** [http://www.nationalarchives.gov.uk/help-with-your-research/ Centar za pomoć pri istraživanju na portalu TNA] (en) ** [http://www.nationalarchives.gov.uk/help-with-your-research/start-here/how-to-use-archives/ Praktični vodič: Kako koristiti arhive (TNA)] (en) * [https://www.adoptionuk.org/tracing-birth-family-within-the-uk-pre-1975-adoptions Vodič za pronalaženje bioloških porodica u UK (usvojenja prije 1975)] (en) * [https://www2.archivists.org/usingarchives Kako koristiti arhive: Vodič za efikasno istraživanje – Udruženje američkih arhivista (SAA)] (en) === LibGuides vodiči za arhivska istraživanja === * [https://dal.ca.libguides.com/c.php?g=257178&p=1717146 Vodič kroz arhivska istraživanja (Univerzitet Dalhousie)] (en) * [https://guides.library.georgetown.edu/archivalresearch Vodič za arhivska istraživanja (Biblioteka Univerziteta Georgetown)] (en) * [https://guides.library.duke.edu/c.php?g=289598&p=1930449 Uvod u arhivska istraživanja (Biblioteke Univerziteta Duke)] (en) * [http://research.library.gsu.edu/archivalresearch Arhivska istraživanja: Zašto arhivska istraživanja (Državni univerzitet Georgia)] (en) * [https://libguides.williams.edu/archival-research Provođenje arhivskih istraživanja (Koledž Williams)] (en) * [http://libguides.wits.ac.za/Scholarly_Research_Resources/Archival_Research Vođenje arhivskih istraživanja (Univerzitet Witwatersrand)] (en) {{Psihologija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Arhivi]] [[Kategorija:Historiografija]] [[Kategorija:Istraživačke metode]] [[Kategorija:Dokazi]] ntqpvlxj5yp5lrlg1l3md3hi3xkb3wv 0 534889 3848800 2026-05-23T15:17:10Z Bosancica by MK 173186 Prevedeno prvi dio teksta sa wikipedia en 3848800 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} Sljedeći [[pregled]] predstavlja sažeti vodič kroz oblast psihologije i njene najvažnije teme: '''[[Psihologija]]''' je naučna disciplina koja proučava mentalne procese, ponašanje i načine na koje ljudi i životinje doživljavaju svijet oko sebe i reaguju na njega. Kao interdisciplinarna naučna oblast, [[psihologija]] povezuje [[Prirodne nauke|prirodne]], [[Društvene nauke|društvene]] i bihevioralne nauke s ciljem razumijevanja ljudskog ponašanja i psihičkog funkcionisanja pojedinaca i grupa. Predmet psihologije obuhvata proučavanje ljudskog ponašanja, mentalnih procesa i faktora koji utječu na način na koji ljudi doživljavaju, osjećaju i djeluju. Razvoj psihologije doveo je do formiranja brojnih specijaliziranih disciplina koje proučavaju različite aspekte ljudskog ponašanja i mentalnih procesa. Pojedine grane psihologije usmjerene su na istraživanje bioloških osnova ponašanja, dok se druge bave [[učenje]]m, razvojem, ličnošću, [[Mentalno zdravlje|mentalnim zdravljem]], socijalnim odnosima ili primjenom psiholoških saznanja u [[Obrazovanje|obrazovanju]], radu, zdravstvu i drugim oblastima društvenog života. Tokom posljednjih decenija psihologija je doživjela značajan razvoj i postala jedna od zastupljenijih akademskih disciplina na univerzitetima širom svijeta. Njena saznanja imaju široku primjenu u [[Obrazovanje|obrazovanju]], [[zdravstvo|zdravstvu]], [[privreda|privredi]], [[sport]]u, pravosuđu i drugim područjima društva. U nastavku su prikazane najvažnije oblasti i pravci razvoja psihologije.<ref name="Fernald_2008">{{cite book |last=Fernald |first=L. Dodge |date=2008 |title=Psychology: Six perspectives |publisher=Sage Publications |pages=12–15 |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |access-date=23. 5. 2026}}</ref><ref name="Hockenbury_Psychology_2015">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=Sandra E. |last2=Nolan |first2=Susan A. |last3=Hockenbury |first3=Don H. |date=2015 |title=Psychology |publisher=Worth Publishers |url=https://archive.org/details/psychology07edhock |access-date=23. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://web.archive.org/web/20080528222634/http://www.nlpmax.com/Articles/Searching.aspx Psihološka biblioteka] – pretraga psiholoških članaka prema autoru, kategoriji i ključnim riječima (uključuje i članke Američkog psihološkog udruženja - APA) (en) {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pregledi zdravlja i fitnesa|Psihologija]] [[Kategorija:Pregledi|Psihologija]] [[Kategorija:Spiskovi iz psihologije| ]] [[Kategorija:Psihologija| 1]] j5hy6tfo55cfymg4y4s3reavclnck0u 3848801 3848800 2026-05-23T15:26:46Z Bosancica by MK 173186 Zamijenjeni vanjski linkovi adekvatnim 3848801 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} Sljedeći [[pregled]] predstavlja sažeti vodič kroz oblast psihologije i njene najvažnije teme: '''[[Psihologija]]''' je naučna disciplina koja proučava mentalne procese, ponašanje i načine na koje ljudi i životinje doživljavaju svijet oko sebe i reaguju na njega. Kao interdisciplinarna naučna oblast, [[psihologija]] povezuje [[Prirodne nauke|prirodne]], [[Društvene nauke|društvene]] i bihevioralne nauke s ciljem razumijevanja ljudskog ponašanja i psihičkog funkcionisanja pojedinaca i grupa. Predmet psihologije obuhvata proučavanje ljudskog ponašanja, mentalnih procesa i faktora koji utječu na način na koji ljudi doživljavaju, osjećaju i djeluju. Razvoj psihologije doveo je do formiranja brojnih specijaliziranih disciplina koje proučavaju različite aspekte ljudskog ponašanja i mentalnih procesa. Pojedine grane psihologije usmjerene su na istraživanje bioloških osnova ponašanja, dok se druge bave [[učenje]]m, razvojem, ličnošću, [[Mentalno zdravlje|mentalnim zdravljem]], socijalnim odnosima ili primjenom psiholoških saznanja u [[Obrazovanje|obrazovanju]], radu, zdravstvu i drugim oblastima društvenog života. Tokom posljednjih decenija psihologija je doživjela značajan razvoj i postala jedna od zastupljenijih akademskih disciplina na univerzitetima širom svijeta. Njena saznanja imaju široku primjenu u [[Obrazovanje|obrazovanju]], [[zdravstvo|zdravstvu]], [[privreda|privredi]], [[sport]]u, pravosuđu i drugim područjima društva. U nastavku su prikazane najvažnije oblasti i pravci razvoja psihologije.<ref name="Fernald_2008">{{cite book |last=Fernald |first=L. Dodge |date=2008 |title=Psychology: Six perspectives |publisher=Sage Publications |pages=12–15 |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |access-date=23. 5. 2026}}</ref><ref name="Hockenbury_Psychology_2015">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=Sandra E. |last2=Nolan |first2=Susan A. |last3=Hockenbury |first3=Don H. |date=2015 |title=Psychology |publisher=Worth Publishers |url=https://archive.org/details/psychology07edhock |access-date=23. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.apa.org/ Zvanični sajt Američkog psihološkog udruženja (APA)] (en) * [https://psycnet.apa.org/ PsycNet – Istraživačka baza Američkog psihološkog udruženja] (en) * [https://scholar.google.com/ Google Scholar – Pretraživač naučne i akademske literature] * [https://doaj.org/ DOAJ – Direktorij časopisa otvorenog pristupa (oblast psihologije)] (en) {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pregledi zdravlja i fitnesa|Psihologija]] [[Kategorija:Pregledi|Psihologija]] [[Kategorija:Spiskovi iz psihologije| ]] [[Kategorija:Psihologija| 1]] g8xfxec2596bzqbkbmzpyeymde58yf6 3848808 3848801 2026-05-23T17:28:48Z Bosancica by MK 173186 Preveden još jedan dio sa wikipedia en 3848808 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} Sljedeći [[pregled]] predstavlja sažeti vodič kroz oblast psihologije i njene najvažnije teme: '''[[Psihologija]]''' je naučna disciplina koja proučava mentalne procese, ponašanje i načine na koje ljudi i životinje doživljavaju svijet oko sebe i reaguju na njega. Kao interdisciplinarna naučna oblast, [[psihologija]] povezuje [[Prirodne nauke|prirodne]], [[Društvene nauke|društvene]] i bihevioralne nauke s ciljem razumijevanja ljudskog ponašanja i psihičkog funkcionisanja pojedinaca i grupa. Predmet psihologije obuhvata proučavanje ljudskog ponašanja, mentalnih procesa i faktora koji utječu na način na koji ljudi doživljavaju, osjećaju i djeluju. Razvoj psihologije doveo je do formiranja brojnih specijaliziranih disciplina koje proučavaju različite aspekte ljudskog ponašanja i mentalnih procesa. Pojedine grane psihologije usmjerene su na istraživanje bioloških osnova ponašanja, dok se druge bave [[učenje]]m, razvojem, ličnošću, [[Mentalno zdravlje|mentalnim zdravljem]], socijalnim odnosima ili primjenom psiholoških saznanja u [[Obrazovanje|obrazovanju]], radu, zdravstvu i drugim oblastima društvenog života. Tokom posljednjih decenija psihologija je doživjela značajan razvoj i postala jedna od zastupljenijih akademskih disciplina na univerzitetima širom svijeta. Njena saznanja imaju široku primjenu u [[Obrazovanje|obrazovanju]], [[zdravstvo|zdravstvu]], [[privreda|privredi]], [[sport]]u, pravosuđu i drugim područjima društva. U nastavku su prikazane najvažnije oblasti i pravci razvoja psihologije.<ref name="Fernald_2008">{{cite book |last=Fernald |first=L. Dodge |date=2008 |title=Psychology: Six perspectives |publisher=Sage Publications |pages=12–15 |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |access-date=23. 5. 2026}}</ref><ref name="Hockenbury_Psychology_2015">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=Sandra E. |last2=Nolan |first2=Susan A. |last3=Hockenbury |first3=Don H. |date=2015 |title=Psychology |publisher=Worth Publishers |url=https://archive.org/details/psychology07edhock |access-date=23. 5. 2026}}</ref> {{TOC limit|limit=2}} == Grane psihologije == {{glavni|Spisak grana psihologije}} === Osnovne psihološke discipline === * [[Azijska psihologija]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Biološka psihologija]] * [[Crna psihologija]] * [[Diferencijalna psihologija]] * [[Domorodačka psihologija]] * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Evolucijska psihologija]] * [[Forenzička razvojna psihologija]] * [[Grupna psihologija]] * [[Klinička neuropsihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Komparativna psihologija]] * [[Kriminalistička psihologija]] * [[Kritička psihologija]] * [[Kulturalna psihologija]] * [[Kvantitativna psihologija]] * [[Matematička psihologija]] * [[Medicinska psihologija]] * [[Motivacija]] * [[Neuropsihologija]] * [[Pedijatrijska psihologija]] * [[Pozitivna psihologija]] * [[Primijenjena psihologija]] * [[Psihofarmakologija]] * [[Abnormalna psihologija|Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] * [[Psihologija ličnosti]] * [[Psihologija muzike]] * [[Psihologija zaštite okoliša]] * [[Razvojna psihologija]] * [[Rehabilitacijska psihologija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Teorijska psihologija]] * [[Transpersonalna psihologija]] * [[Zdravstvena psihologija]] === Druge oblasti prema tematici === * [[Bihevioralna ekonomija]] * [[Dječija psihopatologija]] * [[Indijska psihologija]] * [[Inteligencija]] * [[Moralna psihologija]] * [[Podsvijest]] * [[Psihofarmakologija|Psihofarmakologija i zloupotreba psihoaktivnih supstanci]] * [[Psihofizika]] * [[Psiholingvistika]] * [[Psihometrija]] * [[Psihologija nauke]] * [[Psihologija religije]] * [[Psihologija seksualnosti]] * [[Psihologija umjetnosti]] * [[Psihologija žene]] * [[Psihopatologija]] * [[Self psihologija]] ** [[Pregled selfa|Self]] === Primijenjena psihologija === * [[Anomalistička psihologija]] * [[Pedagoška psihologija|Edukacijska psihologija]] * [[Ekološka psihologija]] * [[Ergonomija]] * [[Forenzička psihologija]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija]] * [[Klinička psihologija]] * [[Medicinska psihologija]] * [[Policijska psihologija]] * [[Politička psihologija]] * [[Pravna psihologija]] * [[Primijenjena bihevioralna analiza]] * [[Psihologija medija]] * [[Psihologija okoliša]] * [[Psihologija potrošača]] * [[Psihologija rada]] * [[Psihologija zajednice]] * [[Psihofarmakologija]] * [[Psihologija zdravlja na radu]] * [[Psihoneuroimunologija]] * [[Saobraćajna psihologija]] * [[Savjetodavna psihologija]] * [[Sportska psihologija]] * [[Školska psihologija]] * [[Vojna psihologija]] * [[Zdravstvena psihologija]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.apa.org/ Zvanični sajt Američkog psihološkog udruženja (APA)] (en) * [https://psycnet.apa.org/ PsycNet – Istraživačka baza Američkog psihološkog udruženja] (en) * [https://scholar.google.com/ Google Scholar – Pretraživač naučne i akademske literature] * [https://doaj.org/ DOAJ – Direktorij časopisa otvorenog pristupa (oblast psihologije)] (en) {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pregledi zdravlja i fitnesa|Psihologija]] [[Kategorija:Pregledi|Psihologija]] [[Kategorija:Spiskovi iz psihologije| ]] [[Kategorija:Psihologija| 1]] emdn2izp49eu2lhw7oeu3lmjiiguxr2 3848854 3848808 2026-05-24T00:47:46Z Bosancica by MK 173186 Završen prijevod cijelog teksta sa wikipedia en (vjerovatno će se vremenom mijenjati i prilagođavati) 3848854 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} Sljedeći [[pregled]] predstavlja sažeti vodič kroz oblast psihologije i njene najvažnije teme: '''[[Psihologija]]''' je naučna disciplina koja proučava mentalne procese, ponašanje i načine na koje ljudi i životinje doživljavaju svijet oko sebe i reaguju na njega. Kao interdisciplinarna naučna oblast, [[psihologija]] povezuje [[Prirodne nauke|prirodne]], [[Društvene nauke|društvene]] i bihevioralne nauke s ciljem razumijevanja ljudskog ponašanja i psihičkog funkcionisanja pojedinaca i grupa. Predmet psihologije obuhvata proučavanje ljudskog ponašanja, mentalnih procesa i faktora koji utječu na način na koji ljudi doživljavaju, osjećaju i djeluju. Razvoj psihologije doveo je do formiranja brojnih specijaliziranih disciplina koje proučavaju različite aspekte ljudskog ponašanja i mentalnih procesa. Pojedine grane psihologije usmjerene su na istraživanje bioloških osnova ponašanja, dok se druge bave [[učenje]]m, razvojem, ličnošću, [[Mentalno zdravlje|mentalnim zdravljem]], socijalnim odnosima ili primjenom psiholoških saznanja u [[Obrazovanje|obrazovanju]], radu, zdravstvu i drugim oblastima društvenog života. Tokom posljednjih decenija psihologija je doživjela značajan razvoj i postala jedna od zastupljenijih akademskih disciplina na univerzitetima širom svijeta. Njena saznanja imaju široku primjenu u [[Obrazovanje|obrazovanju]], [[zdravstvo|zdravstvu]], [[privreda|privredi]], [[sport]]u, pravosuđu i drugim područjima društva. U nastavku su prikazane najvažnije oblasti i pravci razvoja psihologije.<ref name="Fernald_2008">{{cite book |last=Fernald |first=L. Dodge |date=2008 |title=Psychology: Six perspectives |publisher=Sage Publications |pages=12–15 |url=https://archive.org/details/psychologysixper0000fern |access-date=23. 5. 2026}}</ref><ref name="Hockenbury_Psychology_2015">{{cite book |last1=Hockenbury |first1=Sandra E. |last2=Nolan |first2=Susan A. |last3=Hockenbury |first3=Don H. |date=2015 |title=Psychology |publisher=Worth Publishers |url=https://archive.org/details/psychology07edhock |access-date=23. 5. 2026}}</ref> {{TOC limit|limit=2}} == Grane psihologije == {{glavni|Spisak grana psihologije}} === Osnovne psihološke discipline === * [[Azijska psihologija]] * [[Bihevioralna genetika]] * [[Biološka psihologija]] * [[Crna psihologija]] * [[Diferencijalna psihologija]] * [[Domorodačka psihologija]] * [[Eksperimentalna psihologija]] * [[Evolucijska psihologija]] * [[Forenzička razvojna psihologija]] * [[Grupna psihologija]] * [[Klinička neuropsihologija]] * [[Kognitivna psihologija]] * [[Komparativna psihologija]] * [[Kriminalistička psihologija]] * [[Kritička psihologija]] * [[Kulturalna psihologija]] * [[Kvantitativna psihologija]] * [[Matematička psihologija]] * [[Medicinska psihologija]] * [[Motivacija]] * [[Neuropsihologija]] * [[Pedijatrijska psihologija]] * [[Pozitivna psihologija]] * [[Primijenjena psihologija]] * [[Psihofarmakologija]] * [[Abnormalna psihologija|Psihologija abnormalnog ponašanja i doživljavanja]] * [[Psihologija ličnosti]] * [[Psihologija muzike]] * [[Psihologija zaštite okoliša]] * [[Razvojna psihologija]] * [[Rehabilitacijska psihologija]] * [[Socijalna psihologija]] * [[Teorijska psihologija]] * [[Transpersonalna psihologija]] * [[Zdravstvena psihologija]] === Druge oblasti prema tematici === * [[Bihevioralna ekonomija]] * [[Dječija psihopatologija]] * [[Indijska psihologija]] * [[Inteligencija]] * [[Moralna psihologija]] * [[Podsvijest]] * [[Psihofarmakologija|Psihofarmakologija i zloupotreba psihoaktivnih supstanci]] * [[Psihofizika]] * [[Psiholingvistika]] * [[Psihometrija]] * [[Psihologija nauke]] * [[Psihologija religije]] * [[Psihologija seksualnosti]] * [[Psihologija umjetnosti]] * [[Psihologija žene]] * [[Psihopatologija]] * [[Self psihologija]] ** [[Pregled selfa|Self]] === Primijenjena psihologija === * [[Anomalistička psihologija]] * [[Pedagoška psihologija|Edukacijska psihologija]] * [[Ekološka psihologija]] * [[Ergonomija]] * [[Forenzička psihologija]] * [[Industrijska i organizacijska psihologija]] * [[Klinička psihologija]] * [[Medicinska psihologija]] * [[Policijska psihologija]] * [[Politička psihologija]] * [[Pravna psihologija]] * [[Primijenjena bihevioralna analiza]] * [[Psihologija medija]] * [[Psihologija okoliša]] * [[Psihologija potrošača]] * [[Psihologija rada]] * [[Psihologija zajednice]] * [[Psihofarmakologija]] * [[Psihologija zdravlja na radu]] * [[Psihoneuroimunologija]] * [[Saobraćajna psihologija]] * [[Savjetodavna psihologija]] * [[Sportska psihologija]] * [[Školska psihologija]] * [[Vojna psihologija]] * [[Zdravstvena psihologija]] === Psihološke škole === [[Spisak psiholoških škola|Psihološke škole]] – u nastavku su navedeni primjeri različitih psiholoških škola i pravaca (najutjecajnije škole označene su podebljanim tekstom): * '''[[Analitička psihologija]]''' * '''[[Biheviorizam]]''' (vidi i [[Radikalni biheviorizam]]) * [[Deskriptivna psihologija]] * '''[[Diferencijalna psihologija]]''' * [[Dubinska psihologija]] * [[Ego psihologija]] * [[Egzistencijalna psihologija]] * [[Enaktivizam]] * [[Fenomenološka psihologija]] * [[Funkcionalna psihologija]] * '''[[Geštalt psihologija]]''' * '''[[Humanistička psihologija]]''' * [[Individualna psihologija]] * '''[[Kognitivizam]]''' * [[Kulturno-historijska psihologija]] * '''[[Psihoanaliza]]''' * [[Strukturalizam]] * [[Teorija ekoloških sistema]] * [[Transakcijska analiza]] * [[Transpersonalna psihologija]] === Historija psihologije === * [[Historija psihologije]] ** [[Hronologija psihologije]] ** [[Hronologija psihoterapije]] === Psihološke teorije === * [[Spisak teorija socijalne psihologije]] === Istraživačke metode === * [[Spisak psiholoških istraživačkih metoda]] * [[Spisak neuroloških istraživačkih metoda]] == Psihološki fenomeni == * [[Kognitivna pristrasnost]] ([[Spisak kognitivnih pristrasnosti|spisak]]) ** [[Spisak kognitivnih pristrasnosti povezanih sa pamćenjem]] * [[Emocija]] ([[Spisak emocija|spisak]]) * [[Percepcija]] ([[Indeks članaka povezanih sa percepcijom|indeks]]) * [[Spisak psiholoških efekata|Psihološki efekti]] * [[Mišljenje]] ([[Pregled mišljenja|pregled]]) ** [[Spisak misaonih procesa]] ** [[Spisak organizacijskih misaonih procesa]] ** [[Spisak procesa donošenja odluka]] ** [[Spisak kreativnih misaonih procesa]] ** [[Spisak mnemotehnika]] ** [[Spisak tema o emocionalnoj inteligenciji|Emocionalna inteligencija]] === Mentalni poremećaji === {{Glavni|Mentalni poremećaj}} * [[DSM-IV kodovi]] * [[DSM-IV kodovi (abecedni prikaz)]] * [[Uzroci mentalnih poremećaja]] * [[Klasifikacija mentalnih poremećaja]] * [[Spisak mentalnih poremećaja]] ** [[Spisak anksioznih poremećaja|Anksiozni poremećaji]] ** [[Ovisnost]] *** [[Ovisnost o videoigrama]] * [[Spisak poremećaja raspoloženja]] * [[Spisak neuroloških poremećaja]] * [[Pregled autizma]] == Psihološki tretmani == * [[Spisak kognitivno-bihevioralnih terapija]] * [[Spisak terapija]] * [[Spisak psihoterapija]] === Medicina === * [[Lijek]] * [[Spiskovi lijekova]] * [[Spisak nootropika]] == Obrazovanje u psihologiji == * [[Spisak kvalifikacija iz psihologije]] * [[Spisak škola psihoanalize]] == Psihološke organizacije == * [[Spisak psiholoških organizacija]] * [[Istraživačke grupe i centri za evolucijsku psihologiju]] * [[Spisak škola psihoanalize]] == Psiholozi i srodni stručnjaci == * [[Spisak psihologa]] ** [[Spisak kliničkih psihologa]] ** [[Spisak kognitivnih psihologa]] ** [[Spisak komparativnih psihologa]] ** [[Spisak razvojnih psihologa]] ** [[Spisak pedagoških psihologa|Spisak edukacijskih psihologa]] ** [[Spisak evolucijskih psihologa]] ** [[Spisak socijalnih psihologa]] * Spiskovi stručnjaka povezanih sa psihologijom ** [[Spisak kognitivnih naučnika]] ** [[Spisak izmišljenih psihijatara]] ** [[Spisak neurologa i neurohirurga]] ** [[Spisak neuronaučnika]] ** [[Spisak psihijatara]] ** [[Spisak teoretičara psihoanalize]] == Također pogledajte == * [[Indeks članaka iz psihologije]] ** [[Indeks članaka iz kognitivne nauke]] ** [[Indeks članaka iz neurobiologije]] ** [[Indeks članaka iz psihometrije]] * [[Spisak tema iz neuronauke]] * [[Spisak tema iz savjetovanja]] * [[Spisak softvera za oslikavanje mozga]] * [[Spisak regija ljudskog mozga]] * [[Spisak tema iz neurolingvističkog programiranja|Neurolingvističko programiranje]] ([[Indeks članaka povezanih s NLP-om|indeks]]) * [[Eksperimenti zasnovani na webu]] * [[Spisak psiholoških časopisa]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [https://www.apa.org/ Zvanični sajt Američkog psihološkog udruženja (APA)] (en) * [https://psycnet.apa.org/ PsycNet – Istraživačka baza Američkog psihološkog udruženja] (en) * [https://scholar.google.com/ Google Scholar – Pretraživač naučne i akademske literature] * [https://doaj.org/ DOAJ – Direktorij časopisa otvorenog pristupa (oblast psihologije)] (en) {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Pregledi zdravlja i fitnesa|Psihologija]] [[Kategorija:Pregledi|Psihologija]] [[Kategorija:Spiskovi iz psihologije| ]] [[Kategorija:Psihologija| 1]] hs5xtn6k1gzb7i0nt3yfna1mxigdiec 3 534890 3848802 2026-05-23T15:50:56Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3848802 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 0 534891 3848811 2026-05-23T17:58:58Z Unrelated9966 178239 Nova stranica: {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2026. | slika = Eurovision 2026 heart - Austria.svg | veličina_slike = | slika_alt = Logotip Eurosonga 2026 s motivom srca za Austriju | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 12. maj 2026. | drugo_polufinale = 14. maj 2026. | drugi_pokušaj = | finale = 16. maj 2026. | mjesto_održavanja... 3848811 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2026. | slika = Eurovision 2026 heart - Austria.svg | veličina_slike = | slika_alt = Logotip Eurosonga 2026 s motivom srca za Austriju | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 12. maj 2026. | drugo_polufinale = 14. maj 2026. | drugi_pokušaj = | finale = 16. maj 2026. | mjesto_održavanja = [[Wiener Stadthalle]]<br />[[Beč]], [[Austrija]] | voditelji = {{Plainlist| * [[Victoria Swarovski]] * [[Michael Ostrowski]] * Emily Busvine}} | dirigent = | režiser = {{Plainlist| * Michael Kögler * Robin Hofwander}} | izvršni_nadzornik = [[Martin Green (producent)|Martin Green]] | izvršni_producent = {{Plainlist| * Michael Krön * Gert Kark}} | emiter = [[Österreichischer Rundfunk]] (ORF) | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = ''United by Music'' | broj_učesnika = 35 | debitiranje = | povratak = {{Plainlist| * {{Esc|Bugarska}} * {{Esc|Moldavija}} * {{Esc|Rumunija}} }} | odustajanje = {{Plainlist| * {{Esc|Island}} * {{Esc|Irska}} * {{Esc|Nizozemska}} * {{Esc|Slovenija}} * {{Esc|Španija}} }} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Zemlje koje su ranije učestvovale, a nisu 2026. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje dva niza po 12, 10, 8–1 bodova deset pjesama. Online glasovi gledalaca iz zemalja koje ne učestvuju zbrajaju se i dodjeljuju kao jedan niz bodova. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{Esc|Bugarska}}<br />"[[Bangaranga]]" | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2025.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = }} '''Eurosong 2026.''' bio je 70. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je u [[Beč|Beču]] ([[Austrija]]), a takmičenje je organizirala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) u saradnji s austrijskim emiterom [[Österreichischer Rundfunk|ORF]]-om. Polufinalne večeri održane su 12. i 14. maja, dok je finalna večer održana 16. maja 2026. Voditelji sve tri večeri bili su [[Victoria Swarovski]], [[Michael Ostrowski]] i Emily Busvine.<ref name="SF1Results">{{Cite web|title=Eurovision 2026 Semi-final 1 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2026/semi-final-1|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-23|language=en}}</ref><ref name="FinalResults">{{Cite web|title=Eurovision 2026 Results: Voting & Points|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2026|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-23|language=en}}</ref> Učestvovalo je 35 zemalja.<ref name="Participants">{{Cite web|date=2025-12-15|title=35 broadcasters to compete at 70th Eurovision Song Contest in Vienna|url=https://www.eurovision.com/stories/35-broadcasters-70th-eurovision-song-contest-vienna/|publisher=European Broadcasting Union|access-date=2026-05-23|language=en}}</ref> Nakon odsustva s takmičenja, vratile su se [[Bugarska na Eurosongu|Bugarska]], [[Moldavija na Eurosongu|Moldavija]] i [[Rumunija na Eurosongu|Rumunija]], dok su [[Island na Eurosongu|Island]], [[Irska na Eurosongu|Irska]], [[Nizozemska na Eurosongu|Nizozemska]], [[Slovenija na Eurosongu|Slovenija]] i [[Španija na Eurosongu|Španija]] odbile učestvovati u znak protesta zbog učešća [[Izrael na Eurosongu|Izraela]] u kontekstu [[Rat u Gazi (2023)|rata u Gazi]]. To je bio najveći bojkot u historiji takmičenja od [[Eurosong 1970.|1970.]], a [[Luksemburg na Eurosongu|Luksemburg]] se po prvi put od uvođenja polufinala 2004. nije kvalificirao u finale.<ref name="Participants" /><ref name="FinalResults" /> Pobijedila je [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] s pjesmom "[[Bangaranga]]", koju su napisali Dara, [[Anne Judith Wik]], Cristian Tarcea i [[Dimitris Kontopoulos]]. To je bila prva pobjeda Bugarske na takmičenju, a pjesma je pobijedila i u glasanju žirija i u teleglasanju, prvi put nakon [[Eurosong 2017.|Portugala 2017]]. Među prvih pet našli su se još Izrael, Rumunija, Australija i Italija.<ref name="FinalResults" /> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:Wiener Stadthalle Aussen 2008.jpg|left|thumb|250x250px|[[Wiener Stadthalle]], Beč – glavno mjesto održavanja takmičenja 2026.]] [[Datoteka:Wien Rathaus hochauflösend.jpg|left|thumb|[[Bečka vijećnica]] – mjesto održavanja žrijeba i ceremonije otvaranja takmičenja.]] Takmičenje 2026. održano je u Austriji nakon pobjede te zemlje na [[Eurosong 2025.|Eurosongu 2025.]] s pjesmom "[[Wasted Love]]" u izvedbi [[JJ (pjevač)|JJ]]-a. Ovo je bio treći put da je Austrija domaćin takmičenja (nakon 1967. i 2015). Kao mjesto održavanja izabrana je Wiener Stadthalle kapaciteta 16.152 mjesta, koja je također ugostila Eurosong 2015. godine.<ref name="Eurovision.tv-2025">{{cite web |date=2025-08-20 |title=Eurovision 2026: Vienna is our Host City for the 70th |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2026-vienna-host-city-70th |access-date=2026-05-23 |website=Eurovision.tv |publisher=EBU |language=en |location=Ženeva}}</ref> Pored glavne dvorane, na trgu [[Rathausplatz (Beč)|Rathausplatz]] bio je smješten ''Eurovision Village'' (Eurovizijsko selo), gdje su se održavali nastupi učesnika takmičenja i lokalnih umjetnika, kao i javna prikazivanja emisija uživo za širu publiku. Noćni klub Prater Dome ugostio je ''EuroClub'', gdje su organizirane službene zabave i privatni nastupi učesnika. Događaj "Tirkizni tepih" održan je 10. maja 2026. ispred pozorišta [[Burgtheater]]. Takmičari i njihove delegacije prošetali su kroz Eurovizijsko selo na Rathausplatzu kako bi se predstavili akreditiranim novinarima i fanovima, a događaj je završen u Bečkoj vijećnici, gdje je uslijedila ceremonija otvaranja.<ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=What to do in Vienna during Eurovision week |url=https://www.eurovision.com/stories/what-to-do-in-vienna-during-eurovision-week-2026/ |access-date=2026-05-23 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref><ref name="vol.at-2025">{{Cite web |date=2025-08-20 |title=Ludwig sees Eurovision Song Contest 2026 as a good investment for Vienna's economic location |url=https://www.vol.at/ludwig-sees-eurovision-song-contest-2026-as-a-good-investment-for-viennas-economic-location/9617405 |access-date=2026-05-23 |website=vol.at |language=en}}</ref> == Rezultati == === Prvo polufinale === Prvo polufinale održano je 12. maja 2026. u 21 sat ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]).<ref name="SF1Results" /> Nastupalo je 15 zemalja. Glasati su također mogle [[Njemačka na Eurosongu|Njemačka]] i [[Italija na Eurosongu|Italija]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF1Results" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 1. | {{Esc|Moldavija}} | [[Satoshi (pjevač)|Satoshi]] | "{{lang|ro|[[Viva, Moldova!]]}}" | [[rumunski jezik|rumunski]] | 4. | 208 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 2. | {{Esc|Švedska}} | [[Felicia (pjevačica)|Felicia]] | "[[My System]]" | [[Engleski jezik|engleski]] | 9. | 96 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 3. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Lelek (bend)|Lelek]] | "{{lang|hr|[[Andromeda (Lelek song)|Andromeda]]}}" | [[hrvatski jezik|hrvatski]] | 6. | 175 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 4. | {{Esc|Grčka}} | [[Akylas]] | "{{lang|el-Latn|[[Ferto (song)|Ferto]]}}" <small>({{lang|el|Φέρτο}})</small> | [[grčki jezik|grčki]] | 7. | 159 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Portugal}} | [[Bandidos do Cante]] | "{{lang|pt|[[Rosa (Bandidos do Cante song)|Rosa]]}}" | [[portugalski jezik|portugalski]] | 12. | 74 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Gruzija}} | [[Bzikebi]] | "[[On Replay]]" | engleski | 15. | 5 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Finska}} | [[Linda Lampenius]] i [[Pete Parkkonen]] | "{{lang|fi|[[Liekinheitin]]}}" | [[finski jezik|finski]] | 3. | 227 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Crna Gora}} | [[Tamara Živković]] | "[[Nova zora]]" <small>({{lang|cnr|Нова зора}})</small> | [[crnogorski jezik|crnogorski]] | 13. | 71 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Estonija}} | [[Vanilla Ninja]] | "[[Too Epic to Be True]]" | engleski | 11. | 79 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Izrael}} | [[Noam Bettan]] | "[[Michelle (Noam Bettan song)|Michelle]]" | [[francuski jezik|francuski]], [[hebrejski jezik|hebrejski]], engleski | 1. | 269 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|Belgija}} | [[Essyla]] | "[[Dancing on the Ice]]" | engleski | 10. | 91 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Litvanija}} | [[Lion Ceccah]] | "{{lang|es|[[Sólo quiero más]]}}" | [[litvanski jezik|litvanski]], engleski | 8. | 101 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|San Marino}} | [[Senhit (pjevačica)|Senhit]] | "[[Superstar (Senhit song)|Superstar]]" | engleski | 14. | 41 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Poljska}} | [[Alicja Szemplińska|Alicja]] | "[[Pray (Alicja song)|Pray]]" | engleski | 2. | 247 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Srbija}} | [[Lavina (pjevačica)|Lavina]] | "[[Kraj mene]]" <small>({{lang|sr|Крај мене}})</small> | [[srpski jezik|srpski]] | 5. | 187 |} === Drugo polufinale === Drugo polufinale održano je 14. maja 2026. u 21 sat (CEST). Nastupalo je 15 zemalja. Glasati su također mogle Austrija, [[Francuska na Eurosongu|Francuska]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF2Results">{{Cite web|title=Eurovision 2026 Semi-final 2 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2026/semi-final-2|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-23|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 1. | {{Esc|Bugarska}} | [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] | "[[Bangaranga]]" | engleski | 1. | 278 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Jiva (pjevač)|Jiva]] | "[[Just Go (Jiva song)|Just Go]]" | engleski, [[azerski jezik|azerski]] | 15. | 2 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 3. | {{Esc|Rumunija}} | [[Alexandra Căpitănescu]] | "[[Choke Me]]" | engleski | 2. | 234 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Luksemburg}} | [[Eva Marija]] | "[[Mother Nature (Eva Marija song)|Mother Nature]]" | engleski | 12. | 60 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 5. | {{Esc|Češka}} | [[Daniel Zizka]] | "[[Crossroads (song)|Crossroads]]" | engleski | 9. | 142 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Armenija}} | [[Simón (pjevač)|Simón]] | "{{lang|es|[[Paloma Rumba]]}}" | engleski | 14. | 49 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Švicarska}} | [[Veronica Fusaro]] | "[[Alice (Veronica Fusaro song)|Alice]]" | engleski | 11. | 108 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Kipar}} | [[Antigoni Buxton|Antigoni]] | "[[Jalla (song)|Jalla]]" | engleski, grčki | 10. | 122 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Letonija}} | [[Atvara]] | "{{lang|lv|[[Ēnā]]}}" | [[latvijski jezik|latvijski]] | 13. | 49 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Danska}} | [[Søren Torpegaard Lund]] | "{{lang|da|[[Før vi går hjem]]}}" | [[danski jezik|danski]] | 5. | 199 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|Australija}} | [[Delta Goodrem]] | "[[Eclipse (Delta Goodrem song)|Eclipse]]" | engleski | 3. | 222 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Leléka]] | "[[Ridnym]]" <small>({{lang|uk|Рідним}})</small> | engleski, [[ukrajinski jezik|ukrajinski]] | 6. | 174 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Albanija}} | [[Alis (pjevačica)|Alis]] | "{{lang|sq|[[Nân (song)|Nân]]}}" | [[albanski jezik|albanski]] | 7. | 158 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Malta}} | [[Aidan (pjevač)|Aidan]] | "{{lang|it|[[Bella (Aidan song)|Bella]]}}" | engleski, [[malteški jezik|malteški]] | 8. | 143 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Norveška}} | [[Jonas Lovv]] | "[[Ya Ya Ya]]" | engleski | 4. | 206 |} === Finale === Finale je održano 16. maja 2026. u 21:00 (CEST). U finalu je učestvovalo 25 zemalja, sa svih trideset pet zemalja učesnica koje su imale pravo glasa. Bugarska je pobijedila sa 516 bodova, pobijedivši i u glasanju žirija i u teleglasanju. Izrael je bio drugi sa 343 boda, a Rumunija, Australija i Italija zaokružile su prvih pet.<ref name="FinalResults" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Danska}} | [[Søren Torpegaard Lund]] | "{{lang|da|[[Før vi går hjem]]}}" | danski | 7. | 243 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Njemačka}} | [[Sarah Engels]] | "[[Fire (Sarah Engels song)|Fire]]" | engleski | 23. | 12 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Izrael}} | [[Noam Bettan]] | "[[Michelle (Noam Bettan song)|Michelle]]" | francuski, hebrejski, engleski | 2. | 343 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Belgija}} | [[Essyla]] | "[[Dancing on the Ice]]" | engleski | 21. | 36 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Albanija}} | [[Alis (pjevačica)|Alis]] | "{{lang|sq|[[Nân (song)|Nân]]}}" | albanski | 13. | 145 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Grčka}} | [[Akylas]] | "{{lang|el-Latn|Ferto}}" <small>({{lang|el|Φέρτο}})</small> | grčki | 10. | 220 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Leléka]] | "[[Ridnym]]" <small>({{lang|uk|Рідним}})</small> | engleski, ukrajinski | 9. | 221 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Australija}} | [[Delta Goodrem]] | "[[Eclipse (Delta Goodrem song)|Eclipse]]" | engleski | 4. | 287 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Srbija}} | [[Lavina (pjevačica)|Lavina]] | "[[Kraj mene]]" <small>({{lang|sr|Крај мене}})</small> | srpski | 17. | 90 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Malta}} | [[Aidan (pjevač)|Aidan]] | "{{lang|it|[[Bella (Aidan song)|Bella]]}}" | engleski, malteški | 18. | 89 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Češka}} | [[Daniel Zizka]] | "[[Crossroads (song)|Crossroads]]" | engleski | 16. | 113 |- style="font-weight:bold; background:gold;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:gold;" | 12. | {{Esc|Bugarska}} | [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] | "[[Bangaranga]]" | engleski | 1. | 516 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Lelek (bend)|Lelek]] | "{{lang|hr|[[Andromeda (Lelek song)|Andromeda]]}}" | hrvatski | 15. | 124 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Look Mum No Computer]] | "[[Eins, Zwei, Drei]]" | engleski | 25. | 1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Francuska}} | [[Monroe (pjevačica)|Monroe]] | "{{lang|fr|[[Regarde!]]}}" | francuski | 11. | 158 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Moldavija}} | [[Satoshi (pjevač)|Satoshi]] | "{{lang|ro|[[Viva, Moldova!]]}}" | rumunski | 8. | 226 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Finska}} | [[Linda Lampenius]] i [[Pete Parkkonen]] | "{{lang|fi|[[Liekinheitin]]}}" | finski | 6. | 279 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Poljska}} | [[Alicja Szemplińska|Alicja]] | "[[Pray (Alicja song)|Pray]]" | engleski | 12. | 150 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Litvanija}} | [[Lion Ceccah]] | "{{lang|es|[[Sólo quiero más]]}}" | litvanski, engleski | 22. | 22 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20. | {{Esc|Švedska}} | [[Felicia (pjevačica)|Felicia]] | "[[My System]]" | engleski | 20. | 51 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Kipar}} | [[Antigoni Buxton|Antigoni]] | "[[Jalla (song)|Jalla]]" | engleski, grčki | 19. | 75 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Italija}} | [[Sal Da Vinci]] | "{{lang|it|[[Per sempre sì]]}}" | italijanski | 5. | 281 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Norveška}} | [[Jonas Lovv]] | "[[Ya Ya Ya]]" | engleski | 14. | 134 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24. | {{Esc|Rumunija}} | [[Alexandra Căpitănescu]] | "[[Choke Me]]" | engleski | 3. | 296 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25. | {{Esc|Austrija}} | [[Cosmó]] | "{{lang|de|[[Tanzschein]]}}" | njemački | 24. | 6 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2026}} * [https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/ Zvanična stranica Eurosonga u Beču 2026.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2026.]] [[Kategorija:2026. u Austriji]] [[Kategorija:2026. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Austriji]] [[Kategorija:Eurosong 2026.|*]] 1mrtwtmdjhscg8rzrt04o2fr4uusoq4 3848902 3848811 2026-05-24T05:29:44Z CommonsDelinker 1478 Uklanjam datoteku [[c:File:Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg|Wiener_Stadthalle_Aussen_2008.jpg]]; na Commonsu ju je izbrisao/-la [[c:User:Krd|Krd]]; razlog: [[:c:COM:VRT|No permission]] since 16 May 2026. 3848902 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2026. | slika = Eurovision 2026 heart - Austria.svg | veličina_slike = | slika_alt = Logotip Eurosonga 2026 s motivom srca za Austriju | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 12. maj 2026. | drugo_polufinale = 14. maj 2026. | drugi_pokušaj = | finale = 16. maj 2026. | mjesto_održavanja = [[Wiener Stadthalle]]<br />[[Beč]], [[Austrija]] | voditelji = {{Plainlist| * [[Victoria Swarovski]] * [[Michael Ostrowski]] * Emily Busvine}} | dirigent = | režiser = {{Plainlist| * Michael Kögler * Robin Hofwander}} | izvršni_nadzornik = [[Martin Green (producent)|Martin Green]] | izvršni_producent = {{Plainlist| * Michael Krön * Gert Kark}} | emiter = [[Österreichischer Rundfunk]] (ORF) | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = ''United by Music'' | broj_učesnika = 35 | debitiranje = | povratak = {{Plainlist| * {{Esc|Bugarska}} * {{Esc|Moldavija}} * {{Esc|Rumunija}} }} | odustajanje = {{Plainlist| * {{Esc|Island}} * {{Esc|Irska}} * {{Esc|Nizozemska}} * {{Esc|Slovenija}} * {{Esc|Španija}} }} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Zemlje koje su ranije učestvovale, a nisu 2026. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje dva niza po 12, 10, 8–1 bodova deset pjesama. Online glasovi gledalaca iz zemalja koje ne učestvuju zbrajaju se i dodjeljuju kao jedan niz bodova. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{Esc|Bugarska}}<br />"[[Bangaranga]]" | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2025.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = }} '''Eurosong 2026.''' bio je 70. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je u [[Beč|Beču]] ([[Austrija]]), a takmičenje je organizirala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) u saradnji s austrijskim emiterom [[Österreichischer Rundfunk|ORF]]-om. Polufinalne večeri održane su 12. i 14. maja, dok je finalna večer održana 16. maja 2026. Voditelji sve tri večeri bili su [[Victoria Swarovski]], [[Michael Ostrowski]] i Emily Busvine.<ref name="SF1Results">{{Cite web|title=Eurovision 2026 Semi-final 1 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2026/semi-final-1|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-23|language=en}}</ref><ref name="FinalResults">{{Cite web|title=Eurovision 2026 Results: Voting & Points|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2026|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-23|language=en}}</ref> Učestvovalo je 35 zemalja.<ref name="Participants">{{Cite web|date=2025-12-15|title=35 broadcasters to compete at 70th Eurovision Song Contest in Vienna|url=https://www.eurovision.com/stories/35-broadcasters-70th-eurovision-song-contest-vienna/|publisher=European Broadcasting Union|access-date=2026-05-23|language=en}}</ref> Nakon odsustva s takmičenja, vratile su se [[Bugarska na Eurosongu|Bugarska]], [[Moldavija na Eurosongu|Moldavija]] i [[Rumunija na Eurosongu|Rumunija]], dok su [[Island na Eurosongu|Island]], [[Irska na Eurosongu|Irska]], [[Nizozemska na Eurosongu|Nizozemska]], [[Slovenija na Eurosongu|Slovenija]] i [[Španija na Eurosongu|Španija]] odbile učestvovati u znak protesta zbog učešća [[Izrael na Eurosongu|Izraela]] u kontekstu [[Rat u Gazi (2023)|rata u Gazi]]. To je bio najveći bojkot u historiji takmičenja od [[Eurosong 1970.|1970.]], a [[Luksemburg na Eurosongu|Luksemburg]] se po prvi put od uvođenja polufinala 2004. nije kvalificirao u finale.<ref name="Participants" /><ref name="FinalResults" /> Pobijedila je [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] s pjesmom "[[Bangaranga]]", koju su napisali Dara, [[Anne Judith Wik]], Cristian Tarcea i [[Dimitris Kontopoulos]]. To je bila prva pobjeda Bugarske na takmičenju, a pjesma je pobijedila i u glasanju žirija i u teleglasanju, prvi put nakon [[Eurosong 2017.|Portugala 2017]]. Među prvih pet našli su se još Izrael, Rumunija, Australija i Italija.<ref name="FinalResults" /> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:Wien Rathaus hochauflösend.jpg|left|thumb|[[Bečka vijećnica]] – mjesto održavanja žrijeba i ceremonije otvaranja takmičenja.]] Takmičenje 2026. održano je u Austriji nakon pobjede te zemlje na [[Eurosong 2025.|Eurosongu 2025.]] s pjesmom "[[Wasted Love]]" u izvedbi [[JJ (pjevač)|JJ]]-a. Ovo je bio treći put da je Austrija domaćin takmičenja (nakon 1967. i 2015). Kao mjesto održavanja izabrana je Wiener Stadthalle kapaciteta 16.152 mjesta, koja je također ugostila Eurosong 2015. godine.<ref name="Eurovision.tv-2025">{{cite web |date=2025-08-20 |title=Eurovision 2026: Vienna is our Host City for the 70th |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2026-vienna-host-city-70th |access-date=2026-05-23 |website=Eurovision.tv |publisher=EBU |language=en |location=Ženeva}}</ref> Pored glavne dvorane, na trgu [[Rathausplatz (Beč)|Rathausplatz]] bio je smješten ''Eurovision Village'' (Eurovizijsko selo), gdje su se održavali nastupi učesnika takmičenja i lokalnih umjetnika, kao i javna prikazivanja emisija uživo za širu publiku. Noćni klub Prater Dome ugostio je ''EuroClub'', gdje su organizirane službene zabave i privatni nastupi učesnika. Događaj "Tirkizni tepih" održan je 10. maja 2026. ispred pozorišta [[Burgtheater]]. Takmičari i njihove delegacije prošetali su kroz Eurovizijsko selo na Rathausplatzu kako bi se predstavili akreditiranim novinarima i fanovima, a događaj je završen u Bečkoj vijećnici, gdje je uslijedila ceremonija otvaranja.<ref>{{Cite web |date=2026-04-07 |title=What to do in Vienna during Eurovision week |url=https://www.eurovision.com/stories/what-to-do-in-vienna-during-eurovision-week-2026/ |access-date=2026-05-23 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref><ref name="vol.at-2025">{{Cite web |date=2025-08-20 |title=Ludwig sees Eurovision Song Contest 2026 as a good investment for Vienna's economic location |url=https://www.vol.at/ludwig-sees-eurovision-song-contest-2026-as-a-good-investment-for-viennas-economic-location/9617405 |access-date=2026-05-23 |website=vol.at |language=en}}</ref> == Rezultati == === Prvo polufinale === Prvo polufinale održano je 12. maja 2026. u 21 sat ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]).<ref name="SF1Results" /> Nastupalo je 15 zemalja. Glasati su također mogle [[Njemačka na Eurosongu|Njemačka]] i [[Italija na Eurosongu|Italija]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF1Results" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 1. | {{Esc|Moldavija}} | [[Satoshi (pjevač)|Satoshi]] | "{{lang|ro|[[Viva, Moldova!]]}}" | [[rumunski jezik|rumunski]] | 4. | 208 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 2. | {{Esc|Švedska}} | [[Felicia (pjevačica)|Felicia]] | "[[My System]]" | [[Engleski jezik|engleski]] | 9. | 96 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 3. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Lelek (bend)|Lelek]] | "{{lang|hr|[[Andromeda (Lelek song)|Andromeda]]}}" | [[hrvatski jezik|hrvatski]] | 6. | 175 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 4. | {{Esc|Grčka}} | [[Akylas]] | "{{lang|el-Latn|[[Ferto (song)|Ferto]]}}" <small>({{lang|el|Φέρτο}})</small> | [[grčki jezik|grčki]] | 7. | 159 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Portugal}} | [[Bandidos do Cante]] | "{{lang|pt|[[Rosa (Bandidos do Cante song)|Rosa]]}}" | [[portugalski jezik|portugalski]] | 12. | 74 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Gruzija}} | [[Bzikebi]] | "[[On Replay]]" | engleski | 15. | 5 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Finska}} | [[Linda Lampenius]] i [[Pete Parkkonen]] | "{{lang|fi|[[Liekinheitin]]}}" | [[finski jezik|finski]] | 3. | 227 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Crna Gora}} | [[Tamara Živković]] | "[[Nova zora]]" <small>({{lang|cnr|Нова зора}})</small> | [[crnogorski jezik|crnogorski]] | 13. | 71 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Estonija}} | [[Vanilla Ninja]] | "[[Too Epic to Be True]]" | engleski | 11. | 79 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Izrael}} | [[Noam Bettan]] | "[[Michelle (Noam Bettan song)|Michelle]]" | [[francuski jezik|francuski]], [[hebrejski jezik|hebrejski]], engleski | 1. | 269 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|Belgija}} | [[Essyla]] | "[[Dancing on the Ice]]" | engleski | 10. | 91 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Litvanija}} | [[Lion Ceccah]] | "{{lang|es|[[Sólo quiero más]]}}" | [[litvanski jezik|litvanski]], engleski | 8. | 101 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|San Marino}} | [[Senhit (pjevačica)|Senhit]] | "[[Superstar (Senhit song)|Superstar]]" | engleski | 14. | 41 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Poljska}} | [[Alicja Szemplińska|Alicja]] | "[[Pray (Alicja song)|Pray]]" | engleski | 2. | 247 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Srbija}} | [[Lavina (pjevačica)|Lavina]] | "[[Kraj mene]]" <small>({{lang|sr|Крај мене}})</small> | [[srpski jezik|srpski]] | 5. | 187 |} === Drugo polufinale === Drugo polufinale održano je 14. maja 2026. u 21 sat (CEST). Nastupalo je 15 zemalja. Glasati su također mogle Austrija, [[Francuska na Eurosongu|Francuska]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF2Results">{{Cite web|title=Eurovision 2026 Semi-final 2 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2026/semi-final-2|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-23|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 1. | {{Esc|Bugarska}} | [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] | "[[Bangaranga]]" | engleski | 1. | 278 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Jiva (pjevač)|Jiva]] | "[[Just Go (Jiva song)|Just Go]]" | engleski, [[azerski jezik|azerski]] | 15. | 2 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 3. | {{Esc|Rumunija}} | [[Alexandra Căpitănescu]] | "[[Choke Me]]" | engleski | 2. | 234 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Luksemburg}} | [[Eva Marija]] | "[[Mother Nature (Eva Marija song)|Mother Nature]]" | engleski | 12. | 60 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 5. | {{Esc|Češka}} | [[Daniel Zizka]] | "[[Crossroads (song)|Crossroads]]" | engleski | 9. | 142 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Armenija}} | [[Simón (pjevač)|Simón]] | "{{lang|es|[[Paloma Rumba]]}}" | engleski | 14. | 49 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Švicarska}} | [[Veronica Fusaro]] | "[[Alice (Veronica Fusaro song)|Alice]]" | engleski | 11. | 108 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Kipar}} | [[Antigoni Buxton|Antigoni]] | "[[Jalla (song)|Jalla]]" | engleski, grčki | 10. | 122 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Letonija}} | [[Atvara]] | "{{lang|lv|[[Ēnā]]}}" | [[latvijski jezik|latvijski]] | 13. | 49 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Danska}} | [[Søren Torpegaard Lund]] | "{{lang|da|[[Før vi går hjem]]}}" | [[danski jezik|danski]] | 5. | 199 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|Australija}} | [[Delta Goodrem]] | "[[Eclipse (Delta Goodrem song)|Eclipse]]" | engleski | 3. | 222 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Leléka]] | "[[Ridnym]]" <small>({{lang|uk|Рідним}})</small> | engleski, [[ukrajinski jezik|ukrajinski]] | 6. | 174 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Albanija}} | [[Alis (pjevačica)|Alis]] | "{{lang|sq|[[Nân (song)|Nân]]}}" | [[albanski jezik|albanski]] | 7. | 158 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Malta}} | [[Aidan (pjevač)|Aidan]] | "{{lang|it|[[Bella (Aidan song)|Bella]]}}" | engleski, [[malteški jezik|malteški]] | 8. | 143 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Norveška}} | [[Jonas Lovv]] | "[[Ya Ya Ya]]" | engleski | 4. | 206 |} === Finale === Finale je održano 16. maja 2026. u 21:00 (CEST). U finalu je učestvovalo 25 zemalja, sa svih trideset pet zemalja učesnica koje su imale pravo glasa. Bugarska je pobijedila sa 516 bodova, pobijedivši i u glasanju žirija i u teleglasanju. Izrael je bio drugi sa 343 boda, a Rumunija, Australija i Italija zaokružile su prvih pet.<ref name="FinalResults" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Danska}} | [[Søren Torpegaard Lund]] | "{{lang|da|[[Før vi går hjem]]}}" | danski | 7. | 243 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Njemačka}} | [[Sarah Engels]] | "[[Fire (Sarah Engels song)|Fire]]" | engleski | 23. | 12 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Izrael}} | [[Noam Bettan]] | "[[Michelle (Noam Bettan song)|Michelle]]" | francuski, hebrejski, engleski | 2. | 343 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Belgija}} | [[Essyla]] | "[[Dancing on the Ice]]" | engleski | 21. | 36 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Albanija}} | [[Alis (pjevačica)|Alis]] | "{{lang|sq|[[Nân (song)|Nân]]}}" | albanski | 13. | 145 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Grčka}} | [[Akylas]] | "{{lang|el-Latn|Ferto}}" <small>({{lang|el|Φέρτο}})</small> | grčki | 10. | 220 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Leléka]] | "[[Ridnym]]" <small>({{lang|uk|Рідним}})</small> | engleski, ukrajinski | 9. | 221 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Australija}} | [[Delta Goodrem]] | "[[Eclipse (Delta Goodrem song)|Eclipse]]" | engleski | 4. | 287 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Srbija}} | [[Lavina (pjevačica)|Lavina]] | "[[Kraj mene]]" <small>({{lang|sr|Крај мене}})</small> | srpski | 17. | 90 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Malta}} | [[Aidan (pjevač)|Aidan]] | "{{lang|it|[[Bella (Aidan song)|Bella]]}}" | engleski, malteški | 18. | 89 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Češka}} | [[Daniel Zizka]] | "[[Crossroads (song)|Crossroads]]" | engleski | 16. | 113 |- style="font-weight:bold; background:gold;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:gold;" | 12. | {{Esc|Bugarska}} | [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] | "[[Bangaranga]]" | engleski | 1. | 516 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Lelek (bend)|Lelek]] | "{{lang|hr|[[Andromeda (Lelek song)|Andromeda]]}}" | hrvatski | 15. | 124 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Look Mum No Computer]] | "[[Eins, Zwei, Drei]]" | engleski | 25. | 1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Francuska}} | [[Monroe (pjevačica)|Monroe]] | "{{lang|fr|[[Regarde!]]}}" | francuski | 11. | 158 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Moldavija}} | [[Satoshi (pjevač)|Satoshi]] | "{{lang|ro|[[Viva, Moldova!]]}}" | rumunski | 8. | 226 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Finska}} | [[Linda Lampenius]] i [[Pete Parkkonen]] | "{{lang|fi|[[Liekinheitin]]}}" | finski | 6. | 279 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Poljska}} | [[Alicja Szemplińska|Alicja]] | "[[Pray (Alicja song)|Pray]]" | engleski | 12. | 150 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Litvanija}} | [[Lion Ceccah]] | "{{lang|es|[[Sólo quiero más]]}}" | litvanski, engleski | 22. | 22 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20. | {{Esc|Švedska}} | [[Felicia (pjevačica)|Felicia]] | "[[My System]]" | engleski | 20. | 51 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Kipar}} | [[Antigoni Buxton|Antigoni]] | "[[Jalla (song)|Jalla]]" | engleski, grčki | 19. | 75 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Italija}} | [[Sal Da Vinci]] | "{{lang|it|[[Per sempre sì]]}}" | italijanski | 5. | 281 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Norveška}} | [[Jonas Lovv]] | "[[Ya Ya Ya]]" | engleski | 14. | 134 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24. | {{Esc|Rumunija}} | [[Alexandra Căpitănescu]] | "[[Choke Me]]" | engleski | 3. | 296 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25. | {{Esc|Austrija}} | [[Cosmó]] | "{{lang|de|[[Tanzschein]]}}" | njemački | 24. | 6 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2026}} * [https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/ Zvanična stranica Eurosonga u Beču 2026.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2026.]] [[Kategorija:2026. u Austriji]] [[Kategorija:2026. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Austriji]] [[Kategorija:Eurosong 2026.|*]] e1v9rv32b0muwri5y37flofp1ndie05 3848967 3848902 2026-05-24T10:04:24Z Srđan 73336 3848967 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2026. | slika = Eurovision 2026 heart - Austria.svg | veličina_slike = | slika_alt = Logotip Eurosonga 2026 s motivom srca za Austriju | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 12. maj 2026. | drugo_polufinale = 14. maj 2026. | drugi_pokušaj = | finale = 16. maj 2026. | mjesto_održavanja = [[Wiener Stadthalle]]<br />[[Beč]], [[Austrija]] | voditelji = {{Plainlist| * [[Victoria Swarovski]] * [[Michael Ostrowski]] * Emily Busvine}} | dirigent = | režiser = {{Plainlist| * Michael Kögler * Robin Hofwander}} | izvršni_nadzornik = [[Martin Green (producent)|Martin Green]] | izvršni_producent = {{Plainlist| * Michael Krön * Gert Kark}} | emiter = [[Österreichischer Rundfunk]] (ORF) | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = ''United by Music'' | broj_učesnika = 35 | debitiranje = | povratak = {{Plainlist| * {{Esc|Bugarska}} * {{Esc|Moldavija}} * {{Esc|Rumunija}} }} | odustajanje = {{Plainlist| * {{Esc|Island}} * {{Esc|Irska}} * {{Esc|Nizozemska}} * {{Esc|Slovenija}} * {{Esc|Španija}} }} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Zemlje koje su ranije učestvovale, a nisu 2026. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje dva niza po 12, 10, 8–1 bodova deset pjesama. Online glasovi gledalaca iz zemalja koje ne učestvuju zbrajaju se i dodjeljuju kao jedan niz bodova. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{Esc|Bugarska}}<br />"[[Bangaranga]]" | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2025.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = }} '''Eurosong 2026.''' bio je 70. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je u [[Beč|Beču]] ([[Austrija]]), a takmičenje je organizirala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) u saradnji s austrijskim emiterom [[Österreichischer Rundfunk|ORF]]-om. Polufinalne večeri održane su 12. i 14. maja, dok je finalna večer održana 16. maja 2026. Voditelji sve tri večeri bili su [[Victoria Swarovski]], [[Michael Ostrowski]] i Emily Busvine.<ref name="SF1Results">{{Cite web|title=Eurovision 2026 Semi-final 1 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2026/semi-final-1|publisher=Eurovisionworld|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref><ref name="FinalResults">{{Cite web|title=Eurovision 2026 Results: Voting & Points|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2026|publisher=Eurovisionworld|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> Učestvovalo je 35 zemalja.<ref name="Participants">{{Cite web|date=15. 12. 2025|title=35 broadcasters to compete at 70th Eurovision Song Contest in Vienna|url=https://www.eurovision.com/stories/35-broadcasters-70th-eurovision-song-contest-vienna/|publisher=European Broadcasting Union|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> Nakon odsustva s takmičenja, vratile su se [[Bugarska na Eurosongu|Bugarska]], [[Moldavija na Eurosongu|Moldavija]] i [[Rumunija na Eurosongu|Rumunija]], dok su [[Island na Eurosongu|Island]], [[Irska na Eurosongu|Irska]], [[Nizozemska na Eurosongu|Nizozemska]], [[Slovenija na Eurosongu|Slovenija]] i [[Španija na Eurosongu|Španija]] odbile učestvovati u znak protesta zbog učešća [[Izrael na Eurosongu|Izraela]] u kontekstu [[Rat u Gazi (2023)|rata u Gazi]]. To je bio najveći bojkot u historiji takmičenja od [[Eurosong 1970.|1970]], a [[Luksemburg na Eurosongu|Luksemburg]] se po prvi put od uvođenja polufinala 2004. nije kvalificirao u finale.<ref name="Participants" /><ref name="FinalResults" /> Pobijedila je [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] s pjesmom "[[Bangaranga]]", koju su napisali Dara, [[Anne Judith Wik]], Cristian Tarcea i [[Dimitris Kontopoulos]]. To je bila prva pobjeda Bugarske na takmičenju, a pjesma je pobijedila i u glasanju žirija i u teleglasanju, prvi put nakon [[Eurosong 2017.|Portugala 2017]]. Među prvih pet našli su se još Izrael, Rumunija, Australija i Italija.<ref name="FinalResults" /> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:Wien Rathaus hochauflösend.jpg|left|thumb|[[Bečka vijećnica]] – mjesto održavanja žrijeba i ceremonije otvaranja takmičenja.]] Takmičenje 2026. održano je u Austriji nakon pobjede te zemlje na [[Eurosong 2025.|Eurosongu 2025.]] s pjesmom "[[Wasted Love]]" u izvedbi [[JJ (pjevač)|JJ]]-a. Ovo je bio treći put da je Austrija domaćin takmičenja (nakon 1967. i 2015). Kao mjesto održavanja izabrana je Wiener Stadthalle kapaciteta 16.152 mjesta, koja je također ugostila Eurosong 2015. godine.<ref name="Eurovision.tv-2025">{{cite web |date=20. 8. 2025 |title=Eurovision 2026: Vienna is our Host City for the 70th |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-2026-vienna-host-city-70th |access-date=23. 5. 2026 |website=Eurovision.tv |publisher=EBU |language=en |location=Ženeva}}</ref> Pored glavne dvorane, na trgu [[Rathausplatz (Beč)|Rathausplatz]] bio je smješten ''Eurovision Village'' (Eurovizijsko selo), gdje su se održavali nastupi učesnika takmičenja i lokalnih umjetnika, kao i javna prikazivanja emisija uživo za širu publiku. Noćni klub Prater Dome ugostio je ''EuroClub'', gdje su organizirane službene zabave i privatni nastupi učesnika. Događaj "Tirkizni tepih" održan je 10. maja 2026. ispred pozorišta [[Burgtheater]]. Takmičari i njihove delegacije prošetali su kroz Eurovizijsko selo na Rathausplatzu kako bi se predstavili akreditiranim novinarima i fanovima, a događaj je završen u Bečkoj vijećnici, gdje je uslijedila ceremonija otvaranja.<ref>{{Cite web |date=7. 4. 2026 |title=What to do in Vienna during Eurovision week |url=https://www.eurovision.com/stories/what-to-do-in-vienna-during-eurovision-week-2026/ |access-date=23. 5. 2026 |website=Eurovision.com |publisher=EBU |language=en}}</ref><ref name="vol.at-2025">{{Cite web |date=20. 8. 2025 |title=Ludwig sees Eurovision Song Contest 2026 as a good investment for Vienna's economic location |url=https://www.vol.at/ludwig-sees-eurovision-song-contest-2026-as-a-good-investment-for-viennas-economic-location/9617405 |access-date=23. 5. 2026 |website=vol.at |language=en}}</ref> == Rezultati == === Prvo polufinale === Prvo polufinale održano je 12. maja 2026. u 21 sat ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]).<ref name="SF1Results" /> Nastupalo je 15 zemalja. Glasati su također mogle [[Njemačka na Eurosongu|Njemačka]] i [[Italija na Eurosongu|Italija]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF1Results" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 1. | {{Esc|Moldavija}} | [[Satoshi (pjevač)|Satoshi]] | "{{lang|ro|[[Viva, Moldova!]]}}" | [[rumunski jezik|rumunski]] | 4. | 208 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 2. | {{Esc|Švedska}} | [[Felicia (pjevačica)|Felicia]] | "[[My System]]" | [[Engleski jezik|engleski]] | 9. | 96 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 3. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Lelek (bend)|Lelek]] | "{{lang|hr|[[Andromeda (Lelek)|Andromeda]]}}" | [[hrvatski jezik|hrvatski]] | 6. | 175 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 4. | {{Esc|Grčka}} | [[Akylas]] | "{{lang|el-Latn|[[Ferto (pjesma)|Ferto]]}}" <small>({{lang|el|Φέρτο}})</small> | [[grčki jezik|grčki]] | 7. | 159 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Portugal}} | [[Bandidos do Cante]] | "{{lang|pt|[[Rosa (Bandidos do Cante)|Rosa]]}}" | [[portugalski jezik|portugalski]] | 12. | 74 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Gruzija}} | [[Bzikebi]] | "[[On Replay]]" | engleski | 15. | 5 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Finska}} | [[Linda Lampenius]] i [[Pete Parkkonen]] | "{{lang|fi|[[Liekinheitin]]}}" | [[finski jezik|finski]] | 3. | 227 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Crna Gora}} | [[Tamara Živković]] | "[[Nova zora]]" <small>({{lang|cnr|Нова зора}})</small> | [[crnogorski jezik|crnogorski]] | 13. | 71 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Estonija}} | [[Vanilla Ninja]] | "[[Too Epic to Be True]]" | engleski | 11. | 79 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Izrael}} | [[Noam Bettan]] | "[[Michelle (Noam Bettan)|Michelle]]" | [[francuski jezik|francuski]], [[hebrejski jezik|hebrejski]], engleski | 1. | 269 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|Belgija}} | [[Essyla]] | "[[Dancing on the Ice]]" | engleski | 10. | 91 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Litvanija}} | [[Lion Ceccah]] | "{{lang|es|[[Sólo quiero más]]}}" | [[litvanski jezik|litvanski]], engleski | 8. | 101 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|San Marino}} | [[Senhit (pjevačica)|Senhit]] | "[[Superstar (Senhit)|Superstar]]" | engleski | 14. | 41 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Poljska}} | [[Alicja Szemplińska|Alicja]] | "[[Pray (Alicja)|Pray]]" | engleski | 2. | 247 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Srbija}} | [[Lavina (pjevačica)|Lavina]] | "[[Kraj mene]]" <small>({{lang|sr|Крај мене}})</small> | [[srpski jezik|srpski]] | 5. | 187 |} === Drugo polufinale === Drugo polufinale održano je 14. maja 2026. u 21 sat (CEST). Nastupalo je 15 zemalja. Glasati su također mogle Austrija, [[Francuska na Eurosongu|Francuska]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF2Results">{{Cite web|title=Eurovision 2026 Semi-final 2 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2026/semi-final-2|publisher=Eurovisionworld|access-date=23. 5. 2026|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 1. | {{Esc|Bugarska}} | [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] | "[[Bangaranga]]" | engleski | 1. | 278 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Jiva (pjevač)|Jiva]] | "[[Just Go (Jiva)|Just Go]]" | engleski, [[azerski jezik|azerski]] | 15. | 2 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 3. | {{Esc|Rumunija}} | [[Alexandra Căpitănescu]] | "[[Choke Me]]" | engleski | 2. | 234 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Luksemburg}} | [[Eva Marija]] | "[[Mother Nature (Eva Marija)|Mother Nature]]" | engleski | 12. | 60 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 5. | {{Esc|Češka}} | [[Daniel Zizka]] | "[[Crossroads (pjesma)|Crossroads]]" | engleski | 9. | 142 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Armenija}} | [[Simón (pjevač)|Simón]] | "{{lang|es|[[Paloma Rumba]]}}" | engleski | 14. | 49 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Švicarska}} | [[Veronica Fusaro]] | "[[Alice (Veronica Fusaro)|Alice]]" | engleski | 11. | 108 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Kipar}} | [[Antigoni Buxton|Antigoni]] | "[[Jalla (pjesma)|Jalla]]" | engleski, grčki | 10. | 122 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Letonija}} | [[Atvara]] | "{{lang|lv|[[Ēnā]]}}" | [[latvijski jezik|latvijski]] | 13. | 49 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Danska}} | [[Søren Torpegaard Lund]] | "{{lang|da|[[Før vi går hjem]]}}" | [[danski jezik|danski]] | 5. | 199 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|Australija}} | [[Delta Goodrem]] | "[[Eclipse (Delta Goodrem)|Eclipse]]" | engleski | 3. | 222 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Leléka]] | "Ridnim" <small>({{lang|uk|Рідним}})</small> | engleski, [[ukrajinski jezik|ukrajinski]] | 6. | 174 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Albanija}} | [[Alis (pjevačica)|Alis]] | "{{lang|sq|[[Nân (pjesma)|Nân]]}}" | [[albanski jezik|albanski]] | 7. | 158 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Malta}} | [[Aidan (pjevač)|Aidan]] | "{{lang|it|[[Bella (Aidan)|Bella]]}}" | engleski, [[malteški jezik|malteški]] | 8. | 143 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Norveška}} | [[Jonas Lovv]] | "[[Ya Ya Ya]]" | engleski | 4. | 206 |} === Finale === Finale je održano 16. maja 2026. u 21 sat (CEST). U finalu je učestvovalo 25 zemalja, sa svih trideset pet zemalja učesnica koje su imale pravo glasa. Bugarska je pobijedila sa 516 bodova, pobijedivši i u glasanju žirija i u teleglasanju. Izrael je bio drugi sa 343 boda, a Rumunija, Australija i Italija zaokružile su prvih pet.<ref name="FinalResults" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Danska}} | [[Søren Torpegaard Lund]] | "{{lang|da|[[Før vi går hjem]]}}" | danski | 7. | 243 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Njemačka}} | [[Sarah Engels]] | "[[Fire (Sarah Engels)|Fire]]" | engleski | 23. | 12 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Izrael}} | [[Noam Bettan]] | "[[Michelle (Noam Bettan)|Michelle]]" | francuski, hebrejski, engleski | 2. | 343 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Belgija}} | [[Essyla]] | "[[Dancing on the Ice]]" | engleski | 21. | 36 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Albanija}} | [[Alis (pjevačica)|Alis]] | "{{lang|sq|[[Nân (pjesma)|Nân]]}}" | albanski | 13. | 145 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Grčka}} | [[Akylas]] | "{{lang|el-Latn|Ferto}}" <small>({{lang|el|Φέρτο}})</small> | grčki | 10. | 220 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Leléka]] | "Ridnym" <small>({{lang|uk|Рідним}})</small> | engleski, ukrajinski | 9. | 221 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Australija}} | [[Delta Goodrem]] | "[[Eclipse (Delta Goodrem)|Eclipse]]" | engleski | 4. | 287 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Srbija}} | [[Lavina (pjevačica)|Lavina]] | "[[Kraj mene]]" <small>({{lang|sr|Крај мене}})</small> | srpski | 17. | 90 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Malta}} | [[Aidan (pjevač)|Aidan]] | "{{lang|it|[[Bella (Aidan)|Bella]]}}" | engleski, malteški | 18. | 89 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Češka}} | [[Daniel Zizka]] | "[[Crossroads (pjesma)|Crossroads]]" | engleski | 16. | 113 |- style="font-weight:bold; background:gold;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:gold;" | 12. | {{Esc|Bugarska}} | [[Dara (bugarska pjevačica)|Dara]] | "[[Bangaranga]]" | engleski | 1. | 516 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Lelek (bend)|Lelek]] | "{{lang|hr|[[Andromeda (Lelek)|Andromeda]]}}" | hrvatski | 15. | 124 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Look Mum No Computer]] | "[[Eins, Zwei, Drei]]" | engleski | 25. | 1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Francuska}} | [[Monroe (pjevačica)|Monroe]] | "{{lang|fr|[[Regarde!]]}}" | francuski | 11. | 158 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Moldavija}} | [[Satoshi (pjevač)|Satoshi]] | "{{lang|ro|[[Viva, Moldova!]]}}" | rumunski | 8. | 226 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Finska}} | [[Linda Lampenius]] i [[Pete Parkkonen]] | "{{lang|fi|[[Liekinheitin]]}}" | finski | 6. | 279 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Poljska}} | [[Alicja Szemplińska|Alicja]] | "[[Pray (Alicja)|Pray]]" | engleski | 12. | 150 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Litvanija}} | [[Lion Ceccah]] | "{{lang|es|[[Sólo quiero más]]}}" | litvanski, engleski | 22. | 22 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20. | {{Esc|Švedska}} | [[Felicia (pjevačica)|Felicia]] | "[[My System]]" | engleski | 20. | 51 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Kipar}} | [[Antigoni Buxton|Antigoni]] | "[[Jalla (pjesma)|Jalla]]" | engleski, grčki | 19. | 75 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Italija}} | [[Sal Da Vinci]] | "{{lang|it|[[Per sempre sì]]}}" | italijanski | 5. | 281 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Norveška}} | [[Jonas Lovv]] | "[[Ya Ya Ya]]" | engleski | 14. | 134 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24. | {{Esc|Rumunija}} | [[Alexandra Căpitănescu]] | "[[Choke Me]]" | engleski | 3. | 296 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25. | {{Esc|Austrija}} | [[Cosmó]] | "{{lang|de|[[Tanzschein]]}}" | njemački | 24. | 6 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2026}} * [https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/vienna-2026/ Beč 2026.] na zvaničnom sajtu Eurosonga {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2026.]] [[Kategorija:2026. u Austriji]] [[Kategorija:2026. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Austriji]] [[Kategorija:Eurosong 2026.|*]] 0picqaa9u4pvqg5roonozsg5kga6igo 0 534892 3848813 2026-05-23T18:07:05Z Genetičar 181151 Nova stranica: {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Poliendokrini metabolički sindrom jajnika | slika = Polycystic Ovaries.jpg | opis_slike = Policistasti [[jajnik]] | specijalnost = [[Ginekologija]], [[endokrinologija]] | sinonimi = [[Sindrom policistastih jajnika]], [[Hiperandrogena anovulacija]] (HA),<ref name="KollmannMartins2014">{{cite journal | vauthors = Kollmann M, Martins WP, Raine-Fenning N | title = Terms and thresholds for the ultrasound evaluation of the ovaries in women... 3848813 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Poliendokrini metabolički sindrom jajnika | slika = Polycystic Ovaries.jpg | opis_slike = Policistasti [[jajnik]] | specijalnost = [[Ginekologija]], [[endokrinologija]] | sinonimi = [[Sindrom policistastih jajnika]], [[Hiperandrogena anovulacija]] (HA),<ref name="KollmannMartins2014">{{cite journal | vauthors = Kollmann M, Martins WP, Raine-Fenning N | title = Terms and thresholds for the ultrasound evaluation of the ovaries in women with hyperandrogenic anovulation | journal = Human Reproduction Update | volume = 20 | issue = 3 | pages = 463–4 |date= 2014 | pmid = 24516084 | doi = 10.1093/humupd/dmu005 | doi-access = free }}</ref> Stein–Leventhal syndrome<ref>{{Cite journal |last1=Sun |first1=Honghao |last2=Li |first2=Da |last3=Jiao |first3=Jiao |last4=Liu |first4=Qing |last5=Bian |first5=Jiansu |last6=Wang |first6=Xiuxia |date=2022-01-01 |title=A Potential Link Between Polycystic Ovary Syndrome and Asthma: a Meta-Analysis |journal=Reproductive Sciences |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=312–319 |doi=10.1007/s43032-021-00662-8 |pmid=34811714 |issn=1933-7205}}</ref> | simptomi = Neredovne [[menstruacije]], [[Menoragija|obilne menstruacije]], [[hirzutizam|višak dlaka]], [[akne]], [[neplodnost|poteškoće sa začećem]], [[acanthosis nigricans|mrlje debele, tamnije, baršunaste kože]]<ref name="NICHD Koji su simptomi PCOS-a?" /> | komplikacije = [[dijabetes melitus tipa 2|dijabetes tipa 2]], [[gojaznost]], [[opstruktivna apneja u snu]], [[bolest srca]], [[poremećaj raspoloženja]], [[rak endometrija]]<ref name="NICHD Koji su simptomi PCOS-a?" /> | pojava = | trajanje = Dugoročan | uzroci = Genetički i okolišni faktori | rizici = Porodična anamneza, [[gojaznost]]{{sfn|Goodarzi|2024|p=16}} | dijagnoza = Na osnovu neredovnih [[menstruacija]], visokih nivoa [[androgen]]a, [[ciste na jajnicima]]<ref name=NIH2025Def>{{cite web|title=Polycystic Ovary Syndrome (PCOS): Condition Information|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo|publisher=National Institute of Child Health and Human Development|access-date=7 September 2025|date=21 August 2024|archive-date=22 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822155502/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo|url-status=live}}</ref> | diferencijalna_dijagnoza = [[Adrenalna hiperplazija]], [[hipotireoza]], [[hiperprolaktinemija|visoke razine prolaktina u krvi]]<ref>{{cite web|url=https://cks.nice.org.uk/topics/polycystic-ovary-syndrome/diagnosis/differential-diagnosis/|website=CKS NICE|title=Polycystic ovary syndrome: What else might it be?|date=March 2025|access-date=26 July 2025}}</ref> | prevencija = | liječenje = [[Zdrav način života]], lijekovi | lijek = [[Kontracepcijske pilule]], [[metformin]], [[antiandrogeni]], tretmani plodnosti kao što je [[letrozol]]<ref name="NIH-treat">{{cite web|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/treatments|website=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |title=What are the treatments for PCOS?|date=21 August 2024|access-date = 24 July 2025}}</ref>{{sfn|Goodarzi|2024|p=3}} | prognoza = | frekvencija = 5–18% žena u reproduktivnoj dobi | smrtnost = }} '''Poliendokrini metabolički sindrom jajnika''' ('''PMOS'''), ranije nazvan '''sindrom policistastih jajnika''' ('''PCOS'''),<ref name=":15">{{cite journal |last1=Teede |first1=Helena J |last2=Khomami |first2=Mahnaz Bahri |last3=Morman |first3=Rachel |last4=Laven |first4=Joop S E |last5=Joham |first5=Anju E |last6=Costello |first6=Michael F |last7=Patil |first7=Madhuri |last8=Rees |first8=D Aled |last9=Berry |first9=Lorna |last10=Cree |first10=Melanie G |last11=Zhao |first11=Han |last12=Norman |first12=Robert J |last13=Dokras |first13=Anuja |last14=Piltonen |first14=Terhi |title=Polyendocrine metabolic ovarian syndrome, the new name for polycystic ovary syndrome: a multistep global consensus process |journal=The Lancet |date=May 2026 |doi=10.1016/S0140-6736(26)00717-8 |pmid=42119588 }}</ref> je najčešći [[endokrini poremećaj|hormonski poremećaj]] kod žena u reproduktivnoj dobi. == Znaci i simptomi == PMOS ima širok spektar znakova i simptoma. Oni uključuju probleme sa [[ovulacija|ovulacijom]] (kao što su neredovne [[menstruacije]]), [[hiperandrogenizam|prekomjerni nivoi androgena]] (hormoni koji pokreću muške karakteristike, kao što je rast dlaka na licu) i [[metabolizam]] (kao što je debljanje). Simptomi obično počinju u [[pubertet]]u, ali mogu biti maskirani ako se rano počne uzimati oralni kontraceptivi.{{sfn|Goodarzi|2024|p=8}} Uobičajeni znakovi i simptomi PMOS-a su: * [[Menstrualni poremećaj|Neredovne menstruacije]]: [[Amenoreja|menstruacije mogu potpuno prestati]] ili mogu biti [[Oligomenoreja|rjeđe]]. Kada se dogode, [[Obilno menstruacijsko krvarenje|menstruacije mogu biti vrlo obilne]]. Može postojati i menstruacijsko [[krvarenje]] bez ovulacije; oko 40% [[žena]] sa PMOS-om koje imaju redovan ciklus imaju menstruacije [[Anovulacija|bez ovulacije]].{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Neplodnost]]:<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" /> PMOS is one of the leading causes of infertility in women.<ref>{{cite journal|title=Diagnosis and Management of Infertility: A review|journal=JAMA|vauthors=Carson SA, Kallen AN|year=2021|volume=326|issue=1|pages=65–76 |doi=10.1001/jama.2021.4788|pmid=34228062 |pmc=9302705 |bibcode=2021JAMA..326...65C }}</ref> * "Muški" obrazac [[tjelesma dlakavoat|rasta dlaka, uključujući dlake na bradi, gornjoj usni, grudima, gornjem dijelu bedara i na stomaku]].<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" />{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} This growth pattern, called [[hirsutism]], is present in about 60% of women with PMOS.{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Akne]]: Akne su obično teške, traju i nakon [[adolescencija|adolescencije]] ili se nastavljaju uprkos standardnom liječenju.<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" />{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Androgena alopecija|Gubitak kose po muškom obrascu]] (androgena alopecija), na vrhu vlasišta{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * Problemi s kožom, poput masne kože ili stanja u kojem se mogu formirati tamne, debele i "baršunaste" mrlje (''[[acanthosis nigricans]]'') [[Jajnici]] mogu biti veći od normalnih, s mnogo malih vrećica ispunjenih tekućinom koje okružuju jajne ćelije ("folikule").<ref name=":0"/> Nivo [[testosteron]]a obično je povišen: jedna [[meta-analiza]] pokazala je da je nivo testosterona 1,5 puta veći kod žena s PMOS-om u usporedbi sa ženama bez PMOS-a.<ref name="pmid32462512">{{cite journal |vauthors=Loh HH, Yee A, Loh HS, Kanagasundram S, Francis B, Lim LL |date=September 2020 |title=Sexual dysfunction in polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |url= |journal=Hormones (Athens) |volume=19 |issue=3 |pages=413–423 |doi=10.1007/s42000-020-00210-0 |pmid=32462512 |s2cid=218898082 |quote=A total of 5366 women with PCOS from 21 studies were included. [...] Women with PCOS [...] [had higher] serum total testosterone level (2.34 ± 0.58 nmol/L vs 1.57 ± 0.60 nmol/L, p < 0.001) compared with women without PCOS. [...] PCOS is characterized by high levels of androgens (dehydroepiandrosterone, androstenedione, and testosterone) and luteinizing hormone (LH), and increased LH/follicle-stimulating hormone (FSH) ratio [52].}}</ref> === Pridružena stanja === Žene sa PMOS-om imaju povećan rizik od niza metaboličkih, kardiovaskularnih, reproduktivnih i mentalnih zdravstvenih stanja. [[Vjerovatnoća]] razvoja metaboličkih poremećaja je oko tri do sedam puta veća nego kod [[žena]] bez PMOS-a. [[Insulinska rezistencija]] je česta, čak i kod vitkih žena sa PMOS-om.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stańczak |first1=Natalia Anna |last2=Grywalska |first2=Ewelina |last3=Dudzińska |first3=Ewa |date=2024 |title=The latest reports and treatment methods on polycystic ovary syndrome |journal=Annals of Medicine |volume=56 |issue=1 |doi=10.1080/07853890.2024.2357737 |issn=0785-3890 |pmid=38965663|pmc=11229724 }}</ref> Žene s prekomjernom težinom ili gojaznošću s PMOS-om imaju veći rizik od [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]], u odnosu na žene bez PMOS-a s istim [[BMI]]. Čini se da mršave žene s PMOS-om nemaju veći rizik od razvoja dijabetesa.<ref name=":2"/> Druge metaboličke i kardiovaskularne komplikacije koje se obično povezuju s PMOS-om uključuju: * [[Gojaznost]]: U različitim kulturama i porijeklima, između 30% i 80% žena s PMOS-om ima prekomjernu težinu ili je gojazno.{{sfn|Goodarzi|2024|p=14}} Postoji značajno povećanje tjelesne težine između adolescencije i odrasle dobi, u usporedbi s onima bez PMOS-a.<ref name=":7"/> * [[Dislipidemija]]: poremećaji [[metabolizam|metabolizma]] [[masti]] (lipida) kao što su [[holesterol]] i [[trigliceridi]]: kod PMOS-a, nivoi holesterola [[lipoprotein niske gustoće|lipoproteina niske gustoće]] često su visoki, dok su nivoi [[lipoprotein visoke gustoće|holesterola visoke gustoće]] niski.{{sfn|Goodarzi|2024|p=67}} * [[Steatotska bolest jetre povezana s metaboličkom disfunkcijom]] (MASLD; hronična bolest jetre bolest), posebno ako su nivoi androgena visoki{{sfn|Goodarzi|2024|p=66}} * [[hipertenzija|Visok krvni pritisak]]<ref name=":4"/> * [[Metabolički sindrom]], koji se javlja kod oko 40% žena sa PMOS-om<ref name=":4"/> * [[Kardiovaskularna bolest|Kardiovaskularne bolesti]]: žene sa PMOS-om imaju otprilike dvostruko veći rizik od [[moždani udar|moždanog udara]] i [[koronarna srčana bolest|koronarne srčane bolesti]] u poređenju sa ženama bez PMOS-a koje imaju sličan BMI.<ref>{{cite journal |last1=Chen |first1=Huadong |last2=Simons |first2=Pomme I.H.G. |last3=Brouwers |first3=Martijn C.G.J. |title=Is cardiovascular disease in PCOS driven by MASLD? |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |date=May 2025 |volume=36 |issue=5 |pages=389–391 |doi=10.1016/j.tem.2024.10.005 |pmid=39510952 }}</ref> PMOS povećava rizik od [[komplikacija u trudnoći]], kao što su [[gestacijski dijabetes]], [[hipertenzija|visoki krvni pritisak]], [[hipoglikemija|nizak nivo šećera u krvi]] i [[preeklampsija]]. [[Pobačaj|Pobačaji]] su vjerovatniji, a kada se beba rodi, veća je [[vjerovatnoća]] da će biti potreban prijem na [[jedinica intenzivne njege novorođenčadi|jedinicu intenzivne njege novorođenčadi]].{{sfn|Goodarzi|2024|p=65}} PMOS je povezan sa stanjima povezanim sa mentalnim zdravljem, uključujući [[depresija (raspoloženje)|depresiju]], [[anksioznost]], [[bipolarni poremećaj]] i [[opsesivno-kompulzivni poremećaj]].<ref name="Brutocao2018">{{Cite journal |last1=Brutocao |first1=Claire |last2=Zaiem |first2=Feras |last3=Alsawas |first3=Mouaz |last4=Morrow |first4=Allison S. |last5=Murad |first5=M. Hassan |last6=Javed |first6=Asma |date=2018 |title=Psychiatric disorders in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |journal=Endocrine |volume=62 |issue=2 |pages=318–325 |doi=10.1007/s12020-018-1692-3 |issn=1559-0100 |pmid=30066285}}</ref> Osobe s PMOS-om često prijavljuju smanjen [[kvalitet života]] zbog prekomjerne tjelesne težine, a u manjoj mjeri zbog [[hirzutizam|hirzutizma]], [[neplodnost]]i i [[menstruacija|menstruacijskih ciklusa]]. U regijama gdje su neplodnost ili hirzutizam stigmatizirani, uticaj na mentalno zdravlje je ozbiljniji.<ref name=":7"/> [[Slika tijela]] može biti negativno pogođena<ref>{{cite journal |last1=Pehlivan |first1=Melissa J. |last2=Sherman |first2=Kerry A. |last3=Wuthrich |first3=Viviana |last4=Gandhi |first4=Esther |last5=Zagic |first5=Dino |last6=Kopp |first6=Emily |last7=Perica |first7=Valentina |title=The effectiveness of psychological interventions for reducing poor body image in endometriosis, PCOS and other gynaecological conditions: a systematic review and meta-analysis |journal=Health Psychology Review |date=2 April 2024 |volume=18 |issue=2 |pages=341–368 |doi=10.1080/17437199.2023.2245020 |pmid=37675797 }}</ref> i PMOS povećava rizik od poremećaja u ishrani,<ref name="Berni_2018">{{cite journal |vauthors=Berni TR, Morgan CL, Berni ER, Rees DA |date=June 2018 |title=Polycystic Ovary Syndrome Is Associated With Adverse Mental Health and Neurodevelopmental Outcomes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=103 |issue=6 |pages=2116–25 |doi=10.1210/jc.2017-02667 |pmid=29648599}}</ref> kao što je [[prejedanje]].<ref name="Lancet2022" /> In addition, sexual wellbeing is often lower in women with PMOS.<ref>{{Cite journal |last1=Pastoor |first1=Hester |last2=Mousa |first2=Aya |last3=Bolt |first3=Hanneke |last4=Bramer |first4=Wichor |last5=Burgert |first5=Tania S. |last6=Dokras |first6=Anuja |last7=Tay |first7=Chau Thien |last8=Teede |first8=Helena J. |last9=Laven |first9=Joop |date=2024 |title=Sexual function in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |journal=Human Reproduction Update |volume=30 |issue=3 |pages=323–340 |doi=10.1093/humupd/dmad034 |issn=1460-2369 |pmc=11063549 |pmid=38237144}}</ref> Žene s PMOS-om imaju oko tri puta veću vjerovatnoću da razviju [[rak endometrija]]. To je povezano s nedostatkom menstruacije i nižim nivoima [[globulin]]a koji veže spolne hormone (SHBG) i progesterona.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Throwba |first1=Harinee |last2=Unnikrishnan |first2=Lakshmi |last3=Pangath |first3=Meghna |last4=Vasudevan |first4=Karthick |last5=Jayaraman |first5=Selvaraj |last6=Li |first6=Min |last7=Iyaswamy |first7=Ashok |last8=Palaniyandi |first8=Kanagaraj |last9=Gnanasampanthapandian |first9=Dhanavathy |date=2022 |title=The epigenetic correlation among ovarian cancer, endometriosis and PCOS: A review |journal=Critical Reviews in Oncology/Hematology |volume=180 |doi=10.1016/j.critrevonc.2022.103852 |pmid=36283585 |doi-access=free }}</ref> Žene s PMOS-om češće imaju [[apnea u snu| apneju u snu]], posebno ako je prisutna [[gojaznost]].<ref>{{cite journal |last1=Teo |first1=Peiseah |last2=Henry |first2=Belinda A |last3=Moran |first3=Lisa J |last4=Cowan |first4=Stephanie |last5=Bennett |first5=Christie |title=The role of sleep in PCOS: what we know and what to consider in the future |journal=Expert Review of Endocrinology & Metabolism |date=4 July 2022 |volume=17 |issue=4 |pages=305–318 |doi=10.1080/17446651.2022.2082941 |pmid=35815469 }}</ref> == Uzrok == Osnovni uzrok PMOS-a je nepoznat.<ref>{{cite journal |last1=Kulkarni |first1=Swanand |last2=Gupta |first2=Khushi |last3=Ratre |first3=Pooja |last4=Mishra |first4=Pradyumna Kumar |last5=Singh |first5=Yogesh |last6=Biharee |first6=Avadh |last7=Thareja |first7=Suresh |title=Polycystic ovary syndrome: Current scenario and future insights |journal=Drug Discovery Today |date=December 2023 |volume=28 |issue=12 |pages=103821 |doi=10.1016/j.drudis.2023.103821 |pmid=37935329 |doi-access=free }}</ref> [[Faktori rizika]] uključuju porodičnu historiju PMOS-a, rani razvoj stidnih dlaka i znojnih žlijezda ([[adrenarha]]), te [[gojaznost]]. [[Niska porođajna težina]], izloženost [[androgen]]ima u [[maternica| maternici]] i izloženost [[hormonski disruptor|hormonskim disruptorima]] također mogu predisponirati ljude za PMOS.{{sfn|Goodarzi|2024|p=16}} === Genetika === PMOS ima jasnu genetičku komponentu i visoku [[heritabilnost]].<ref name="Lancet2022"/> Dokazi o genetičkoj osnovi dolaze iz porodičnih i [[blizanački metod|studija blizanaca]], kao i iz velikih [[GWAS|studija asocijacije na nivou cijelog genoma]]. ][Utvrđeno je da je [[korelacija]] u pojavi PMOS-a između [[Blizanci|identičnih blizanki]] sestara dvostruko veća nego između neidentičnih blizanaca, što ukazuje na značajan genetički uticaj. Utvrđeno je da dvadeset pet različitih [[Lokus (genetika)|genskih lokusa]] korelira s PMOS-om u studijama asocijacije na nivou cijelog genoma, od kojih je trinaest replicirano u najmanje jednoj drugoj studiji. Varijante gena uključenih u signalizaciju [[insulin]]a i sintezu [[androgen]]a, uključujući one koje utiču na steroidogenezu u [[jajnici]]ma, također su povezane s povećanom osjetljivošću na PMOS. Geni u blizini nekih od ovih lokusa ukazuju na [[endokrinologija|neuroendokrinu]] i [[metabolizam|metaboličku]] disfunkciju, ali uloga drugih gena još nije jasna.<ref name=":7"/> Muškarci s porodičnom anamnezom PMOS-a također pokazuju neke od simptoma povezanih s njim. Naprimjer, braća žena s PMOS-om pokazuju veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] visokih nivoa AMH, insulinske rezistencije i [[Dislipidemija|abnormalnih nivoa lipida u krvi]]. Muškarci s genetičkim faktorima rizika povezanim s PMOS-om također imaju veći nivo pretilosti, [[dijabetes tipa 2]], [[ćelavost|gubitka kose]] po muškom obrascu i kardiovaskularnih bolesti. Nisu sve sličnosti između članova porodice vjerojatno posljedica genetike, jer PMOS i [[pretilost]] kod majki mogu uticati na [[fetusni razvoj]], što povećava vjerovatnoću da će muškarci razviti metaboličke poremećaje s godinama.<ref name=":7"> Muškarci s porodičnom anamnezom PMOS-a također pokazuju neke od simptoma povezanih s njim. Na primjer, braća žena s PMOS-om pokazuju veću vjerojatnost visokih nivoa AMH, insulinske rezistencije i [[Dislipidemije|abnormalnih nivoa lipida u krvi]]. Muškarci s genetskim faktorima rizika povezanim s PMOS-om također imaju veći nivo gojaznosti, dijabetesa tipa 2, muškog tipa gubitka kose i kardiovaskularnih bolesti. Nisu sve sličnosti između članova porodice vjerojatno posljedica genetike, jer PMOS i gojaznost kod majki mogu utjecati na [[fetusni razvoj]], što povećava vjerovatnoću da će muškarci razviti metaboličke poremećaje s godinama.<ref name=":7"/> [[Datoteka:Directed acyclic graph for Mendelian randomization Wikipedia page.png|thumb|440x440px|class=skin-invert-image|U Mendelovskoj randomizaciji, pitanje je da li izloženost <math>X</math> (npr. gojaznost) uzrokuje ishod <math>Y</math> (npr. PMOS). Tehnika pretpostavlja da postoje genetičke varijante <math>Z</math> koje povećavaju rizik od izloženosti, ali ne utiču direktno na ishod i nisu pod uticajem konfandera <math>U</math>.]] [[Mendelovska randomizacija]] je metoda u [[genetička epidemiologija|genetičkoj epidemiologiji]] koja nastoji da identifikuje uzročne veze između faktora rizika i bolesti. Koristi slučajnost nasljeđivanja različitih gena da bi to učinila. Korištenjem Mendelovske randomizacije utvrđeno je da PMOS ima uzročno-posljedične veze s nivoom [[globulin]]a koji veže [[spolni hormon|spolne hormone]], nivoom anti-Müllerovog hormona (AMH), godinama menopauze, postotkom tjelesne [[masti]], [[otpornost na insulin|insulinskom rezistencijom]] [[depresija (raspoloženje)|depresijom]], [[rak dojke|rakom dojke]] i [[rak jajnika|jajbika]], te [[opsesivno-kompulzivn poremećaj|opsesivno-kompulzivnim poremećajem]] i vitalnim kapacitetom [[pluća]]. Ostali faktori ne čine se uzročno povezanima: [[anksioznost|anksiozni poremećaj]], [[shizofrenija]], [[dijabetes tipa 2]], koronarna bolest srca, [[moždani udar]] ili porođajna težina.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Congying |last2=Wu |first2=Wei |last3=Yang |first3=Haiyan |last4=Ye |first4=Zhenhong |last5=Zhao |first5=Yue |last6=Liu |first6=Jun |last7=Mu |first7=Liangshan |title=Mendelian randomization analyses for PCOS: evidence, opportunities, and challenges |journal=Trends in Genetics |date=May 2022 |volume=38 |issue=5 |pages=468–482 |doi=10.1016/j.tig.2022.01.005 |pmid=35094873 }}</ref> === Okolina === PMOS može biti pod uticajem i [[epigenetika|epigenetičkih faktora]], koji reguliraju aktivnost gena. Visoki nivoi androgena i AMH tokom trudnoće i rano dobivanje na težini mogu ometati fetusno okruženje.<ref name=":7"/> U studijama PMOS-a na miševima, izloženost AMH ili androgenu [[dihidrotestosteron]]u i dalje ima učinak tri generacije kasnije. Ako je to slučaj kod ljudi, to implicira da se PMOS može naslijeđivati putem epigenetičkih promjena.<ref name="Lancet2022"/> [[Krv]] u [[pupčan vrpca|pupčanoj vrpci]] beba čije majke imaju PMOS pokazuje specifične epigenetičke promjene koje ukazuju na PMOS.<ref name=":7"/> Postoji malo dokaza o utjecaju [[Zagađenje|zagađivača okoliša]] na rizik od PMOS-a.<ref name=":7"/> [[Endokrini disruptori|Hormonski disruptori]] su hemikalije koje remete [[hormon]]ski sistem, blokiranjem ili imitiranjem prirodnih hormona. Od njih, izloženost [[bisfenol-A|bisfenolu-A]] i [[ftalat]]ima (oba se koriste u plastici), a moguće i [[oktokrilen]]u, može povećati rizik od PMOS-a..<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Ozga |first1=Magdalena |last2=Jurewicz |first2=Joanna |date=2025-04-23 |title=Environmental exposure to selected non-persistent endocrine disrupting chemicals and polycystic ovary syndrome: a systematic review |journal=International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health |volume=38 |issue=2 |pages=98–121 |doi=10.13075/ijomeh.1896.02551 |issn=1896-494X |pmc=12064351 |pmid=40200737}}</ref> [[Gojaznost]] je povezana s razvojem PMOS-a. Budući da [[masno tkivo|masno tkivo]] može proizvoditi [[androgen]]e, gojaznost dovodi do povećanih nivoa androgena. Također dovodi do supresije hormona [[SHBG|globulina koji veže spolne hormone]] (SHBG), povećane insulinske rezistencije i abnormalno [[hiperinsulinemija|povišenih nivoa insulina]]. Neki od efekata idu u oba smjera: PMOS može uticati na apetit, tako da je debljanje vjerovatnije. Gubitak težine dijetom je podjednako učinkovit kod osoba sa i bez PMOS-a.<ref name="Lancet2022"/> == Mehanizam == [[Datoteka:Polycystic ovary syndrome mechanism.svg|thumb|upright=1.3| class=skin-invert-image|Hormonski poremećaj: Povećana frekvencija pulsiranja [[gonadotropin-oslobađajući hormon| gonadotropin-oslobađajućeg hormona]] (GnRH) povećava nivo [[luteinizirajuu hormon| luteinizirajućeg hormona]] (LH), koji stimuliše folikule jajnika da proizvode više [[androgen]]a. Višak androgena usporava razvoj folikula, što dovodi do nakupljanja malih folikula koji proizvode [[anti-[[Müllerov hormon]] (AMH), povećavajući nivo [[testosteron]]a. [[Insulinska rezistencija]] povećava [[nivo šećera u krvi|šećera u krvi]] i nivo insulina, snižavajući [[SHBG|globulin koji veže spolne hormone]] (SHBG), što dodatno povećava nivo testosterona. Insulin takođe pojačava učinak LH na proizvodnju androgena.]] PMOS uključuje i [[hormon|hormonske]] i metaboličke promjene. Žene sa PMOS-om često imaju više nivoe androgena, koje uglavnom proizvode [[jajnici]], kao dio poremećene [[hipotalamusno-hipofizna-gonadna osa|hipotalamusno-hipofizno-jajnička osa]]. U mozgu, [[hipotalamus]] šalje impulse gonadotropin-oslobađajućeg hormona (GnRH) sa većom frekvencijom. To podiže [[luteinizirajući hormon]] (LH), dok [[folikulostimulirajući hormon]] (FSH) ostaje isti ili je nešto niži. Viši LH stimuliše [[folikulska teka|teka-ćelije]] u jajniku da proizvode više androgena.<ref name=":7"/> Poremećeno hormonsko okruženje, uključujući visoke nivoe androgena, potiskuje rast i razvoj [[jajnički folikul|jajničkih folikula]] ("cista"). To dovodi do nakupljanja mnogih malih folikula,<ref name=":7" /> karakteristika koja se naziva policistasta morfologija jajnika. Nedostatak razvoja folikula jajnika također dovodi do smanjenja ovulacije.<ref name="Lancet2022"/> [[Granulaste ćelije]] u ovim malim folikulima proizvode visoke nivoe [[anti-Müllerov hormon|anti-Müllerovog hormona]], što smanjuje konverziju testosterona u [[estradiol|estradiol]] (estrogen).<ref name=":7"/> Metaboličke promjene su česte kod PMOS-a. Mnoge žene razvijaju insulinsku rezistenciju, što uzrokuje da [[pankreas|gušterača]] proizvodi višak insulina. Visoki nivoi insulina smanjuju proizvodnju jetrenog globulina koji veže spolne hormone (SHBG), povećavajući količinu slobodno cirkulirajućih androgena. Upala niskog stepena može pogoršati insulinsku rezistenciju, stvarajući pojačavajuću petlju između metaboličkih i reproduktivnih poremećaja. Insulinska rezistencija nije prisutna samo kod žena s prekomjernom težinom i PMOS-om,<ref>{{Cite journal |vauthors=Su P, Chen C, Sun Y |date=2025 |title=Physiopathology of polycystic ovary syndrome in endocrinology, metabolism and inflammation |journal=Journal of Ovarian Research |volume=18 |issue=1 |doi=10.1186/s13048-025-01621-6 |pmc=11841159 |pmid=39980043 |doi-access=free |}}</ref> ali [[gojaznost]] to pogoršava.<ref name=":2">{{cite journal |last1=Helvaci |first1=Nafiye |last2=Yildiz |first2=Bulent Okan |title=Polycystic ovary syndrome as a metabolic disease |journal=Nature Reviews Endocrinology |date=April 2025 |volume=21 |issue=4 |pages=230–244 |doi=10.1038/s41574-024-01057-w |pmid=39609634 }}</ref> PMOS je povezan s kardiovaskularnom i disfunkcijom jetre. Na primjer, žene s PMOS-om mogu imati koronarnu i [[aortnu kalcifikaciju]]. Gojaznost, poremećen metabolizam glukoze i višak androgena su faktori rizika za disfunkciju jetre ([[metabolička disfunkcija – povezana steatotična bolest jetre|MASLD]]).<ref name=":7" /> == Dijagnoza == === Dijagnostički kriteriji === Za dijagnosticiranje PMOS-a koriste se različiti kriteriji, ali kliničke smjernice preporučuju (revidirane) Rotterdamske kriterije.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=5}}<ref name=":7" /> Prema ovim kriterijima, odrasloj ženi se dijagnosticira PMOS ako ispunjava dva od sljedeća tri kriterija:{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=5}}<ref name=":7">{{cite journal |last1=Stener-Victorin |first1=Elisabet |last2=Teede |first2=Helena |last3=Norman |first3=Robert J. |last4=Legro |first4=Richard |last5=Goodarzi |first5=Mark O. |last6=Dokras |first6=Anuja |last7=Laven |first7=Joop |last8=Hoeger |first8=Kathleen |last9=Piltonen |first9=Terhi T. |title=Polycystic ovary syndrome |journal=Nature Reviews Disease Primers |date=18 April 2024 |volume=10 |issue=1 |doi=10.1038/s41572-024-00511-3 |pmid=38637590 |url=https://pure.eur.nl/en/publications/fea7c8b4-82d3-4da4-8617-a042efaef035 }}</ref> # Znakovi viška [[androgen]]a, bilo klinički (vidljivi znaci poput dlaka na licu ili akni) ili biohemijski (otkriveni putem krvne pretrage). Androgeni su "muški" hormoni poput [[testosteron]]a.<ref name=":0">{{Cite web |date=11 October 2022 |title=Polycystic ovary syndrome |url=https://www.nhs.uk/conditions/polycystic-ovary-syndrome-pcos/ |access-date=2025-06-27 |website=NHS |language=en}}</ref> # Neredovni ili odsutni menstrualni ciklusi # Policistasti jajnici na ultrazvuku ili visoki nivoi anti-Müllerovog hormona (AMH) Za dijagnozu je potrebno isključiti oszale uzroke ovih problema. Kod [[Adolescencija|adolescenata]], potrebni su i višak androgena i neredovne ili odsutne menstruacije, jer je normalno da adolescentice imaju mnogo folikula ("cista") vidljivih u jajnicima, tako da to ne pomaže u dijagnozi.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=18}} Adolescentice koje ispunjavaju samo jedan kriterij smatraju se 'rizičnima' i treba ih ponovo procijeniti kada odrastu.<ref name=":7"/> Stariji kriteriji su kriteriji NIH-a iz 1990. i kriteriji Društva za višak androgena iz 2006.<ref name="Lancet2022"/> Kriteriji Društva za višak androgena nikada nisu široko usvojeni. Stari NIH kriteriji su strožiji od Rotterdamskih kriterija, jer moraju biti prisutni i [[oligoovulacija|rijetki ili neredovni ciklusi]] i znaci viška androgena:<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Sydney |last2=Dunaif |first2=Andrea |date=2021-03-01 |title=Diagnosis of Polycystic Ovary Syndrome: Which Criteria to Use and When |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=50 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1016/j.ecl.2020.10.002 |issn=1558-4410 |pmc=7860982 |pmid=33518179}}</ref> # Rijetki ili neredovni ciklusi # Znakovi viška androgena (klinički ili biohemijski) # Isključivanje drugih poremećaja koji mogu dovesti do gore navedenog ===Procjena i testiranje=== [[Datoteka:Diagnosis_of_PCOS.svg|thumb|upright=1.35|class=skin-invert-image| Koraci za dijagnosticiranje PCOS-a; koraci za dijagnosticiranje sindroma policistastih jajnika kod odraslih. Kod adolescenata se slijede samo prva dva koraka.]] Postoji [[algoritam]] od tri koraka za dijagnosticiranje PMOS-a. Prvi korak procjenjuje znakove viška androgena i neredovnih menstruacijskih ciklusa. Ako neko ima oba, a drugi uzroci su isključeni, dijagnosticira se PMOS. U drugom koraku, osobe sa samo neredovnim ciklusima podvrgavaju se testu krvi na testosteron. Ako je povišen, ponovo isključujući druge uzroke simptoma, dijagnosticira se PMOS. Za adolescente, drugi korak je posljednji korak. Treći korak se primjenjuje na odrasle osobe sa neredovnim ciklusima ili viškom androgena. Izvodi se ultrazvuk ili AMH test (ali ne oba, kako bi se izbjegla [[pretjerana dijagnoza]]). Ako se otkriju policistasti jajnici ili povišeni nivoi AMH, dijagnosticira se PMOS.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} Klinički višak androgena kod odraslih može rezultirati [[akna]]ma, [[hirzutizam| hirzutizmom]] (muški obrazac rasta dlaka, kao što je na bradi ili grudima) i [[gubitkom kose po ženskom obrascu]]. Hirzutizam se može procijeniti korištenjem standardiziranog [[Ferriman-Gallweyev sistem vizualnog bodovanja|Ferriman-Gallweyev sistem bodovanja]], pri čemu rezultat iznad četiri do šest ukazuje na klinički značaj.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Preporučeni granični rezultat zavisi od etničke pripadnosti, s nižom graničnom vrijednosti za azijske žene i višom graničnom vrijednosti za hispanske i žene s Bliskog istoka.<ref>{{Cite journal |last1=Ghafari |first1=Arghavan |last2=Maftoohi |first2=Malihe |last3=Samarin |first3=Mohammadamin Eslami |last4=Barani |first4=Sepideh |last5=Banimohammad |first5=Majid |last6=Samie |first6=Reza |date=2025-03-01 |title=The last update on polycystic ovary syndrome(PCOS), diagnosis criteria, and novel treatment |journal=Endocrine and Metabolic Science |volume=17 |doi=10.1016/j.endmts.2025.100228 |issn=2666-3961|doi-access=free }}</ref> Assessment may be complicated by self-treatment.<ref>{{cite journal |vauthors=Teede HJ, Tay CT, Laven JJ, Dokras A, Moran LJ, Piltonen TT, Costello MF, Boivin J, Redman LM, Boyle JA, Norman RJ, Mousa A, Joham AE |date=September 2023 |title=Recommendations From the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome |journal=J Clin Endocrinol Metab |volume=108 |issue=10 |pages=2447–69 |doi=10.1210/clinem/dgad463 |pmc=10505534 |pmid=37580314 |ref=none}}</ref> Gubitak kose može se procijeniti pomoću [[Ludwigova skala|Ludwigovog vizualnog skora]]. Kod adolescenata, višak androgena se manifestuje kao teške akne i [[hirzutizam]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Za osobe koje su imale svoj [[menarha|prvi menstrualni ciklus]] prije više od tri godine, menstruacijski ciklusi se smatraju neredovnim ako se javljaju u razmaku manjem od 21 dan ili u razmaku većem od 35 dana. Za one čiji je prvi menstruacijski ciklus bio prije jedne do tri godine, ciklus se smatra neredovnim ako je razmak manji od 21 dan ili u razmaku većem od 45 dana. Konačno, za svaku ženu čiji je prvi ciklus bio prije više od godinu dana, jedan ciklus koji traje duže od 90 dana smatra se neredovnim.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} Biohemijski višak androgena u PMOS-u procjenjuje se korištenjem ukupnog i slobodnog [[testosteron]]a. Precizno mjerenje zahtijeva testove [[masena spektrometrija|tandemske masene spektrometrije]], jer direktni testovi slobodnog testosterona nisu pouzdani. Interpretacija se zasniva na laboratorijskim referentnim rasponima. [[Hormonska kontracepcija]] može uticati na nivoe hormona, tako da može biti potreban period odvikavanja od najmanje tri mjeseca s alternativnom kontracepcijom. Znatno povišeni nivoi androgena mogu ukazivati na druga stanja.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} [[Datoteka:Ultrasound scans and 3D rendering of polycystic ovaries.png|thumb|upright=1.4 [[ultrazvuk|Ultrazvučna]] slika koja prikazuje morfologiju policistastih jajnika: Tri ultrazvučne slike na različitim lokacijama u jajniku (različite ravni) i rekonstruisana 3D slika folikula jajnika.]] Kod odraslih, [[ginekološki ultrazvuk|ultrazvuk]] se može koristiti za traženje malih [[jajna folikula|folikula jajnika]]. Kod adolescenata se ovo ne procjenjuje jer je veći broj folikula normalan u toj dobi.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Kod PMOS-a, ovi folikuli se često nalaze na periferiji jajnika, formirajući "niz bisera".<ref>{{Cite journal |last1=Gyliene |first1=Augustina |last2=Straksyte |first2=Vestina |last3=Zaboriene |first3=Inga |date=2022-01-01 |title=Value of ultrasonography parameters in diagnosing polycystic ovary syndrome |journal=Open Medicine |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=1114–1122 |doi=10.1515/med-2022-0505 |pmid=35799603 |issn=2391-5463|pmc=9210988 }}</ref> Da bi se [[jajnici]] smatrali policisastim, mora biti prisutno najmanje 20 folikula, manjih od 9 mm. (Stariji dijagnostički kriteriji zahtijevali su samo 12.<ref name=":7"/>) Manje jasan marker PMOS-a su uvećani jajnici.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Jajnici moraju biti veličine najmanje 10 cm³ da bi se smatrali uvećanim.<ref name=":7"/> Za seksualno aktivne osobe i one koje daju pristanak, preferira se pristup [[Vaginska ultrasonografija|transvaginski ultrazvuk]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Ako je transvaginski ultrazvuk neprihvatljiv (iz ličnih ili kulturnih razloga), može se izvršiti transabdominalni ultrazvuk.<ref>{{cite journal |last1=Amreen |first1=Saika |title=Ultrasound in Polycystic Ovarian Syndrome: What? When? How? Why? Who? |journal=EMJ Radiology |date=16 August 2022 |doi=10.33590/emjradiol/22-00058 |doi-access=free }}</ref> Alternatively, AMH levels can be tested in the blood.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} === Diferencijalna dijagnoza === Da bi se dijagnosticirao PMOS, prvo se moraju isključiti druga stanja. To uključuje [[bolest štitnjače]] (procjenjuje se putem [[TCH|hormona koji stimulira štitnjaču]]), [[Hiperprolaktinemija|hiperprolaktinemiju]] (procjenjuje se putem [[prolaktin]]a) i neklasičnu [[kongenitalna adrenalna hiperplazija|kongenitalnu adrenalnu hiperplaziju]] (testira se putem [[17-hidroksi progesterona]]a). Za one koji imaju [[Amenoreja|bez ikakvih menstruacija]] ili teže znakove ili simptome, preporučuju se daljnji testovi kako bi se isključio [[hipogonadotropni hipogonadizam]], bilo koji [[Neoplazma|tumori]] koji proizvode androgene ili [[Cushingova bolest]]. Očigledna [[Virilizacija|virilizacija]] (razvoj muških spolnih karakteristika) nije karakteristična za PMOS i ukazuje na to da bi drugo osnovno stanje moglo biti odgovorno.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=18}} == Upravljanje == PMOS nema lijeka,<ref name="NICHD Is there a cure for PCOS?">{{cite web |title=Is there a cure for PCOS? |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/cure |website=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |date=31 January 2017 |access-date=13 October 2021 |archive-date=9 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009211338/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/cure }}</ref> a upravljanje se fokusira na ublažavanje simptoma.<ref name="Lancet2022" /> Treatment usually involves lifestyle changes such as diet and exercise of moderate intensity.<ref name=":10">{{cite book |title=Polycystic Ovary Syndrome |chapter=Diet and exercise in the management of PCOS: Starting from the basics |date=2022 |pages=97–115 |doi=10.1016/B978-0-12-823045-9.00010-9 |isbn=978-0-12-823045-9 | vauthors = Markantes GK, Tsichlia G, Georgopoulos NA }}</ref> Metabolički problemi mogu se dalje liječiti [[metformin]]om ili [[agonist GLP-1 receptora|agonistima GLP-1 receptora]]. Za žene s [[BMI]] preko 35, [[barijatrijska hirurgija]] može biti opcija.<ref name=":7"/> Kombinirani oralni kontraceptivi su posebno učinkoviti i koriste se kao prva linija liječenja za smanjenje akni i hirzutizma te regulaciju menstruacijskog ciklusa.<ref>{{cite book |title=Polycystic Ovary Syndrome |chapter=Combined oral contraceptives: Why, when, where? |date=2022 |pages=135–152 |doi=10.1016/B978-0-12-823045-9.00018-3 |isbn=978-0-12-823045-9 | vauthors = Antoniou-Tsigkos A, Pastroma K, Memi E, Vrachnis N, Mastorakos G }}</ref> Mogu se koristiti i drugi tipični tretmani za akne i tehnike uklanjanja dlačica.<ref name="NIH-treat" /> Prva linija liječenja problema s plodnošću koristi [[indukciju ovulacije]] s [[klomifenom]] ili [[letrozolom]].<ref name="Lancet2022" /> Budući da je PMOS povezan s psihološkim poremećajima i kardiovaskularnim rizikom, preporučuje se skrining za oba.<ref name="Lancet2022" /> === Životni stil === [[Kontrola težine]] i [[zdrav način života]] su prva linija liječenja PMOS-a. Kontrola težine uključuje sprječavanje debljanja, gubitak dijela težine ili održavanje gubitka težine.<ref name="Lancet2022"/> Ograničeni gubitak težine od 5% pokazuje metaboličke koristi, a moguće i koristi za reproduktivno zdravlje.<ref name=":7"/> Malo je dokaza da je jedna vrsta zdrave prehrane bolja od druge kod PMOS-a.<ref name="Lancet2022"/> Što se tiče vježbanja, preporučuje se opća populacijska preporuka od 150 minuta vježbanja umjerenog intenziteta sedmično kako bi se spriječilo debljanje. Za gubitak težine preporučuje se 250 minuta umjerenog vježbanja.<ref name="Lancet2022"/> Dokazano je da su promjene načina života za osobe s PMOS-om teške zbog različitih faktora. Neke studije pokazuju da žene s PMOS-om mogu imati problema s osjećajem sitosti nakon jela, što otežava gubitak težine. Poremećaji spavanja, češći kod žena s PMOS-om, uzrokuju [[umor]], što dodatno otežava zdrav način života. Konačno, problemi sa slikom tijela, poremećajima u ishrani, depresijom ili nedostatkom unutrašnje motivacije (neuživanje u vježbanju) mogu otežati intervencije u načinu života.<ref>{{cite journal |vauthors=Ee C, Pirotta S, Mousa A, Moran L, Lim S |date=November 2021 |title=Providing lifestyle advice to women with PCOS: an overview of practical issues affecting success |journal=BMC Endocrine Disorders |volume=21 |issue=1 |doi=10.1186/s12902-021-00890-8 |pmc=8609880 |pmid=34814919 |doi-access=free |}}</ref> Intervencije u životom stilu za žene s PMOS-om mogu uključivati strategije poput [[Postavljanje ciljeva|postavljanje ciljeva]], praćenja napretka, učenja [[asertivnost]]i i [[prevencija recidiva|prevencije recidiva]]. Ovi pristupi imaju za cilj podršku kontroli težine, zdravom načinu života i [[emocija|emocijskom]] blagostanju. Podrška može uključivati i korištenje [[SMART kriterij|SMART ciljeva]] (specifičnih, mjerljivih, ostvarivih, realističnih i pravovremenih). Širi bihevioralni ili kognitivno-bihevioralni programi mogu pomoći u povećanju motivacije, kontinuiranog sudjelovanja i dugoročnih zdravih navika. {{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=100}} === Lijekovi === Lijekovi za PMOS uključuju [[metformin]] i [[oralni kontraceptiv| oralne kontraceptive]]. Metformin je lijek koji se često koristi kod [[dijabetes melitus tipa 2| dijabetesa tipa 2]] i često se koristi [[neovlaštena upotreba|neovlaštena upotrebu]] u liječenju PMOS-a.<ref name=":7"/>{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=117}} Preporučuje se ženama s [[BMI]] preko 25 za liječenje insulinske rezistencije i normalizaciju [[lipidni profil|lipidnog profila]], a može se razmotriti i za liječenje neredovnih menstruacija kod adolescenata i kod osoba s BMI ispod 25.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=118}} Metformin je povezan s nekoliko [[nuspojava]], uključujući [[bol u trbuhu]], metalni okus u ustima, [[dijareja|dijareju]] i [[povraćanje]].<ref>{{cite web |author=NICE |date=December 2018 |title=Metformin Hydrochloride |url=https://bnf.nice.org.uk/drug/metformin-hydrochloride.html#sideEffects |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610014142/https://www.nice.org.uk/bnf-uk-only#sideEffects |archive-date=10 June 2021 |access-date=2 November 2017 |website=National Institute for Care Excellence |publisher=NICE}}</ref> Također se može koristiti kao pomoć ženama da zatrudne, ali nije najefikasniji lijek za to.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=149}} [[Kombinovani oralni kontraceptiv]]i (KOK) mogu se koristiti za smanjenje simptoma hirzutizma i regulaciju [[menstruacuja|menstruacijskih ciklusa]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=116}} Oni povećavaju proizvodnju [[globulin koji veže spolne hormone| globulina koji veže spolne hormone]] i smanjuju nivo [[androgen]]a. Redovan ciklus smanjuje rizik od [[rak endometrija|raka endometrija]]. Kontracepcijske pilule koje sadrže samo progestagene mogu se koristiti za poboljšanje menstruacijske redovnosti, ali ne i za simptome viška androgena.<ref name="Lancet2022"/> [[Antiandrogen]]i poput [[finasterid]]a i [[flutamid]]a ne pokazuju prednosti u odnosu na KOK-ove za liječenje hirzutizma, ali mogu biti opcija za osobe kod kojih su KOK-ovi kontraindicirani ili ih ne podnose.<ref>{{cite journal | vauthors = Alesi S, Forslund M, Melin J, Romualdi D, Peña A, Tay CT, Witchel SF, Teede H, Mousa A | title = Efficacy and safety of anti-androgens in the management of polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials | journal = eClinicalMedicine | volume = 63 | date = September 2023 | pmid = 37583655 | pmc = 10424142 | doi = 10.1016/j.eclinm.2023.102162 }}</ref> Može proći šest do dvanaest mjeseci prije nego što KOK-i postanu efikasni kod hirzutizma.<ref name="Lancet2022" /> Za liječenje [[alopecija|androgene alopecije]], može se isprobati kombinacija antiandrogena i kombinovanih oralnih kontraceptiva,{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=240}}, ali je to teško liječiti.<ref name="Lancet2022"/> Agonisti GLP-1 receptora, kao što su [[liraglutid]] i [[semaglutid]], mogu biti efikasniji od samog metformina u poboljšanju [[metabolizam|metabolizma]]. Njihova kombinacija ima jače efekte od bilo koje terapije zasebno. Mala ispitivanja su pronašla pozitivne efekte na redovnost menstruacije i nivoe androgena. Ovi lijekovi se ne preporučuju kada se pokušava [[trudnoća|zatrudniti]].<ref name=":7"/> Postoje neki dokazi da [[inozitol]] može imati pozitivne efekte na metaboličke probleme kod PMOS-a. Međutim, metformin se preporučuje umjesto dodataka prehrani s [[inozitol]]om za [[hirzutizam]] i smanjenje abdominalne [[masti]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=128}} === Neplodnost === Može biti teško zatrudnjeti s PMOS-om zbog neredovne [[ovulacija|ovulacije]]. Prvi korak u liječenju je poboljšanje općeg zdravlja majke, kao što su promjene načina života.<ref name=":7"/> GLP-1 agonisti za mršavljenje mogu se koristiti, ali ih treba prekinuti najmanje dva mjeseca prije začeća. {{Od|2025}} nema dovoljno podataka da bi se znalo jesu li sigurni u trudnoći.<ref>{{Cite journal |last1=Duah |first1=Janelle |last2=Seifer |first2=David B. ][|date=2025 |title=Medical therapy to treat obesity and optimize fertility in women of reproductive age: a narrative review |journal=Reproductive Biology and Endocrinology |volume=23 |issue=1 |page=2 |doi=10.1186/s12958-024-01339-y |doi-access=free |issn=1477-7827 |pmc=11702155 |pmid=39762910}}</ref> Trudnoća kod PMOS-a je rizičnija nego inače, a liječenje je usmjereno na postizanje jedne trudnoće, a ne, naprimjer, [[blizanac]]a ([[višestruka trudnoća]]).<ref name=":7"/> Uz liječenje, konačna veličina porodice žena s PMOS-om ne čini se drugačijom od onih bez njega.<ref name="Lancet2022"/> Prvi izbor liječenja neplodnosti kod žena s PMOS-om je letrozol (Femara) za indukciju ovulacije.<ref name=":7"/> Ovo je, općenito, učinkovitije od [[klomifen|klomifen-citrata]] u poboljšanju i stope trudnoće i živorođene djece.<ref>{{cite journal |vauthors=Franik S, Le QK, Kremer JA, Kiesel L, Farquhar C |date=2022 |title=Aromatase inhibitors (letrozole) for ovulation induction in infertile women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010287.pub4 |pmc=9514207 |pmid=36165742}}</ref> Drugi lijekovi koji se mogu koristiti za liječenje neplodnosti, navedeni od najefikasnijih do najmanje efikasnih, su metformin + klomifen-citrat, klomifen-citrat sam i metformin sam.<ref name=":7"/> Žene mogu imati veću vjerovatnoću da iskuse gastrointestinalne nuspojave s metforminom.<ref>{{cite journal |vauthors=Sharpe A, Morley LC, Tang T, Norman RJ, Balen AH |date=December 2019 |title=Metformin for ovulation induction (excluding gonadotrophins) in women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD013505 |pmc=6915832 |pmid=31845767}}</ref> Terapija [[preparatima gonadotropina|gonadotropinom]] također može biti učinkovita, ali zahtijeva praćenje i povećava rizik od višestrukih trudnoća.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=153}} Kada lijekovi i intervencije u načinu života nisu učinkoviti, neplodnost se može liječiti laparoskopskim postupkom koji se naziva "[[bušenje jajnika]]", koji uključuje punkciju 4–10 malih folikula [[elektrokauterizacija|elektrokauterizacijom]], [[laser]]om ili iglama za [[biopsija|biopsiju]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Bordewijk |first1=Esmée M. |last2=Ng |first2=Ka Ying Bonnie |last3=Rakic |first3=Lidija |last4=Mol |first4=Ben Willem J. |last5=Brown |first5=Julie |last6=Crawford |first6=Tineke J. |last7=van Wely |first7=Madelon |date=11 February 2020 |title=Laparoscopic ovarian drilling for ovulation induction in women with anovulatory polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2 |issue=2 |doi=10.1002/14651858.CD001122.pub5 |issn=1469-493X |pmc=7013239 |pmid=32048270}}</ref> Ovaj postupak može izazvati ovulaciju, obično dovodi do jedne trudnoće, ali drugi rizici mogu biti veći u poređenju s lijekovima.<ref name="Lancet2022" />{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=154}} Postupak može dovesti do manje šanse za [[Živorođenče|živorođene]] u poređenju sa samo lijekovima.<ref name=":5"/> Resekcija jajnika se više ne koristi toliko zbog komplikacija kao što su [[adhezija|adhezije]] i prisustva često efikasnih lijekova.<ref name="emedicine_treatment">{{EMedicine|article|256806|Polycystic Ovarian Syndrome|treatment}}</ref> Kao konačna opcija liječenja, može se razmotriti [[in vitro oplodnja]] (IVF). IVF povećava rizik od [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=156}} Korištenje [[Transfer embrija|strategije 'zamrzavanja svih']] olakšava transfer jednog embrija i pruža [[jajnici]]ma vrijeme da se oporave od hiperstimulacije.<ref name=":7"/> Manje efikasna alternativa, ali sa mnogo manjim rizikom od sindroma hiperstimulacije jajnika, je [[in vitro sazrijevanje]] umjesto potpune IVF.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=156}} Ova opcija izbjegava [[Gonadotropin|terapiju visokim dozama gonadotropina]].<ref name="Lancet2022"/> === Hirzutizam i akne === {{glavni|Hirzutizam}} [[Datoteka:Laser-hair-removal-face-ama-regenerative-medicine.jpg|thumb|Lasersko uklanjanje dlaka]] Liječenje hirzutizma uključuje snižavanje nivoa androgena i uklanjanje postojećih dlaka, naprimjer, [[Lasersko uklanjanje dlaka|laserskim tretmanom]] ili brijanjem.<ref name="Lancet2022"/> Standardna kontracepcijska pilula je često efikasna u smanjenju hirzutizma i akni.<ref name="emedicine_treatment"/> Progestagene poput [[norgestrel]]a i [[levonorgestrel]]a treba izbjegavati zbog njihovih androgenih efekata.<ref name="emedicine_treatment"/> Metformin u kombinaciji s oralnim kontraceptivom može biti efikasniji od samog oralnog kontraceptiva.<ref name="emedicine_treatment"/>ref>{{cite journal | vauthors = Fraison E, Kostova E, Moran LJ, Bilal S, Ee CC, Venetis C, Costello MF | title = Metformin versus the combined oral contraceptive pill for hirsutism, acne, and menstrual pattern in polycystic ovary syndrome | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 8| date = August 2020 | pmid = 32794179 | pmc = 7437400 | doi = 10.1002/14651858.CD005552.pub3 }}</ref> Iako su oralni kontraceptivi pokazali značajnu efikasnost u kliničkim ispitivanjima (60–100% pojedinaca za liječenje hirzutizma), teške akne ili [[hirzutizam]] mogu zahtijevati dodatni tretman.<ref name="emedicine_treatment"/> Ostali lijekovi s antiandrogenim efektima uključuju [[flutamid]] i [[spironolakton]], koji mogu poboljšati hirzutizam.<ref>{{Cite web |date=11 October 2022 |title=Polycystic ovary syndrome - Treatment |url=https://www.nhs.uk/conditions/polycystic-ovary-syndrome-pcos/treatment/ |access-date=2025-07-27 |website=nhs.uk |language=en}}</ref> [[Antiandrogen|Antiandrogeni]] se ponekad koriste, kao što je [[finasterid]], ali su kontraindicirani u trudnoći. Finasterid inhibira konverziju [[testosteron]]a u njegov jači oblik [[dihidrotestosteron]].<ref>{{cite journal |last1=Shirasath |first1=Kamini R. |last2=Ahmed |first2=N. Zaheer |last3=Kumar |first3=Pawan |last4=Alam |first4=Shah |last5=Karwasra |first5=Ritu |last6=Goyal |first6=Sameer N. |last7=Agrawal |first7=Yogeeta O. |title=Unraveling PCOS therapies: Pharmacotherapeutic strategies and emerging therapeutic targets |journal=Pathology - Research and Practice |date=November 2025 |volume=275 |doi=10.1016/j.prp.2025.156245 |pmid=41027241 }}</ref> === Mentalno zdravlje === Žene sa PMOS-om imaju mnogo veću vjerovatnoću da obole od depresije nego žene bez PMOS-a. Simptomi depresije mogu biti pojačani određenim simptomima stanja, poput hirzutizma ili gojaznosti, što može dovesti do niskog samopoštovanja ili loše slike tijela.<ref name="Brutocao2018" /> Preporučuje se skrining za depresiju i anksiozne poremećaje korištenjem validiranih upitnika, na primjer, prilikom dijagnoze, kao i naknadno, na osnovu kliničke procjene.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=82}} Za poremećaje prehrane i poremećaje slike tijela, skrining se preporučuje samo kada je klinički indiciran.<ref name=":7"/> Za seksualno aktivne žene koje daju dozvolu da o tome razgovaraju, može se procijeniti i [[psihoseksualna disfunkcija]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=83}} Liječenje PMOS-a ne pokazuje do umjeren učinak na [[depresija (raspoloženje)|depresiju]] ili [[anksioznost]], te se umjesto toga preporučuju standardne terapije (kao što su [[psihoterapija]] i [[antidepresi|antidepresivi]]).<ref name=":7"/> [[Kognitivno-bihejvioralna terapija]] može se koristiti kod djevojaka i žena s niskim samopoštovanjem, lošim utiskom o slici sopstvenog tijela, poremećajem prehrane ili psihoseksualnom disfunkcijom.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=93}} === Pregled za kardiometaboličke probleme === S obzirom na veći rizik od kardiometaboličkih stanja, preporučuje se praćenje.<ref name="Lancet2022"/> To uključuje testiranje tolerancije glukoze, korištenjem dvosatnog oralnog [[test tolerancije glukoze|testa tolerancije glukoze]] (GTT) kod svih žena s PMOS-om. Nakon početnog testiranja prilikom postavljanja dijagnoze, preporučuju se kontrolni pregledi svake jedne do tri godine, ovisno o prisutnosti faktora rizika za dijabetes.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|pp=70-71}} Skrining za kardiovaskularne faktore rizika uključuje testove lipidnog profila i godišnja mjerenja krvnog pritiska.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|pp=68}} == Epidemiologija == PMOS je najčešći hormonski poremećaj (endokrini poremećaj) kod žena u reproduktivnoj dobi.<ref>{{cite journal |last1=Guan |first1=Carolyn |last2=Zahid |first2=Salman |last3=Minhas |first3=Anum S. |last4=Ouyang |first4=Pamela |last5=Vaught |first5=Arthur |last6=Baker |first6=Valerie L. |last7=Michos |first7=Erin D. |title=Polycystic ovary syndrome: a "risk-enhancing" factor for cardiovascular disease |journal=Fertility and Sterility |date=May 2022 |volume=117 |issue=5 |pages=924–935 |doi=10.1016/j.fertnstert.2022.03.009 |pmid=35512976 }}</ref> When someone is infertile due to a lack of ovulation, PMOS is the most common cause.<ref name="NIH2025Def" /> Prema [[SZO|Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji]] (SZO), PMOS pogađa preko 6–13% žena reproduktivne dobi.<ref>{{Cite web |last=WHO |date=28 June 2023 |title=Polycystic ovary syndrome |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/polycystic-ovary-syndrome |access-date=20 September 2024 |website=World Health Organization- Polycystic Ovary Syndrome}}</ref> U pregledu iz 2022. godine zabilježena je prevalencija između 5% i 18%.<ref name="Lancet2022"/> Prevalencija PMOS-a zavisi od izbora dijagnostičkih kriterija.<ref name=":1"/> Koristeći Rotterdamske kriterije, oko 10–13% žena ima PMOS.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=64}} Na osnovu NIH kriterija, globalna prevalencija je bila 5,5%, a povećava se na približno 7,1% kada se koriste kriteriji Društva za višak androgena. Bez obzira na kriterije, prevalencija PMOS-a se povećava, vjerovatno zbog starenja stanovništva, veće svijesti i rastuće stope [[gojaznost]]i.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Salari |first1=Nader |last2=Nankali |first2=Anisodowleh |last3=Ghanbari |first3=Amirhossaien |last4=Jafarpour |first4=Sima |last5=Ghasemi |first5=Hooman |last6=Dokaneheifard |first6=Sadat |last7=Mohammadi |first7=Masoud |title=Global prevalence of polycystic ovary syndrome in women worldwide: a comprehensive systematic review and meta-analysis |journal=Archives of Gynecology and Obstetrics |date=26 June 2024 |volume=310 |issue=3 |pages=1303–1314 |doi=10.1007/s00404-024-07607-x |pmid=38922413 }}</ref> Prevalencija se čini prilično ravnomjernom među ljudima različitih etničkih pripadnosti, ali može biti veća kod ljudi iz jugoistočne Azije i istočnog Mediterana.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=64}} Ali PMOS se može manifestirati drugačije. Naprimjer, kod [[Afroamerikanaci|Afro–]] i [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikanki]] s PMOS-om postoji veća insulinska rezistencija u usporedbi s drugim etničkim skupinama.<ref name=":7"/> Isto vrijedi i za ljude iz Južne Azije s PMOS-om, koji također imaju više metaboličkih simptoma i viši [[BMI]]. Žene iz Istočne Azije obično imaju manje hirzutizma i niži BMI u usporedbi s drugim skupinama.<ref name="Lancet2022"/> Dok su rane studije malog obima otkrile da su [[Transrodnost|transmaskuline]] osobe imale veću vjerovatnoću da će imati PMOS od cis žena, to nije pronađeno u većoj, rigoroznijoj studiji.<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Minghao |last2=Murthi |first2=Swetha |last3=Poretsky |first3=Leonid |date=2020 |title=Polycystic Ovary Syndrome and Gender Identity |journal=The Yale Journal of Biology and Medicine |volume=93 |issue=4 |pages=529–537 |issn=1551-4056 |pmc=7513432 |pmid=33005117}}</ref> == Historija == Historijski opisi mogućih simptoma PMOS-a datiraju još iz antičke Grčke, gdje je [[Hipokrat]] opisao žene sa "debelom, masnom kožom i odsustvom menstruacije".<ref>{{cite journal |last1=Hanson |first1=Ann Ellis |title=Hippocrates: ''Diseases of Women'' 1 |journal=Signs |date=1975 |volume=1 |issue=2 |pages=567–584 |id={{ProQuest|1300109042}} |doi=10.1086/493243 |jstor=3173068 |pmid=21213645 }}</ref> Najraniji poznati opis onoga što se danas prepoznaje kao PMOS datira iz 1721. godine u Italiji, u kojem su opisane "mlade udane seljanke, umjereno gojazne i neplodne, s dva veća jajnika od normalnih, neravnih, sjajnih i bjelkastih, baš poput golubljih jaja".<ref name="Kovacs2007">{{cite book| vauthors = Kovacs GT, Norman R |title=Polycystic Ovary Syndrome|url=https://books.google.com/books?id=bpn1u9hziVgC&pg=PA4|access-date=29 March 2013|date=22 February 2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-46203-7|page=4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151243/http://books.google.com/books?id=bpn1u9hziVgC&pg=PA4|archive-date=16 June 2013}}</ref> Policistasti jajnici vjerovatno su prvi put formalno opisani 1844. godine od strane francuskog doktora Achillea Chereaua.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Adashi |first1=Eli Y. |last2=Cibula |first2=David |last3=Peterson |first3=Matthew |last4=Azziz |first4=Ricardo |date=2023 |title=The polycystic ovary syndrome: the first 150 years of study |journal=F&S Reports |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=2–18 |doi=10.1016/j.xfre.2022.12.002 |pmc=10028479 |pmid=36959968}}</ref> Američki ginekolozi Irving F. Stein i Michael L. Leventhal 1935. godine objavili su izvještaj u kojem su povezali policistaste jajnike s hirzutizmom, neplodnošću i nedostatkom menstruacije. U izvještaju je također postavljena hipoteza da je PMOS rezultat endokrine disfunkcije, što je pokrenulo istraživanje njegovih hormonalnih uzroka i dovelo do termina "Stein-Leventhalov sindrom".<ref name="emedicine_imaging">{{EMedicine|article|404754|Imaging in Polycystic Ovary Disease}}</ref><ref name=":3"/> Do 1980-ih, metabolička strana PMOS-a počela se proučavati, prije početka genetičkih istraživanja 1990-ih.<ref name=":3"/> == Terminologija == Naziv koji se koristio do 2026. godine, ''sindrom policistastih jajnika'', izveden je iz tipičnog nalaza na [[Meicinsko simanje|medicinskim slikama]] koji se naziva morfologija policistastih jajnika. Policistasti jajnik ima abnormalno veliki broj folikula u razvoju, koji izgledaju kao mnoge male [[cista|ciste]]. Postojali su različiti prigovori na naziv sindrom policistastih jajnika: "ciste" nisu prave ciste, već zaustavljeni folikuli. Prisustvo mnogih folikula u jajnicima također nije jedinstveno za PMOS i često se viđa kod žena bez PMOS-a, posebno adolescenata.<ref name=":11">{{Cite journal |last1=Myers |first1=Samuel H. |last2=Forte |first2=Gianpiero |last3=Unfer |first3=Vittorio |date=2024-09-01 |title=Has the name PCOS run its course? |journal=Archives of Gynecology and Obstetrics |language=en |volume=310 |issue=3 |pages=1761–1762 |doi=10.1007/s00404-024-07571-6 |pmid=38836930 |issn=1432-0711}}</ref> Nadalje, sam naziv je implicirao da je PMOS samo ginekološko stanje, a ne metaboličko i endokrino.<ref name=":12">{{Cite web |last=Burge |first=Karen |date=29 May 2025 |title=Name change for PCOS under discussion |url=https://www1.racgp.org.au/newsgp/clinical/name-change-for-pcos-under-discussion |access-date=2025-07-26 |website=NewsGP |language=en}}</ref> Ostali raniji nazivi za PMOS bili su Stein-Leventhalov sindrom i bolest policistastih jajnika. Predloženi nazivi uključivali su hiperandrogenu (hroničnu) [[anovulacija|anovulaciju]], [[estrogen]]u [[ovulacija|ovulacijsku]] disfunkciju ili funkcionalni ženski hiperandrogenizam.<ref>{{Cite journal |last1=Taieb |first1=Ach |last2=Asma |first2=Gorchane |last3=Jabeur |first3=Methnani |last4=Fatma |first4=Ben Abdessalem |last5=Nassim |first5=Ben Haj Slama |last6=Asma |first6=Ben Abdelkrim |date=2024-09-01 |title=Rethinking the Terminology: A Perspective on Renaming Polycystic Ovary Syndrome for an Enhanced Pathophysiological Understanding |journal=Clinical Medicine Insights: Endocrinology and Diabetes |language=EN |volume=17 |doi=10.1177/11795514241296777 |pmid=39494232 |issn=1179-5514|pmc=11528641 }}</ref><ref name=":13">{{Cite journal |last=Azziz |first=Ricardo |date=2014 |title=Polycystic ovary syndrome: what's in a name? |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=99 |issue=4 |pages=1142–1145 |doi=10.1210/jc.2013-3996 |issn=1945-7197 |pmc=3973784 |pmid=24491161}}</ref> Za specifične podgrupe, predloženi nazivi uključivali su multifolikulski poremećaj jajnika za one s policistastnom morfologijom jajnika,<ref name=":11"/> i metabolički hiperandrogeni sindrom za one koje ispunjavaju kriterije NIH PMOS-a.<ref name=":13"/> Nakon diskusija među kliničarima i osobama s PMOS-om, od kojih je većina bila za preimenovanje stanja, pokrenuta je anketa kako bi se pronašao novi naziv.<ref name=":12"/> Godine 2026., članak [[Helena Teede|Helene Teede]] i drugih u ''The Lancet'' opisao je "višestepeni globalni proces konsenzusa" kroz koji su se kliničari složili da preimenuju stanje u "poliendokrini metabolički sindrom jajnika" (PMOS).<ref name=":15"/> Prethodni naziv PCOS smatran je "netačnim, implicirajući patološke ciste jajnika, prikrivajući različite endokrine i metaboličke karakteristike i doprinoseći odgođenoj dijagnozi, fragmentiranoj njezi i stigmi, istovremeno ograničavajući istraživanje i oblikovanje politika." Novi termin odražava "multisistemsku patofiziologiju stanja" i precizniji je jer izostavlja ciste.<ref name=":15"/> == Pravci istraživanja == Ključna istraživačka pitanja u PMOS-u fokusiraju se na najbolji način upravljanja stanjem, uključujući i nove [[agonist GLP-1 receptora|lijekove protiv gojaznosti]]. Što se tiče kriterija za dijagnozu, potrebno je specificirati nivoe AMH specifične za dob. Biomarkeri su potrebni za ranu dijagnozu i za vođenje razvoja lijekova. Još jedno otvoreno pitanje je kako definirati muški fenotip za procjenu muških rođaka žena sa PMOS-om.<ref name=":7"/> Istraživanje istražuje bolje načine za procjenu i predviđanje metaboličkih komplikacija. Trenutnim kliničkim testovima za insulinsku rezistenciju nedostaje tačnosti i standardizacije, a [[Hiperinsulinska euglikemijska klema|zlatna standardna metoda]] nepraktična je u kliničkim okruženjima. Novi pristupi uključuju [[Multiomika|multi-omiku]], koja može otkriti [[biomarker]]e za dijagnozu i [[Fenotip|podtipizaciju]], te metode zasnovane na [[vještačka inteligencija|vještačkoj inteligenciji]] (AI), koje mogu identificirati obrasce u medicinskim podacima, a također i klasificirati pacijente u podgrupe. Kombinacija vještačke inteligencije s [[omika]]ma mogla bi poboljšati ranu dijagnozu, predviđanje rizika, personalizirani tretman i dugoročno praćenje, iako je i dalje potrebna robusna validacija u velikim, raznolikim kohortama.<ref name=":2" /> Studije iz 2024. uspješno su razvile ''[[in vitro]]'' modele PMOS bolesti putem [[ljudske embrionalne matične ćelije|ljudskih embrionalnih matičnih ćelija]] (hESC) i tehnologije [[inducirane pluripotentne matične ćelije|induciranih pluripotentnih matičnih ćelija]] (iPSC).<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Khatun |first1=Masuma |last2=Lundin |first2=Karolina |last3=Naillat |first3=Florence |last4=Loog |first4=Liisa |last5=Saarela |first5=Ulla |last6=Tuuri |first6=Timo |last7=Salumets |first7=Andres |last8=Piltonen |first8=Terhi T. |last9=Tapanainen |first9=Juha S. |date=January 2024 |title=Induced Pluripotent Stem Cells as a Possible Approach for Exploring the Pathophysiology of Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) |journal=Stem Cell Reviews and Reports |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=67–87 |doi=10.1007/s12015-023-10627-w |issn=2629-3269 |pmc=10799779 |pmid=37768523}}</ref> Obje se mogu izvesti iz osoba s PMOS-om i mogu se diferencirati u različite tipove ćelija. Koristeći odrasle [[somatska ćelija|somatske ćelije]], iPSC-i mogu reprogramirati ćelije u [[pluripotentnost|pluripotentno stanje]], koje se zatim može specificirati da replicira osobine slične PMOS-u. Nadalje, 3D "organoidni" modeli ženskog reproduktivnog tkiva, poput maternice i [[jajnik]]a, proizvedeni iz iPSC-a, predstavljaju način za stimuliranje razvoja reproduktivnih poremećaja poput PMOS-a in vitro.<ref name=":6"/> ==Društvo i kultura== Direktni ekonomski troškovi PMOS-a u Sjedinjenim Državama procjenjuju se na preko 15 milijardi dolara godišnje (u 2021. USD). To uključuje troškove upravljanja PMOS-om, liječenja njegovih komplikacija poput [[moždani udar|moždanog udara]] i troškove mentalnog zdravlja.<ref>{{Cite journal |last1=Yadav |first1=Surabhi |last2=Delau |first2=Olivia |last3=Bonner |first3=Adam J |last4=Markovic |first4=Daniela |last5=Patterson |first5=William |last6=Ottey |first6=Sasha |last7=Buyalos |first7=Richard P |last8=Azziz |first8=Ricardo |date=2023-08-03 |title=Direct economic burden of mental health disorders associated with polycystic ovary syndrome: Systematic review and meta-analysis |journal=eLife |language=en |volume=12 |doi=10.7554/eLife.85338 |pmid=37534878 |doi-access=free |issn=2050-084X|pmc=10471160 }}</ref> U poređenju sa reumatoidnim artritisom i lupusom - bolestima sa sličnom ili nižom prevalencijom i sličnom težinom - PMOS je primio manje finansiranja za istraživanje od strane NIH između 2005. i 2015. godine.<ref name=":14" /> Australija je također zabilježila mali broj grantova.<ref>{{Cite journal |last1=Rodgers |first1=Raymond J |last2=Avery |first2=Jodie |last3=McAllister |first3=Veryan |date=2019 |title=A new evidence-based guideline for assessment and management of polycystic ovary syndrome |journal=Medical Journal of Australia |language=en |volume=210 |issue=6 |pages=285–285.e1 |doi=10.5694/mja2.50054 |issn=1326-5377 |pmc=6850714 |pmid=30835836}}</ref> Od septembra 2024., nijedno istraživanje o PMOS-u nije finansirano od strane EU od 2020. godine.<ref>{{Cite web |date=2024-09-12 |title='Patients feel unheard': PCOS experts call out lack of research |url=https://www.euronews.com/health/2024/09/12/pcos-patient-advocates-call-out-lack-of-research-as-up-to-70-of-women-remain-undiagnosed-w |access-date=2025-12-02 |website=euronews |language=en}}</ref> This possible underfunding reflects a [[gender bias in health care]], where conditions mostly affecting women receive less research funding.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Brakta |first1=Soumia |last2=Lizneva |first2=Daria |last3=Mykhalchenko |first3=Kateryna |last4=Imam |first4=Adonis |last5=Walker |first5=Walidah |last6=Diamond |first6=Michael P |last7=Azziz |first7=Ricardo |date=2017-12-01 |title=Perspectives on Polycystic Ovary Syndrome: Is Polycystic Ovary Syndrome Research Underfunded? |journal=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism |volume=102 |issue=12 |pages=4421–4427 |doi=10.1210/jc.2017-01415 |pmid=29092064 |issn=0021-972X}}</ref> Postoje značajne dezinformacije o zdravstvenim aktivnostima na društvenim mrežama. Naprimjer, neki zdravstveni influenceri promoviraju restriktivne dijete, poput eliminacije [[gluten]]a ili mliječnih proizvoda, za koje ne postoje dokazi o učinkovitosti. Drugi preporučuju da se ne vježba intenzivno, uprkos njegovoj korisnosti.<ref>{{cite news |last1=Brinkhurst-Cuff |first1=Charlie |title=I was diagnosed with PCOS – and was soon drowning in misinformation |url=https://www.theguardian.com/society/2025/jun/22/i-was-diagnosed-with-pcos-and-was-soon-drowning-in-misinformation |work=The Guardian |date=22 June 2025 }}</ref> Neki [[influencer]]i na društvenim mrežama bez medicinskih kvalifikacija, uključujući i one s velikim brojem pratitelja, predstavili su se kao autoriteti na PMOS-u kako bi promovirali svoje [[nadriljakarsrtvo|nedokazane tretmane]], koristeći ograničene medicinske mogućnosti dostupne za liječenje ovog stanja.<ref>{{cite news |last1=Wakefield |first1=Jacqui |title=Influencers selling fake cures for polycystic ovary syndrome |url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgz2p0999yo |work=BBC News |date=7 December 2024 }}</ref> Istraživanja su identifikovala značajne nedostatke u znanju i obrazovanju ljekara u vezi sa PMOS-om, što može doprinijeti izazovima u pravovremenoj dijagnozi i liječenju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Dokras A, Saini S, Gibson-Helm M, Schulkin J, Cooney L, Teede H |date=2017 |title=Gaps in knowledge among physicians regarding diagnostic criteria and management of polycystic ovary syndrome |journal=Fertility and Sterility |volume=107 |issue=6 |pages=1380–1386.e1 |doi=10.1016/j.fertnstert.2017.04.011 |pmid=28483503}}</ref> Naprimjer, zdravstveni radnici u primarnoj zdravstvenoj zaštiti, ali i u ginekologiji i reproduktivnim specijalistima, često nisu upoznati s preciznim dijagnostičkim kriterijima. Što se tiče upravljanja, mnogi stručnjaci imaju ograničeno znanje o povezanim metaboličkim stanjima, preporučenom skriningu i psihološkim utjecajima. [[Kašnjenje u dijagnostici|Dijagnoza se često postavlja kasno]], a osobe s PMOS-om obično su nezadovoljne njegom.<ref name="Lancet2022" /> == Također pogledajte== {{Portal|Medicina}} * [[Sindromi ovisni o androgenima]] == Reference == {{Reflist}} === Citirani izvori === * {{Cite book |vauthors=Goodarzi MO |year=2024 |title=BMJ Best Practice: Polycystic Ovary Syndrome |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/141 |url-access=subscription |publisher=BMJ Publishing Group |access-date=29 June 2025}}<!-- Dead link: https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/141/pdf/141/Polycystic%20ovary%20syndrome.pdf --> * {{Cite book |vauthors=Teede HJ, Tay CT, Laven JJ, Dokras A, Moran LJ, Piltonen TT, Costello MF, Boivin J, Redman LM, Boyle JA, Norman RJ, Mousa A, Joham AE |year=2023 |title=International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome 2023 |url=https://www.monash.edu/__data/assets/pdf_file/0003/3379521/Evidence-Based-Guidelines-2023.pdf |location=Melbourne, Australia |publisher=Monash University |isbn=978-0-6458209-0-4}} == Dopunski izvori == {{Refbegin}} * {{Cite web |title=Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) |date=21 August 2024 |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906171459/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos |url-status=live |publisher=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |access-date=9 September 2025}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category|Polycystic Ovary Syndrome}} {{Medicinski izvori | ICD11 = {{ICD11|5A80.1}} | ICD10 = {{ICD10|E|28|2|e|20}} | ICDO = | OMIM = 184700 | MedlinePlus = 000369 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2173 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|2155}} {{eMedicine2|radio|565}} | MeshID = D011085 }} {{Gonadni poremećaj}} {{DEFAULTSORT:Polycystic Ovary Syndrome}} [[Kategorija: Endokrini poremećaji gonada]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Endokrino-povezana kožna stanja]] [[Kategorija: Ginekološki poremećaji]] [[Kategorija: Ginekološka endokrinologija]] [[Kategorija: Ženski endokrini sistem]] [[Kategorija: Ljudska reprodukcija]] [[Kategorija: Metabolički poremećaji]] [[Kategorija: Sindromi kod žena]] [[Kategorija: Sindromi s gojaznošću]] az492cwmubxnrpt85z34iljt6nhelm2 3848816 3848813 2026-05-23T18:09:52Z Genetičar 181151 3848816 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Poliendokrini metabolički sindrom jajnika | slika = Polycystic Ovaries.jpg | opis_slike = Policistasti [[jajnik]] | specijalnost = [[Ginekologija]], [[endokrinologija]] | sinonimi = Sindrom policistastih jajnika, Hiperandrogena anovulacija (HA),<ref name="KollmannMartins2014">{{cite journal | vauthors = Kollmann M, Martins WP, Raine-Fenning N | title = Terms and thresholds for the ultrasound evaluation of the ovaries in women with hyperandrogenic anovulation | journal = Human Reproduction Update | volume = 20 | issue = 3 | pages = 463–4 |date= 2014 | pmid = 24516084 | doi = 10.1093/humupd/dmu005 | doi-access = free }}</ref> Stein–Leventhal syndrome<ref>{{Cite journal |last1=Sun |first1=Honghao |last2=Li |first2=Da |last3=Jiao |first3=Jiao |last4=Liu |first4=Qing |last5=Bian |first5=Jiansu |last6=Wang |first6=Xiuxia |date=2022-01-01 |title=A Potential Link Between Polycystic Ovary Syndrome and Asthma: a Meta-Analysis |journal=Reproductive Sciences |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=312–319 |doi=10.1007/s43032-021-00662-8 |pmid=34811714 |issn=1933-7205}}</ref> | simptomi = Neredovne [[menstruacije]], [[Menoragija|obilne menstruacije]], [[hirzutizam|višak dlaka]], [[akne]], [[neplodnost|poteškoće sa začećem]], [[acanthosis nigricans|mrlje debele, tamnije, baršunaste kože]]<ref name="NICHD Koji su simptomi PCOS-a?" /> | komplikacije = [[dijabetes melitus tipa 2|dijabetes tipa 2]], [[gojaznost]], [[opstruktivna apneja u snu]], [[bolest srca]], [[poremećaj raspoloženja]], [[rak endometrija]]<ref name="NICHD Koji su simptomi PCOS-a?" /> | pojava = | trajanje = Dugoročan | uzroci = Genetički i okolišni faktori | rizici = Porodična anamneza, [[gojaznost]]{{sfn|Goodarzi|2024|p=16}} | dijagnoza = Na osnovu neredovnih [[menstruacija]], visokih nivoa [[androgen]]a, [[ciste na jajnicima]]<ref name=NIH2025Def>{{cite web|title=Polycystic Ovary Syndrome (PCOS): Condition Information|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo|publisher=National Institute of Child Health and Human Development|access-date=7 September 2025|date=21 August 2024|archive-date=22 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822155502/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo|url-status=live}}</ref> | diferencijalna_dijagnoza = [[Adrenalna hiperplazija]], [[hipotireoza]], [[hiperprolaktinemija|visoke razine prolaktina u krvi]]<ref>{{cite web|url=https://cks.nice.org.uk/topics/polycystic-ovary-syndrome/diagnosis/differential-diagnosis/|website=CKS NICE|title=Polycystic ovary syndrome: What else might it be?|date=March 2025|access-date=26 July 2025}}</ref> | prevencija = | liječenje = [[Zdrav način života]], lijekovi | lijek = [[Kontracepcijske pilule]], [[metformin]], [[antiandrogeni]], tretmani plodnosti kao što je [[letrozol]]<ref name="NIH-treat">{{cite web|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/treatments|website=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |title=What are the treatments for PCOS?|date=21 August 2024|access-date = 24 July 2025}}</ref>{{sfn|Goodarzi|2024|p=3}} | prognoza = | frekvencija = 5–18% žena u reproduktivnoj dobi | smrtnost = }} '''Poliendokrini metabolički sindrom jajnika''' ('''PMOS'''), ranije nazvan '''sindrom policistastih jajnika''' ('''PCOS'''),<ref name=":15">{{cite journal |last1=Teede |first1=Helena J |last2=Khomami |first2=Mahnaz Bahri |last3=Morman |first3=Rachel |last4=Laven |first4=Joop S E |last5=Joham |first5=Anju E |last6=Costello |first6=Michael F |last7=Patil |first7=Madhuri |last8=Rees |first8=D Aled |last9=Berry |first9=Lorna |last10=Cree |first10=Melanie G |last11=Zhao |first11=Han |last12=Norman |first12=Robert J |last13=Dokras |first13=Anuja |last14=Piltonen |first14=Terhi |title=Polyendocrine metabolic ovarian syndrome, the new name for polycystic ovary syndrome: a multistep global consensus process |journal=The Lancet |date=May 2026 |doi=10.1016/S0140-6736(26)00717-8 |pmid=42119588 }}</ref> je najčešći [[endokrini poremećaj|hormonski poremećaj]] kod žena u reproduktivnoj dobi. == Znaci i simptomi == PMOS ima širok spektar znakova i simptoma. Oni uključuju probleme sa [[ovulacija|ovulacijom]] (kao što su neredovne [[menstruacije]]), [[hiperandrogenizam|prekomjerni nivoi androgena]] (hormoni koji pokreću muške karakteristike, kao što je rast dlaka na licu) i [[metabolizam]] (kao što je debljanje). Simptomi obično počinju u [[pubertet]]u, ali mogu biti maskirani ako se rano počne uzimati oralni kontraceptivi.{{sfn|Goodarzi|2024|p=8}} Uobičajeni znakovi i simptomi PMOS-a su: * [[Menstrualni poremećaj|Neredovne menstruacije]]: [[Amenoreja|menstruacije mogu potpuno prestati]] ili mogu biti [[Oligomenoreja|rjeđe]]. Kada se dogode, [[Obilno menstruacijsko krvarenje|menstruacije mogu biti vrlo obilne]]. Može postojati i menstruacijsko [[krvarenje]] bez ovulacije; oko 40% [[žena]] sa PMOS-om koje imaju redovan ciklus imaju menstruacije [[Anovulacija|bez ovulacije]].{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Neplodnost]]:<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" /> PMOS is one of the leading causes of infertility in women.<ref>{{cite journal|title=Diagnosis and Management of Infertility: A review|journal=JAMA|vauthors=Carson SA, Kallen AN|year=2021|volume=326|issue=1|pages=65–76 |doi=10.1001/jama.2021.4788|pmid=34228062 |pmc=9302705 |bibcode=2021JAMA..326...65C }}</ref> * "Muški" obrazac [[tjelesma dlakavoat|rasta dlaka, uključujući dlake na bradi, gornjoj usni, grudima, gornjem dijelu bedara i na stomaku]].<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" />{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} This growth pattern, called [[hirsutism]], is present in about 60% of women with PMOS.{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Akne]]: Akne su obično teške, traju i nakon [[adolescencija|adolescencije]] ili se nastavljaju uprkos standardnom liječenju.<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" />{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Androgena alopecija|Gubitak kose po muškom obrascu]] (androgena alopecija), na vrhu vlasišta{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * Problemi s kožom, poput masne kože ili stanja u kojem se mogu formirati tamne, debele i "baršunaste" mrlje (''[[acanthosis nigricans]]'') [[Jajnici]] mogu biti veći od normalnih, s mnogo malih vrećica ispunjenih tekućinom koje okružuju jajne ćelije ("folikule").<ref name=":0"/> Nivo [[testosteron]]a obično je povišen: jedna [[meta-analiza]] pokazala je da je nivo testosterona 1,5 puta veći kod žena s PMOS-om u usporedbi sa ženama bez PMOS-a.<ref name="pmid32462512">{{cite journal |vauthors=Loh HH, Yee A, Loh HS, Kanagasundram S, Francis B, Lim LL |date=September 2020 |title=Sexual dysfunction in polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |url= |journal=Hormones (Athens) |volume=19 |issue=3 |pages=413–423 |doi=10.1007/s42000-020-00210-0 |pmid=32462512 |s2cid=218898082 |quote=A total of 5366 women with PCOS from 21 studies were included. [...] Women with PCOS [...] [had higher] serum total testosterone level (2.34 ± 0.58 nmol/L vs 1.57 ± 0.60 nmol/L, p < 0.001) compared with women without PCOS. [...] PCOS is characterized by high levels of androgens (dehydroepiandrosterone, androstenedione, and testosterone) and luteinizing hormone (LH), and increased LH/follicle-stimulating hormone (FSH) ratio [52].}}</ref> === Pridružena stanja === Žene sa PMOS-om imaju povećan rizik od niza metaboličkih, kardiovaskularnih, reproduktivnih i mentalnih zdravstvenih stanja. [[Vjerovatnoća]] razvoja metaboličkih poremećaja je oko tri do sedam puta veća nego kod [[žena]] bez PMOS-a. [[Insulinska rezistencija]] je česta, čak i kod vitkih žena sa PMOS-om.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stańczak |first1=Natalia Anna |last2=Grywalska |first2=Ewelina |last3=Dudzińska |first3=Ewa |date=2024 |title=The latest reports and treatment methods on polycystic ovary syndrome |journal=Annals of Medicine |volume=56 |issue=1 |doi=10.1080/07853890.2024.2357737 |issn=0785-3890 |pmid=38965663|pmc=11229724 }}</ref> Žene s prekomjernom težinom ili gojaznošću s PMOS-om imaju veći rizik od [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]], u odnosu na žene bez PMOS-a s istim [[BMI]]. Čini se da mršave žene s PMOS-om nemaju veći rizik od razvoja dijabetesa.<ref name=":2"/> Druge metaboličke i kardiovaskularne komplikacije koje se obično povezuju s PMOS-om uključuju: * [[Gojaznost]]: U različitim kulturama i porijeklima, između 30% i 80% žena s PMOS-om ima prekomjernu težinu ili je gojazno.{{sfn|Goodarzi|2024|p=14}} Postoji značajno povećanje tjelesne težine između adolescencije i odrasle dobi, u usporedbi s onima bez PMOS-a.<ref name=":7"/> * [[Dislipidemija]]: poremećaji [[metabolizam|metabolizma]] [[masti]] (lipida) kao što su [[holesterol]] i [[trigliceridi]]: kod PMOS-a, nivoi holesterola [[lipoprotein niske gustoće|lipoproteina niske gustoće]] često su visoki, dok su nivoi [[lipoprotein visoke gustoće|holesterola visoke gustoće]] niski.{{sfn|Goodarzi|2024|p=67}} * [[Steatotska bolest jetre povezana s metaboličkom disfunkcijom]] (MASLD; hronična bolest jetre bolest), posebno ako su nivoi androgena visoki{{sfn|Goodarzi|2024|p=66}} * [[hipertenzija|Visok krvni pritisak]]<ref name=":4"/> * [[Metabolički sindrom]], koji se javlja kod oko 40% žena sa PMOS-om<ref name=":4"/> * [[Kardiovaskularna bolest|Kardiovaskularne bolesti]]: žene sa PMOS-om imaju otprilike dvostruko veći rizik od [[moždani udar|moždanog udara]] i [[koronarna srčana bolest|koronarne srčane bolesti]] u poređenju sa ženama bez PMOS-a koje imaju sličan BMI.<ref>{{cite journal |last1=Chen |first1=Huadong |last2=Simons |first2=Pomme I.H.G. |last3=Brouwers |first3=Martijn C.G.J. |title=Is cardiovascular disease in PCOS driven by MASLD? |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |date=May 2025 |volume=36 |issue=5 |pages=389–391 |doi=10.1016/j.tem.2024.10.005 |pmid=39510952 }}</ref> PMOS povećava rizik od [[komplikacija u trudnoći]], kao što su [[gestacijski dijabetes]], [[hipertenzija|visoki krvni pritisak]], [[hipoglikemija|nizak nivo šećera u krvi]] i [[preeklampsija]]. [[Pobačaj|Pobačaji]] su vjerovatniji, a kada se beba rodi, veća je [[vjerovatnoća]] da će biti potreban prijem na [[jedinica intenzivne njege novorođenčadi|jedinicu intenzivne njege novorođenčadi]].{{sfn|Goodarzi|2024|p=65}} PMOS je povezan sa stanjima povezanim sa mentalnim zdravljem, uključujući [[depresija (raspoloženje)|depresiju]], [[anksioznost]], [[bipolarni poremećaj]] i [[opsesivno-kompulzivni poremećaj]].<ref name="Brutocao2018">{{Cite journal |last1=Brutocao |first1=Claire |last2=Zaiem |first2=Feras |last3=Alsawas |first3=Mouaz |last4=Morrow |first4=Allison S. |last5=Murad |first5=M. Hassan |last6=Javed |first6=Asma |date=2018 |title=Psychiatric disorders in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |journal=Endocrine |volume=62 |issue=2 |pages=318–325 |doi=10.1007/s12020-018-1692-3 |issn=1559-0100 |pmid=30066285}}</ref> Osobe s PMOS-om često prijavljuju smanjen [[kvalitet života]] zbog prekomjerne tjelesne težine, a u manjoj mjeri zbog [[hirzutizam|hirzutizma]], [[neplodnost]]i i [[menstruacija|menstruacijskih ciklusa]]. U regijama gdje su neplodnost ili hirzutizam stigmatizirani, uticaj na mentalno zdravlje je ozbiljniji.<ref name=":7"/> [[Slika tijela]] može biti negativno pogođena<ref>{{cite journal |last1=Pehlivan |first1=Melissa J. |last2=Sherman |first2=Kerry A. |last3=Wuthrich |first3=Viviana |last4=Gandhi |first4=Esther |last5=Zagic |first5=Dino |last6=Kopp |first6=Emily |last7=Perica |first7=Valentina |title=The effectiveness of psychological interventions for reducing poor body image in endometriosis, PCOS and other gynaecological conditions: a systematic review and meta-analysis |journal=Health Psychology Review |date=2 April 2024 |volume=18 |issue=2 |pages=341–368 |doi=10.1080/17437199.2023.2245020 |pmid=37675797 }}</ref> i PMOS povećava rizik od poremećaja u ishrani,<ref name="Berni_2018">{{cite journal |vauthors=Berni TR, Morgan CL, Berni ER, Rees DA |date=June 2018 |title=Polycystic Ovary Syndrome Is Associated With Adverse Mental Health and Neurodevelopmental Outcomes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=103 |issue=6 |pages=2116–25 |doi=10.1210/jc.2017-02667 |pmid=29648599}}</ref> kao što je [[prejedanje]].<ref name="Lancet2022" /> In addition, sexual wellbeing is often lower in women with PMOS.<ref>{{Cite journal |last1=Pastoor |first1=Hester |last2=Mousa |first2=Aya |last3=Bolt |first3=Hanneke |last4=Bramer |first4=Wichor |last5=Burgert |first5=Tania S. |last6=Dokras |first6=Anuja |last7=Tay |first7=Chau Thien |last8=Teede |first8=Helena J. |last9=Laven |first9=Joop |date=2024 |title=Sexual function in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |journal=Human Reproduction Update |volume=30 |issue=3 |pages=323–340 |doi=10.1093/humupd/dmad034 |issn=1460-2369 |pmc=11063549 |pmid=38237144}}</ref> Žene s PMOS-om imaju oko tri puta veću vjerovatnoću da razviju [[rak endometrija]]. To je povezano s nedostatkom menstruacije i nižim nivoima [[globulin]]a koji veže spolne hormone (SHBG) i progesterona.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Throwba |first1=Harinee |last2=Unnikrishnan |first2=Lakshmi |last3=Pangath |first3=Meghna |last4=Vasudevan |first4=Karthick |last5=Jayaraman |first5=Selvaraj |last6=Li |first6=Min |last7=Iyaswamy |first7=Ashok |last8=Palaniyandi |first8=Kanagaraj |last9=Gnanasampanthapandian |first9=Dhanavathy |date=2022 |title=The epigenetic correlation among ovarian cancer, endometriosis and PCOS: A review |journal=Critical Reviews in Oncology/Hematology |volume=180 |doi=10.1016/j.critrevonc.2022.103852 |pmid=36283585 |doi-access=free }}</ref> Žene s PMOS-om češće imaju [[apnea u snu| apneju u snu]], posebno ako je prisutna [[gojaznost]].<ref>{{cite journal |last1=Teo |first1=Peiseah |last2=Henry |first2=Belinda A |last3=Moran |first3=Lisa J |last4=Cowan |first4=Stephanie |last5=Bennett |first5=Christie |title=The role of sleep in PCOS: what we know and what to consider in the future |journal=Expert Review of Endocrinology & Metabolism |date=4 July 2022 |volume=17 |issue=4 |pages=305–318 |doi=10.1080/17446651.2022.2082941 |pmid=35815469 }}</ref> == Uzrok == Osnovni uzrok PMOS-a je nepoznat.<ref>{{cite journal |last1=Kulkarni |first1=Swanand |last2=Gupta |first2=Khushi |last3=Ratre |first3=Pooja |last4=Mishra |first4=Pradyumna Kumar |last5=Singh |first5=Yogesh |last6=Biharee |first6=Avadh |last7=Thareja |first7=Suresh |title=Polycystic ovary syndrome: Current scenario and future insights |journal=Drug Discovery Today |date=December 2023 |volume=28 |issue=12 |pages=103821 |doi=10.1016/j.drudis.2023.103821 |pmid=37935329 |doi-access=free }}</ref> [[Faktori rizika]] uključuju porodičnu historiju PMOS-a, rani razvoj stidnih dlaka i znojnih žlijezda ([[adrenarha]]), te [[gojaznost]]. [[Niska porođajna težina]], izloženost [[androgen]]ima u [[maternica| maternici]] i izloženost [[hormonski disruptor|hormonskim disruptorima]] također mogu predisponirati ljude za PMOS.{{sfn|Goodarzi|2024|p=16}} === Genetika === PMOS ima jasnu genetičku komponentu i visoku [[heritabilnost]].<ref name="Lancet2022"/> Dokazi o genetičkoj osnovi dolaze iz porodičnih i [[blizanački metod|studija blizanaca]], kao i iz velikih [[GWAS|studija asocijacije na nivou cijelog genoma]]. ][Utvrđeno je da je [[korelacija]] u pojavi PMOS-a između [[Blizanci|identičnih blizanki]] sestara dvostruko veća nego između neidentičnih blizanaca, što ukazuje na značajan genetički uticaj. Utvrđeno je da dvadeset pet različitih [[Lokus (genetika)|genskih lokusa]] korelira s PMOS-om u studijama asocijacije na nivou cijelog genoma, od kojih je trinaest replicirano u najmanje jednoj drugoj studiji. Varijante gena uključenih u signalizaciju [[insulin]]a i sintezu [[androgen]]a, uključujući one koje utiču na steroidogenezu u [[jajnici]]ma, također su povezane s povećanom osjetljivošću na PMOS. Geni u blizini nekih od ovih lokusa ukazuju na [[endokrinologija|neuroendokrinu]] i [[metabolizam|metaboličku]] disfunkciju, ali uloga drugih gena još nije jasna.<ref name=":7"/> Muškarci s porodičnom anamnezom PMOS-a također pokazuju neke od simptoma povezanih s njim. Naprimjer, braća žena s PMOS-om pokazuju veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] visokih nivoa AMH, insulinske rezistencije i [[Dislipidemija|abnormalnih nivoa lipida u krvi]]. Muškarci s genetičkim faktorima rizika povezanim s PMOS-om također imaju veći nivo pretilosti, [[dijabetes tipa 2]], [[ćelavost|gubitka kose]] po muškom obrascu i kardiovaskularnih bolesti. Nisu sve sličnosti između članova porodice vjerojatno posljedica genetike, jer PMOS i [[pretilost]] kod majki mogu uticati na [[fetusni razvoj]], što povećava vjerovatnoću da će muškarci razviti metaboličke poremećaje s godinama.<ref name=":7"> Muškarci s porodičnom anamnezom PMOS-a također pokazuju neke od simptoma povezanih s njim. Na primjer, braća žena s PMOS-om pokazuju veću vjerojatnost visokih nivoa AMH, insulinske rezistencije i [[Dislipidemije|abnormalnih nivoa lipida u krvi]]. Muškarci s genetskim faktorima rizika povezanim s PMOS-om također imaju veći nivo gojaznosti, dijabetesa tipa 2, muškog tipa gubitka kose i kardiovaskularnih bolesti. Nisu sve sličnosti između članova porodice vjerojatno posljedica genetike, jer PMOS i gojaznost kod majki mogu utjecati na [[fetusni razvoj]], što povećava vjerovatnoću da će muškarci razviti metaboličke poremećaje s godinama.<ref name=":7"/> [[Datoteka:Directed acyclic graph for Mendelian randomization Wikipedia page.png|thumb|440x440px|class=skin-invert-image|U Mendelovskoj randomizaciji, pitanje je da li izloženost <math>X</math> (npr. gojaznost) uzrokuje ishod <math>Y</math> (npr. PMOS). Tehnika pretpostavlja da postoje genetičke varijante <math>Z</math> koje povećavaju rizik od izloženosti, ali ne utiču direktno na ishod i nisu pod uticajem konfandera <math>U</math>.]] [[Mendelovska randomizacija]] je metoda u [[genetička epidemiologija|genetičkoj epidemiologiji]] koja nastoji da identifikuje uzročne veze između faktora rizika i bolesti. Koristi slučajnost nasljeđivanja različitih gena da bi to učinila. Korištenjem Mendelovske randomizacije utvrđeno je da PMOS ima uzročno-posljedične veze s nivoom [[globulin]]a koji veže [[spolni hormon|spolne hormone]], nivoom anti-Müllerovog hormona (AMH), godinama menopauze, postotkom tjelesne [[masti]], [[otpornost na insulin|insulinskom rezistencijom]] [[depresija (raspoloženje)|depresijom]], [[rak dojke|rakom dojke]] i [[rak jajnika|jajbika]], te [[opsesivno-kompulzivn poremećaj|opsesivno-kompulzivnim poremećajem]] i vitalnim kapacitetom [[pluća]]. Ostali faktori ne čine se uzročno povezanima: [[anksioznost|anksiozni poremećaj]], [[shizofrenija]], [[dijabetes tipa 2]], koronarna bolest srca, [[moždani udar]] ili porođajna težina.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Congying |last2=Wu |first2=Wei |last3=Yang |first3=Haiyan |last4=Ye |first4=Zhenhong |last5=Zhao |first5=Yue |last6=Liu |first6=Jun |last7=Mu |first7=Liangshan |title=Mendelian randomization analyses for PCOS: evidence, opportunities, and challenges |journal=Trends in Genetics |date=May 2022 |volume=38 |issue=5 |pages=468–482 |doi=10.1016/j.tig.2022.01.005 |pmid=35094873 }}</ref> === Okolina === PMOS može biti pod uticajem i [[epigenetika|epigenetičkih faktora]], koji reguliraju aktivnost gena. Visoki nivoi androgena i AMH tokom trudnoće i rano dobivanje na težini mogu ometati fetusno okruženje.<ref name=":7"/> U studijama PMOS-a na miševima, izloženost AMH ili androgenu [[dihidrotestosteron]]u i dalje ima učinak tri generacije kasnije. Ako je to slučaj kod ljudi, to implicira da se PMOS može naslijeđivati putem epigenetičkih promjena.<ref name="Lancet2022"/> [[Krv]] u [[pupčan vrpca|pupčanoj vrpci]] beba čije majke imaju PMOS pokazuje specifične epigenetičke promjene koje ukazuju na PMOS.<ref name=":7"/> Postoji malo dokaza o utjecaju [[Zagađenje|zagađivača okoliša]] na rizik od PMOS-a.<ref name=":7"/> [[Endokrini disruptori|Hormonski disruptori]] su hemikalije koje remete [[hormon]]ski sistem, blokiranjem ili imitiranjem prirodnih hormona. Od njih, izloženost [[bisfenol-A|bisfenolu-A]] i [[ftalat]]ima (oba se koriste u plastici), a moguće i [[oktokrilen]]u, može povećati rizik od PMOS-a..<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Ozga |first1=Magdalena |last2=Jurewicz |first2=Joanna |date=2025-04-23 |title=Environmental exposure to selected non-persistent endocrine disrupting chemicals and polycystic ovary syndrome: a systematic review |journal=International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health |volume=38 |issue=2 |pages=98–121 |doi=10.13075/ijomeh.1896.02551 |issn=1896-494X |pmc=12064351 |pmid=40200737}}</ref> [[Gojaznost]] je povezana s razvojem PMOS-a. Budući da [[masno tkivo|masno tkivo]] može proizvoditi [[androgen]]e, gojaznost dovodi do povećanih nivoa androgena. Također dovodi do supresije hormona [[SHBG|globulina koji veže spolne hormone]] (SHBG), povećane insulinske rezistencije i abnormalno [[hiperinsulinemija|povišenih nivoa insulina]]. Neki od efekata idu u oba smjera: PMOS može uticati na apetit, tako da je debljanje vjerovatnije. Gubitak težine dijetom je podjednako učinkovit kod osoba sa i bez PMOS-a.<ref name="Lancet2022"/> == Mehanizam == [[Datoteka:Polycystic ovary syndrome mechanism.svg|thumb|upright=1.3| class=skin-invert-image|Hormonski poremećaj: Povećana frekvencija pulsiranja [[gonadotropin-oslobađajući hormon| gonadotropin-oslobađajućeg hormona]] (GnRH) povećava nivo [[luteinizirajuu hormon| luteinizirajućeg hormona]] (LH), koji stimuliše folikule jajnika da proizvode više [[androgen]]a. Višak androgena usporava razvoj folikula, što dovodi do nakupljanja malih folikula koji proizvode [[anti-[[Müllerov hormon]] (AMH), povećavajući nivo [[testosteron]]a. [[Insulinska rezistencija]] povećava [[nivo šećera u krvi|šećera u krvi]] i nivo insulina, snižavajući [[SHBG|globulin koji veže spolne hormone]] (SHBG), što dodatno povećava nivo testosterona. Insulin takođe pojačava učinak LH na proizvodnju androgena.]] PMOS uključuje i [[hormon|hormonske]] i metaboličke promjene. Žene sa PMOS-om često imaju više nivoe androgena, koje uglavnom proizvode [[jajnici]], kao dio poremećene [[hipotalamusno-hipofizna-gonadna osa|hipotalamusno-hipofizno-jajnička osa]]. U mozgu, [[hipotalamus]] šalje impulse gonadotropin-oslobađajućeg hormona (GnRH) sa većom frekvencijom. To podiže [[luteinizirajući hormon]] (LH), dok [[folikulostimulirajući hormon]] (FSH) ostaje isti ili je nešto niži. Viši LH stimuliše [[folikulska teka|teka-ćelije]] u jajniku da proizvode više androgena.<ref name=":7"/> Poremećeno hormonsko okruženje, uključujući visoke nivoe androgena, potiskuje rast i razvoj [[jajnički folikul|jajničkih folikula]] ("cista"). To dovodi do nakupljanja mnogih malih folikula,<ref name=":7" /> karakteristika koja se naziva policistasta morfologija jajnika. Nedostatak razvoja folikula jajnika također dovodi do smanjenja ovulacije.<ref name="Lancet2022"/> [[Granulaste ćelije]] u ovim malim folikulima proizvode visoke nivoe [[anti-Müllerov hormon|anti-Müllerovog hormona]], što smanjuje konverziju testosterona u [[estradiol|estradiol]] (estrogen).<ref name=":7"/> Metaboličke promjene su česte kod PMOS-a. Mnoge žene razvijaju insulinsku rezistenciju, što uzrokuje da [[pankreas|gušterača]] proizvodi višak insulina. Visoki nivoi insulina smanjuju proizvodnju jetrenog globulina koji veže spolne hormone (SHBG), povećavajući količinu slobodno cirkulirajućih androgena. Upala niskog stepena može pogoršati insulinsku rezistenciju, stvarajući pojačavajuću petlju između metaboličkih i reproduktivnih poremećaja. Insulinska rezistencija nije prisutna samo kod žena s prekomjernom težinom i PMOS-om,<ref>{{Cite journal |vauthors=Su P, Chen C, Sun Y |date=2025 |title=Physiopathology of polycystic ovary syndrome in endocrinology, metabolism and inflammation |journal=Journal of Ovarian Research |volume=18 |issue=1 |doi=10.1186/s13048-025-01621-6 |pmc=11841159 |pmid=39980043 |doi-access=free |}}</ref> ali [[gojaznost]] to pogoršava.<ref name=":2">{{cite journal |last1=Helvaci |first1=Nafiye |last2=Yildiz |first2=Bulent Okan |title=Polycystic ovary syndrome as a metabolic disease |journal=Nature Reviews Endocrinology |date=April 2025 |volume=21 |issue=4 |pages=230–244 |doi=10.1038/s41574-024-01057-w |pmid=39609634 }}</ref> PMOS je povezan s kardiovaskularnom i disfunkcijom jetre. Na primjer, žene s PMOS-om mogu imati koronarnu i [[aortnu kalcifikaciju]]. Gojaznost, poremećen metabolizam glukoze i višak androgena su faktori rizika za disfunkciju jetre ([[metabolička disfunkcija – povezana steatotična bolest jetre|MASLD]]).<ref name=":7" /> == Dijagnoza == === Dijagnostički kriteriji === Za dijagnosticiranje PMOS-a koriste se različiti kriteriji, ali kliničke smjernice preporučuju (revidirane) Rotterdamske kriterije.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=5}}<ref name=":7" /> Prema ovim kriterijima, odrasloj ženi se dijagnosticira PMOS ako ispunjava dva od sljedeća tri kriterija:{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=5}}<ref name=":7">{{cite journal |last1=Stener-Victorin |first1=Elisabet |last2=Teede |first2=Helena |last3=Norman |first3=Robert J. |last4=Legro |first4=Richard |last5=Goodarzi |first5=Mark O. |last6=Dokras |first6=Anuja |last7=Laven |first7=Joop |last8=Hoeger |first8=Kathleen |last9=Piltonen |first9=Terhi T. |title=Polycystic ovary syndrome |journal=Nature Reviews Disease Primers |date=18 April 2024 |volume=10 |issue=1 |doi=10.1038/s41572-024-00511-3 |pmid=38637590 |url=https://pure.eur.nl/en/publications/fea7c8b4-82d3-4da4-8617-a042efaef035 }}</ref> # Znakovi viška [[androgen]]a, bilo klinički (vidljivi znaci poput dlaka na licu ili akni) ili biohemijski (otkriveni putem krvne pretrage). Androgeni su "muški" hormoni poput [[testosteron]]a.<ref name=":0">{{Cite web |date=11 October 2022 |title=Polycystic ovary syndrome |url=https://www.nhs.uk/conditions/polycystic-ovary-syndrome-pcos/ |access-date=2025-06-27 |website=NHS |language=en}}</ref> # Neredovni ili odsutni menstrualni ciklusi # Policistasti jajnici na ultrazvuku ili visoki nivoi anti-Müllerovog hormona (AMH) Za dijagnozu je potrebno isključiti oszale uzroke ovih problema. Kod [[Adolescencija|adolescenata]], potrebni su i višak androgena i neredovne ili odsutne menstruacije, jer je normalno da adolescentice imaju mnogo folikula ("cista") vidljivih u jajnicima, tako da to ne pomaže u dijagnozi.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=18}} Adolescentice koje ispunjavaju samo jedan kriterij smatraju se 'rizičnima' i treba ih ponovo procijeniti kada odrastu.<ref name=":7"/> Stariji kriteriji su kriteriji NIH-a iz 1990. i kriteriji Društva za višak androgena iz 2006.<ref name="Lancet2022"/> Kriteriji Društva za višak androgena nikada nisu široko usvojeni. Stari NIH kriteriji su strožiji od Rotterdamskih kriterija, jer moraju biti prisutni i [[oligoovulacija|rijetki ili neredovni ciklusi]] i znaci viška androgena:<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Sydney |last2=Dunaif |first2=Andrea |date=2021-03-01 |title=Diagnosis of Polycystic Ovary Syndrome: Which Criteria to Use and When |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=50 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1016/j.ecl.2020.10.002 |issn=1558-4410 |pmc=7860982 |pmid=33518179}}</ref> # Rijetki ili neredovni ciklusi # Znakovi viška androgena (klinički ili biohemijski) # Isključivanje drugih poremećaja koji mogu dovesti do gore navedenog ===Procjena i testiranje=== [[Datoteka:Diagnosis_of_PCOS.svg|thumb|upright=1.35|class=skin-invert-image| Koraci za dijagnosticiranje PCOS-a; koraci za dijagnosticiranje sindroma policistastih jajnika kod odraslih. Kod adolescenata se slijede samo prva dva koraka.]] Postoji [[algoritam]] od tri koraka za dijagnosticiranje PMOS-a. Prvi korak procjenjuje znakove viška androgena i neredovnih menstruacijskih ciklusa. Ako neko ima oba, a drugi uzroci su isključeni, dijagnosticira se PMOS. U drugom koraku, osobe sa samo neredovnim ciklusima podvrgavaju se testu krvi na testosteron. Ako je povišen, ponovo isključujući druge uzroke simptoma, dijagnosticira se PMOS. Za adolescente, drugi korak je posljednji korak. Treći korak se primjenjuje na odrasle osobe sa neredovnim ciklusima ili viškom androgena. Izvodi se ultrazvuk ili AMH test (ali ne oba, kako bi se izbjegla [[pretjerana dijagnoza]]). Ako se otkriju policistasti jajnici ili povišeni nivoi AMH, dijagnosticira se PMOS.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} Klinički višak androgena kod odraslih može rezultirati [[akna]]ma, [[hirzutizam| hirzutizmom]] (muški obrazac rasta dlaka, kao što je na bradi ili grudima) i [[gubitkom kose po ženskom obrascu]]. Hirzutizam se može procijeniti korištenjem standardiziranog [[Ferriman-Gallweyev sistem vizualnog bodovanja|Ferriman-Gallweyev sistem bodovanja]], pri čemu rezultat iznad četiri do šest ukazuje na klinički značaj.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Preporučeni granični rezultat zavisi od etničke pripadnosti, s nižom graničnom vrijednosti za azijske žene i višom graničnom vrijednosti za hispanske i žene s Bliskog istoka.<ref>{{Cite journal |last1=Ghafari |first1=Arghavan |last2=Maftoohi |first2=Malihe |last3=Samarin |first3=Mohammadamin Eslami |last4=Barani |first4=Sepideh |last5=Banimohammad |first5=Majid |last6=Samie |first6=Reza |date=2025-03-01 |title=The last update on polycystic ovary syndrome(PCOS), diagnosis criteria, and novel treatment |journal=Endocrine and Metabolic Science |volume=17 |doi=10.1016/j.endmts.2025.100228 |issn=2666-3961|doi-access=free }}</ref> Assessment may be complicated by self-treatment.<ref>{{cite journal |vauthors=Teede HJ, Tay CT, Laven JJ, Dokras A, Moran LJ, Piltonen TT, Costello MF, Boivin J, Redman LM, Boyle JA, Norman RJ, Mousa A, Joham AE |date=September 2023 |title=Recommendations From the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome |journal=J Clin Endocrinol Metab |volume=108 |issue=10 |pages=2447–69 |doi=10.1210/clinem/dgad463 |pmc=10505534 |pmid=37580314 |ref=none}}</ref> Gubitak kose može se procijeniti pomoću [[Ludwigova skala|Ludwigovog vizualnog skora]]. Kod adolescenata, višak androgena se manifestuje kao teške akne i [[hirzutizam]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Za osobe koje su imale svoj [[menarha|prvi menstrualni ciklus]] prije više od tri godine, menstruacijski ciklusi se smatraju neredovnim ako se javljaju u razmaku manjem od 21 dan ili u razmaku većem od 35 dana. Za one čiji je prvi menstruacijski ciklus bio prije jedne do tri godine, ciklus se smatra neredovnim ako je razmak manji od 21 dan ili u razmaku većem od 45 dana. Konačno, za svaku ženu čiji je prvi ciklus bio prije više od godinu dana, jedan ciklus koji traje duže od 90 dana smatra se neredovnim.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} Biohemijski višak androgena u PMOS-u procjenjuje se korištenjem ukupnog i slobodnog [[testosteron]]a. Precizno mjerenje zahtijeva testove [[masena spektrometrija|tandemske masene spektrometrije]], jer direktni testovi slobodnog testosterona nisu pouzdani. Interpretacija se zasniva na laboratorijskim referentnim rasponima. [[Hormonska kontracepcija]] može uticati na nivoe hormona, tako da može biti potreban period odvikavanja od najmanje tri mjeseca s alternativnom kontracepcijom. Znatno povišeni nivoi androgena mogu ukazivati na druga stanja.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} [[Datoteka:Ultrasound scans and 3D rendering of polycystic ovaries.png|thumb|upright=1.4 [[ultrazvuk|Ultrazvučna]] slika koja prikazuje morfologiju policistastih jajnika: Tri ultrazvučne slike na različitim lokacijama u jajniku (različite ravni) i rekonstruisana 3D slika folikula jajnika.]] Kod odraslih, [[ginekološki ultrazvuk|ultrazvuk]] se može koristiti za traženje malih [[jajna folikula|folikula jajnika]]. Kod adolescenata se ovo ne procjenjuje jer je veći broj folikula normalan u toj dobi.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Kod PMOS-a, ovi folikuli se često nalaze na periferiji jajnika, formirajući "niz bisera".<ref>{{Cite journal |last1=Gyliene |first1=Augustina |last2=Straksyte |first2=Vestina |last3=Zaboriene |first3=Inga |date=2022-01-01 |title=Value of ultrasonography parameters in diagnosing polycystic ovary syndrome |journal=Open Medicine |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=1114–1122 |doi=10.1515/med-2022-0505 |pmid=35799603 |issn=2391-5463|pmc=9210988 }}</ref> Da bi se [[jajnici]] smatrali policisastim, mora biti prisutno najmanje 20 folikula, manjih od 9 mm. (Stariji dijagnostički kriteriji zahtijevali su samo 12.<ref name=":7"/>) Manje jasan marker PMOS-a su uvećani jajnici.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Jajnici moraju biti veličine najmanje 10 cm³ da bi se smatrali uvećanim.<ref name=":7"/> Za seksualno aktivne osobe i one koje daju pristanak, preferira se pristup [[Vaginska ultrasonografija|transvaginski ultrazvuk]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Ako je transvaginski ultrazvuk neprihvatljiv (iz ličnih ili kulturnih razloga), može se izvršiti transabdominalni ultrazvuk.<ref>{{cite journal |last1=Amreen |first1=Saika |title=Ultrasound in Polycystic Ovarian Syndrome: What? When? How? Why? Who? |journal=EMJ Radiology |date=16 August 2022 |doi=10.33590/emjradiol/22-00058 |doi-access=free }}</ref> Alternatively, AMH levels can be tested in the blood.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} === Diferencijalna dijagnoza === Da bi se dijagnosticirao PMOS, prvo se moraju isključiti druga stanja. To uključuje [[bolest štitnjače]] (procjenjuje se putem [[TCH|hormona koji stimulira štitnjaču]]), [[Hiperprolaktinemija|hiperprolaktinemiju]] (procjenjuje se putem [[prolaktin]]a) i neklasičnu [[kongenitalna adrenalna hiperplazija|kongenitalnu adrenalnu hiperplaziju]] (testira se putem [[17-hidroksi progesterona]]a). Za one koji imaju [[Amenoreja|bez ikakvih menstruacija]] ili teže znakove ili simptome, preporučuju se daljnji testovi kako bi se isključio [[hipogonadotropni hipogonadizam]], bilo koji [[Neoplazma|tumori]] koji proizvode androgene ili [[Cushingova bolest]]. Očigledna [[Virilizacija|virilizacija]] (razvoj muških spolnih karakteristika) nije karakteristična za PMOS i ukazuje na to da bi drugo osnovno stanje moglo biti odgovorno.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=18}} == Upravljanje == PMOS nema lijeka,<ref name="NICHD Is there a cure for PCOS?">{{cite web |title=Is there a cure for PCOS? |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/cure |website=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |date=31 January 2017 |access-date=13 October 2021 |archive-date=9 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009211338/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/cure }}</ref> a upravljanje se fokusira na ublažavanje simptoma.<ref name="Lancet2022" /> Treatment usually involves lifestyle changes such as diet and exercise of moderate intensity.<ref name=":10">{{cite book |title=Polycystic Ovary Syndrome |chapter=Diet and exercise in the management of PCOS: Starting from the basics |date=2022 |pages=97–115 |doi=10.1016/B978-0-12-823045-9.00010-9 |isbn=978-0-12-823045-9 | vauthors = Markantes GK, Tsichlia G, Georgopoulos NA }}</ref> Metabolički problemi mogu se dalje liječiti [[metformin]]om ili [[agonist GLP-1 receptora|agonistima GLP-1 receptora]]. Za žene s [[BMI]] preko 35, [[barijatrijska hirurgija]] može biti opcija.<ref name=":7"/> Kombinirani oralni kontraceptivi su posebno učinkoviti i koriste se kao prva linija liječenja za smanjenje akni i hirzutizma te regulaciju menstruacijskog ciklusa.<ref>{{cite book |title=Polycystic Ovary Syndrome |chapter=Combined oral contraceptives: Why, when, where? |date=2022 |pages=135–152 |doi=10.1016/B978-0-12-823045-9.00018-3 |isbn=978-0-12-823045-9 | vauthors = Antoniou-Tsigkos A, Pastroma K, Memi E, Vrachnis N, Mastorakos G }}</ref> Mogu se koristiti i drugi tipični tretmani za akne i tehnike uklanjanja dlačica.<ref name="NIH-treat" /> Prva linija liječenja problema s plodnošću koristi [[indukciju ovulacije]] s [[klomifenom]] ili [[letrozolom]].<ref name="Lancet2022" /> Budući da je PMOS povezan s psihološkim poremećajima i kardiovaskularnim rizikom, preporučuje se skrining za oba.<ref name="Lancet2022" /> === Životni stil === [[Kontrola težine]] i [[zdrav način života]] su prva linija liječenja PMOS-a. Kontrola težine uključuje sprječavanje debljanja, gubitak dijela težine ili održavanje gubitka težine.<ref name="Lancet2022"/> Ograničeni gubitak težine od 5% pokazuje metaboličke koristi, a moguće i koristi za reproduktivno zdravlje.<ref name=":7"/> Malo je dokaza da je jedna vrsta zdrave prehrane bolja od druge kod PMOS-a.<ref name="Lancet2022"/> Što se tiče vježbanja, preporučuje se opća populacijska preporuka od 150 minuta vježbanja umjerenog intenziteta sedmično kako bi se spriječilo debljanje. Za gubitak težine preporučuje se 250 minuta umjerenog vježbanja.<ref name="Lancet2022"/> Dokazano je da su promjene načina života za osobe s PMOS-om teške zbog različitih faktora. Neke studije pokazuju da žene s PMOS-om mogu imati problema s osjećajem sitosti nakon jela, što otežava gubitak težine. Poremećaji spavanja, češći kod žena s PMOS-om, uzrokuju [[umor]], što dodatno otežava zdrav način života. Konačno, problemi sa slikom tijela, poremećajima u ishrani, depresijom ili nedostatkom unutrašnje motivacije (neuživanje u vježbanju) mogu otežati intervencije u načinu života.<ref>{{cite journal |vauthors=Ee C, Pirotta S, Mousa A, Moran L, Lim S |date=November 2021 |title=Providing lifestyle advice to women with PCOS: an overview of practical issues affecting success |journal=BMC Endocrine Disorders |volume=21 |issue=1 |doi=10.1186/s12902-021-00890-8 |pmc=8609880 |pmid=34814919 |doi-access=free |}}</ref> Intervencije u životom stilu za žene s PMOS-om mogu uključivati strategije poput [[Postavljanje ciljeva|postavljanje ciljeva]], praćenja napretka, učenja [[asertivnost]]i i [[prevencija recidiva|prevencije recidiva]]. Ovi pristupi imaju za cilj podršku kontroli težine, zdravom načinu života i [[emocija|emocijskom]] blagostanju. Podrška može uključivati i korištenje [[SMART kriterij|SMART ciljeva]] (specifičnih, mjerljivih, ostvarivih, realističnih i pravovremenih). Širi bihevioralni ili kognitivno-bihevioralni programi mogu pomoći u povećanju motivacije, kontinuiranog sudjelovanja i dugoročnih zdravih navika. {{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=100}} === Lijekovi === Lijekovi za PMOS uključuju [[metformin]] i [[oralni kontraceptiv| oralne kontraceptive]]. Metformin je lijek koji se često koristi kod [[dijabetes melitus tipa 2| dijabetesa tipa 2]] i često se koristi [[neovlaštena upotreba|neovlaštena upotrebu]] u liječenju PMOS-a.<ref name=":7"/>{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=117}} Preporučuje se ženama s [[BMI]] preko 25 za liječenje insulinske rezistencije i normalizaciju [[lipidni profil|lipidnog profila]], a može se razmotriti i za liječenje neredovnih menstruacija kod adolescenata i kod osoba s BMI ispod 25.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=118}} Metformin je povezan s nekoliko [[nuspojava]], uključujući [[bol u trbuhu]], metalni okus u ustima, [[dijareja|dijareju]] i [[povraćanje]].<ref>{{cite web |author=NICE |date=December 2018 |title=Metformin Hydrochloride |url=https://bnf.nice.org.uk/drug/metformin-hydrochloride.html#sideEffects |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610014142/https://www.nice.org.uk/bnf-uk-only#sideEffects |archive-date=10 June 2021 |access-date=2 November 2017 |website=National Institute for Care Excellence |publisher=NICE}}</ref> Također se može koristiti kao pomoć ženama da zatrudne, ali nije najefikasniji lijek za to.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=149}} [[Kombinovani oralni kontraceptiv]]i (KOK) mogu se koristiti za smanjenje simptoma hirzutizma i regulaciju [[menstruacuja|menstruacijskih ciklusa]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=116}} Oni povećavaju proizvodnju [[globulin koji veže spolne hormone| globulina koji veže spolne hormone]] i smanjuju nivo [[androgen]]a. Redovan ciklus smanjuje rizik od [[rak endometrija|raka endometrija]]. Kontracepcijske pilule koje sadrže samo progestagene mogu se koristiti za poboljšanje menstruacijske redovnosti, ali ne i za simptome viška androgena.<ref name="Lancet2022"/> [[Antiandrogen]]i poput [[finasterid]]a i [[flutamid]]a ne pokazuju prednosti u odnosu na KOK-ove za liječenje hirzutizma, ali mogu biti opcija za osobe kod kojih su KOK-ovi kontraindicirani ili ih ne podnose.<ref>{{cite journal | vauthors = Alesi S, Forslund M, Melin J, Romualdi D, Peña A, Tay CT, Witchel SF, Teede H, Mousa A | title = Efficacy and safety of anti-androgens in the management of polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials | journal = eClinicalMedicine | volume = 63 | date = September 2023 | pmid = 37583655 | pmc = 10424142 | doi = 10.1016/j.eclinm.2023.102162 }}</ref> Može proći šest do dvanaest mjeseci prije nego što KOK-i postanu efikasni kod hirzutizma.<ref name="Lancet2022" /> Za liječenje [[alopecija|androgene alopecije]], može se isprobati kombinacija antiandrogena i kombinovanih oralnih kontraceptiva,{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=240}}, ali je to teško liječiti.<ref name="Lancet2022"/> Agonisti GLP-1 receptora, kao što su [[liraglutid]] i [[semaglutid]], mogu biti efikasniji od samog metformina u poboljšanju [[metabolizam|metabolizma]]. Njihova kombinacija ima jače efekte od bilo koje terapije zasebno. Mala ispitivanja su pronašla pozitivne efekte na redovnost menstruacije i nivoe androgena. Ovi lijekovi se ne preporučuju kada se pokušava [[trudnoća|zatrudniti]].<ref name=":7"/> Postoje neki dokazi da [[inozitol]] može imati pozitivne efekte na metaboličke probleme kod PMOS-a. Međutim, metformin se preporučuje umjesto dodataka prehrani s [[inozitol]]om za [[hirzutizam]] i smanjenje abdominalne [[masti]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=128}} === Neplodnost === Može biti teško zatrudnjeti s PMOS-om zbog neredovne [[ovulacija|ovulacije]]. Prvi korak u liječenju je poboljšanje općeg zdravlja majke, kao što su promjene načina života.<ref name=":7"/> GLP-1 agonisti za mršavljenje mogu se koristiti, ali ih treba prekinuti najmanje dva mjeseca prije začeća. {{Od|2025}} nema dovoljno podataka da bi se znalo jesu li sigurni u trudnoći.<ref>{{Cite journal |last1=Duah |first1=Janelle |last2=Seifer |first2=David B. ][|date=2025 |title=Medical therapy to treat obesity and optimize fertility in women of reproductive age: a narrative review |journal=Reproductive Biology and Endocrinology |volume=23 |issue=1 |page=2 |doi=10.1186/s12958-024-01339-y |doi-access=free |issn=1477-7827 |pmc=11702155 |pmid=39762910}}</ref> Trudnoća kod PMOS-a je rizičnija nego inače, a liječenje je usmjereno na postizanje jedne trudnoće, a ne, naprimjer, [[blizanac]]a ([[višestruka trudnoća]]).<ref name=":7"/> Uz liječenje, konačna veličina porodice žena s PMOS-om ne čini se drugačijom od onih bez njega.<ref name="Lancet2022"/> Prvi izbor liječenja neplodnosti kod žena s PMOS-om je letrozol (Femara) za indukciju ovulacije.<ref name=":7"/> Ovo je, općenito, učinkovitije od [[klomifen|klomifen-citrata]] u poboljšanju i stope trudnoće i živorođene djece.<ref>{{cite journal |vauthors=Franik S, Le QK, Kremer JA, Kiesel L, Farquhar C |date=2022 |title=Aromatase inhibitors (letrozole) for ovulation induction in infertile women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010287.pub4 |pmc=9514207 |pmid=36165742}}</ref> Drugi lijekovi koji se mogu koristiti za liječenje neplodnosti, navedeni od najefikasnijih do najmanje efikasnih, su metformin + klomifen-citrat, klomifen-citrat sam i metformin sam.<ref name=":7"/> Žene mogu imati veću vjerovatnoću da iskuse gastrointestinalne nuspojave s metforminom.<ref>{{cite journal |vauthors=Sharpe A, Morley LC, Tang T, Norman RJ, Balen AH |date=December 2019 |title=Metformin for ovulation induction (excluding gonadotrophins) in women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD013505 |pmc=6915832 |pmid=31845767}}</ref> Terapija [[preparatima gonadotropina|gonadotropinom]] također može biti učinkovita, ali zahtijeva praćenje i povećava rizik od višestrukih trudnoća.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=153}} Kada lijekovi i intervencije u načinu života nisu učinkoviti, neplodnost se može liječiti laparoskopskim postupkom koji se naziva "[[bušenje jajnika]]", koji uključuje punkciju 4–10 malih folikula [[elektrokauterizacija|elektrokauterizacijom]], [[laser]]om ili iglama za [[biopsija|biopsiju]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Bordewijk |first1=Esmée M. |last2=Ng |first2=Ka Ying Bonnie |last3=Rakic |first3=Lidija |last4=Mol |first4=Ben Willem J. |last5=Brown |first5=Julie |last6=Crawford |first6=Tineke J. |last7=van Wely |first7=Madelon |date=11 February 2020 |title=Laparoscopic ovarian drilling for ovulation induction in women with anovulatory polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2 |issue=2 |doi=10.1002/14651858.CD001122.pub5 |issn=1469-493X |pmc=7013239 |pmid=32048270}}</ref> Ovaj postupak može izazvati ovulaciju, obično dovodi do jedne trudnoće, ali drugi rizici mogu biti veći u poređenju s lijekovima.<ref name="Lancet2022" />{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=154}} Postupak može dovesti do manje šanse za [[Živorođenče|živorođene]] u poređenju sa samo lijekovima.<ref name=":5"/> Resekcija jajnika se više ne koristi toliko zbog komplikacija kao što su [[adhezija|adhezije]] i prisustva često efikasnih lijekova.<ref name="emedicine_treatment">{{EMedicine|article|256806|Polycystic Ovarian Syndrome|treatment}}</ref> Kao konačna opcija liječenja, može se razmotriti [[in vitro oplodnja]] (IVF). IVF povećava rizik od [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=156}} Korištenje [[Transfer embrija|strategije 'zamrzavanja svih']] olakšava transfer jednog embrija i pruža [[jajnici]]ma vrijeme da se oporave od hiperstimulacije.<ref name=":7"/> Manje efikasna alternativa, ali sa mnogo manjim rizikom od sindroma hiperstimulacije jajnika, je [[in vitro sazrijevanje]] umjesto potpune IVF.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=156}} Ova opcija izbjegava [[Gonadotropin|terapiju visokim dozama gonadotropina]].<ref name="Lancet2022"/> === Hirzutizam i akne === {{glavni|Hirzutizam}} [[Datoteka:Laser-hair-removal-face-ama-regenerative-medicine.jpg|thumb|Lasersko uklanjanje dlaka]] Liječenje hirzutizma uključuje snižavanje nivoa androgena i uklanjanje postojećih dlaka, naprimjer, [[Lasersko uklanjanje dlaka|laserskim tretmanom]] ili brijanjem.<ref name="Lancet2022"/> Standardna kontracepcijska pilula je često efikasna u smanjenju hirzutizma i akni.<ref name="emedicine_treatment"/> Progestagene poput [[norgestrel]]a i [[levonorgestrel]]a treba izbjegavati zbog njihovih androgenih efekata.<ref name="emedicine_treatment"/> Metformin u kombinaciji s oralnim kontraceptivom može biti efikasniji od samog oralnog kontraceptiva.<ref name="emedicine_treatment"/>ref>{{cite journal | vauthors = Fraison E, Kostova E, Moran LJ, Bilal S, Ee CC, Venetis C, Costello MF | title = Metformin versus the combined oral contraceptive pill for hirsutism, acne, and menstrual pattern in polycystic ovary syndrome | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 8| date = August 2020 | pmid = 32794179 | pmc = 7437400 | doi = 10.1002/14651858.CD005552.pub3 }}</ref> Iako su oralni kontraceptivi pokazali značajnu efikasnost u kliničkim ispitivanjima (60–100% pojedinaca za liječenje hirzutizma), teške akne ili [[hirzutizam]] mogu zahtijevati dodatni tretman.<ref name="emedicine_treatment"/> Ostali lijekovi s antiandrogenim efektima uključuju [[flutamid]] i [[spironolakton]], koji mogu poboljšati hirzutizam.<ref>{{Cite web |date=11 October 2022 |title=Polycystic ovary syndrome - Treatment |url=https://www.nhs.uk/conditions/polycystic-ovary-syndrome-pcos/treatment/ |access-date=2025-07-27 |website=nhs.uk |language=en}}</ref> [[Antiandrogen|Antiandrogeni]] se ponekad koriste, kao što je [[finasterid]], ali su kontraindicirani u trudnoći. Finasterid inhibira konverziju [[testosteron]]a u njegov jači oblik [[dihidrotestosteron]].<ref>{{cite journal |last1=Shirasath |first1=Kamini R. |last2=Ahmed |first2=N. Zaheer |last3=Kumar |first3=Pawan |last4=Alam |first4=Shah |last5=Karwasra |first5=Ritu |last6=Goyal |first6=Sameer N. |last7=Agrawal |first7=Yogeeta O. |title=Unraveling PCOS therapies: Pharmacotherapeutic strategies and emerging therapeutic targets |journal=Pathology - Research and Practice |date=November 2025 |volume=275 |doi=10.1016/j.prp.2025.156245 |pmid=41027241 }}</ref> === Mentalno zdravlje === Žene sa PMOS-om imaju mnogo veću vjerovatnoću da obole od depresije nego žene bez PMOS-a. Simptomi depresije mogu biti pojačani određenim simptomima stanja, poput hirzutizma ili gojaznosti, što može dovesti do niskog samopoštovanja ili loše slike tijela.<ref name="Brutocao2018" /> Preporučuje se skrining za depresiju i anksiozne poremećaje korištenjem validiranih upitnika, na primjer, prilikom dijagnoze, kao i naknadno, na osnovu kliničke procjene.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=82}} Za poremećaje prehrane i poremećaje slike tijela, skrining se preporučuje samo kada je klinički indiciran.<ref name=":7"/> Za seksualno aktivne žene koje daju dozvolu da o tome razgovaraju, može se procijeniti i [[psihoseksualna disfunkcija]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=83}} Liječenje PMOS-a ne pokazuje do umjeren učinak na [[depresija (raspoloženje)|depresiju]] ili [[anksioznost]], te se umjesto toga preporučuju standardne terapije (kao što su [[psihoterapija]] i [[antidepresi|antidepresivi]]).<ref name=":7"/> [[Kognitivno-bihejvioralna terapija]] može se koristiti kod djevojaka i žena s niskim samopoštovanjem, lošim utiskom o slici sopstvenog tijela, poremećajem prehrane ili psihoseksualnom disfunkcijom.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=93}} === Pregled za kardiometaboličke probleme === S obzirom na veći rizik od kardiometaboličkih stanja, preporučuje se praćenje.<ref name="Lancet2022"/> To uključuje testiranje tolerancije glukoze, korištenjem dvosatnog oralnog [[test tolerancije glukoze|testa tolerancije glukoze]] (GTT) kod svih žena s PMOS-om. Nakon početnog testiranja prilikom postavljanja dijagnoze, preporučuju se kontrolni pregledi svake jedne do tri godine, ovisno o prisutnosti faktora rizika za dijabetes.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|pp=70-71}} Skrining za kardiovaskularne faktore rizika uključuje testove lipidnog profila i godišnja mjerenja krvnog pritiska.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|pp=68}} == Epidemiologija == PMOS je najčešći hormonski poremećaj (endokrini poremećaj) kod žena u reproduktivnoj dobi.<ref>{{cite journal |last1=Guan |first1=Carolyn |last2=Zahid |first2=Salman |last3=Minhas |first3=Anum S. |last4=Ouyang |first4=Pamela |last5=Vaught |first5=Arthur |last6=Baker |first6=Valerie L. |last7=Michos |first7=Erin D. |title=Polycystic ovary syndrome: a "risk-enhancing" factor for cardiovascular disease |journal=Fertility and Sterility |date=May 2022 |volume=117 |issue=5 |pages=924–935 |doi=10.1016/j.fertnstert.2022.03.009 |pmid=35512976 }}</ref> When someone is infertile due to a lack of ovulation, PMOS is the most common cause.<ref name="NIH2025Def" /> Prema [[SZO|Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji]] (SZO), PMOS pogađa preko 6–13% žena reproduktivne dobi.<ref>{{Cite web |last=WHO |date=28 June 2023 |title=Polycystic ovary syndrome |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/polycystic-ovary-syndrome |access-date=20 September 2024 |website=World Health Organization- Polycystic Ovary Syndrome}}</ref> U pregledu iz 2022. godine zabilježena je prevalencija između 5% i 18%.<ref name="Lancet2022"/> Prevalencija PMOS-a zavisi od izbora dijagnostičkih kriterija.<ref name=":1"/> Koristeći Rotterdamske kriterije, oko 10–13% žena ima PMOS.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=64}} Na osnovu NIH kriterija, globalna prevalencija je bila 5,5%, a povećava se na približno 7,1% kada se koriste kriteriji Društva za višak androgena. Bez obzira na kriterije, prevalencija PMOS-a se povećava, vjerovatno zbog starenja stanovništva, veće svijesti i rastuće stope [[gojaznost]]i.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Salari |first1=Nader |last2=Nankali |first2=Anisodowleh |last3=Ghanbari |first3=Amirhossaien |last4=Jafarpour |first4=Sima |last5=Ghasemi |first5=Hooman |last6=Dokaneheifard |first6=Sadat |last7=Mohammadi |first7=Masoud |title=Global prevalence of polycystic ovary syndrome in women worldwide: a comprehensive systematic review and meta-analysis |journal=Archives of Gynecology and Obstetrics |date=26 June 2024 |volume=310 |issue=3 |pages=1303–1314 |doi=10.1007/s00404-024-07607-x |pmid=38922413 }}</ref> Prevalencija se čini prilično ravnomjernom među ljudima različitih etničkih pripadnosti, ali može biti veća kod ljudi iz jugoistočne Azije i istočnog Mediterana.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=64}} Ali PMOS se može manifestirati drugačije. Naprimjer, kod [[Afroamerikanaci|Afro–]] i [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikanki]] s PMOS-om postoji veća insulinska rezistencija u usporedbi s drugim etničkim skupinama.<ref name=":7"/> Isto vrijedi i za ljude iz Južne Azije s PMOS-om, koji također imaju više metaboličkih simptoma i viši [[BMI]]. Žene iz Istočne Azije obično imaju manje hirzutizma i niži BMI u usporedbi s drugim skupinama.<ref name="Lancet2022"/> Dok su rane studije malog obima otkrile da su [[Transrodnost|transmaskuline]] osobe imale veću vjerovatnoću da će imati PMOS od cis žena, to nije pronađeno u većoj, rigoroznijoj studiji.<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Minghao |last2=Murthi |first2=Swetha |last3=Poretsky |first3=Leonid |date=2020 |title=Polycystic Ovary Syndrome and Gender Identity |journal=The Yale Journal of Biology and Medicine |volume=93 |issue=4 |pages=529–537 |issn=1551-4056 |pmc=7513432 |pmid=33005117}}</ref> == Historija == Historijski opisi mogućih simptoma PMOS-a datiraju još iz antičke Grčke, gdje je [[Hipokrat]] opisao žene sa "debelom, masnom kožom i odsustvom menstruacije".<ref>{{cite journal |last1=Hanson |first1=Ann Ellis |title=Hippocrates: ''Diseases of Women'' 1 |journal=Signs |date=1975 |volume=1 |issue=2 |pages=567–584 |id={{ProQuest|1300109042}} |doi=10.1086/493243 |jstor=3173068 |pmid=21213645 }}</ref> Najraniji poznati opis onoga što se danas prepoznaje kao PMOS datira iz 1721. godine u Italiji, u kojem su opisane "mlade udane seljanke, umjereno gojazne i neplodne, s dva veća jajnika od normalnih, neravnih, sjajnih i bjelkastih, baš poput golubljih jaja".<ref name="Kovacs2007">{{cite book| vauthors = Kovacs GT, Norman R |title=Polycystic Ovary Syndrome|url=https://books.google.com/books?id=bpn1u9hziVgC&pg=PA4|access-date=29 March 2013|date=22 February 2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-46203-7|page=4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151243/http://books.google.com/books?id=bpn1u9hziVgC&pg=PA4|archive-date=16 June 2013}}</ref> Policistasti jajnici vjerovatno su prvi put formalno opisani 1844. godine od strane francuskog doktora Achillea Chereaua.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Adashi |first1=Eli Y. |last2=Cibula |first2=David |last3=Peterson |first3=Matthew |last4=Azziz |first4=Ricardo |date=2023 |title=The polycystic ovary syndrome: the first 150 years of study |journal=F&S Reports |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=2–18 |doi=10.1016/j.xfre.2022.12.002 |pmc=10028479 |pmid=36959968}}</ref> Američki ginekolozi Irving F. Stein i Michael L. Leventhal 1935. godine objavili su izvještaj u kojem su povezali policistaste jajnike s hirzutizmom, neplodnošću i nedostatkom menstruacije. U izvještaju je također postavljena hipoteza da je PMOS rezultat endokrine disfunkcije, što je pokrenulo istraživanje njegovih hormonalnih uzroka i dovelo do termina "Stein-Leventhalov sindrom".<ref name="emedicine_imaging">{{EMedicine|article|404754|Imaging in Polycystic Ovary Disease}}</ref><ref name=":3"/> Do 1980-ih, metabolička strana PMOS-a počela se proučavati, prije početka genetičkih istraživanja 1990-ih.<ref name=":3"/> == Terminologija == Naziv koji se koristio do 2026. godine, ''sindrom policistastih jajnika'', izveden je iz tipičnog nalaza na [[Meicinsko simanje|medicinskim slikama]] koji se naziva morfologija policistastih jajnika. Policistasti jajnik ima abnormalno veliki broj folikula u razvoju, koji izgledaju kao mnoge male [[cista|ciste]]. Postojali su različiti prigovori na naziv sindrom policistastih jajnika: "ciste" nisu prave ciste, već zaustavljeni folikuli. Prisustvo mnogih folikula u jajnicima također nije jedinstveno za PMOS i često se viđa kod žena bez PMOS-a, posebno adolescenata.<ref name=":11">{{Cite journal |last1=Myers |first1=Samuel H. |last2=Forte |first2=Gianpiero |last3=Unfer |first3=Vittorio |date=2024-09-01 |title=Has the name PCOS run its course? |journal=Archives of Gynecology and Obstetrics |language=en |volume=310 |issue=3 |pages=1761–1762 |doi=10.1007/s00404-024-07571-6 |pmid=38836930 |issn=1432-0711}}</ref> Nadalje, sam naziv je implicirao da je PMOS samo ginekološko stanje, a ne metaboličko i endokrino.<ref name=":12">{{Cite web |last=Burge |first=Karen |date=29 May 2025 |title=Name change for PCOS under discussion |url=https://www1.racgp.org.au/newsgp/clinical/name-change-for-pcos-under-discussion |access-date=2025-07-26 |website=NewsGP |language=en}}</ref> Ostali raniji nazivi za PMOS bili su Stein-Leventhalov sindrom i bolest policistastih jajnika. Predloženi nazivi uključivali su hiperandrogenu (hroničnu) [[anovulacija|anovulaciju]], [[estrogen]]u [[ovulacija|ovulacijsku]] disfunkciju ili funkcionalni ženski hiperandrogenizam.<ref>{{Cite journal |last1=Taieb |first1=Ach |last2=Asma |first2=Gorchane |last3=Jabeur |first3=Methnani |last4=Fatma |first4=Ben Abdessalem |last5=Nassim |first5=Ben Haj Slama |last6=Asma |first6=Ben Abdelkrim |date=2024-09-01 |title=Rethinking the Terminology: A Perspective on Renaming Polycystic Ovary Syndrome for an Enhanced Pathophysiological Understanding |journal=Clinical Medicine Insights: Endocrinology and Diabetes |language=EN |volume=17 |doi=10.1177/11795514241296777 |pmid=39494232 |issn=1179-5514|pmc=11528641 }}</ref><ref name=":13">{{Cite journal |last=Azziz |first=Ricardo |date=2014 |title=Polycystic ovary syndrome: what's in a name? |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=99 |issue=4 |pages=1142–1145 |doi=10.1210/jc.2013-3996 |issn=1945-7197 |pmc=3973784 |pmid=24491161}}</ref> Za specifične podgrupe, predloženi nazivi uključivali su multifolikulski poremećaj jajnika za one s policistastnom morfologijom jajnika,<ref name=":11"/> i metabolički hiperandrogeni sindrom za one koje ispunjavaju kriterije NIH PMOS-a.<ref name=":13"/> Nakon diskusija među kliničarima i osobama s PMOS-om, od kojih je većina bila za preimenovanje stanja, pokrenuta je anketa kako bi se pronašao novi naziv.<ref name=":12"/> Godine 2026., članak [[Helena Teede|Helene Teede]] i drugih u ''The Lancet'' opisao je "višestepeni globalni proces konsenzusa" kroz koji su se kliničari složili da preimenuju stanje u "poliendokrini metabolički sindrom jajnika" (PMOS).<ref name=":15"/> Prethodni naziv PCOS smatran je "netačnim, implicirajući patološke ciste jajnika, prikrivajući različite endokrine i metaboličke karakteristike i doprinoseći odgođenoj dijagnozi, fragmentiranoj njezi i stigmi, istovremeno ograničavajući istraživanje i oblikovanje politika." Novi termin odražava "multisistemsku patofiziologiju stanja" i precizniji je jer izostavlja ciste.<ref name=":15"/> == Pravci istraživanja == Ključna istraživačka pitanja u PMOS-u fokusiraju se na najbolji način upravljanja stanjem, uključujući i nove [[agonist GLP-1 receptora|lijekove protiv gojaznosti]]. Što se tiče kriterija za dijagnozu, potrebno je specificirati nivoe AMH specifične za dob. Biomarkeri su potrebni za ranu dijagnozu i za vođenje razvoja lijekova. Još jedno otvoreno pitanje je kako definirati muški fenotip za procjenu muških rođaka žena sa PMOS-om.<ref name=":7"/> Istraživanje istražuje bolje načine za procjenu i predviđanje metaboličkih komplikacija. Trenutnim kliničkim testovima za insulinsku rezistenciju nedostaje tačnosti i standardizacije, a [[Hiperinsulinska euglikemijska klema|zlatna standardna metoda]] nepraktična je u kliničkim okruženjima. Novi pristupi uključuju [[Multiomika|multi-omiku]], koja može otkriti [[biomarker]]e za dijagnozu i [[Fenotip|podtipizaciju]], te metode zasnovane na [[vještačka inteligencija|vještačkoj inteligenciji]] (AI), koje mogu identificirati obrasce u medicinskim podacima, a također i klasificirati pacijente u podgrupe. Kombinacija vještačke inteligencije s [[omika]]ma mogla bi poboljšati ranu dijagnozu, predviđanje rizika, personalizirani tretman i dugoročno praćenje, iako je i dalje potrebna robusna validacija u velikim, raznolikim kohortama.<ref name=":2" /> Studije iz 2024. uspješno su razvile ''[[in vitro]]'' modele PMOS bolesti putem [[ljudske embrionalne matične ćelije|ljudskih embrionalnih matičnih ćelija]] (hESC) i tehnologije [[inducirane pluripotentne matične ćelije|induciranih pluripotentnih matičnih ćelija]] (iPSC).<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Khatun |first1=Masuma |last2=Lundin |first2=Karolina |last3=Naillat |first3=Florence |last4=Loog |first4=Liisa |last5=Saarela |first5=Ulla |last6=Tuuri |first6=Timo |last7=Salumets |first7=Andres |last8=Piltonen |first8=Terhi T. |last9=Tapanainen |first9=Juha S. |date=January 2024 |title=Induced Pluripotent Stem Cells as a Possible Approach for Exploring the Pathophysiology of Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) |journal=Stem Cell Reviews and Reports |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=67–87 |doi=10.1007/s12015-023-10627-w |issn=2629-3269 |pmc=10799779 |pmid=37768523}}</ref> Obje se mogu izvesti iz osoba s PMOS-om i mogu se diferencirati u različite tipove ćelija. Koristeći odrasle [[somatska ćelija|somatske ćelije]], iPSC-i mogu reprogramirati ćelije u [[pluripotentnost|pluripotentno stanje]], koje se zatim može specificirati da replicira osobine slične PMOS-u. Nadalje, 3D "organoidni" modeli ženskog reproduktivnog tkiva, poput maternice i [[jajnik]]a, proizvedeni iz iPSC-a, predstavljaju način za stimuliranje razvoja reproduktivnih poremećaja poput PMOS-a in vitro.<ref name=":6"/> ==Društvo i kultura== Direktni ekonomski troškovi PMOS-a u Sjedinjenim Državama procjenjuju se na preko 15 milijardi dolara godišnje (u 2021. USD). To uključuje troškove upravljanja PMOS-om, liječenja njegovih komplikacija poput [[moždani udar|moždanog udara]] i troškove mentalnog zdravlja.<ref>{{Cite journal |last1=Yadav |first1=Surabhi |last2=Delau |first2=Olivia |last3=Bonner |first3=Adam J |last4=Markovic |first4=Daniela |last5=Patterson |first5=William |last6=Ottey |first6=Sasha |last7=Buyalos |first7=Richard P |last8=Azziz |first8=Ricardo |date=2023-08-03 |title=Direct economic burden of mental health disorders associated with polycystic ovary syndrome: Systematic review and meta-analysis |journal=eLife |language=en |volume=12 |doi=10.7554/eLife.85338 |pmid=37534878 |doi-access=free |issn=2050-084X|pmc=10471160 }}</ref> U poređenju sa reumatoidnim artritisom i lupusom - bolestima sa sličnom ili nižom prevalencijom i sličnom težinom - PMOS je primio manje finansiranja za istraživanje od strane NIH između 2005. i 2015. godine.<ref name=":14" /> Australija je također zabilježila mali broj grantova.<ref>{{Cite journal |last1=Rodgers |first1=Raymond J |last2=Avery |first2=Jodie |last3=McAllister |first3=Veryan |date=2019 |title=A new evidence-based guideline for assessment and management of polycystic ovary syndrome |journal=Medical Journal of Australia |language=en |volume=210 |issue=6 |pages=285–285.e1 |doi=10.5694/mja2.50054 |issn=1326-5377 |pmc=6850714 |pmid=30835836}}</ref> Od septembra 2024., nijedno istraživanje o PMOS-u nije finansirano od strane EU od 2020. godine.<ref>{{Cite web |date=2024-09-12 |title='Patients feel unheard': PCOS experts call out lack of research |url=https://www.euronews.com/health/2024/09/12/pcos-patient-advocates-call-out-lack-of-research-as-up-to-70-of-women-remain-undiagnosed-w |access-date=2025-12-02 |website=euronews |language=en}}</ref> This possible underfunding reflects a [[gender bias in health care]], where conditions mostly affecting women receive less research funding.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Brakta |first1=Soumia |last2=Lizneva |first2=Daria |last3=Mykhalchenko |first3=Kateryna |last4=Imam |first4=Adonis |last5=Walker |first5=Walidah |last6=Diamond |first6=Michael P |last7=Azziz |first7=Ricardo |date=2017-12-01 |title=Perspectives on Polycystic Ovary Syndrome: Is Polycystic Ovary Syndrome Research Underfunded? |journal=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism |volume=102 |issue=12 |pages=4421–4427 |doi=10.1210/jc.2017-01415 |pmid=29092064 |issn=0021-972X}}</ref> Postoje značajne dezinformacije o zdravstvenim aktivnostima na društvenim mrežama. Naprimjer, neki zdravstveni influenceri promoviraju restriktivne dijete, poput eliminacije [[gluten]]a ili mliječnih proizvoda, za koje ne postoje dokazi o učinkovitosti. Drugi preporučuju da se ne vježba intenzivno, uprkos njegovoj korisnosti.<ref>{{cite news |last1=Brinkhurst-Cuff |first1=Charlie |title=I was diagnosed with PCOS – and was soon drowning in misinformation |url=https://www.theguardian.com/society/2025/jun/22/i-was-diagnosed-with-pcos-and-was-soon-drowning-in-misinformation |work=The Guardian |date=22 June 2025 }}</ref> Neki [[influencer]]i na društvenim mrežama bez medicinskih kvalifikacija, uključujući i one s velikim brojem pratitelja, predstavili su se kao autoriteti na PMOS-u kako bi promovirali svoje [[nadriljakarsrtvo|nedokazane tretmane]], koristeći ograničene medicinske mogućnosti dostupne za liječenje ovog stanja.<ref>{{cite news |last1=Wakefield |first1=Jacqui |title=Influencers selling fake cures for polycystic ovary syndrome |url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgz2p0999yo |work=BBC News |date=7 December 2024 }}</ref> Istraživanja su identifikovala značajne nedostatke u znanju i obrazovanju ljekara u vezi sa PMOS-om, što može doprinijeti izazovima u pravovremenoj dijagnozi i liječenju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Dokras A, Saini S, Gibson-Helm M, Schulkin J, Cooney L, Teede H |date=2017 |title=Gaps in knowledge among physicians regarding diagnostic criteria and management of polycystic ovary syndrome |journal=Fertility and Sterility |volume=107 |issue=6 |pages=1380–1386.e1 |doi=10.1016/j.fertnstert.2017.04.011 |pmid=28483503}}</ref> Naprimjer, zdravstveni radnici u primarnoj zdravstvenoj zaštiti, ali i u ginekologiji i reproduktivnim specijalistima, često nisu upoznati s preciznim dijagnostičkim kriterijima. Što se tiče upravljanja, mnogi stručnjaci imaju ograničeno znanje o povezanim metaboličkim stanjima, preporučenom skriningu i psihološkim utjecajima. [[Kašnjenje u dijagnostici|Dijagnoza se često postavlja kasno]], a osobe s PMOS-om obično su nezadovoljne njegom.<ref name="Lancet2022" /> == Također pogledajte== {{Portal|Medicina}} * [[Sindromi ovisni o androgenima]] == Reference == {{Reflist}} === Citirani izvori === * {{Cite book |vauthors=Goodarzi MO |year=2024 |title=BMJ Best Practice: Polycystic Ovary Syndrome |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/141 |url-access=subscription |publisher=BMJ Publishing Group |access-date=29 June 2025}}<!-- Dead link: https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/141/pdf/141/Polycystic%20ovary%20syndrome.pdf --> * {{Cite book |vauthors=Teede HJ, Tay CT, Laven JJ, Dokras A, Moran LJ, Piltonen TT, Costello MF, Boivin J, Redman LM, Boyle JA, Norman RJ, Mousa A, Joham AE |year=2023 |title=International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome 2023 |url=https://www.monash.edu/__data/assets/pdf_file/0003/3379521/Evidence-Based-Guidelines-2023.pdf |location=Melbourne, Australia |publisher=Monash University |isbn=978-0-6458209-0-4}} == Dopunski izvori == {{Refbegin}} * {{Cite web |title=Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) |date=21 August 2024 |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906171459/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos |url-status=live |publisher=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |access-date=9 September 2025}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category|Polycystic Ovary Syndrome}} {{Medicinski izvori | ICD11 = {{ICD11|5A80.1}} | ICD10 = {{ICD10|E|28|2|e|20}} | ICDO = | OMIM = 184700 | MedlinePlus = 000369 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2173 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|2155}} {{eMedicine2|radio|565}} | MeshID = D011085 }} {{Gonadni poremećaj}} {{DEFAULTSORT:Polycystic Ovary Syndrome}} [[Kategorija: Endokrini poremećaji gonada]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Endokrino-povezana kožna stanja]] [[Kategorija: Ginekološki poremećaji]] [[Kategorija: Ginekološka endokrinologija]] [[Kategorija: Ženski endokrini sistem]] [[Kategorija: Ljudska reprodukcija]] [[Kategorija: Metabolički poremećaji]] [[Kategorija: Sindromi kod žena]] [[Kategorija: Sindromi s gojaznošću]] eke132uk14plgwnhw3mu5zt4m4hf7dh 3848817 3848816 2026-05-23T18:11:23Z Genetičar 181151 3848817 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Poliendokrini metabolički sindrom jajnika | slika = Polycystic Ovaries.jpg | opis_slike = Policistasti [[jajnik]] | specijalnost = [[Ginekologija]], [[endokrinologija]] | sinonimi = [[PMOS]] Sindrom policistastih jajnika, Hiperandrogena anovulacija (HA),<ref name="KollmannMartins2014">{{cite journal | vauthors = Kollmann M, Martins WP, Raine-Fenning N | title = Terms and thresholds for the ultrasound evaluation of the ovaries in women with hyperandrogenic anovulation | journal = Human Reproduction Update | volume = 20 | issue = 3 | pages = 463–4 |date= 2014 | pmid = 24516084 | doi = 10.1093/humupd/dmu005 | doi-access = free }}</ref> Stein–Leventhal syndrome<ref>{{Cite journal |last1=Sun |first1=Honghao |last2=Li |first2=Da |last3=Jiao |first3=Jiao |last4=Liu |first4=Qing |last5=Bian |first5=Jiansu |last6=Wang |first6=Xiuxia |date=2022-01-01 |title=A Potential Link Between Polycystic Ovary Syndrome and Asthma: a Meta-Analysis |journal=Reproductive Sciences |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=312–319 |doi=10.1007/s43032-021-00662-8 |pmid=34811714 |issn=1933-7205}}</ref> | simptomi = Neredovne [[menstruacije]], [[Menoragija|obilne menstruacije]], [[hirzutizam|višak dlaka]], [[akne]], [[neplodnost|poteškoće sa začećem]], [[acanthosis nigricans|mrlje debele, tamnije, baršunaste kože]]<ref name="NICHD Koji su simptomi PCOS-a?" /> | komplikacije = [[dijabetes melitus tipa 2|dijabetes tipa 2]], [[gojaznost]], [[opstruktivna apneja u snu]], [[bolest srca]], [[poremećaj raspoloženja]], [[rak endometrija]]<ref name="NICHD Koji su simptomi PCOS-a?" /> | pojava = | trajanje = Dugoročan | uzroci = Genetički i okolišni faktori | rizici = Porodična anamneza, [[gojaznost]]{{sfn|Goodarzi|2024|p=16}} | dijagnoza = Na osnovu neredovnih [[menstruacija]], visokih nivoa [[androgen]]a, [[ciste na jajnicima]]<ref name=NIH2025Def>{{cite web|title=Polycystic Ovary Syndrome (PCOS): Condition Information|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo|publisher=National Institute of Child Health and Human Development|access-date=7 September 2025|date=21 August 2024|archive-date=22 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822155502/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo|url-status=live}}</ref> | diferencijalna_dijagnoza = [[Adrenalna hiperplazija]], [[hipotireoza]], [[hiperprolaktinemija|visoke razine prolaktina u krvi]]<ref>{{cite web|url=https://cks.nice.org.uk/topics/polycystic-ovary-syndrome/diagnosis/differential-diagnosis/|website=CKS NICE|title=Polycystic ovary syndrome: What else might it be?|date=March 2025|access-date=26 July 2025}}</ref> | prevencija = | liječenje = [[Zdrav način života]], lijekovi | lijek = [[Kontracepcijske pilule]], [[metformin]], [[antiandrogeni]], tretmani plodnosti kao što je [[letrozol]]<ref name="NIH-treat">{{cite web|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/treatments|website=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |title=What are the treatments for PCOS?|date=21 August 2024|access-date = 24 July 2025}}</ref>{{sfn|Goodarzi|2024|p=3}} | prognoza = | frekvencija = 5–18% žena u reproduktivnoj dobi | smrtnost = }} '''Poliendokrini metabolički sindrom jajnika''' ('''PMOS'''), ranije nazvan '''sindrom policistastih jajnika''' ('''PCOS'''),<ref name=":15">{{cite journal |last1=Teede |first1=Helena J |last2=Khomami |first2=Mahnaz Bahri |last3=Morman |first3=Rachel |last4=Laven |first4=Joop S E |last5=Joham |first5=Anju E |last6=Costello |first6=Michael F |last7=Patil |first7=Madhuri |last8=Rees |first8=D Aled |last9=Berry |first9=Lorna |last10=Cree |first10=Melanie G |last11=Zhao |first11=Han |last12=Norman |first12=Robert J |last13=Dokras |first13=Anuja |last14=Piltonen |first14=Terhi |title=Polyendocrine metabolic ovarian syndrome, the new name for polycystic ovary syndrome: a multistep global consensus process |journal=The Lancet |date=May 2026 |doi=10.1016/S0140-6736(26)00717-8 |pmid=42119588 }}</ref> je najčešći [[endokrini poremećaj|hormonski poremećaj]] kod žena u reproduktivnoj dobi. == Znaci i simptomi == PMOS ima širok spektar znakova i simptoma. Oni uključuju probleme sa [[ovulacija|ovulacijom]] (kao što su neredovne [[menstruacije]]), [[hiperandrogenizam|prekomjerni nivoi androgena]] (hormoni koji pokreću muške karakteristike, kao što je rast dlaka na licu) i [[metabolizam]] (kao što je debljanje). Simptomi obično počinju u [[pubertet]]u, ali mogu biti maskirani ako se rano počne uzimati oralni kontraceptivi.{{sfn|Goodarzi|2024|p=8}} Uobičajeni znakovi i simptomi PMOS-a su: * [[Menstrualni poremećaj|Neredovne menstruacije]]: [[Amenoreja|menstruacije mogu potpuno prestati]] ili mogu biti [[Oligomenoreja|rjeđe]]. Kada se dogode, [[Obilno menstruacijsko krvarenje|menstruacije mogu biti vrlo obilne]]. Može postojati i menstruacijsko [[krvarenje]] bez ovulacije; oko 40% [[žena]] sa PMOS-om koje imaju redovan ciklus imaju menstruacije [[Anovulacija|bez ovulacije]].{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Neplodnost]]:<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" /> PMOS is one of the leading causes of infertility in women.<ref>{{cite journal|title=Diagnosis and Management of Infertility: A review|journal=JAMA|vauthors=Carson SA, Kallen AN|year=2021|volume=326|issue=1|pages=65–76 |doi=10.1001/jama.2021.4788|pmid=34228062 |pmc=9302705 |bibcode=2021JAMA..326...65C }}</ref> * "Muški" obrazac [[tjelesma dlakavoat|rasta dlaka, uključujući dlake na bradi, gornjoj usni, grudima, gornjem dijelu bedara i na stomaku]].<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" />{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} This growth pattern, called [[hirsutism]], is present in about 60% of women with PMOS.{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Akne]]: Akne su obično teške, traju i nakon [[adolescencija|adolescencije]] ili se nastavljaju uprkos standardnom liječenju.<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" />{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Androgena alopecija|Gubitak kose po muškom obrascu]] (androgena alopecija), na vrhu vlasišta{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * Problemi s kožom, poput masne kože ili stanja u kojem se mogu formirati tamne, debele i "baršunaste" mrlje (''[[acanthosis nigricans]]'') [[Jajnici]] mogu biti veći od normalnih, s mnogo malih vrećica ispunjenih tekućinom koje okružuju jajne ćelije ("folikule").<ref name=":0"/> Nivo [[testosteron]]a obično je povišen: jedna [[meta-analiza]] pokazala je da je nivo testosterona 1,5 puta veći kod žena s PMOS-om u usporedbi sa ženama bez PMOS-a.<ref name="pmid32462512">{{cite journal |vauthors=Loh HH, Yee A, Loh HS, Kanagasundram S, Francis B, Lim LL |date=September 2020 |title=Sexual dysfunction in polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |url= |journal=Hormones (Athens) |volume=19 |issue=3 |pages=413–423 |doi=10.1007/s42000-020-00210-0 |pmid=32462512 |s2cid=218898082 |quote=A total of 5366 women with PCOS from 21 studies were included. [...] Women with PCOS [...] [had higher] serum total testosterone level (2.34 ± 0.58 nmol/L vs 1.57 ± 0.60 nmol/L, p < 0.001) compared with women without PCOS. [...] PCOS is characterized by high levels of androgens (dehydroepiandrosterone, androstenedione, and testosterone) and luteinizing hormone (LH), and increased LH/follicle-stimulating hormone (FSH) ratio [52].}}</ref> === Pridružena stanja === Žene sa PMOS-om imaju povećan rizik od niza metaboličkih, kardiovaskularnih, reproduktivnih i mentalnih zdravstvenih stanja. [[Vjerovatnoća]] razvoja metaboličkih poremećaja je oko tri do sedam puta veća nego kod [[žena]] bez PMOS-a. [[Insulinska rezistencija]] je česta, čak i kod vitkih žena sa PMOS-om.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stańczak |first1=Natalia Anna |last2=Grywalska |first2=Ewelina |last3=Dudzińska |first3=Ewa |date=2024 |title=The latest reports and treatment methods on polycystic ovary syndrome |journal=Annals of Medicine |volume=56 |issue=1 |doi=10.1080/07853890.2024.2357737 |issn=0785-3890 |pmid=38965663|pmc=11229724 }}</ref> Žene s prekomjernom težinom ili gojaznošću s PMOS-om imaju veći rizik od [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]], u odnosu na žene bez PMOS-a s istim [[BMI]]. Čini se da mršave žene s PMOS-om nemaju veći rizik od razvoja dijabetesa.<ref name=":2"/> Druge metaboličke i kardiovaskularne komplikacije koje se obično povezuju s PMOS-om uključuju: * [[Gojaznost]]: U različitim kulturama i porijeklima, između 30% i 80% žena s PMOS-om ima prekomjernu težinu ili je gojazno.{{sfn|Goodarzi|2024|p=14}} Postoji značajno povećanje tjelesne težine između adolescencije i odrasle dobi, u usporedbi s onima bez PMOS-a.<ref name=":7"/> * [[Dislipidemija]]: poremećaji [[metabolizam|metabolizma]] [[masti]] (lipida) kao što su [[holesterol]] i [[trigliceridi]]: kod PMOS-a, nivoi holesterola [[lipoprotein niske gustoće|lipoproteina niske gustoće]] često su visoki, dok su nivoi [[lipoprotein visoke gustoće|holesterola visoke gustoće]] niski.{{sfn|Goodarzi|2024|p=67}} * [[Steatotska bolest jetre povezana s metaboličkom disfunkcijom]] (MASLD; hronična bolest jetre bolest), posebno ako su nivoi androgena visoki{{sfn|Goodarzi|2024|p=66}} * [[hipertenzija|Visok krvni pritisak]]<ref name=":4"/> * [[Metabolički sindrom]], koji se javlja kod oko 40% žena sa PMOS-om<ref name=":4"/> * [[Kardiovaskularna bolest|Kardiovaskularne bolesti]]: žene sa PMOS-om imaju otprilike dvostruko veći rizik od [[moždani udar|moždanog udara]] i [[koronarna srčana bolest|koronarne srčane bolesti]] u poređenju sa ženama bez PMOS-a koje imaju sličan BMI.<ref>{{cite journal |last1=Chen |first1=Huadong |last2=Simons |first2=Pomme I.H.G. |last3=Brouwers |first3=Martijn C.G.J. |title=Is cardiovascular disease in PCOS driven by MASLD? |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |date=May 2025 |volume=36 |issue=5 |pages=389–391 |doi=10.1016/j.tem.2024.10.005 |pmid=39510952 }}</ref> PMOS povećava rizik od [[komplikacija u trudnoći]], kao što su [[gestacijski dijabetes]], [[hipertenzija|visoki krvni pritisak]], [[hipoglikemija|nizak nivo šećera u krvi]] i [[preeklampsija]]. [[Pobačaj|Pobačaji]] su vjerovatniji, a kada se beba rodi, veća je [[vjerovatnoća]] da će biti potreban prijem na [[jedinica intenzivne njege novorođenčadi|jedinicu intenzivne njege novorođenčadi]].{{sfn|Goodarzi|2024|p=65}} PMOS je povezan sa stanjima povezanim sa mentalnim zdravljem, uključujući [[depresija (raspoloženje)|depresiju]], [[anksioznost]], [[bipolarni poremećaj]] i [[opsesivno-kompulzivni poremećaj]].<ref name="Brutocao2018">{{Cite journal |last1=Brutocao |first1=Claire |last2=Zaiem |first2=Feras |last3=Alsawas |first3=Mouaz |last4=Morrow |first4=Allison S. |last5=Murad |first5=M. Hassan |last6=Javed |first6=Asma |date=2018 |title=Psychiatric disorders in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |journal=Endocrine |volume=62 |issue=2 |pages=318–325 |doi=10.1007/s12020-018-1692-3 |issn=1559-0100 |pmid=30066285}}</ref> Osobe s PMOS-om često prijavljuju smanjen [[kvalitet života]] zbog prekomjerne tjelesne težine, a u manjoj mjeri zbog [[hirzutizam|hirzutizma]], [[neplodnost]]i i [[menstruacija|menstruacijskih ciklusa]]. U regijama gdje su neplodnost ili hirzutizam stigmatizirani, uticaj na mentalno zdravlje je ozbiljniji.<ref name=":7"/> [[Slika tijela]] može biti negativno pogođena<ref>{{cite journal |last1=Pehlivan |first1=Melissa J. |last2=Sherman |first2=Kerry A. |last3=Wuthrich |first3=Viviana |last4=Gandhi |first4=Esther |last5=Zagic |first5=Dino |last6=Kopp |first6=Emily |last7=Perica |first7=Valentina |title=The effectiveness of psychological interventions for reducing poor body image in endometriosis, PCOS and other gynaecological conditions: a systematic review and meta-analysis |journal=Health Psychology Review |date=2 April 2024 |volume=18 |issue=2 |pages=341–368 |doi=10.1080/17437199.2023.2245020 |pmid=37675797 }}</ref> i PMOS povećava rizik od poremećaja u ishrani,<ref name="Berni_2018">{{cite journal |vauthors=Berni TR, Morgan CL, Berni ER, Rees DA |date=June 2018 |title=Polycystic Ovary Syndrome Is Associated With Adverse Mental Health and Neurodevelopmental Outcomes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=103 |issue=6 |pages=2116–25 |doi=10.1210/jc.2017-02667 |pmid=29648599}}</ref> kao što je [[prejedanje]].<ref name="Lancet2022" /> In addition, sexual wellbeing is often lower in women with PMOS.<ref>{{Cite journal |last1=Pastoor |first1=Hester |last2=Mousa |first2=Aya |last3=Bolt |first3=Hanneke |last4=Bramer |first4=Wichor |last5=Burgert |first5=Tania S. |last6=Dokras |first6=Anuja |last7=Tay |first7=Chau Thien |last8=Teede |first8=Helena J. |last9=Laven |first9=Joop |date=2024 |title=Sexual function in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |journal=Human Reproduction Update |volume=30 |issue=3 |pages=323–340 |doi=10.1093/humupd/dmad034 |issn=1460-2369 |pmc=11063549 |pmid=38237144}}</ref> Žene s PMOS-om imaju oko tri puta veću vjerovatnoću da razviju [[rak endometrija]]. To je povezano s nedostatkom menstruacije i nižim nivoima [[globulin]]a koji veže spolne hormone (SHBG) i progesterona.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Throwba |first1=Harinee |last2=Unnikrishnan |first2=Lakshmi |last3=Pangath |first3=Meghna |last4=Vasudevan |first4=Karthick |last5=Jayaraman |first5=Selvaraj |last6=Li |first6=Min |last7=Iyaswamy |first7=Ashok |last8=Palaniyandi |first8=Kanagaraj |last9=Gnanasampanthapandian |first9=Dhanavathy |date=2022 |title=The epigenetic correlation among ovarian cancer, endometriosis and PCOS: A review |journal=Critical Reviews in Oncology/Hematology |volume=180 |doi=10.1016/j.critrevonc.2022.103852 |pmid=36283585 |doi-access=free }}</ref> Žene s PMOS-om češće imaju [[apnea u snu| apneju u snu]], posebno ako je prisutna [[gojaznost]].<ref>{{cite journal |last1=Teo |first1=Peiseah |last2=Henry |first2=Belinda A |last3=Moran |first3=Lisa J |last4=Cowan |first4=Stephanie |last5=Bennett |first5=Christie |title=The role of sleep in PCOS: what we know and what to consider in the future |journal=Expert Review of Endocrinology & Metabolism |date=4 July 2022 |volume=17 |issue=4 |pages=305–318 |doi=10.1080/17446651.2022.2082941 |pmid=35815469 }}</ref> == Uzrok == Osnovni uzrok PMOS-a je nepoznat.<ref>{{cite journal |last1=Kulkarni |first1=Swanand |last2=Gupta |first2=Khushi |last3=Ratre |first3=Pooja |last4=Mishra |first4=Pradyumna Kumar |last5=Singh |first5=Yogesh |last6=Biharee |first6=Avadh |last7=Thareja |first7=Suresh |title=Polycystic ovary syndrome: Current scenario and future insights |journal=Drug Discovery Today |date=December 2023 |volume=28 |issue=12 |pages=103821 |doi=10.1016/j.drudis.2023.103821 |pmid=37935329 |doi-access=free }}</ref> [[Faktori rizika]] uključuju porodičnu historiju PMOS-a, rani razvoj stidnih dlaka i znojnih žlijezda ([[adrenarha]]), te [[gojaznost]]. [[Niska porođajna težina]], izloženost [[androgen]]ima u [[maternica| maternici]] i izloženost [[hormonski disruptor|hormonskim disruptorima]] također mogu predisponirati ljude za PMOS.{{sfn|Goodarzi|2024|p=16}} === Genetika === PMOS ima jasnu genetičku komponentu i visoku [[heritabilnost]].<ref name="Lancet2022"/> Dokazi o genetičkoj osnovi dolaze iz porodičnih i [[blizanački metod|studija blizanaca]], kao i iz velikih [[GWAS|studija asocijacije na nivou cijelog genoma]]. ][Utvrđeno je da je [[korelacija]] u pojavi PMOS-a između [[Blizanci|identičnih blizanki]] sestara dvostruko veća nego između neidentičnih blizanaca, što ukazuje na značajan genetički uticaj. Utvrđeno je da dvadeset pet različitih [[Lokus (genetika)|genskih lokusa]] korelira s PMOS-om u studijama asocijacije na nivou cijelog genoma, od kojih je trinaest replicirano u najmanje jednoj drugoj studiji. Varijante gena uključenih u signalizaciju [[insulin]]a i sintezu [[androgen]]a, uključujući one koje utiču na steroidogenezu u [[jajnici]]ma, također su povezane s povećanom osjetljivošću na PMOS. Geni u blizini nekih od ovih lokusa ukazuju na [[endokrinologija|neuroendokrinu]] i [[metabolizam|metaboličku]] disfunkciju, ali uloga drugih gena još nije jasna.<ref name=":7"/> Muškarci s porodičnom anamnezom PMOS-a također pokazuju neke od simptoma povezanih s njim. Naprimjer, braća žena s PMOS-om pokazuju veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] visokih nivoa AMH, insulinske rezistencije i [[Dislipidemija|abnormalnih nivoa lipida u krvi]]. Muškarci s genetičkim faktorima rizika povezanim s PMOS-om također imaju veći nivo pretilosti, [[dijabetes tipa 2]], [[ćelavost|gubitka kose]] po muškom obrascu i kardiovaskularnih bolesti. Nisu sve sličnosti između članova porodice vjerojatno posljedica genetike, jer PMOS i [[pretilost]] kod majki mogu uticati na [[fetusni razvoj]], što povećava vjerovatnoću da će muškarci razviti metaboličke poremećaje s godinama.<ref name=":7"> Muškarci s porodičnom anamnezom PMOS-a također pokazuju neke od simptoma povezanih s njim. Na primjer, braća žena s PMOS-om pokazuju veću vjerojatnost visokih nivoa AMH, insulinske rezistencije i [[Dislipidemije|abnormalnih nivoa lipida u krvi]]. Muškarci s genetskim faktorima rizika povezanim s PMOS-om također imaju veći nivo gojaznosti, dijabetesa tipa 2, muškog tipa gubitka kose i kardiovaskularnih bolesti. Nisu sve sličnosti između članova porodice vjerojatno posljedica genetike, jer PMOS i gojaznost kod majki mogu utjecati na [[fetusni razvoj]], što povećava vjerovatnoću da će muškarci razviti metaboličke poremećaje s godinama.<ref name=":7"/> [[Datoteka:Directed acyclic graph for Mendelian randomization Wikipedia page.png|thumb|440x440px|class=skin-invert-image|U Mendelovskoj randomizaciji, pitanje je da li izloženost <math>X</math> (npr. gojaznost) uzrokuje ishod <math>Y</math> (npr. PMOS). Tehnika pretpostavlja da postoje genetičke varijante <math>Z</math> koje povećavaju rizik od izloženosti, ali ne utiču direktno na ishod i nisu pod uticajem konfandera <math>U</math>.]] [[Mendelovska randomizacija]] je metoda u [[genetička epidemiologija|genetičkoj epidemiologiji]] koja nastoji da identifikuje uzročne veze između faktora rizika i bolesti. Koristi slučajnost nasljeđivanja različitih gena da bi to učinila. Korištenjem Mendelovske randomizacije utvrđeno je da PMOS ima uzročno-posljedične veze s nivoom [[globulin]]a koji veže [[spolni hormon|spolne hormone]], nivoom anti-Müllerovog hormona (AMH), godinama menopauze, postotkom tjelesne [[masti]], [[otpornost na insulin|insulinskom rezistencijom]] [[depresija (raspoloženje)|depresijom]], [[rak dojke|rakom dojke]] i [[rak jajnika|jajbika]], te [[opsesivno-kompulzivn poremećaj|opsesivno-kompulzivnim poremećajem]] i vitalnim kapacitetom [[pluća]]. Ostali faktori ne čine se uzročno povezanima: [[anksioznost|anksiozni poremećaj]], [[shizofrenija]], [[dijabetes tipa 2]], koronarna bolest srca, [[moždani udar]] ili porođajna težina.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Congying |last2=Wu |first2=Wei |last3=Yang |first3=Haiyan |last4=Ye |first4=Zhenhong |last5=Zhao |first5=Yue |last6=Liu |first6=Jun |last7=Mu |first7=Liangshan |title=Mendelian randomization analyses for PCOS: evidence, opportunities, and challenges |journal=Trends in Genetics |date=May 2022 |volume=38 |issue=5 |pages=468–482 |doi=10.1016/j.tig.2022.01.005 |pmid=35094873 }}</ref> === Okolina === PMOS može biti pod uticajem i [[epigenetika|epigenetičkih faktora]], koji reguliraju aktivnost gena. Visoki nivoi androgena i AMH tokom trudnoće i rano dobivanje na težini mogu ometati fetusno okruženje.<ref name=":7"/> U studijama PMOS-a na miševima, izloženost AMH ili androgenu [[dihidrotestosteron]]u i dalje ima učinak tri generacije kasnije. Ako je to slučaj kod ljudi, to implicira da se PMOS može naslijeđivati putem epigenetičkih promjena.<ref name="Lancet2022"/> [[Krv]] u [[pupčan vrpca|pupčanoj vrpci]] beba čije majke imaju PMOS pokazuje specifične epigenetičke promjene koje ukazuju na PMOS.<ref name=":7"/> Postoji malo dokaza o utjecaju [[Zagađenje|zagađivača okoliša]] na rizik od PMOS-a.<ref name=":7"/> [[Endokrini disruptori|Hormonski disruptori]] su hemikalije koje remete [[hormon]]ski sistem, blokiranjem ili imitiranjem prirodnih hormona. Od njih, izloženost [[bisfenol-A|bisfenolu-A]] i [[ftalat]]ima (oba se koriste u plastici), a moguće i [[oktokrilen]]u, može povećati rizik od PMOS-a..<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Ozga |first1=Magdalena |last2=Jurewicz |first2=Joanna |date=2025-04-23 |title=Environmental exposure to selected non-persistent endocrine disrupting chemicals and polycystic ovary syndrome: a systematic review |journal=International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health |volume=38 |issue=2 |pages=98–121 |doi=10.13075/ijomeh.1896.02551 |issn=1896-494X |pmc=12064351 |pmid=40200737}}</ref> [[Gojaznost]] je povezana s razvojem PMOS-a. Budući da [[masno tkivo|masno tkivo]] može proizvoditi [[androgen]]e, gojaznost dovodi do povećanih nivoa androgena. Također dovodi do supresije hormona [[SHBG|globulina koji veže spolne hormone]] (SHBG), povećane insulinske rezistencije i abnormalno [[hiperinsulinemija|povišenih nivoa insulina]]. Neki od efekata idu u oba smjera: PMOS može uticati na apetit, tako da je debljanje vjerovatnije. Gubitak težine dijetom je podjednako učinkovit kod osoba sa i bez PMOS-a.<ref name="Lancet2022"/> == Mehanizam == [[Datoteka:Polycystic ovary syndrome mechanism.svg|thumb|upright=1.3| class=skin-invert-image|Hormonski poremećaj: Povećana frekvencija pulsiranja [[gonadotropin-oslobađajući hormon| gonadotropin-oslobađajućeg hormona]] (GnRH) povećava nivo [[luteinizirajuu hormon| luteinizirajućeg hormona]] (LH), koji stimuliše folikule jajnika da proizvode više [[androgen]]a. Višak androgena usporava razvoj folikula, što dovodi do nakupljanja malih folikula koji proizvode [[anti-[[Müllerov hormon]] (AMH), povećavajući nivo [[testosteron]]a. [[Insulinska rezistencija]] povećava [[nivo šećera u krvi|šećera u krvi]] i nivo insulina, snižavajući [[SHBG|globulin koji veže spolne hormone]] (SHBG), što dodatno povećava nivo testosterona. Insulin takođe pojačava učinak LH na proizvodnju androgena.]] PMOS uključuje i [[hormon|hormonske]] i metaboličke promjene. Žene sa PMOS-om često imaju više nivoe androgena, koje uglavnom proizvode [[jajnici]], kao dio poremećene [[hipotalamusno-hipofizna-gonadna osa|hipotalamusno-hipofizno-jajnička osa]]. U mozgu, [[hipotalamus]] šalje impulse gonadotropin-oslobađajućeg hormona (GnRH) sa većom frekvencijom. To podiže [[luteinizirajući hormon]] (LH), dok [[folikulostimulirajući hormon]] (FSH) ostaje isti ili je nešto niži. Viši LH stimuliše [[folikulska teka|teka-ćelije]] u jajniku da proizvode više androgena.<ref name=":7"/> Poremećeno hormonsko okruženje, uključujući visoke nivoe androgena, potiskuje rast i razvoj [[jajnički folikul|jajničkih folikula]] ("cista"). To dovodi do nakupljanja mnogih malih folikula,<ref name=":7" /> karakteristika koja se naziva policistasta morfologija jajnika. Nedostatak razvoja folikula jajnika također dovodi do smanjenja ovulacije.<ref name="Lancet2022"/> [[Granulaste ćelije]] u ovim malim folikulima proizvode visoke nivoe [[anti-Müllerov hormon|anti-Müllerovog hormona]], što smanjuje konverziju testosterona u [[estradiol|estradiol]] (estrogen).<ref name=":7"/> Metaboličke promjene su česte kod PMOS-a. Mnoge žene razvijaju insulinsku rezistenciju, što uzrokuje da [[pankreas|gušterača]] proizvodi višak insulina. Visoki nivoi insulina smanjuju proizvodnju jetrenog globulina koji veže spolne hormone (SHBG), povećavajući količinu slobodno cirkulirajućih androgena. Upala niskog stepena može pogoršati insulinsku rezistenciju, stvarajući pojačavajuću petlju između metaboličkih i reproduktivnih poremećaja. Insulinska rezistencija nije prisutna samo kod žena s prekomjernom težinom i PMOS-om,<ref>{{Cite journal |vauthors=Su P, Chen C, Sun Y |date=2025 |title=Physiopathology of polycystic ovary syndrome in endocrinology, metabolism and inflammation |journal=Journal of Ovarian Research |volume=18 |issue=1 |doi=10.1186/s13048-025-01621-6 |pmc=11841159 |pmid=39980043 |doi-access=free |}}</ref> ali [[gojaznost]] to pogoršava.<ref name=":2">{{cite journal |last1=Helvaci |first1=Nafiye |last2=Yildiz |first2=Bulent Okan |title=Polycystic ovary syndrome as a metabolic disease |journal=Nature Reviews Endocrinology |date=April 2025 |volume=21 |issue=4 |pages=230–244 |doi=10.1038/s41574-024-01057-w |pmid=39609634 }}</ref> PMOS je povezan s kardiovaskularnom i disfunkcijom jetre. Na primjer, žene s PMOS-om mogu imati koronarnu i [[aortnu kalcifikaciju]]. Gojaznost, poremećen metabolizam glukoze i višak androgena su faktori rizika za disfunkciju jetre ([[metabolička disfunkcija – povezana steatotična bolest jetre|MASLD]]).<ref name=":7" /> == Dijagnoza == === Dijagnostički kriteriji === Za dijagnosticiranje PMOS-a koriste se različiti kriteriji, ali kliničke smjernice preporučuju (revidirane) Rotterdamske kriterije.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=5}}<ref name=":7" /> Prema ovim kriterijima, odrasloj ženi se dijagnosticira PMOS ako ispunjava dva od sljedeća tri kriterija:{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=5}}<ref name=":7">{{cite journal |last1=Stener-Victorin |first1=Elisabet |last2=Teede |first2=Helena |last3=Norman |first3=Robert J. |last4=Legro |first4=Richard |last5=Goodarzi |first5=Mark O. |last6=Dokras |first6=Anuja |last7=Laven |first7=Joop |last8=Hoeger |first8=Kathleen |last9=Piltonen |first9=Terhi T. |title=Polycystic ovary syndrome |journal=Nature Reviews Disease Primers |date=18 April 2024 |volume=10 |issue=1 |doi=10.1038/s41572-024-00511-3 |pmid=38637590 |url=https://pure.eur.nl/en/publications/fea7c8b4-82d3-4da4-8617-a042efaef035 }}</ref> # Znakovi viška [[androgen]]a, bilo klinički (vidljivi znaci poput dlaka na licu ili akni) ili biohemijski (otkriveni putem krvne pretrage). Androgeni su "muški" hormoni poput [[testosteron]]a.<ref name=":0">{{Cite web |date=11 October 2022 |title=Polycystic ovary syndrome |url=https://www.nhs.uk/conditions/polycystic-ovary-syndrome-pcos/ |access-date=2025-06-27 |website=NHS |language=en}}</ref> # Neredovni ili odsutni menstrualni ciklusi # Policistasti jajnici na ultrazvuku ili visoki nivoi anti-Müllerovog hormona (AMH) Za dijagnozu je potrebno isključiti oszale uzroke ovih problema. Kod [[Adolescencija|adolescenata]], potrebni su i višak androgena i neredovne ili odsutne menstruacije, jer je normalno da adolescentice imaju mnogo folikula ("cista") vidljivih u jajnicima, tako da to ne pomaže u dijagnozi.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=18}} Adolescentice koje ispunjavaju samo jedan kriterij smatraju se 'rizičnima' i treba ih ponovo procijeniti kada odrastu.<ref name=":7"/> Stariji kriteriji su kriteriji NIH-a iz 1990. i kriteriji Društva za višak androgena iz 2006.<ref name="Lancet2022"/> Kriteriji Društva za višak androgena nikada nisu široko usvojeni. Stari NIH kriteriji su strožiji od Rotterdamskih kriterija, jer moraju biti prisutni i [[oligoovulacija|rijetki ili neredovni ciklusi]] i znaci viška androgena:<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Sydney |last2=Dunaif |first2=Andrea |date=2021-03-01 |title=Diagnosis of Polycystic Ovary Syndrome: Which Criteria to Use and When |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=50 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1016/j.ecl.2020.10.002 |issn=1558-4410 |pmc=7860982 |pmid=33518179}}</ref> # Rijetki ili neredovni ciklusi # Znakovi viška androgena (klinički ili biohemijski) # Isključivanje drugih poremećaja koji mogu dovesti do gore navedenog ===Procjena i testiranje=== [[Datoteka:Diagnosis_of_PCOS.svg|thumb|upright=1.35|class=skin-invert-image| Koraci za dijagnosticiranje PCOS-a; koraci za dijagnosticiranje sindroma policistastih jajnika kod odraslih. Kod adolescenata se slijede samo prva dva koraka.]] Postoji [[algoritam]] od tri koraka za dijagnosticiranje PMOS-a. Prvi korak procjenjuje znakove viška androgena i neredovnih menstruacijskih ciklusa. Ako neko ima oba, a drugi uzroci su isključeni, dijagnosticira se PMOS. U drugom koraku, osobe sa samo neredovnim ciklusima podvrgavaju se testu krvi na testosteron. Ako je povišen, ponovo isključujući druge uzroke simptoma, dijagnosticira se PMOS. Za adolescente, drugi korak je posljednji korak. Treći korak se primjenjuje na odrasle osobe sa neredovnim ciklusima ili viškom androgena. Izvodi se ultrazvuk ili AMH test (ali ne oba, kako bi se izbjegla [[pretjerana dijagnoza]]). Ako se otkriju policistasti jajnici ili povišeni nivoi AMH, dijagnosticira se PMOS.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} Klinički višak androgena kod odraslih može rezultirati [[akna]]ma, [[hirzutizam| hirzutizmom]] (muški obrazac rasta dlaka, kao što je na bradi ili grudima) i [[gubitkom kose po ženskom obrascu]]. Hirzutizam se može procijeniti korištenjem standardiziranog [[Ferriman-Gallweyev sistem vizualnog bodovanja|Ferriman-Gallweyev sistem bodovanja]], pri čemu rezultat iznad četiri do šest ukazuje na klinički značaj.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Preporučeni granični rezultat zavisi od etničke pripadnosti, s nižom graničnom vrijednosti za azijske žene i višom graničnom vrijednosti za hispanske i žene s Bliskog istoka.<ref>{{Cite journal |last1=Ghafari |first1=Arghavan |last2=Maftoohi |first2=Malihe |last3=Samarin |first3=Mohammadamin Eslami |last4=Barani |first4=Sepideh |last5=Banimohammad |first5=Majid |last6=Samie |first6=Reza |date=2025-03-01 |title=The last update on polycystic ovary syndrome(PCOS), diagnosis criteria, and novel treatment |journal=Endocrine and Metabolic Science |volume=17 |doi=10.1016/j.endmts.2025.100228 |issn=2666-3961|doi-access=free }}</ref> Assessment may be complicated by self-treatment.<ref>{{cite journal |vauthors=Teede HJ, Tay CT, Laven JJ, Dokras A, Moran LJ, Piltonen TT, Costello MF, Boivin J, Redman LM, Boyle JA, Norman RJ, Mousa A, Joham AE |date=September 2023 |title=Recommendations From the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome |journal=J Clin Endocrinol Metab |volume=108 |issue=10 |pages=2447–69 |doi=10.1210/clinem/dgad463 |pmc=10505534 |pmid=37580314 |ref=none}}</ref> Gubitak kose može se procijeniti pomoću [[Ludwigova skala|Ludwigovog vizualnog skora]]. Kod adolescenata, višak androgena se manifestuje kao teške akne i [[hirzutizam]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Za osobe koje su imale svoj [[menarha|prvi menstrualni ciklus]] prije više od tri godine, menstruacijski ciklusi se smatraju neredovnim ako se javljaju u razmaku manjem od 21 dan ili u razmaku većem od 35 dana. Za one čiji je prvi menstruacijski ciklus bio prije jedne do tri godine, ciklus se smatra neredovnim ako je razmak manji od 21 dan ili u razmaku većem od 45 dana. Konačno, za svaku ženu čiji je prvi ciklus bio prije više od godinu dana, jedan ciklus koji traje duže od 90 dana smatra se neredovnim.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} Biohemijski višak androgena u PMOS-u procjenjuje se korištenjem ukupnog i slobodnog [[testosteron]]a. Precizno mjerenje zahtijeva testove [[masena spektrometrija|tandemske masene spektrometrije]], jer direktni testovi slobodnog testosterona nisu pouzdani. Interpretacija se zasniva na laboratorijskim referentnim rasponima. [[Hormonska kontracepcija]] može uticati na nivoe hormona, tako da može biti potreban period odvikavanja od najmanje tri mjeseca s alternativnom kontracepcijom. Znatno povišeni nivoi androgena mogu ukazivati na druga stanja.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} [[Datoteka:Ultrasound scans and 3D rendering of polycystic ovaries.png|thumb|upright=1.4 [[ultrazvuk|Ultrazvučna]] slika koja prikazuje morfologiju policistastih jajnika: Tri ultrazvučne slike na različitim lokacijama u jajniku (različite ravni) i rekonstruisana 3D slika folikula jajnika.]] Kod odraslih, [[ginekološki ultrazvuk|ultrazvuk]] se može koristiti za traženje malih [[jajna folikula|folikula jajnika]]. Kod adolescenata se ovo ne procjenjuje jer je veći broj folikula normalan u toj dobi.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Kod PMOS-a, ovi folikuli se često nalaze na periferiji jajnika, formirajući "niz bisera".<ref>{{Cite journal |last1=Gyliene |first1=Augustina |last2=Straksyte |first2=Vestina |last3=Zaboriene |first3=Inga |date=2022-01-01 |title=Value of ultrasonography parameters in diagnosing polycystic ovary syndrome |journal=Open Medicine |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=1114–1122 |doi=10.1515/med-2022-0505 |pmid=35799603 |issn=2391-5463|pmc=9210988 }}</ref> Da bi se [[jajnici]] smatrali policisastim, mora biti prisutno najmanje 20 folikula, manjih od 9 mm. (Stariji dijagnostički kriteriji zahtijevali su samo 12.<ref name=":7"/>) Manje jasan marker PMOS-a su uvećani jajnici.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Jajnici moraju biti veličine najmanje 10 cm³ da bi se smatrali uvećanim.<ref name=":7"/> Za seksualno aktivne osobe i one koje daju pristanak, preferira se pristup [[Vaginska ultrasonografija|transvaginski ultrazvuk]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Ako je transvaginski ultrazvuk neprihvatljiv (iz ličnih ili kulturnih razloga), može se izvršiti transabdominalni ultrazvuk.<ref>{{cite journal |last1=Amreen |first1=Saika |title=Ultrasound in Polycystic Ovarian Syndrome: What? When? How? Why? Who? |journal=EMJ Radiology |date=16 August 2022 |doi=10.33590/emjradiol/22-00058 |doi-access=free }}</ref> Alternatively, AMH levels can be tested in the blood.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} === Diferencijalna dijagnoza === Da bi se dijagnosticirao PMOS, prvo se moraju isključiti druga stanja. To uključuje [[bolest štitnjače]] (procjenjuje se putem [[TCH|hormona koji stimulira štitnjaču]]), [[Hiperprolaktinemija|hiperprolaktinemiju]] (procjenjuje se putem [[prolaktin]]a) i neklasičnu [[kongenitalna adrenalna hiperplazija|kongenitalnu adrenalnu hiperplaziju]] (testira se putem [[17-hidroksi progesterona]]a). Za one koji imaju [[Amenoreja|bez ikakvih menstruacija]] ili teže znakove ili simptome, preporučuju se daljnji testovi kako bi se isključio [[hipogonadotropni hipogonadizam]], bilo koji [[Neoplazma|tumori]] koji proizvode androgene ili [[Cushingova bolest]]. Očigledna [[Virilizacija|virilizacija]] (razvoj muških spolnih karakteristika) nije karakteristična za PMOS i ukazuje na to da bi drugo osnovno stanje moglo biti odgovorno.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=18}} == Upravljanje == PMOS nema lijeka,<ref name="NICHD Is there a cure for PCOS?">{{cite web |title=Is there a cure for PCOS? |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/cure |website=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |date=31 January 2017 |access-date=13 October 2021 |archive-date=9 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009211338/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/cure }}</ref> a upravljanje se fokusira na ublažavanje simptoma.<ref name="Lancet2022" /> Treatment usually involves lifestyle changes such as diet and exercise of moderate intensity.<ref name=":10">{{cite book |title=Polycystic Ovary Syndrome |chapter=Diet and exercise in the management of PCOS: Starting from the basics |date=2022 |pages=97–115 |doi=10.1016/B978-0-12-823045-9.00010-9 |isbn=978-0-12-823045-9 | vauthors = Markantes GK, Tsichlia G, Georgopoulos NA }}</ref> Metabolički problemi mogu se dalje liječiti [[metformin]]om ili [[agonist GLP-1 receptora|agonistima GLP-1 receptora]]. Za žene s [[BMI]] preko 35, [[barijatrijska hirurgija]] može biti opcija.<ref name=":7"/> Kombinirani oralni kontraceptivi su posebno učinkoviti i koriste se kao prva linija liječenja za smanjenje akni i hirzutizma te regulaciju menstruacijskog ciklusa.<ref>{{cite book |title=Polycystic Ovary Syndrome |chapter=Combined oral contraceptives: Why, when, where? |date=2022 |pages=135–152 |doi=10.1016/B978-0-12-823045-9.00018-3 |isbn=978-0-12-823045-9 | vauthors = Antoniou-Tsigkos A, Pastroma K, Memi E, Vrachnis N, Mastorakos G }}</ref> Mogu se koristiti i drugi tipični tretmani za akne i tehnike uklanjanja dlačica.<ref name="NIH-treat" /> Prva linija liječenja problema s plodnošću koristi [[indukciju ovulacije]] s [[klomifenom]] ili [[letrozolom]].<ref name="Lancet2022" /> Budući da je PMOS povezan s psihološkim poremećajima i kardiovaskularnim rizikom, preporučuje se skrining za oba.<ref name="Lancet2022" /> === Životni stil === [[Kontrola težine]] i [[zdrav način života]] su prva linija liječenja PMOS-a. Kontrola težine uključuje sprječavanje debljanja, gubitak dijela težine ili održavanje gubitka težine.<ref name="Lancet2022"/> Ograničeni gubitak težine od 5% pokazuje metaboličke koristi, a moguće i koristi za reproduktivno zdravlje.<ref name=":7"/> Malo je dokaza da je jedna vrsta zdrave prehrane bolja od druge kod PMOS-a.<ref name="Lancet2022"/> Što se tiče vježbanja, preporučuje se opća populacijska preporuka od 150 minuta vježbanja umjerenog intenziteta sedmično kako bi se spriječilo debljanje. Za gubitak težine preporučuje se 250 minuta umjerenog vježbanja.<ref name="Lancet2022"/> Dokazano je da su promjene načina života za osobe s PMOS-om teške zbog različitih faktora. Neke studije pokazuju da žene s PMOS-om mogu imati problema s osjećajem sitosti nakon jela, što otežava gubitak težine. Poremećaji spavanja, češći kod žena s PMOS-om, uzrokuju [[umor]], što dodatno otežava zdrav način života. Konačno, problemi sa slikom tijela, poremećajima u ishrani, depresijom ili nedostatkom unutrašnje motivacije (neuživanje u vježbanju) mogu otežati intervencije u načinu života.<ref>{{cite journal |vauthors=Ee C, Pirotta S, Mousa A, Moran L, Lim S |date=November 2021 |title=Providing lifestyle advice to women with PCOS: an overview of practical issues affecting success |journal=BMC Endocrine Disorders |volume=21 |issue=1 |doi=10.1186/s12902-021-00890-8 |pmc=8609880 |pmid=34814919 |doi-access=free |}}</ref> Intervencije u životom stilu za žene s PMOS-om mogu uključivati strategije poput [[Postavljanje ciljeva|postavljanje ciljeva]], praćenja napretka, učenja [[asertivnost]]i i [[prevencija recidiva|prevencije recidiva]]. Ovi pristupi imaju za cilj podršku kontroli težine, zdravom načinu života i [[emocija|emocijskom]] blagostanju. Podrška može uključivati i korištenje [[SMART kriterij|SMART ciljeva]] (specifičnih, mjerljivih, ostvarivih, realističnih i pravovremenih). Širi bihevioralni ili kognitivno-bihevioralni programi mogu pomoći u povećanju motivacije, kontinuiranog sudjelovanja i dugoročnih zdravih navika. {{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=100}} === Lijekovi === Lijekovi za PMOS uključuju [[metformin]] i [[oralni kontraceptiv| oralne kontraceptive]]. Metformin je lijek koji se često koristi kod [[dijabetes melitus tipa 2| dijabetesa tipa 2]] i često se koristi [[neovlaštena upotreba|neovlaštena upotrebu]] u liječenju PMOS-a.<ref name=":7"/>{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=117}} Preporučuje se ženama s [[BMI]] preko 25 za liječenje insulinske rezistencije i normalizaciju [[lipidni profil|lipidnog profila]], a može se razmotriti i za liječenje neredovnih menstruacija kod adolescenata i kod osoba s BMI ispod 25.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=118}} Metformin je povezan s nekoliko [[nuspojava]], uključujući [[bol u trbuhu]], metalni okus u ustima, [[dijareja|dijareju]] i [[povraćanje]].<ref>{{cite web |author=NICE |date=December 2018 |title=Metformin Hydrochloride |url=https://bnf.nice.org.uk/drug/metformin-hydrochloride.html#sideEffects |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610014142/https://www.nice.org.uk/bnf-uk-only#sideEffects |archive-date=10 June 2021 |access-date=2 November 2017 |website=National Institute for Care Excellence |publisher=NICE}}</ref> Također se može koristiti kao pomoć ženama da zatrudne, ali nije najefikasniji lijek za to.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=149}} [[Kombinovani oralni kontraceptiv]]i (KOK) mogu se koristiti za smanjenje simptoma hirzutizma i regulaciju [[menstruacuja|menstruacijskih ciklusa]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=116}} Oni povećavaju proizvodnju [[globulin koji veže spolne hormone| globulina koji veže spolne hormone]] i smanjuju nivo [[androgen]]a. Redovan ciklus smanjuje rizik od [[rak endometrija|raka endometrija]]. Kontracepcijske pilule koje sadrže samo progestagene mogu se koristiti za poboljšanje menstruacijske redovnosti, ali ne i za simptome viška androgena.<ref name="Lancet2022"/> [[Antiandrogen]]i poput [[finasterid]]a i [[flutamid]]a ne pokazuju prednosti u odnosu na KOK-ove za liječenje hirzutizma, ali mogu biti opcija za osobe kod kojih su KOK-ovi kontraindicirani ili ih ne podnose.<ref>{{cite journal | vauthors = Alesi S, Forslund M, Melin J, Romualdi D, Peña A, Tay CT, Witchel SF, Teede H, Mousa A | title = Efficacy and safety of anti-androgens in the management of polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials | journal = eClinicalMedicine | volume = 63 | date = September 2023 | pmid = 37583655 | pmc = 10424142 | doi = 10.1016/j.eclinm.2023.102162 }}</ref> Može proći šest do dvanaest mjeseci prije nego što KOK-i postanu efikasni kod hirzutizma.<ref name="Lancet2022" /> Za liječenje [[alopecija|androgene alopecije]], može se isprobati kombinacija antiandrogena i kombinovanih oralnih kontraceptiva,{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=240}}, ali je to teško liječiti.<ref name="Lancet2022"/> Agonisti GLP-1 receptora, kao što su [[liraglutid]] i [[semaglutid]], mogu biti efikasniji od samog metformina u poboljšanju [[metabolizam|metabolizma]]. Njihova kombinacija ima jače efekte od bilo koje terapije zasebno. Mala ispitivanja su pronašla pozitivne efekte na redovnost menstruacije i nivoe androgena. Ovi lijekovi se ne preporučuju kada se pokušava [[trudnoća|zatrudniti]].<ref name=":7"/> Postoje neki dokazi da [[inozitol]] može imati pozitivne efekte na metaboličke probleme kod PMOS-a. Međutim, metformin se preporučuje umjesto dodataka prehrani s [[inozitol]]om za [[hirzutizam]] i smanjenje abdominalne [[masti]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=128}} === Neplodnost === Može biti teško zatrudnjeti s PMOS-om zbog neredovne [[ovulacija|ovulacije]]. Prvi korak u liječenju je poboljšanje općeg zdravlja majke, kao što su promjene načina života.<ref name=":7"/> GLP-1 agonisti za mršavljenje mogu se koristiti, ali ih treba prekinuti najmanje dva mjeseca prije začeća. {{Od|2025}} nema dovoljno podataka da bi se znalo jesu li sigurni u trudnoći.<ref>{{Cite journal |last1=Duah |first1=Janelle |last2=Seifer |first2=David B. ][|date=2025 |title=Medical therapy to treat obesity and optimize fertility in women of reproductive age: a narrative review |journal=Reproductive Biology and Endocrinology |volume=23 |issue=1 |page=2 |doi=10.1186/s12958-024-01339-y |doi-access=free |issn=1477-7827 |pmc=11702155 |pmid=39762910}}</ref> Trudnoća kod PMOS-a je rizičnija nego inače, a liječenje je usmjereno na postizanje jedne trudnoće, a ne, naprimjer, [[blizanac]]a ([[višestruka trudnoća]]).<ref name=":7"/> Uz liječenje, konačna veličina porodice žena s PMOS-om ne čini se drugačijom od onih bez njega.<ref name="Lancet2022"/> Prvi izbor liječenja neplodnosti kod žena s PMOS-om je letrozol (Femara) za indukciju ovulacije.<ref name=":7"/> Ovo je, općenito, učinkovitije od [[klomifen|klomifen-citrata]] u poboljšanju i stope trudnoće i živorođene djece.<ref>{{cite journal |vauthors=Franik S, Le QK, Kremer JA, Kiesel L, Farquhar C |date=2022 |title=Aromatase inhibitors (letrozole) for ovulation induction in infertile women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010287.pub4 |pmc=9514207 |pmid=36165742}}</ref> Drugi lijekovi koji se mogu koristiti za liječenje neplodnosti, navedeni od najefikasnijih do najmanje efikasnih, su metformin + klomifen-citrat, klomifen-citrat sam i metformin sam.<ref name=":7"/> Žene mogu imati veću vjerovatnoću da iskuse gastrointestinalne nuspojave s metforminom.<ref>{{cite journal |vauthors=Sharpe A, Morley LC, Tang T, Norman RJ, Balen AH |date=December 2019 |title=Metformin for ovulation induction (excluding gonadotrophins) in women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD013505 |pmc=6915832 |pmid=31845767}}</ref> Terapija [[preparatima gonadotropina|gonadotropinom]] također može biti učinkovita, ali zahtijeva praćenje i povećava rizik od višestrukih trudnoća.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=153}} Kada lijekovi i intervencije u načinu života nisu učinkoviti, neplodnost se može liječiti laparoskopskim postupkom koji se naziva "[[bušenje jajnika]]", koji uključuje punkciju 4–10 malih folikula [[elektrokauterizacija|elektrokauterizacijom]], [[laser]]om ili iglama za [[biopsija|biopsiju]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Bordewijk |first1=Esmée M. |last2=Ng |first2=Ka Ying Bonnie |last3=Rakic |first3=Lidija |last4=Mol |first4=Ben Willem J. |last5=Brown |first5=Julie |last6=Crawford |first6=Tineke J. |last7=van Wely |first7=Madelon |date=11 February 2020 |title=Laparoscopic ovarian drilling for ovulation induction in women with anovulatory polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2 |issue=2 |doi=10.1002/14651858.CD001122.pub5 |issn=1469-493X |pmc=7013239 |pmid=32048270}}</ref> Ovaj postupak može izazvati ovulaciju, obično dovodi do jedne trudnoće, ali drugi rizici mogu biti veći u poređenju s lijekovima.<ref name="Lancet2022" />{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=154}} Postupak može dovesti do manje šanse za [[Živorođenče|živorođene]] u poređenju sa samo lijekovima.<ref name=":5"/> Resekcija jajnika se više ne koristi toliko zbog komplikacija kao što su [[adhezija|adhezije]] i prisustva često efikasnih lijekova.<ref name="emedicine_treatment">{{EMedicine|article|256806|Polycystic Ovarian Syndrome|treatment}}</ref> Kao konačna opcija liječenja, može se razmotriti [[in vitro oplodnja]] (IVF). IVF povećava rizik od [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=156}} Korištenje [[Transfer embrija|strategije 'zamrzavanja svih']] olakšava transfer jednog embrija i pruža [[jajnici]]ma vrijeme da se oporave od hiperstimulacije.<ref name=":7"/> Manje efikasna alternativa, ali sa mnogo manjim rizikom od sindroma hiperstimulacije jajnika, je [[in vitro sazrijevanje]] umjesto potpune IVF.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=156}} Ova opcija izbjegava [[Gonadotropin|terapiju visokim dozama gonadotropina]].<ref name="Lancet2022"/> === Hirzutizam i akne === {{glavni|Hirzutizam}} [[Datoteka:Laser-hair-removal-face-ama-regenerative-medicine.jpg|thumb|Lasersko uklanjanje dlaka]] Liječenje hirzutizma uključuje snižavanje nivoa androgena i uklanjanje postojećih dlaka, naprimjer, [[Lasersko uklanjanje dlaka|laserskim tretmanom]] ili brijanjem.<ref name="Lancet2022"/> Standardna kontracepcijska pilula je često efikasna u smanjenju hirzutizma i akni.<ref name="emedicine_treatment"/> Progestagene poput [[norgestrel]]a i [[levonorgestrel]]a treba izbjegavati zbog njihovih androgenih efekata.<ref name="emedicine_treatment"/> Metformin u kombinaciji s oralnim kontraceptivom može biti efikasniji od samog oralnog kontraceptiva.<ref name="emedicine_treatment"/>ref>{{cite journal | vauthors = Fraison E, Kostova E, Moran LJ, Bilal S, Ee CC, Venetis C, Costello MF | title = Metformin versus the combined oral contraceptive pill for hirsutism, acne, and menstrual pattern in polycystic ovary syndrome | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 8| date = August 2020 | pmid = 32794179 | pmc = 7437400 | doi = 10.1002/14651858.CD005552.pub3 }}</ref> Iako su oralni kontraceptivi pokazali značajnu efikasnost u kliničkim ispitivanjima (60–100% pojedinaca za liječenje hirzutizma), teške akne ili [[hirzutizam]] mogu zahtijevati dodatni tretman.<ref name="emedicine_treatment"/> Ostali lijekovi s antiandrogenim efektima uključuju [[flutamid]] i [[spironolakton]], koji mogu poboljšati hirzutizam.<ref>{{Cite web |date=11 October 2022 |title=Polycystic ovary syndrome - Treatment |url=https://www.nhs.uk/conditions/polycystic-ovary-syndrome-pcos/treatment/ |access-date=2025-07-27 |website=nhs.uk |language=en}}</ref> [[Antiandrogen|Antiandrogeni]] se ponekad koriste, kao što je [[finasterid]], ali su kontraindicirani u trudnoći. Finasterid inhibira konverziju [[testosteron]]a u njegov jači oblik [[dihidrotestosteron]].<ref>{{cite journal |last1=Shirasath |first1=Kamini R. |last2=Ahmed |first2=N. Zaheer |last3=Kumar |first3=Pawan |last4=Alam |first4=Shah |last5=Karwasra |first5=Ritu |last6=Goyal |first6=Sameer N. |last7=Agrawal |first7=Yogeeta O. |title=Unraveling PCOS therapies: Pharmacotherapeutic strategies and emerging therapeutic targets |journal=Pathology - Research and Practice |date=November 2025 |volume=275 |doi=10.1016/j.prp.2025.156245 |pmid=41027241 }}</ref> === Mentalno zdravlje === Žene sa PMOS-om imaju mnogo veću vjerovatnoću da obole od depresije nego žene bez PMOS-a. Simptomi depresije mogu biti pojačani određenim simptomima stanja, poput hirzutizma ili gojaznosti, što može dovesti do niskog samopoštovanja ili loše slike tijela.<ref name="Brutocao2018" /> Preporučuje se skrining za depresiju i anksiozne poremećaje korištenjem validiranih upitnika, na primjer, prilikom dijagnoze, kao i naknadno, na osnovu kliničke procjene.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=82}} Za poremećaje prehrane i poremećaje slike tijela, skrining se preporučuje samo kada je klinički indiciran.<ref name=":7"/> Za seksualno aktivne žene koje daju dozvolu da o tome razgovaraju, može se procijeniti i [[psihoseksualna disfunkcija]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=83}} Liječenje PMOS-a ne pokazuje do umjeren učinak na [[depresija (raspoloženje)|depresiju]] ili [[anksioznost]], te se umjesto toga preporučuju standardne terapije (kao što su [[psihoterapija]] i [[antidepresi|antidepresivi]]).<ref name=":7"/> [[Kognitivno-bihejvioralna terapija]] može se koristiti kod djevojaka i žena s niskim samopoštovanjem, lošim utiskom o slici sopstvenog tijela, poremećajem prehrane ili psihoseksualnom disfunkcijom.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=93}} === Pregled za kardiometaboličke probleme === S obzirom na veći rizik od kardiometaboličkih stanja, preporučuje se praćenje.<ref name="Lancet2022"/> To uključuje testiranje tolerancije glukoze, korištenjem dvosatnog oralnog [[test tolerancije glukoze|testa tolerancije glukoze]] (GTT) kod svih žena s PMOS-om. Nakon početnog testiranja prilikom postavljanja dijagnoze, preporučuju se kontrolni pregledi svake jedne do tri godine, ovisno o prisutnosti faktora rizika za dijabetes.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|pp=70-71}} Skrining za kardiovaskularne faktore rizika uključuje testove lipidnog profila i godišnja mjerenja krvnog pritiska.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|pp=68}} == Epidemiologija == PMOS je najčešći hormonski poremećaj (endokrini poremećaj) kod žena u reproduktivnoj dobi.<ref>{{cite journal |last1=Guan |first1=Carolyn |last2=Zahid |first2=Salman |last3=Minhas |first3=Anum S. |last4=Ouyang |first4=Pamela |last5=Vaught |first5=Arthur |last6=Baker |first6=Valerie L. |last7=Michos |first7=Erin D. |title=Polycystic ovary syndrome: a "risk-enhancing" factor for cardiovascular disease |journal=Fertility and Sterility |date=May 2022 |volume=117 |issue=5 |pages=924–935 |doi=10.1016/j.fertnstert.2022.03.009 |pmid=35512976 }}</ref> When someone is infertile due to a lack of ovulation, PMOS is the most common cause.<ref name="NIH2025Def" /> Prema [[SZO|Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji]] (SZO), PMOS pogađa preko 6–13% žena reproduktivne dobi.<ref>{{Cite web |last=WHO |date=28 June 2023 |title=Polycystic ovary syndrome |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/polycystic-ovary-syndrome |access-date=20 September 2024 |website=World Health Organization- Polycystic Ovary Syndrome}}</ref> U pregledu iz 2022. godine zabilježena je prevalencija između 5% i 18%.<ref name="Lancet2022"/> Prevalencija PMOS-a zavisi od izbora dijagnostičkih kriterija.<ref name=":1"/> Koristeći Rotterdamske kriterije, oko 10–13% žena ima PMOS.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=64}} Na osnovu NIH kriterija, globalna prevalencija je bila 5,5%, a povećava se na približno 7,1% kada se koriste kriteriji Društva za višak androgena. Bez obzira na kriterije, prevalencija PMOS-a se povećava, vjerovatno zbog starenja stanovništva, veće svijesti i rastuće stope [[gojaznost]]i.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Salari |first1=Nader |last2=Nankali |first2=Anisodowleh |last3=Ghanbari |first3=Amirhossaien |last4=Jafarpour |first4=Sima |last5=Ghasemi |first5=Hooman |last6=Dokaneheifard |first6=Sadat |last7=Mohammadi |first7=Masoud |title=Global prevalence of polycystic ovary syndrome in women worldwide: a comprehensive systematic review and meta-analysis |journal=Archives of Gynecology and Obstetrics |date=26 June 2024 |volume=310 |issue=3 |pages=1303–1314 |doi=10.1007/s00404-024-07607-x |pmid=38922413 }}</ref> Prevalencija se čini prilično ravnomjernom među ljudima različitih etničkih pripadnosti, ali može biti veća kod ljudi iz jugoistočne Azije i istočnog Mediterana.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=64}} Ali PMOS se može manifestirati drugačije. Naprimjer, kod [[Afroamerikanaci|Afro–]] i [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikanki]] s PMOS-om postoji veća insulinska rezistencija u usporedbi s drugim etničkim skupinama.<ref name=":7"/> Isto vrijedi i za ljude iz Južne Azije s PMOS-om, koji također imaju više metaboličkih simptoma i viši [[BMI]]. Žene iz Istočne Azije obično imaju manje hirzutizma i niži BMI u usporedbi s drugim skupinama.<ref name="Lancet2022"/> Dok su rane studije malog obima otkrile da su [[Transrodnost|transmaskuline]] osobe imale veću vjerovatnoću da će imati PMOS od cis žena, to nije pronađeno u većoj, rigoroznijoj studiji.<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Minghao |last2=Murthi |first2=Swetha |last3=Poretsky |first3=Leonid |date=2020 |title=Polycystic Ovary Syndrome and Gender Identity |journal=The Yale Journal of Biology and Medicine |volume=93 |issue=4 |pages=529–537 |issn=1551-4056 |pmc=7513432 |pmid=33005117}}</ref> == Historija == Historijski opisi mogućih simptoma PMOS-a datiraju još iz antičke Grčke, gdje je [[Hipokrat]] opisao žene sa "debelom, masnom kožom i odsustvom menstruacije".<ref>{{cite journal |last1=Hanson |first1=Ann Ellis |title=Hippocrates: ''Diseases of Women'' 1 |journal=Signs |date=1975 |volume=1 |issue=2 |pages=567–584 |id={{ProQuest|1300109042}} |doi=10.1086/493243 |jstor=3173068 |pmid=21213645 }}</ref> Najraniji poznati opis onoga što se danas prepoznaje kao PMOS datira iz 1721. godine u Italiji, u kojem su opisane "mlade udane seljanke, umjereno gojazne i neplodne, s dva veća jajnika od normalnih, neravnih, sjajnih i bjelkastih, baš poput golubljih jaja".<ref name="Kovacs2007">{{cite book| vauthors = Kovacs GT, Norman R |title=Polycystic Ovary Syndrome|url=https://books.google.com/books?id=bpn1u9hziVgC&pg=PA4|access-date=29 March 2013|date=22 February 2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-46203-7|page=4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151243/http://books.google.com/books?id=bpn1u9hziVgC&pg=PA4|archive-date=16 June 2013}}</ref> Policistasti jajnici vjerovatno su prvi put formalno opisani 1844. godine od strane francuskog doktora Achillea Chereaua.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Adashi |first1=Eli Y. |last2=Cibula |first2=David |last3=Peterson |first3=Matthew |last4=Azziz |first4=Ricardo |date=2023 |title=The polycystic ovary syndrome: the first 150 years of study |journal=F&S Reports |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=2–18 |doi=10.1016/j.xfre.2022.12.002 |pmc=10028479 |pmid=36959968}}</ref> Američki ginekolozi Irving F. Stein i Michael L. Leventhal 1935. godine objavili su izvještaj u kojem su povezali policistaste jajnike s hirzutizmom, neplodnošću i nedostatkom menstruacije. U izvještaju je također postavljena hipoteza da je PMOS rezultat endokrine disfunkcije, što je pokrenulo istraživanje njegovih hormonalnih uzroka i dovelo do termina "Stein-Leventhalov sindrom".<ref name="emedicine_imaging">{{EMedicine|article|404754|Imaging in Polycystic Ovary Disease}}</ref><ref name=":3"/> Do 1980-ih, metabolička strana PMOS-a počela se proučavati, prije početka genetičkih istraživanja 1990-ih.<ref name=":3"/> == Terminologija == Naziv koji se koristio do 2026. godine, ''sindrom policistastih jajnika'', izveden je iz tipičnog nalaza na [[Meicinsko simanje|medicinskim slikama]] koji se naziva morfologija policistastih jajnika. Policistasti jajnik ima abnormalno veliki broj folikula u razvoju, koji izgledaju kao mnoge male [[cista|ciste]]. Postojali su različiti prigovori na naziv sindrom policistastih jajnika: "ciste" nisu prave ciste, već zaustavljeni folikuli. Prisustvo mnogih folikula u jajnicima također nije jedinstveno za PMOS i često se viđa kod žena bez PMOS-a, posebno adolescenata.<ref name=":11">{{Cite journal |last1=Myers |first1=Samuel H. |last2=Forte |first2=Gianpiero |last3=Unfer |first3=Vittorio |date=2024-09-01 |title=Has the name PCOS run its course? |journal=Archives of Gynecology and Obstetrics |language=en |volume=310 |issue=3 |pages=1761–1762 |doi=10.1007/s00404-024-07571-6 |pmid=38836930 |issn=1432-0711}}</ref> Nadalje, sam naziv je implicirao da je PMOS samo ginekološko stanje, a ne metaboličko i endokrino.<ref name=":12">{{Cite web |last=Burge |first=Karen |date=29 May 2025 |title=Name change for PCOS under discussion |url=https://www1.racgp.org.au/newsgp/clinical/name-change-for-pcos-under-discussion |access-date=2025-07-26 |website=NewsGP |language=en}}</ref> Ostali raniji nazivi za PMOS bili su Stein-Leventhalov sindrom i bolest policistastih jajnika. Predloženi nazivi uključivali su hiperandrogenu (hroničnu) [[anovulacija|anovulaciju]], [[estrogen]]u [[ovulacija|ovulacijsku]] disfunkciju ili funkcionalni ženski hiperandrogenizam.<ref>{{Cite journal |last1=Taieb |first1=Ach |last2=Asma |first2=Gorchane |last3=Jabeur |first3=Methnani |last4=Fatma |first4=Ben Abdessalem |last5=Nassim |first5=Ben Haj Slama |last6=Asma |first6=Ben Abdelkrim |date=2024-09-01 |title=Rethinking the Terminology: A Perspective on Renaming Polycystic Ovary Syndrome for an Enhanced Pathophysiological Understanding |journal=Clinical Medicine Insights: Endocrinology and Diabetes |language=EN |volume=17 |doi=10.1177/11795514241296777 |pmid=39494232 |issn=1179-5514|pmc=11528641 }}</ref><ref name=":13">{{Cite journal |last=Azziz |first=Ricardo |date=2014 |title=Polycystic ovary syndrome: what's in a name? |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=99 |issue=4 |pages=1142–1145 |doi=10.1210/jc.2013-3996 |issn=1945-7197 |pmc=3973784 |pmid=24491161}}</ref> Za specifične podgrupe, predloženi nazivi uključivali su multifolikulski poremećaj jajnika za one s policistastnom morfologijom jajnika,<ref name=":11"/> i metabolički hiperandrogeni sindrom za one koje ispunjavaju kriterije NIH PMOS-a.<ref name=":13"/> Nakon diskusija među kliničarima i osobama s PMOS-om, od kojih je većina bila za preimenovanje stanja, pokrenuta je anketa kako bi se pronašao novi naziv.<ref name=":12"/> Godine 2026., članak [[Helena Teede|Helene Teede]] i drugih u ''The Lancet'' opisao je "višestepeni globalni proces konsenzusa" kroz koji su se kliničari složili da preimenuju stanje u "poliendokrini metabolički sindrom jajnika" (PMOS).<ref name=":15"/> Prethodni naziv PCOS smatran je "netačnim, implicirajući patološke ciste jajnika, prikrivajući različite endokrine i metaboličke karakteristike i doprinoseći odgođenoj dijagnozi, fragmentiranoj njezi i stigmi, istovremeno ograničavajući istraživanje i oblikovanje politika." Novi termin odražava "multisistemsku patofiziologiju stanja" i precizniji je jer izostavlja ciste.<ref name=":15"/> == Pravci istraživanja == Ključna istraživačka pitanja u PMOS-u fokusiraju se na najbolji način upravljanja stanjem, uključujući i nove [[agonist GLP-1 receptora|lijekove protiv gojaznosti]]. Što se tiče kriterija za dijagnozu, potrebno je specificirati nivoe AMH specifične za dob. Biomarkeri su potrebni za ranu dijagnozu i za vođenje razvoja lijekova. Još jedno otvoreno pitanje je kako definirati muški fenotip za procjenu muških rođaka žena sa PMOS-om.<ref name=":7"/> Istraživanje istražuje bolje načine za procjenu i predviđanje metaboličkih komplikacija. Trenutnim kliničkim testovima za insulinsku rezistenciju nedostaje tačnosti i standardizacije, a [[Hiperinsulinska euglikemijska klema|zlatna standardna metoda]] nepraktična je u kliničkim okruženjima. Novi pristupi uključuju [[Multiomika|multi-omiku]], koja može otkriti [[biomarker]]e za dijagnozu i [[Fenotip|podtipizaciju]], te metode zasnovane na [[vještačka inteligencija|vještačkoj inteligenciji]] (AI), koje mogu identificirati obrasce u medicinskim podacima, a također i klasificirati pacijente u podgrupe. Kombinacija vještačke inteligencije s [[omika]]ma mogla bi poboljšati ranu dijagnozu, predviđanje rizika, personalizirani tretman i dugoročno praćenje, iako je i dalje potrebna robusna validacija u velikim, raznolikim kohortama.<ref name=":2" /> Studije iz 2024. uspješno su razvile ''[[in vitro]]'' modele PMOS bolesti putem [[ljudske embrionalne matične ćelije|ljudskih embrionalnih matičnih ćelija]] (hESC) i tehnologije [[inducirane pluripotentne matične ćelije|induciranih pluripotentnih matičnih ćelija]] (iPSC).<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Khatun |first1=Masuma |last2=Lundin |first2=Karolina |last3=Naillat |first3=Florence |last4=Loog |first4=Liisa |last5=Saarela |first5=Ulla |last6=Tuuri |first6=Timo |last7=Salumets |first7=Andres |last8=Piltonen |first8=Terhi T. |last9=Tapanainen |first9=Juha S. |date=January 2024 |title=Induced Pluripotent Stem Cells as a Possible Approach for Exploring the Pathophysiology of Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) |journal=Stem Cell Reviews and Reports |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=67–87 |doi=10.1007/s12015-023-10627-w |issn=2629-3269 |pmc=10799779 |pmid=37768523}}</ref> Obje se mogu izvesti iz osoba s PMOS-om i mogu se diferencirati u različite tipove ćelija. Koristeći odrasle [[somatska ćelija|somatske ćelije]], iPSC-i mogu reprogramirati ćelije u [[pluripotentnost|pluripotentno stanje]], koje se zatim može specificirati da replicira osobine slične PMOS-u. Nadalje, 3D "organoidni" modeli ženskog reproduktivnog tkiva, poput maternice i [[jajnik]]a, proizvedeni iz iPSC-a, predstavljaju način za stimuliranje razvoja reproduktivnih poremećaja poput PMOS-a in vitro.<ref name=":6"/> ==Društvo i kultura== Direktni ekonomski troškovi PMOS-a u Sjedinjenim Državama procjenjuju se na preko 15 milijardi dolara godišnje (u 2021. USD). To uključuje troškove upravljanja PMOS-om, liječenja njegovih komplikacija poput [[moždani udar|moždanog udara]] i troškove mentalnog zdravlja.<ref>{{Cite journal |last1=Yadav |first1=Surabhi |last2=Delau |first2=Olivia |last3=Bonner |first3=Adam J |last4=Markovic |first4=Daniela |last5=Patterson |first5=William |last6=Ottey |first6=Sasha |last7=Buyalos |first7=Richard P |last8=Azziz |first8=Ricardo |date=2023-08-03 |title=Direct economic burden of mental health disorders associated with polycystic ovary syndrome: Systematic review and meta-analysis |journal=eLife |language=en |volume=12 |doi=10.7554/eLife.85338 |pmid=37534878 |doi-access=free |issn=2050-084X|pmc=10471160 }}</ref> U poređenju sa reumatoidnim artritisom i lupusom - bolestima sa sličnom ili nižom prevalencijom i sličnom težinom - PMOS je primio manje finansiranja za istraživanje od strane NIH između 2005. i 2015. godine.<ref name=":14" /> Australija je također zabilježila mali broj grantova.<ref>{{Cite journal |last1=Rodgers |first1=Raymond J |last2=Avery |first2=Jodie |last3=McAllister |first3=Veryan |date=2019 |title=A new evidence-based guideline for assessment and management of polycystic ovary syndrome |journal=Medical Journal of Australia |language=en |volume=210 |issue=6 |pages=285–285.e1 |doi=10.5694/mja2.50054 |issn=1326-5377 |pmc=6850714 |pmid=30835836}}</ref> Od septembra 2024., nijedno istraživanje o PMOS-u nije finansirano od strane EU od 2020. godine.<ref>{{Cite web |date=2024-09-12 |title='Patients feel unheard': PCOS experts call out lack of research |url=https://www.euronews.com/health/2024/09/12/pcos-patient-advocates-call-out-lack-of-research-as-up-to-70-of-women-remain-undiagnosed-w |access-date=2025-12-02 |website=euronews |language=en}}</ref> This possible underfunding reflects a [[gender bias in health care]], where conditions mostly affecting women receive less research funding.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Brakta |first1=Soumia |last2=Lizneva |first2=Daria |last3=Mykhalchenko |first3=Kateryna |last4=Imam |first4=Adonis |last5=Walker |first5=Walidah |last6=Diamond |first6=Michael P |last7=Azziz |first7=Ricardo |date=2017-12-01 |title=Perspectives on Polycystic Ovary Syndrome: Is Polycystic Ovary Syndrome Research Underfunded? |journal=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism |volume=102 |issue=12 |pages=4421–4427 |doi=10.1210/jc.2017-01415 |pmid=29092064 |issn=0021-972X}}</ref> Postoje značajne dezinformacije o zdravstvenim aktivnostima na društvenim mrežama. Naprimjer, neki zdravstveni influenceri promoviraju restriktivne dijete, poput eliminacije [[gluten]]a ili mliječnih proizvoda, za koje ne postoje dokazi o učinkovitosti. Drugi preporučuju da se ne vježba intenzivno, uprkos njegovoj korisnosti.<ref>{{cite news |last1=Brinkhurst-Cuff |first1=Charlie |title=I was diagnosed with PCOS – and was soon drowning in misinformation |url=https://www.theguardian.com/society/2025/jun/22/i-was-diagnosed-with-pcos-and-was-soon-drowning-in-misinformation |work=The Guardian |date=22 June 2025 }}</ref> Neki [[influencer]]i na društvenim mrežama bez medicinskih kvalifikacija, uključujući i one s velikim brojem pratitelja, predstavili su se kao autoriteti na PMOS-u kako bi promovirali svoje [[nadriljakarsrtvo|nedokazane tretmane]], koristeći ograničene medicinske mogućnosti dostupne za liječenje ovog stanja.<ref>{{cite news |last1=Wakefield |first1=Jacqui |title=Influencers selling fake cures for polycystic ovary syndrome |url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgz2p0999yo |work=BBC News |date=7 December 2024 }}</ref> Istraživanja su identifikovala značajne nedostatke u znanju i obrazovanju ljekara u vezi sa PMOS-om, što može doprinijeti izazovima u pravovremenoj dijagnozi i liječenju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Dokras A, Saini S, Gibson-Helm M, Schulkin J, Cooney L, Teede H |date=2017 |title=Gaps in knowledge among physicians regarding diagnostic criteria and management of polycystic ovary syndrome |journal=Fertility and Sterility |volume=107 |issue=6 |pages=1380–1386.e1 |doi=10.1016/j.fertnstert.2017.04.011 |pmid=28483503}}</ref> Naprimjer, zdravstveni radnici u primarnoj zdravstvenoj zaštiti, ali i u ginekologiji i reproduktivnim specijalistima, često nisu upoznati s preciznim dijagnostičkim kriterijima. Što se tiče upravljanja, mnogi stručnjaci imaju ograničeno znanje o povezanim metaboličkim stanjima, preporučenom skriningu i psihološkim utjecajima. [[Kašnjenje u dijagnostici|Dijagnoza se često postavlja kasno]], a osobe s PMOS-om obično su nezadovoljne njegom.<ref name="Lancet2022" /> == Također pogledajte== {{Portal|Medicina}} * [[Sindromi ovisni o androgenima]] == Reference == {{Reflist}} === Citirani izvori === * {{Cite book |vauthors=Goodarzi MO |year=2024 |title=BMJ Best Practice: Polycystic Ovary Syndrome |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/141 |url-access=subscription |publisher=BMJ Publishing Group |access-date=29 June 2025}}<!-- Dead link: https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/141/pdf/141/Polycystic%20ovary%20syndrome.pdf --> * {{Cite book |vauthors=Teede HJ, Tay CT, Laven JJ, Dokras A, Moran LJ, Piltonen TT, Costello MF, Boivin J, Redman LM, Boyle JA, Norman RJ, Mousa A, Joham AE |year=2023 |title=International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome 2023 |url=https://www.monash.edu/__data/assets/pdf_file/0003/3379521/Evidence-Based-Guidelines-2023.pdf |location=Melbourne, Australia |publisher=Monash University |isbn=978-0-6458209-0-4}} == Dopunski izvori == {{Refbegin}} * {{Cite web |title=Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) |date=21 August 2024 |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906171459/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos |url-status=live |publisher=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |access-date=9 September 2025}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category|Polycystic Ovary Syndrome}} {{Medicinski izvori | ICD11 = {{ICD11|5A80.1}} | ICD10 = {{ICD10|E|28|2|e|20}} | ICDO = | OMIM = 184700 | MedlinePlus = 000369 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2173 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|2155}} {{eMedicine2|radio|565}} | MeshID = D011085 }} {{Gonadni poremećaj}} {{DEFAULTSORT:Polycystic Ovary Syndrome}} [[Kategorija: Endokrini poremećaji gonada]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Endokrino-povezana kožna stanja]] [[Kategorija: Ginekološki poremećaji]] [[Kategorija: Ginekološka endokrinologija]] [[Kategorija: Ženski endokrini sistem]] [[Kategorija: Ljudska reprodukcija]] [[Kategorija: Metabolički poremećaji]] [[Kategorija: Sindromi kod žena]] [[Kategorija: Sindromi s gojaznošću]] rs30imqiqwoti2xabgumbxav1m6fott 3848819 3848817 2026-05-23T18:13:27Z Genetičar 181151 3848819 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Poliendokrini metabolički sindrom jajnika | slika = Polycystic Ovaries.jpg | opis_slike = Policistasti [[jajnik]] | specijalnost = [[Ginekologija]], [[endokrinologija]] | sinonimi = PMOS, Sindrom policistastih jajnika, Hiperandrogena anovulacija (HA),<ref name="KollmannMartins2014">{{cite journal | vauthors = Kollmann M, Martins WP, Raine-Fenning N | title = Terms and thresholds for the ultrasound evaluation of the ovaries in women with hyperandrogenic anovulation | journal = Human Reproduction Update | volume = 20 | issue = 3 | pages = 463–4 |date= 2014 | pmid = 24516084 | doi = 10.1093/humupd/dmu005 | doi-access = free }}</ref> Stein–Leventhal syndrome<ref>{{Cite journal |last1=Sun |first1=Honghao |last2=Li |first2=Da |last3=Jiao |first3=Jiao |last4=Liu |first4=Qing |last5=Bian |first5=Jiansu |last6=Wang |first6=Xiuxia |date=2022-01-01 |title=A Potential Link Between Polycystic Ovary Syndrome and Asthma: a Meta-Analysis |journal=Reproductive Sciences |language=en |volume=29 |issue=1 |pages=312–319 |doi=10.1007/s43032-021-00662-8 |pmid=34811714 |issn=1933-7205}}</ref> | simptomi = Neredovne [[menstruacije]], [[Menoragija|obilne menstruacije]], [[hirzutizam|višak dlaka]], [[akne]], [[neplodnost|poteškoće sa začećem]], [[acanthosis nigricans|mrlje debele, tamnije, baršunaste kože]]<ref name="NICHD Koji su simptomi PCOS-a?" /> | komplikacije = [[dijabetes melitus tipa 2|dijabetes tipa 2]], [[gojaznost]], [[opstruktivna apneja u snu]], [[bolest srca]], [[poremećaj raspoloženja]], [[rak endometrija]]<ref name="NICHD Koji su simptomi PCOS-a?" /> | pojava = | trajanje = Dugoročan | uzroci = Genetički i okolišni faktori | rizici = Porodična anamneza, [[gojaznost]]{{sfn|Goodarzi|2024|p=16}} | dijagnoza = Na osnovu neredovnih [[menstruacija]], visokih nivoa [[androgen]]a, [[ciste na jajnicima]]<ref name=NIH2025Def>{{cite web|title=Polycystic Ovary Syndrome (PCOS): Condition Information|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo|publisher=National Institute of Child Health and Human Development|access-date=7 September 2025|date=21 August 2024|archive-date=22 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822155502/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo|url-status=live}}</ref> | diferencijalna_dijagnoza = [[Adrenalna hiperplazija]], [[hipotireoza]], [[hiperprolaktinemija|visoke razine prolaktina u krvi]]<ref>{{cite web|url=https://cks.nice.org.uk/topics/polycystic-ovary-syndrome/diagnosis/differential-diagnosis/|website=CKS NICE|title=Polycystic ovary syndrome: What else might it be?|date=March 2025|access-date=26 July 2025}}</ref> | prevencija = | liječenje = [[Zdrav način života]], lijekovi | lijek = [[Kontracepcijske pilule]], [[metformin]], [[antiandrogeni]], tretmani plodnosti kao što je [[letrozol]]<ref name="NIH-treat">{{cite web|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/treatments|website=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |title=What are the treatments for PCOS?|date=21 August 2024|access-date = 24 July 2025}}</ref>{{sfn|Goodarzi|2024|p=3}} | prognoza = | frekvencija = 5–18% žena u reproduktivnoj dobi | smrtnost = }} '''Poliendokrini metabolički sindrom jajnika''' ('''PMOS'''), ranije nazvan '''sindrom policistastih jajnika''' ('''PCOS'''),<ref name=":15">{{cite journal |last1=Teede |first1=Helena J |last2=Khomami |first2=Mahnaz Bahri |last3=Morman |first3=Rachel |last4=Laven |first4=Joop S E |last5=Joham |first5=Anju E |last6=Costello |first6=Michael F |last7=Patil |first7=Madhuri |last8=Rees |first8=D Aled |last9=Berry |first9=Lorna |last10=Cree |first10=Melanie G |last11=Zhao |first11=Han |last12=Norman |first12=Robert J |last13=Dokras |first13=Anuja |last14=Piltonen |first14=Terhi |title=Polyendocrine metabolic ovarian syndrome, the new name for polycystic ovary syndrome: a multistep global consensus process |journal=The Lancet |date=May 2026 |doi=10.1016/S0140-6736(26)00717-8 |pmid=42119588 }}</ref> je najčešći [[endokrini poremećaj|hormonski poremećaj]] kod žena u reproduktivnoj dobi. == Znaci i simptomi == PMOS ima širok spektar znakova i simptoma. Oni uključuju probleme sa [[ovulacija|ovulacijom]] (kao što su neredovne [[menstruacije]]), [[hiperandrogenizam|prekomjerni nivoi androgena]] (hormoni koji pokreću muške karakteristike, kao što je rast dlaka na licu) i [[metabolizam]] (kao što je debljanje). Simptomi obično počinju u [[pubertet]]u, ali mogu biti maskirani ako se rano počne uzimati oralni kontraceptivi.{{sfn|Goodarzi|2024|p=8}} Uobičajeni znakovi i simptomi PMOS-a su: * [[Menstrualni poremećaj|Neredovne menstruacije]]: [[Amenoreja|menstruacije mogu potpuno prestati]] ili mogu biti [[Oligomenoreja|rjeđe]]. Kada se dogode, [[Obilno menstruacijsko krvarenje|menstruacije mogu biti vrlo obilne]]. Može postojati i menstruacijsko [[krvarenje]] bez ovulacije; oko 40% [[žena]] sa PMOS-om koje imaju redovan ciklus imaju menstruacije [[Anovulacija|bez ovulacije]].{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Neplodnost]]:<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" /> PMOS is one of the leading causes of infertility in women.<ref>{{cite journal|title=Diagnosis and Management of Infertility: A review|journal=JAMA|vauthors=Carson SA, Kallen AN|year=2021|volume=326|issue=1|pages=65–76 |doi=10.1001/jama.2021.4788|pmid=34228062 |pmc=9302705 |bibcode=2021JAMA..326...65C }}</ref> * "Muški" obrazac [[tjelesma dlakavoat|rasta dlaka, uključujući dlake na bradi, gornjoj usni, grudima, gornjem dijelu bedara i na stomaku]].<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" />{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} This growth pattern, called [[hirsutism]], is present in about 60% of women with PMOS.{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Akne]]: Akne su obično teške, traju i nakon [[adolescencija|adolescencije]] ili se nastavljaju uprkos standardnom liječenju.<ref name="NICHD What are the symptoms of PCOS?" />{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * [[Androgena alopecija|Gubitak kose po muškom obrascu]] (androgena alopecija), na vrhu vlasišta{{sfn|Goodarzi|2024|p=13}} * Problemi s kožom, poput masne kože ili stanja u kojem se mogu formirati tamne, debele i "baršunaste" mrlje (''[[acanthosis nigricans]]'') [[Jajnici]] mogu biti veći od normalnih, s mnogo malih vrećica ispunjenih tekućinom koje okružuju jajne ćelije ("folikule").<ref name=":0"/> Nivo [[testosteron]]a obično je povišen: jedna [[meta-analiza]] pokazala je da je nivo testosterona 1,5 puta veći kod žena s PMOS-om u usporedbi sa ženama bez PMOS-a.<ref name="pmid32462512">{{cite journal |vauthors=Loh HH, Yee A, Loh HS, Kanagasundram S, Francis B, Lim LL |date=September 2020 |title=Sexual dysfunction in polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |url= |journal=Hormones (Athens) |volume=19 |issue=3 |pages=413–423 |doi=10.1007/s42000-020-00210-0 |pmid=32462512 |s2cid=218898082 |quote=A total of 5366 women with PCOS from 21 studies were included. [...] Women with PCOS [...] [had higher] serum total testosterone level (2.34 ± 0.58 nmol/L vs 1.57 ± 0.60 nmol/L, p < 0.001) compared with women without PCOS. [...] PCOS is characterized by high levels of androgens (dehydroepiandrosterone, androstenedione, and testosterone) and luteinizing hormone (LH), and increased LH/follicle-stimulating hormone (FSH) ratio [52].}}</ref> === Pridružena stanja === Žene sa PMOS-om imaju povećan rizik od niza metaboličkih, kardiovaskularnih, reproduktivnih i mentalnih zdravstvenih stanja. [[Vjerovatnoća]] razvoja metaboličkih poremećaja je oko tri do sedam puta veća nego kod [[žena]] bez PMOS-a. [[Insulinska rezistencija]] je česta, čak i kod vitkih žena sa PMOS-om.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Stańczak |first1=Natalia Anna |last2=Grywalska |first2=Ewelina |last3=Dudzińska |first3=Ewa |date=2024 |title=The latest reports and treatment methods on polycystic ovary syndrome |journal=Annals of Medicine |volume=56 |issue=1 |doi=10.1080/07853890.2024.2357737 |issn=0785-3890 |pmid=38965663|pmc=11229724 }}</ref> Žene s prekomjernom težinom ili gojaznošću s PMOS-om imaju veći rizik od [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]], u odnosu na žene bez PMOS-a s istim [[BMI]]. Čini se da mršave žene s PMOS-om nemaju veći rizik od razvoja dijabetesa.<ref name=":2"/> Druge metaboličke i kardiovaskularne komplikacije koje se obično povezuju s PMOS-om uključuju: * [[Gojaznost]]: U različitim kulturama i porijeklima, između 30% i 80% žena s PMOS-om ima prekomjernu težinu ili je gojazno.{{sfn|Goodarzi|2024|p=14}} Postoji značajno povećanje tjelesne težine između adolescencije i odrasle dobi, u usporedbi s onima bez PMOS-a.<ref name=":7"/> * [[Dislipidemija]]: poremećaji [[metabolizam|metabolizma]] [[masti]] (lipida) kao što su [[holesterol]] i [[trigliceridi]]: kod PMOS-a, nivoi holesterola [[lipoprotein niske gustoće|lipoproteina niske gustoće]] često su visoki, dok su nivoi [[lipoprotein visoke gustoće|holesterola visoke gustoće]] niski.{{sfn|Goodarzi|2024|p=67}} * [[Steatotska bolest jetre povezana s metaboličkom disfunkcijom]] (MASLD; hronična bolest jetre bolest), posebno ako su nivoi androgena visoki{{sfn|Goodarzi|2024|p=66}} * [[hipertenzija|Visok krvni pritisak]]<ref name=":4"/> * [[Metabolički sindrom]], koji se javlja kod oko 40% žena sa PMOS-om<ref name=":4"/> * [[Kardiovaskularna bolest|Kardiovaskularne bolesti]]: žene sa PMOS-om imaju otprilike dvostruko veći rizik od [[moždani udar|moždanog udara]] i [[koronarna srčana bolest|koronarne srčane bolesti]] u poređenju sa ženama bez PMOS-a koje imaju sličan BMI.<ref>{{cite journal |last1=Chen |first1=Huadong |last2=Simons |first2=Pomme I.H.G. |last3=Brouwers |first3=Martijn C.G.J. |title=Is cardiovascular disease in PCOS driven by MASLD? |journal=Trends in Endocrinology & Metabolism |date=May 2025 |volume=36 |issue=5 |pages=389–391 |doi=10.1016/j.tem.2024.10.005 |pmid=39510952 }}</ref> PMOS povećava rizik od [[komplikacija u trudnoći]], kao što su [[gestacijski dijabetes]], [[hipertenzija|visoki krvni pritisak]], [[hipoglikemija|nizak nivo šećera u krvi]] i [[preeklampsija]]. [[Pobačaj|Pobačaji]] su vjerovatniji, a kada se beba rodi, veća je [[vjerovatnoća]] da će biti potreban prijem na [[jedinica intenzivne njege novorođenčadi|jedinicu intenzivne njege novorođenčadi]].{{sfn|Goodarzi|2024|p=65}} PMOS je povezan sa stanjima povezanim sa mentalnim zdravljem, uključujući [[depresija (raspoloženje)|depresiju]], [[anksioznost]], [[bipolarni poremećaj]] i [[opsesivno-kompulzivni poremećaj]].<ref name="Brutocao2018">{{Cite journal |last1=Brutocao |first1=Claire |last2=Zaiem |first2=Feras |last3=Alsawas |first3=Mouaz |last4=Morrow |first4=Allison S. |last5=Murad |first5=M. Hassan |last6=Javed |first6=Asma |date=2018 |title=Psychiatric disorders in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |journal=Endocrine |volume=62 |issue=2 |pages=318–325 |doi=10.1007/s12020-018-1692-3 |issn=1559-0100 |pmid=30066285}}</ref> Osobe s PMOS-om često prijavljuju smanjen [[kvalitet života]] zbog prekomjerne tjelesne težine, a u manjoj mjeri zbog [[hirzutizam|hirzutizma]], [[neplodnost]]i i [[menstruacija|menstruacijskih ciklusa]]. U regijama gdje su neplodnost ili hirzutizam stigmatizirani, uticaj na mentalno zdravlje je ozbiljniji.<ref name=":7"/> [[Slika tijela]] može biti negativno pogođena<ref>{{cite journal |last1=Pehlivan |first1=Melissa J. |last2=Sherman |first2=Kerry A. |last3=Wuthrich |first3=Viviana |last4=Gandhi |first4=Esther |last5=Zagic |first5=Dino |last6=Kopp |first6=Emily |last7=Perica |first7=Valentina |title=The effectiveness of psychological interventions for reducing poor body image in endometriosis, PCOS and other gynaecological conditions: a systematic review and meta-analysis |journal=Health Psychology Review |date=2 April 2024 |volume=18 |issue=2 |pages=341–368 |doi=10.1080/17437199.2023.2245020 |pmid=37675797 }}</ref> i PMOS povećava rizik od poremećaja u ishrani,<ref name="Berni_2018">{{cite journal |vauthors=Berni TR, Morgan CL, Berni ER, Rees DA |date=June 2018 |title=Polycystic Ovary Syndrome Is Associated With Adverse Mental Health and Neurodevelopmental Outcomes |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=103 |issue=6 |pages=2116–25 |doi=10.1210/jc.2017-02667 |pmid=29648599}}</ref> kao što je [[prejedanje]].<ref name="Lancet2022" /> In addition, sexual wellbeing is often lower in women with PMOS.<ref>{{Cite journal |last1=Pastoor |first1=Hester |last2=Mousa |first2=Aya |last3=Bolt |first3=Hanneke |last4=Bramer |first4=Wichor |last5=Burgert |first5=Tania S. |last6=Dokras |first6=Anuja |last7=Tay |first7=Chau Thien |last8=Teede |first8=Helena J. |last9=Laven |first9=Joop |date=2024 |title=Sexual function in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis |journal=Human Reproduction Update |volume=30 |issue=3 |pages=323–340 |doi=10.1093/humupd/dmad034 |issn=1460-2369 |pmc=11063549 |pmid=38237144}}</ref> Žene s PMOS-om imaju oko tri puta veću vjerovatnoću da razviju [[rak endometrija]]. To je povezano s nedostatkom menstruacije i nižim nivoima [[globulin]]a koji veže spolne hormone (SHBG) i progesterona.<ref name=":8">{{Cite journal |last1=Throwba |first1=Harinee |last2=Unnikrishnan |first2=Lakshmi |last3=Pangath |first3=Meghna |last4=Vasudevan |first4=Karthick |last5=Jayaraman |first5=Selvaraj |last6=Li |first6=Min |last7=Iyaswamy |first7=Ashok |last8=Palaniyandi |first8=Kanagaraj |last9=Gnanasampanthapandian |first9=Dhanavathy |date=2022 |title=The epigenetic correlation among ovarian cancer, endometriosis and PCOS: A review |journal=Critical Reviews in Oncology/Hematology |volume=180 |doi=10.1016/j.critrevonc.2022.103852 |pmid=36283585 |doi-access=free }}</ref> Žene s PMOS-om češće imaju [[apnea u snu| apneju u snu]], posebno ako je prisutna [[gojaznost]].<ref>{{cite journal |last1=Teo |first1=Peiseah |last2=Henry |first2=Belinda A |last3=Moran |first3=Lisa J |last4=Cowan |first4=Stephanie |last5=Bennett |first5=Christie |title=The role of sleep in PCOS: what we know and what to consider in the future |journal=Expert Review of Endocrinology & Metabolism |date=4 July 2022 |volume=17 |issue=4 |pages=305–318 |doi=10.1080/17446651.2022.2082941 |pmid=35815469 }}</ref> == Uzrok == Osnovni uzrok PMOS-a je nepoznat.<ref>{{cite journal |last1=Kulkarni |first1=Swanand |last2=Gupta |first2=Khushi |last3=Ratre |first3=Pooja |last4=Mishra |first4=Pradyumna Kumar |last5=Singh |first5=Yogesh |last6=Biharee |first6=Avadh |last7=Thareja |first7=Suresh |title=Polycystic ovary syndrome: Current scenario and future insights |journal=Drug Discovery Today |date=December 2023 |volume=28 |issue=12 |pages=103821 |doi=10.1016/j.drudis.2023.103821 |pmid=37935329 |doi-access=free }}</ref> [[Faktori rizika]] uključuju porodičnu historiju PMOS-a, rani razvoj stidnih dlaka i znojnih žlijezda ([[adrenarha]]), te [[gojaznost]]. [[Niska porođajna težina]], izloženost [[androgen]]ima u [[maternica| maternici]] i izloženost [[hormonski disruptor|hormonskim disruptorima]] također mogu predisponirati ljude za PMOS.{{sfn|Goodarzi|2024|p=16}} === Genetika === PMOS ima jasnu genetičku komponentu i visoku [[heritabilnost]].<ref name="Lancet2022"/> Dokazi o genetičkoj osnovi dolaze iz porodičnih i [[blizanački metod|studija blizanaca]], kao i iz velikih [[GWAS|studija asocijacije na nivou cijelog genoma]]. ][Utvrđeno je da je [[korelacija]] u pojavi PMOS-a između [[Blizanci|identičnih blizanki]] sestara dvostruko veća nego između neidentičnih blizanaca, što ukazuje na značajan genetički uticaj. Utvrđeno je da dvadeset pet različitih [[Lokus (genetika)|genskih lokusa]] korelira s PMOS-om u studijama asocijacije na nivou cijelog genoma, od kojih je trinaest replicirano u najmanje jednoj drugoj studiji. Varijante gena uključenih u signalizaciju [[insulin]]a i sintezu [[androgen]]a, uključujući one koje utiču na steroidogenezu u [[jajnici]]ma, također su povezane s povećanom osjetljivošću na PMOS. Geni u blizini nekih od ovih lokusa ukazuju na [[endokrinologija|neuroendokrinu]] i [[metabolizam|metaboličku]] disfunkciju, ali uloga drugih gena još nije jasna.<ref name=":7"/> Muškarci s porodičnom anamnezom PMOS-a također pokazuju neke od simptoma povezanih s njim. Naprimjer, braća žena s PMOS-om pokazuju veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] visokih nivoa AMH, insulinske rezistencije i [[Dislipidemija|abnormalnih nivoa lipida u krvi]]. Muškarci s genetičkim faktorima rizika povezanim s PMOS-om također imaju veći nivo pretilosti, [[dijabetes tipa 2]], [[ćelavost|gubitka kose]] po muškom obrascu i kardiovaskularnih bolesti. Nisu sve sličnosti između članova porodice vjerojatno posljedica genetike, jer PMOS i [[pretilost]] kod majki mogu uticati na [[fetusni razvoj]], što povećava vjerovatnoću da će muškarci razviti metaboličke poremećaje s godinama.<ref name=":7"> Muškarci s porodičnom anamnezom PMOS-a također pokazuju neke od simptoma povezanih s njim. Na primjer, braća žena s PMOS-om pokazuju veću vjerojatnost visokih nivoa AMH, insulinske rezistencije i [[Dislipidemije|abnormalnih nivoa lipida u krvi]]. Muškarci s genetskim faktorima rizika povezanim s PMOS-om također imaju veći nivo gojaznosti, dijabetesa tipa 2, muškog tipa gubitka kose i kardiovaskularnih bolesti. Nisu sve sličnosti između članova porodice vjerojatno posljedica genetike, jer PMOS i gojaznost kod majki mogu utjecati na [[fetusni razvoj]], što povećava vjerovatnoću da će muškarci razviti metaboličke poremećaje s godinama.<ref name=":7"/> [[Datoteka:Directed acyclic graph for Mendelian randomization Wikipedia page.png|thumb|440x440px|class=skin-invert-image|U Mendelovskoj randomizaciji, pitanje je da li izloženost <math>X</math> (npr. gojaznost) uzrokuje ishod <math>Y</math> (npr. PMOS). Tehnika pretpostavlja da postoje genetičke varijante <math>Z</math> koje povećavaju rizik od izloženosti, ali ne utiču direktno na ishod i nisu pod uticajem konfandera <math>U</math>.]] [[Mendelovska randomizacija]] je metoda u [[genetička epidemiologija|genetičkoj epidemiologiji]] koja nastoji da identifikuje uzročne veze između faktora rizika i bolesti. Koristi slučajnost nasljeđivanja različitih gena da bi to učinila. Korištenjem Mendelovske randomizacije utvrđeno je da PMOS ima uzročno-posljedične veze s nivoom [[globulin]]a koji veže [[spolni hormon|spolne hormone]], nivoom anti-Müllerovog hormona (AMH), godinama menopauze, postotkom tjelesne [[masti]], [[otpornost na insulin|insulinskom rezistencijom]] [[depresija (raspoloženje)|depresijom]], [[rak dojke|rakom dojke]] i [[rak jajnika|jajbika]], te [[opsesivno-kompulzivn poremećaj|opsesivno-kompulzivnim poremećajem]] i vitalnim kapacitetom [[pluća]]. Ostali faktori ne čine se uzročno povezanima: [[anksioznost|anksiozni poremećaj]], [[shizofrenija]], [[dijabetes tipa 2]], koronarna bolest srca, [[moždani udar]] ili porođajna težina.<ref>{{cite journal |last1=Wang |first1=Congying |last2=Wu |first2=Wei |last3=Yang |first3=Haiyan |last4=Ye |first4=Zhenhong |last5=Zhao |first5=Yue |last6=Liu |first6=Jun |last7=Mu |first7=Liangshan |title=Mendelian randomization analyses for PCOS: evidence, opportunities, and challenges |journal=Trends in Genetics |date=May 2022 |volume=38 |issue=5 |pages=468–482 |doi=10.1016/j.tig.2022.01.005 |pmid=35094873 }}</ref> === Okolina === PMOS može biti pod uticajem i [[epigenetika|epigenetičkih faktora]], koji reguliraju aktivnost gena. Visoki nivoi androgena i AMH tokom trudnoće i rano dobivanje na težini mogu ometati fetusno okruženje.<ref name=":7"/> U studijama PMOS-a na miševima, izloženost AMH ili androgenu [[dihidrotestosteron]]u i dalje ima učinak tri generacije kasnije. Ako je to slučaj kod ljudi, to implicira da se PMOS može naslijeđivati putem epigenetičkih promjena.<ref name="Lancet2022"/> [[Krv]] u [[pupčan vrpca|pupčanoj vrpci]] beba čije majke imaju PMOS pokazuje specifične epigenetičke promjene koje ukazuju na PMOS.<ref name=":7"/> Postoji malo dokaza o utjecaju [[Zagađenje|zagađivača okoliša]] na rizik od PMOS-a.<ref name=":7"/> [[Endokrini disruptori|Hormonski disruptori]] su hemikalije koje remete [[hormon]]ski sistem, blokiranjem ili imitiranjem prirodnih hormona. Od njih, izloženost [[bisfenol-A|bisfenolu-A]] i [[ftalat]]ima (oba se koriste u plastici), a moguće i [[oktokrilen]]u, može povećati rizik od PMOS-a..<ref name=":9">{{Cite journal |last1=Ozga |first1=Magdalena |last2=Jurewicz |first2=Joanna |date=2025-04-23 |title=Environmental exposure to selected non-persistent endocrine disrupting chemicals and polycystic ovary syndrome: a systematic review |journal=International Journal of Occupational Medicine and Environmental Health |volume=38 |issue=2 |pages=98–121 |doi=10.13075/ijomeh.1896.02551 |issn=1896-494X |pmc=12064351 |pmid=40200737}}</ref> [[Gojaznost]] je povezana s razvojem PMOS-a. Budući da [[masno tkivo|masno tkivo]] može proizvoditi [[androgen]]e, gojaznost dovodi do povećanih nivoa androgena. Također dovodi do supresije hormona [[SHBG|globulina koji veže spolne hormone]] (SHBG), povećane insulinske rezistencije i abnormalno [[hiperinsulinemija|povišenih nivoa insulina]]. Neki od efekata idu u oba smjera: PMOS može uticati na apetit, tako da je debljanje vjerovatnije. Gubitak težine dijetom je podjednako učinkovit kod osoba sa i bez PMOS-a.<ref name="Lancet2022"/> == Mehanizam == [[Datoteka:Polycystic ovary syndrome mechanism.svg|thumb|upright=1.3| class=skin-invert-image|Hormonski poremećaj: Povećana frekvencija pulsiranja [[gonadotropin-oslobađajući hormon| gonadotropin-oslobađajućeg hormona]] (GnRH) povećava nivo [[luteinizirajuu hormon| luteinizirajućeg hormona]] (LH), koji stimuliše folikule jajnika da proizvode više [[androgen]]a. Višak androgena usporava razvoj folikula, što dovodi do nakupljanja malih folikula koji proizvode [[anti-[[Müllerov hormon]] (AMH), povećavajući nivo [[testosteron]]a. [[Insulinska rezistencija]] povećava [[nivo šećera u krvi|šećera u krvi]] i nivo insulina, snižavajući [[SHBG|globulin koji veže spolne hormone]] (SHBG), što dodatno povećava nivo testosterona. Insulin takođe pojačava učinak LH na proizvodnju androgena.]] PMOS uključuje i [[hormon|hormonske]] i metaboličke promjene. Žene sa PMOS-om često imaju više nivoe androgena, koje uglavnom proizvode [[jajnici]], kao dio poremećene [[hipotalamusno-hipofizna-gonadna osa|hipotalamusno-hipofizno-jajnička osa]]. U mozgu, [[hipotalamus]] šalje impulse gonadotropin-oslobađajućeg hormona (GnRH) sa većom frekvencijom. To podiže [[luteinizirajući hormon]] (LH), dok [[folikulostimulirajući hormon]] (FSH) ostaje isti ili je nešto niži. Viši LH stimuliše [[folikulska teka|teka-ćelije]] u jajniku da proizvode više androgena.<ref name=":7"/> Poremećeno hormonsko okruženje, uključujući visoke nivoe androgena, potiskuje rast i razvoj [[jajnički folikul|jajničkih folikula]] ("cista"). To dovodi do nakupljanja mnogih malih folikula,<ref name=":7" /> karakteristika koja se naziva policistasta morfologija jajnika. Nedostatak razvoja folikula jajnika također dovodi do smanjenja ovulacije.<ref name="Lancet2022"/> [[Granulaste ćelije]] u ovim malim folikulima proizvode visoke nivoe [[anti-Müllerov hormon|anti-Müllerovog hormona]], što smanjuje konverziju testosterona u [[estradiol|estradiol]] (estrogen).<ref name=":7"/> Metaboličke promjene su česte kod PMOS-a. Mnoge žene razvijaju insulinsku rezistenciju, što uzrokuje da [[pankreas|gušterača]] proizvodi višak insulina. Visoki nivoi insulina smanjuju proizvodnju jetrenog globulina koji veže spolne hormone (SHBG), povećavajući količinu slobodno cirkulirajućih androgena. Upala niskog stepena može pogoršati insulinsku rezistenciju, stvarajući pojačavajuću petlju između metaboličkih i reproduktivnih poremećaja. Insulinska rezistencija nije prisutna samo kod žena s prekomjernom težinom i PMOS-om,<ref>{{Cite journal |vauthors=Su P, Chen C, Sun Y |date=2025 |title=Physiopathology of polycystic ovary syndrome in endocrinology, metabolism and inflammation |journal=Journal of Ovarian Research |volume=18 |issue=1 |doi=10.1186/s13048-025-01621-6 |pmc=11841159 |pmid=39980043 |doi-access=free |}}</ref> ali [[gojaznost]] to pogoršava.<ref name=":2">{{cite journal |last1=Helvaci |first1=Nafiye |last2=Yildiz |first2=Bulent Okan |title=Polycystic ovary syndrome as a metabolic disease |journal=Nature Reviews Endocrinology |date=April 2025 |volume=21 |issue=4 |pages=230–244 |doi=10.1038/s41574-024-01057-w |pmid=39609634 }}</ref> PMOS je povezan s kardiovaskularnom i disfunkcijom jetre. Na primjer, žene s PMOS-om mogu imati koronarnu i [[aortnu kalcifikaciju]]. Gojaznost, poremećen metabolizam glukoze i višak androgena su faktori rizika za disfunkciju jetre ([[metabolička disfunkcija – povezana steatotična bolest jetre|MASLD]]).<ref name=":7" /> == Dijagnoza == === Dijagnostički kriteriji === Za dijagnosticiranje PMOS-a koriste se različiti kriteriji, ali kliničke smjernice preporučuju (revidirane) Rotterdamske kriterije.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=5}}<ref name=":7" /> Prema ovim kriterijima, odrasloj ženi se dijagnosticira PMOS ako ispunjava dva od sljedeća tri kriterija:{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=5}}<ref name=":7">{{cite journal |last1=Stener-Victorin |first1=Elisabet |last2=Teede |first2=Helena |last3=Norman |first3=Robert J. |last4=Legro |first4=Richard |last5=Goodarzi |first5=Mark O. |last6=Dokras |first6=Anuja |last7=Laven |first7=Joop |last8=Hoeger |first8=Kathleen |last9=Piltonen |first9=Terhi T. |title=Polycystic ovary syndrome |journal=Nature Reviews Disease Primers |date=18 April 2024 |volume=10 |issue=1 |doi=10.1038/s41572-024-00511-3 |pmid=38637590 |url=https://pure.eur.nl/en/publications/fea7c8b4-82d3-4da4-8617-a042efaef035 }}</ref> # Znakovi viška [[androgen]]a, bilo klinički (vidljivi znaci poput dlaka na licu ili akni) ili biohemijski (otkriveni putem krvne pretrage). Androgeni su "muški" hormoni poput [[testosteron]]a.<ref name=":0">{{Cite web |date=11 October 2022 |title=Polycystic ovary syndrome |url=https://www.nhs.uk/conditions/polycystic-ovary-syndrome-pcos/ |access-date=2025-06-27 |website=NHS |language=en}}</ref> # Neredovni ili odsutni menstrualni ciklusi # Policistasti jajnici na ultrazvuku ili visoki nivoi anti-Müllerovog hormona (AMH) Za dijagnozu je potrebno isključiti oszale uzroke ovih problema. Kod [[Adolescencija|adolescenata]], potrebni su i višak androgena i neredovne ili odsutne menstruacije, jer je normalno da adolescentice imaju mnogo folikula ("cista") vidljivih u jajnicima, tako da to ne pomaže u dijagnozi.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=18}} Adolescentice koje ispunjavaju samo jedan kriterij smatraju se 'rizičnima' i treba ih ponovo procijeniti kada odrastu.<ref name=":7"/> Stariji kriteriji su kriteriji NIH-a iz 1990. i kriteriji Društva za višak androgena iz 2006.<ref name="Lancet2022"/> Kriteriji Društva za višak androgena nikada nisu široko usvojeni. Stari NIH kriteriji su strožiji od Rotterdamskih kriterija, jer moraju biti prisutni i [[oligoovulacija|rijetki ili neredovni ciklusi]] i znaci viška androgena:<ref>{{Cite journal |last1=Chang |first1=Sydney |last2=Dunaif |first2=Andrea |date=2021-03-01 |title=Diagnosis of Polycystic Ovary Syndrome: Which Criteria to Use and When |journal=Endocrinology and Metabolism Clinics of North America |volume=50 |issue=1 |pages=11–23 |doi=10.1016/j.ecl.2020.10.002 |issn=1558-4410 |pmc=7860982 |pmid=33518179}}</ref> # Rijetki ili neredovni ciklusi # Znakovi viška androgena (klinički ili biohemijski) # Isključivanje drugih poremećaja koji mogu dovesti do gore navedenog ===Procjena i testiranje=== [[Datoteka:Diagnosis_of_PCOS.svg|thumb|upright=1.35|class=skin-invert-image| Koraci za dijagnosticiranje PCOS-a; koraci za dijagnosticiranje sindroma policistastih jajnika kod odraslih. Kod adolescenata se slijede samo prva dva koraka.]] Postoji [[algoritam]] od tri koraka za dijagnosticiranje PMOS-a. Prvi korak procjenjuje znakove viška androgena i neredovnih menstruacijskih ciklusa. Ako neko ima oba, a drugi uzroci su isključeni, dijagnosticira se PMOS. U drugom koraku, osobe sa samo neredovnim ciklusima podvrgavaju se testu krvi na testosteron. Ako je povišen, ponovo isključujući druge uzroke simptoma, dijagnosticira se PMOS. Za adolescente, drugi korak je posljednji korak. Treći korak se primjenjuje na odrasle osobe sa neredovnim ciklusima ili viškom androgena. Izvodi se ultrazvuk ili AMH test (ali ne oba, kako bi se izbjegla [[pretjerana dijagnoza]]). Ako se otkriju policistasti jajnici ili povišeni nivoi AMH, dijagnosticira se PMOS.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} Klinički višak androgena kod odraslih može rezultirati [[akna]]ma, [[hirzutizam| hirzutizmom]] (muški obrazac rasta dlaka, kao što je na bradi ili grudima) i [[gubitkom kose po ženskom obrascu]]. Hirzutizam se može procijeniti korištenjem standardiziranog [[Ferriman-Gallweyev sistem vizualnog bodovanja|Ferriman-Gallweyev sistem bodovanja]], pri čemu rezultat iznad četiri do šest ukazuje na klinički značaj.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Preporučeni granični rezultat zavisi od etničke pripadnosti, s nižom graničnom vrijednosti za azijske žene i višom graničnom vrijednosti za hispanske i žene s Bliskog istoka.<ref>{{Cite journal |last1=Ghafari |first1=Arghavan |last2=Maftoohi |first2=Malihe |last3=Samarin |first3=Mohammadamin Eslami |last4=Barani |first4=Sepideh |last5=Banimohammad |first5=Majid |last6=Samie |first6=Reza |date=2025-03-01 |title=The last update on polycystic ovary syndrome(PCOS), diagnosis criteria, and novel treatment |journal=Endocrine and Metabolic Science |volume=17 |doi=10.1016/j.endmts.2025.100228 |issn=2666-3961|doi-access=free }}</ref> Assessment may be complicated by self-treatment.<ref>{{cite journal |vauthors=Teede HJ, Tay CT, Laven JJ, Dokras A, Moran LJ, Piltonen TT, Costello MF, Boivin J, Redman LM, Boyle JA, Norman RJ, Mousa A, Joham AE |date=September 2023 |title=Recommendations From the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome |journal=J Clin Endocrinol Metab |volume=108 |issue=10 |pages=2447–69 |doi=10.1210/clinem/dgad463 |pmc=10505534 |pmid=37580314 |ref=none}}</ref> Gubitak kose može se procijeniti pomoću [[Ludwigova skala|Ludwigovog vizualnog skora]]. Kod adolescenata, višak androgena se manifestuje kao teške akne i [[hirzutizam]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Za osobe koje su imale svoj [[menarha|prvi menstrualni ciklus]] prije više od tri godine, menstruacijski ciklusi se smatraju neredovnim ako se javljaju u razmaku manjem od 21 dan ili u razmaku većem od 35 dana. Za one čiji je prvi menstruacijski ciklus bio prije jedne do tri godine, ciklus se smatra neredovnim ako je razmak manji od 21 dan ili u razmaku većem od 45 dana. Konačno, za svaku ženu čiji je prvi ciklus bio prije više od godinu dana, jedan ciklus koji traje duže od 90 dana smatra se neredovnim.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} Biohemijski višak androgena u PMOS-u procjenjuje se korištenjem ukupnog i slobodnog [[testosteron]]a. Precizno mjerenje zahtijeva testove [[masena spektrometrija|tandemske masene spektrometrije]], jer direktni testovi slobodnog testosterona nisu pouzdani. Interpretacija se zasniva na laboratorijskim referentnim rasponima. [[Hormonska kontracepcija]] može uticati na nivoe hormona, tako da može biti potreban period odvikavanja od najmanje tri mjeseca s alternativnom kontracepcijom. Znatno povišeni nivoi androgena mogu ukazivati na druga stanja.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=232}} [[Datoteka:Ultrasound scans and 3D rendering of polycystic ovaries.png|thumb|upright=1.4 [[ultrazvuk|Ultrazvučna]] slika koja prikazuje morfologiju policistastih jajnika: Tri ultrazvučne slike na različitim lokacijama u jajniku (različite ravni) i rekonstruisana 3D slika folikula jajnika.]] Kod odraslih, [[ginekološki ultrazvuk|ultrazvuk]] se može koristiti za traženje malih [[jajna folikula|folikula jajnika]]. Kod adolescenata se ovo ne procjenjuje jer je veći broj folikula normalan u toj dobi.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Kod PMOS-a, ovi folikuli se često nalaze na periferiji jajnika, formirajući "niz bisera".<ref>{{Cite journal |last1=Gyliene |first1=Augustina |last2=Straksyte |first2=Vestina |last3=Zaboriene |first3=Inga |date=2022-01-01 |title=Value of ultrasonography parameters in diagnosing polycystic ovary syndrome |journal=Open Medicine |language=en |volume=17 |issue=1 |pages=1114–1122 |doi=10.1515/med-2022-0505 |pmid=35799603 |issn=2391-5463|pmc=9210988 }}</ref> Da bi se [[jajnici]] smatrali policisastim, mora biti prisutno najmanje 20 folikula, manjih od 9 mm. (Stariji dijagnostički kriteriji zahtijevali su samo 12.<ref name=":7"/>) Manje jasan marker PMOS-a su uvećani jajnici.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Jajnici moraju biti veličine najmanje 10 cm³ da bi se smatrali uvećanim.<ref name=":7"/> Za seksualno aktivne osobe i one koje daju pristanak, preferira se pristup [[Vaginska ultrasonografija|transvaginski ultrazvuk]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} Ako je transvaginski ultrazvuk neprihvatljiv (iz ličnih ili kulturnih razloga), može se izvršiti transabdominalni ultrazvuk.<ref>{{cite journal |last1=Amreen |first1=Saika |title=Ultrasound in Polycystic Ovarian Syndrome: What? When? How? Why? Who? |journal=EMJ Radiology |date=16 August 2022 |doi=10.33590/emjradiol/22-00058 |doi-access=free }}</ref> Alternatively, AMH levels can be tested in the blood.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=233}} === Diferencijalna dijagnoza === Da bi se dijagnosticirao PMOS, prvo se moraju isključiti druga stanja. To uključuje [[bolest štitnjače]] (procjenjuje se putem [[TCH|hormona koji stimulira štitnjaču]]), [[Hiperprolaktinemija|hiperprolaktinemiju]] (procjenjuje se putem [[prolaktin]]a) i neklasičnu [[kongenitalna adrenalna hiperplazija|kongenitalnu adrenalnu hiperplaziju]] (testira se putem [[17-hidroksi progesterona]]a). Za one koji imaju [[Amenoreja|bez ikakvih menstruacija]] ili teže znakove ili simptome, preporučuju se daljnji testovi kako bi se isključio [[hipogonadotropni hipogonadizam]], bilo koji [[Neoplazma|tumori]] koji proizvode androgene ili [[Cushingova bolest]]. Očigledna [[Virilizacija|virilizacija]] (razvoj muških spolnih karakteristika) nije karakteristična za PMOS i ukazuje na to da bi drugo osnovno stanje moglo biti odgovorno.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=18}} == Upravljanje == PMOS nema lijeka,<ref name="NICHD Is there a cure for PCOS?">{{cite web |title=Is there a cure for PCOS? |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/cure |website=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |date=31 January 2017 |access-date=13 October 2021 |archive-date=9 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009211338/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos/conditioninfo/cure }}</ref> a upravljanje se fokusira na ublažavanje simptoma.<ref name="Lancet2022" /> Treatment usually involves lifestyle changes such as diet and exercise of moderate intensity.<ref name=":10">{{cite book |title=Polycystic Ovary Syndrome |chapter=Diet and exercise in the management of PCOS: Starting from the basics |date=2022 |pages=97–115 |doi=10.1016/B978-0-12-823045-9.00010-9 |isbn=978-0-12-823045-9 | vauthors = Markantes GK, Tsichlia G, Georgopoulos NA }}</ref> Metabolički problemi mogu se dalje liječiti [[metformin]]om ili [[agonist GLP-1 receptora|agonistima GLP-1 receptora]]. Za žene s [[BMI]] preko 35, [[barijatrijska hirurgija]] može biti opcija.<ref name=":7"/> Kombinirani oralni kontraceptivi su posebno učinkoviti i koriste se kao prva linija liječenja za smanjenje akni i hirzutizma te regulaciju menstruacijskog ciklusa.<ref>{{cite book |title=Polycystic Ovary Syndrome |chapter=Combined oral contraceptives: Why, when, where? |date=2022 |pages=135–152 |doi=10.1016/B978-0-12-823045-9.00018-3 |isbn=978-0-12-823045-9 | vauthors = Antoniou-Tsigkos A, Pastroma K, Memi E, Vrachnis N, Mastorakos G }}</ref> Mogu se koristiti i drugi tipični tretmani za akne i tehnike uklanjanja dlačica.<ref name="NIH-treat" /> Prva linija liječenja problema s plodnošću koristi [[indukciju ovulacije]] s [[klomifenom]] ili [[letrozolom]].<ref name="Lancet2022" /> Budući da je PMOS povezan s psihološkim poremećajima i kardiovaskularnim rizikom, preporučuje se skrining za oba.<ref name="Lancet2022" /> === Životni stil === [[Kontrola težine]] i [[zdrav način života]] su prva linija liječenja PMOS-a. Kontrola težine uključuje sprječavanje debljanja, gubitak dijela težine ili održavanje gubitka težine.<ref name="Lancet2022"/> Ograničeni gubitak težine od 5% pokazuje metaboličke koristi, a moguće i koristi za reproduktivno zdravlje.<ref name=":7"/> Malo je dokaza da je jedna vrsta zdrave prehrane bolja od druge kod PMOS-a.<ref name="Lancet2022"/> Što se tiče vježbanja, preporučuje se opća populacijska preporuka od 150 minuta vježbanja umjerenog intenziteta sedmično kako bi se spriječilo debljanje. Za gubitak težine preporučuje se 250 minuta umjerenog vježbanja.<ref name="Lancet2022"/> Dokazano je da su promjene načina života za osobe s PMOS-om teške zbog različitih faktora. Neke studije pokazuju da žene s PMOS-om mogu imati problema s osjećajem sitosti nakon jela, što otežava gubitak težine. Poremećaji spavanja, češći kod žena s PMOS-om, uzrokuju [[umor]], što dodatno otežava zdrav način života. Konačno, problemi sa slikom tijela, poremećajima u ishrani, depresijom ili nedostatkom unutrašnje motivacije (neuživanje u vježbanju) mogu otežati intervencije u načinu života.<ref>{{cite journal |vauthors=Ee C, Pirotta S, Mousa A, Moran L, Lim S |date=November 2021 |title=Providing lifestyle advice to women with PCOS: an overview of practical issues affecting success |journal=BMC Endocrine Disorders |volume=21 |issue=1 |doi=10.1186/s12902-021-00890-8 |pmc=8609880 |pmid=34814919 |doi-access=free |}}</ref> Intervencije u životom stilu za žene s PMOS-om mogu uključivati strategije poput [[Postavljanje ciljeva|postavljanje ciljeva]], praćenja napretka, učenja [[asertivnost]]i i [[prevencija recidiva|prevencije recidiva]]. Ovi pristupi imaju za cilj podršku kontroli težine, zdravom načinu života i [[emocija|emocijskom]] blagostanju. Podrška može uključivati i korištenje [[SMART kriterij|SMART ciljeva]] (specifičnih, mjerljivih, ostvarivih, realističnih i pravovremenih). Širi bihevioralni ili kognitivno-bihevioralni programi mogu pomoći u povećanju motivacije, kontinuiranog sudjelovanja i dugoročnih zdravih navika. {{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=100}} === Lijekovi === Lijekovi za PMOS uključuju [[metformin]] i [[oralni kontraceptiv| oralne kontraceptive]]. Metformin je lijek koji se često koristi kod [[dijabetes melitus tipa 2| dijabetesa tipa 2]] i često se koristi [[neovlaštena upotreba|neovlaštena upotrebu]] u liječenju PMOS-a.<ref name=":7"/>{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=117}} Preporučuje se ženama s [[BMI]] preko 25 za liječenje insulinske rezistencije i normalizaciju [[lipidni profil|lipidnog profila]], a može se razmotriti i za liječenje neredovnih menstruacija kod adolescenata i kod osoba s BMI ispod 25.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=118}} Metformin je povezan s nekoliko [[nuspojava]], uključujući [[bol u trbuhu]], metalni okus u ustima, [[dijareja|dijareju]] i [[povraćanje]].<ref>{{cite web |author=NICE |date=December 2018 |title=Metformin Hydrochloride |url=https://bnf.nice.org.uk/drug/metformin-hydrochloride.html#sideEffects |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610014142/https://www.nice.org.uk/bnf-uk-only#sideEffects |archive-date=10 June 2021 |access-date=2 November 2017 |website=National Institute for Care Excellence |publisher=NICE}}</ref> Također se može koristiti kao pomoć ženama da zatrudne, ali nije najefikasniji lijek za to.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=149}} [[Kombinovani oralni kontraceptiv]]i (KOK) mogu se koristiti za smanjenje simptoma hirzutizma i regulaciju [[menstruacuja|menstruacijskih ciklusa]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=116}} Oni povećavaju proizvodnju [[globulin koji veže spolne hormone| globulina koji veže spolne hormone]] i smanjuju nivo [[androgen]]a. Redovan ciklus smanjuje rizik od [[rak endometrija|raka endometrija]]. Kontracepcijske pilule koje sadrže samo progestagene mogu se koristiti za poboljšanje menstruacijske redovnosti, ali ne i za simptome viška androgena.<ref name="Lancet2022"/> [[Antiandrogen]]i poput [[finasterid]]a i [[flutamid]]a ne pokazuju prednosti u odnosu na KOK-ove za liječenje hirzutizma, ali mogu biti opcija za osobe kod kojih su KOK-ovi kontraindicirani ili ih ne podnose.<ref>{{cite journal | vauthors = Alesi S, Forslund M, Melin J, Romualdi D, Peña A, Tay CT, Witchel SF, Teede H, Mousa A | title = Efficacy and safety of anti-androgens in the management of polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials | journal = eClinicalMedicine | volume = 63 | date = September 2023 | pmid = 37583655 | pmc = 10424142 | doi = 10.1016/j.eclinm.2023.102162 }}</ref> Može proći šest do dvanaest mjeseci prije nego što KOK-i postanu efikasni kod hirzutizma.<ref name="Lancet2022" /> Za liječenje [[alopecija|androgene alopecije]], može se isprobati kombinacija antiandrogena i kombinovanih oralnih kontraceptiva,{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=240}}, ali je to teško liječiti.<ref name="Lancet2022"/> Agonisti GLP-1 receptora, kao što su [[liraglutid]] i [[semaglutid]], mogu biti efikasniji od samog metformina u poboljšanju [[metabolizam|metabolizma]]. Njihova kombinacija ima jače efekte od bilo koje terapije zasebno. Mala ispitivanja su pronašla pozitivne efekte na redovnost menstruacije i nivoe androgena. Ovi lijekovi se ne preporučuju kada se pokušava [[trudnoća|zatrudniti]].<ref name=":7"/> Postoje neki dokazi da [[inozitol]] može imati pozitivne efekte na metaboličke probleme kod PMOS-a. Međutim, metformin se preporučuje umjesto dodataka prehrani s [[inozitol]]om za [[hirzutizam]] i smanjenje abdominalne [[masti]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=128}} === Neplodnost === Može biti teško zatrudnjeti s PMOS-om zbog neredovne [[ovulacija|ovulacije]]. Prvi korak u liječenju je poboljšanje općeg zdravlja majke, kao što su promjene načina života.<ref name=":7"/> GLP-1 agonisti za mršavljenje mogu se koristiti, ali ih treba prekinuti najmanje dva mjeseca prije začeća. {{Od|2025}} nema dovoljno podataka da bi se znalo jesu li sigurni u trudnoći.<ref>{{Cite journal |last1=Duah |first1=Janelle |last2=Seifer |first2=David B. ][|date=2025 |title=Medical therapy to treat obesity and optimize fertility in women of reproductive age: a narrative review |journal=Reproductive Biology and Endocrinology |volume=23 |issue=1 |page=2 |doi=10.1186/s12958-024-01339-y |doi-access=free |issn=1477-7827 |pmc=11702155 |pmid=39762910}}</ref> Trudnoća kod PMOS-a je rizičnija nego inače, a liječenje je usmjereno na postizanje jedne trudnoće, a ne, naprimjer, [[blizanac]]a ([[višestruka trudnoća]]).<ref name=":7"/> Uz liječenje, konačna veličina porodice žena s PMOS-om ne čini se drugačijom od onih bez njega.<ref name="Lancet2022"/> Prvi izbor liječenja neplodnosti kod žena s PMOS-om je letrozol (Femara) za indukciju ovulacije.<ref name=":7"/> Ovo je, općenito, učinkovitije od [[klomifen|klomifen-citrata]] u poboljšanju i stope trudnoće i živorođene djece.<ref>{{cite journal |vauthors=Franik S, Le QK, Kremer JA, Kiesel L, Farquhar C |date=2022 |title=Aromatase inhibitors (letrozole) for ovulation induction in infertile women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=9 |doi=10.1002/14651858.CD010287.pub4 |pmc=9514207 |pmid=36165742}}</ref> Drugi lijekovi koji se mogu koristiti za liječenje neplodnosti, navedeni od najefikasnijih do najmanje efikasnih, su metformin + klomifen-citrat, klomifen-citrat sam i metformin sam.<ref name=":7"/> Žene mogu imati veću vjerovatnoću da iskuse gastrointestinalne nuspojave s metforminom.<ref>{{cite journal |vauthors=Sharpe A, Morley LC, Tang T, Norman RJ, Balen AH |date=December 2019 |title=Metformin for ovulation induction (excluding gonadotrophins) in women with polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2019 |issue=12 |doi=10.1002/14651858.CD013505 |pmc=6915832 |pmid=31845767}}</ref> Terapija [[preparatima gonadotropina|gonadotropinom]] također može biti učinkovita, ali zahtijeva praćenje i povećava rizik od višestrukih trudnoća.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=153}} Kada lijekovi i intervencije u načinu života nisu učinkoviti, neplodnost se može liječiti laparoskopskim postupkom koji se naziva "[[bušenje jajnika]]", koji uključuje punkciju 4–10 malih folikula [[elektrokauterizacija|elektrokauterizacijom]], [[laser]]om ili iglama za [[biopsija|biopsiju]].<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Bordewijk |first1=Esmée M. |last2=Ng |first2=Ka Ying Bonnie |last3=Rakic |first3=Lidija |last4=Mol |first4=Ben Willem J. |last5=Brown |first5=Julie |last6=Crawford |first6=Tineke J. |last7=van Wely |first7=Madelon |date=11 February 2020 |title=Laparoscopic ovarian drilling for ovulation induction in women with anovulatory polycystic ovary syndrome |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2 |issue=2 |doi=10.1002/14651858.CD001122.pub5 |issn=1469-493X |pmc=7013239 |pmid=32048270}}</ref> Ovaj postupak može izazvati ovulaciju, obično dovodi do jedne trudnoće, ali drugi rizici mogu biti veći u poređenju s lijekovima.<ref name="Lancet2022" />{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=154}} Postupak može dovesti do manje šanse za [[Živorođenče|živorođene]] u poređenju sa samo lijekovima.<ref name=":5"/> Resekcija jajnika se više ne koristi toliko zbog komplikacija kao što su [[adhezija|adhezije]] i prisustva često efikasnih lijekova.<ref name="emedicine_treatment">{{EMedicine|article|256806|Polycystic Ovarian Syndrome|treatment}}</ref> Kao konačna opcija liječenja, može se razmotriti [[in vitro oplodnja]] (IVF). IVF povećava rizik od [[sindrom hiperstimulacije jajnika|sindroma hiperstimulacije jajnika]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=156}} Korištenje [[Transfer embrija|strategije 'zamrzavanja svih']] olakšava transfer jednog embrija i pruža [[jajnici]]ma vrijeme da se oporave od hiperstimulacije.<ref name=":7"/> Manje efikasna alternativa, ali sa mnogo manjim rizikom od sindroma hiperstimulacije jajnika, je [[in vitro sazrijevanje]] umjesto potpune IVF.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=156}} Ova opcija izbjegava [[Gonadotropin|terapiju visokim dozama gonadotropina]].<ref name="Lancet2022"/> === Hirzutizam i akne === {{glavni|Hirzutizam}} [[Datoteka:Laser-hair-removal-face-ama-regenerative-medicine.jpg|thumb|Lasersko uklanjanje dlaka]] Liječenje hirzutizma uključuje snižavanje nivoa androgena i uklanjanje postojećih dlaka, naprimjer, [[Lasersko uklanjanje dlaka|laserskim tretmanom]] ili brijanjem.<ref name="Lancet2022"/> Standardna kontracepcijska pilula je često efikasna u smanjenju hirzutizma i akni.<ref name="emedicine_treatment"/> Progestagene poput [[norgestrel]]a i [[levonorgestrel]]a treba izbjegavati zbog njihovih androgenih efekata.<ref name="emedicine_treatment"/> Metformin u kombinaciji s oralnim kontraceptivom može biti efikasniji od samog oralnog kontraceptiva.<ref name="emedicine_treatment"/>ref>{{cite journal | vauthors = Fraison E, Kostova E, Moran LJ, Bilal S, Ee CC, Venetis C, Costello MF | title = Metformin versus the combined oral contraceptive pill for hirsutism, acne, and menstrual pattern in polycystic ovary syndrome | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 8| date = August 2020 | pmid = 32794179 | pmc = 7437400 | doi = 10.1002/14651858.CD005552.pub3 }}</ref> Iako su oralni kontraceptivi pokazali značajnu efikasnost u kliničkim ispitivanjima (60–100% pojedinaca za liječenje hirzutizma), teške akne ili [[hirzutizam]] mogu zahtijevati dodatni tretman.<ref name="emedicine_treatment"/> Ostali lijekovi s antiandrogenim efektima uključuju [[flutamid]] i [[spironolakton]], koji mogu poboljšati hirzutizam.<ref>{{Cite web |date=11 October 2022 |title=Polycystic ovary syndrome - Treatment |url=https://www.nhs.uk/conditions/polycystic-ovary-syndrome-pcos/treatment/ |access-date=2025-07-27 |website=nhs.uk |language=en}}</ref> [[Antiandrogen|Antiandrogeni]] se ponekad koriste, kao što je [[finasterid]], ali su kontraindicirani u trudnoći. Finasterid inhibira konverziju [[testosteron]]a u njegov jači oblik [[dihidrotestosteron]].<ref>{{cite journal |last1=Shirasath |first1=Kamini R. |last2=Ahmed |first2=N. Zaheer |last3=Kumar |first3=Pawan |last4=Alam |first4=Shah |last5=Karwasra |first5=Ritu |last6=Goyal |first6=Sameer N. |last7=Agrawal |first7=Yogeeta O. |title=Unraveling PCOS therapies: Pharmacotherapeutic strategies and emerging therapeutic targets |journal=Pathology - Research and Practice |date=November 2025 |volume=275 |doi=10.1016/j.prp.2025.156245 |pmid=41027241 }}</ref> === Mentalno zdravlje === Žene sa PMOS-om imaju mnogo veću vjerovatnoću da obole od depresije nego žene bez PMOS-a. Simptomi depresije mogu biti pojačani određenim simptomima stanja, poput hirzutizma ili gojaznosti, što može dovesti do niskog samopoštovanja ili loše slike tijela.<ref name="Brutocao2018" /> Preporučuje se skrining za depresiju i anksiozne poremećaje korištenjem validiranih upitnika, na primjer, prilikom dijagnoze, kao i naknadno, na osnovu kliničke procjene.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=82}} Za poremećaje prehrane i poremećaje slike tijela, skrining se preporučuje samo kada je klinički indiciran.<ref name=":7"/> Za seksualno aktivne žene koje daju dozvolu da o tome razgovaraju, može se procijeniti i [[psihoseksualna disfunkcija]].{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=83}} Liječenje PMOS-a ne pokazuje do umjeren učinak na [[depresija (raspoloženje)|depresiju]] ili [[anksioznost]], te se umjesto toga preporučuju standardne terapije (kao što su [[psihoterapija]] i [[antidepresi|antidepresivi]]).<ref name=":7"/> [[Kognitivno-bihejvioralna terapija]] može se koristiti kod djevojaka i žena s niskim samopoštovanjem, lošim utiskom o slici sopstvenog tijela, poremećajem prehrane ili psihoseksualnom disfunkcijom.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=93}} === Pregled za kardiometaboličke probleme === S obzirom na veći rizik od kardiometaboličkih stanja, preporučuje se praćenje.<ref name="Lancet2022"/> To uključuje testiranje tolerancije glukoze, korištenjem dvosatnog oralnog [[test tolerancije glukoze|testa tolerancije glukoze]] (GTT) kod svih žena s PMOS-om. Nakon početnog testiranja prilikom postavljanja dijagnoze, preporučuju se kontrolni pregledi svake jedne do tri godine, ovisno o prisutnosti faktora rizika za dijabetes.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|pp=70-71}} Skrining za kardiovaskularne faktore rizika uključuje testove lipidnog profila i godišnja mjerenja krvnog pritiska.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|pp=68}} == Epidemiologija == PMOS je najčešći hormonski poremećaj (endokrini poremećaj) kod žena u reproduktivnoj dobi.<ref>{{cite journal |last1=Guan |first1=Carolyn |last2=Zahid |first2=Salman |last3=Minhas |first3=Anum S. |last4=Ouyang |first4=Pamela |last5=Vaught |first5=Arthur |last6=Baker |first6=Valerie L. |last7=Michos |first7=Erin D. |title=Polycystic ovary syndrome: a "risk-enhancing" factor for cardiovascular disease |journal=Fertility and Sterility |date=May 2022 |volume=117 |issue=5 |pages=924–935 |doi=10.1016/j.fertnstert.2022.03.009 |pmid=35512976 }}</ref> When someone is infertile due to a lack of ovulation, PMOS is the most common cause.<ref name="NIH2025Def" /> Prema [[SZO|Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji]] (SZO), PMOS pogađa preko 6–13% žena reproduktivne dobi.<ref>{{Cite web |last=WHO |date=28 June 2023 |title=Polycystic ovary syndrome |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/polycystic-ovary-syndrome |access-date=20 September 2024 |website=World Health Organization- Polycystic Ovary Syndrome}}</ref> U pregledu iz 2022. godine zabilježena je prevalencija između 5% i 18%.<ref name="Lancet2022"/> Prevalencija PMOS-a zavisi od izbora dijagnostičkih kriterija.<ref name=":1"/> Koristeći Rotterdamske kriterije, oko 10–13% žena ima PMOS.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=64}} Na osnovu NIH kriterija, globalna prevalencija je bila 5,5%, a povećava se na približno 7,1% kada se koriste kriteriji Društva za višak androgena. Bez obzira na kriterije, prevalencija PMOS-a se povećava, vjerovatno zbog starenja stanovništva, veće svijesti i rastuće stope [[gojaznost]]i.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Salari |first1=Nader |last2=Nankali |first2=Anisodowleh |last3=Ghanbari |first3=Amirhossaien |last4=Jafarpour |first4=Sima |last5=Ghasemi |first5=Hooman |last6=Dokaneheifard |first6=Sadat |last7=Mohammadi |first7=Masoud |title=Global prevalence of polycystic ovary syndrome in women worldwide: a comprehensive systematic review and meta-analysis |journal=Archives of Gynecology and Obstetrics |date=26 June 2024 |volume=310 |issue=3 |pages=1303–1314 |doi=10.1007/s00404-024-07607-x |pmid=38922413 }}</ref> Prevalencija se čini prilično ravnomjernom među ljudima različitih etničkih pripadnosti, ali može biti veća kod ljudi iz jugoistočne Azije i istočnog Mediterana.{{sfn|Teede|Tay|Laven|Dokras|2023|p=64}} Ali PMOS se može manifestirati drugačije. Naprimjer, kod [[Afroamerikanaci|Afro–]] i [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikanki]] s PMOS-om postoji veća insulinska rezistencija u usporedbi s drugim etničkim skupinama.<ref name=":7"/> Isto vrijedi i za ljude iz Južne Azije s PMOS-om, koji također imaju više metaboličkih simptoma i viši [[BMI]]. Žene iz Istočne Azije obično imaju manje hirzutizma i niži BMI u usporedbi s drugim skupinama.<ref name="Lancet2022"/> Dok su rane studije malog obima otkrile da su [[Transrodnost|transmaskuline]] osobe imale veću vjerovatnoću da će imati PMOS od cis žena, to nije pronađeno u većoj, rigoroznijoj studiji.<ref>{{Cite journal |last1=Liu |first1=Minghao |last2=Murthi |first2=Swetha |last3=Poretsky |first3=Leonid |date=2020 |title=Polycystic Ovary Syndrome and Gender Identity |journal=The Yale Journal of Biology and Medicine |volume=93 |issue=4 |pages=529–537 |issn=1551-4056 |pmc=7513432 |pmid=33005117}}</ref> == Historija == Historijski opisi mogućih simptoma PMOS-a datiraju još iz antičke Grčke, gdje je [[Hipokrat]] opisao žene sa "debelom, masnom kožom i odsustvom menstruacije".<ref>{{cite journal |last1=Hanson |first1=Ann Ellis |title=Hippocrates: ''Diseases of Women'' 1 |journal=Signs |date=1975 |volume=1 |issue=2 |pages=567–584 |id={{ProQuest|1300109042}} |doi=10.1086/493243 |jstor=3173068 |pmid=21213645 }}</ref> Najraniji poznati opis onoga što se danas prepoznaje kao PMOS datira iz 1721. godine u Italiji, u kojem su opisane "mlade udane seljanke, umjereno gojazne i neplodne, s dva veća jajnika od normalnih, neravnih, sjajnih i bjelkastih, baš poput golubljih jaja".<ref name="Kovacs2007">{{cite book| vauthors = Kovacs GT, Norman R |title=Polycystic Ovary Syndrome|url=https://books.google.com/books?id=bpn1u9hziVgC&pg=PA4|access-date=29 March 2013|date=22 February 2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-46203-7|page=4|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151243/http://books.google.com/books?id=bpn1u9hziVgC&pg=PA4|archive-date=16 June 2013}}</ref> Policistasti jajnici vjerovatno su prvi put formalno opisani 1844. godine od strane francuskog doktora Achillea Chereaua.<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Adashi |first1=Eli Y. |last2=Cibula |first2=David |last3=Peterson |first3=Matthew |last4=Azziz |first4=Ricardo |date=2023 |title=The polycystic ovary syndrome: the first 150 years of study |journal=F&S Reports |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=2–18 |doi=10.1016/j.xfre.2022.12.002 |pmc=10028479 |pmid=36959968}}</ref> Američki ginekolozi Irving F. Stein i Michael L. Leventhal 1935. godine objavili su izvještaj u kojem su povezali policistaste jajnike s hirzutizmom, neplodnošću i nedostatkom menstruacije. U izvještaju je također postavljena hipoteza da je PMOS rezultat endokrine disfunkcije, što je pokrenulo istraživanje njegovih hormonalnih uzroka i dovelo do termina "Stein-Leventhalov sindrom".<ref name="emedicine_imaging">{{EMedicine|article|404754|Imaging in Polycystic Ovary Disease}}</ref><ref name=":3"/> Do 1980-ih, metabolička strana PMOS-a počela se proučavati, prije početka genetičkih istraživanja 1990-ih.<ref name=":3"/> == Terminologija == Naziv koji se koristio do 2026. godine, ''sindrom policistastih jajnika'', izveden je iz tipičnog nalaza na [[Meicinsko simanje|medicinskim slikama]] koji se naziva morfologija policistastih jajnika. Policistasti jajnik ima abnormalno veliki broj folikula u razvoju, koji izgledaju kao mnoge male [[cista|ciste]]. Postojali su različiti prigovori na naziv sindrom policistastih jajnika: "ciste" nisu prave ciste, već zaustavljeni folikuli. Prisustvo mnogih folikula u jajnicima također nije jedinstveno za PMOS i često se viđa kod žena bez PMOS-a, posebno adolescenata.<ref name=":11">{{Cite journal |last1=Myers |first1=Samuel H. |last2=Forte |first2=Gianpiero |last3=Unfer |first3=Vittorio |date=2024-09-01 |title=Has the name PCOS run its course? |journal=Archives of Gynecology and Obstetrics |language=en |volume=310 |issue=3 |pages=1761–1762 |doi=10.1007/s00404-024-07571-6 |pmid=38836930 |issn=1432-0711}}</ref> Nadalje, sam naziv je implicirao da je PMOS samo ginekološko stanje, a ne metaboličko i endokrino.<ref name=":12">{{Cite web |last=Burge |first=Karen |date=29 May 2025 |title=Name change for PCOS under discussion |url=https://www1.racgp.org.au/newsgp/clinical/name-change-for-pcos-under-discussion |access-date=2025-07-26 |website=NewsGP |language=en}}</ref> Ostali raniji nazivi za PMOS bili su Stein-Leventhalov sindrom i bolest policistastih jajnika. Predloženi nazivi uključivali su hiperandrogenu (hroničnu) [[anovulacija|anovulaciju]], [[estrogen]]u [[ovulacija|ovulacijsku]] disfunkciju ili funkcionalni ženski hiperandrogenizam.<ref>{{Cite journal |last1=Taieb |first1=Ach |last2=Asma |first2=Gorchane |last3=Jabeur |first3=Methnani |last4=Fatma |first4=Ben Abdessalem |last5=Nassim |first5=Ben Haj Slama |last6=Asma |first6=Ben Abdelkrim |date=2024-09-01 |title=Rethinking the Terminology: A Perspective on Renaming Polycystic Ovary Syndrome for an Enhanced Pathophysiological Understanding |journal=Clinical Medicine Insights: Endocrinology and Diabetes |language=EN |volume=17 |doi=10.1177/11795514241296777 |pmid=39494232 |issn=1179-5514|pmc=11528641 }}</ref><ref name=":13">{{Cite journal |last=Azziz |first=Ricardo |date=2014 |title=Polycystic ovary syndrome: what's in a name? |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=99 |issue=4 |pages=1142–1145 |doi=10.1210/jc.2013-3996 |issn=1945-7197 |pmc=3973784 |pmid=24491161}}</ref> Za specifične podgrupe, predloženi nazivi uključivali su multifolikulski poremećaj jajnika za one s policistastnom morfologijom jajnika,<ref name=":11"/> i metabolički hiperandrogeni sindrom za one koje ispunjavaju kriterije NIH PMOS-a.<ref name=":13"/> Nakon diskusija među kliničarima i osobama s PMOS-om, od kojih je većina bila za preimenovanje stanja, pokrenuta je anketa kako bi se pronašao novi naziv.<ref name=":12"/> Godine 2026., članak [[Helena Teede|Helene Teede]] i drugih u ''The Lancet'' opisao je "višestepeni globalni proces konsenzusa" kroz koji su se kliničari složili da preimenuju stanje u "poliendokrini metabolički sindrom jajnika" (PMOS).<ref name=":15"/> Prethodni naziv PCOS smatran je "netačnim, implicirajući patološke ciste jajnika, prikrivajući različite endokrine i metaboličke karakteristike i doprinoseći odgođenoj dijagnozi, fragmentiranoj njezi i stigmi, istovremeno ograničavajući istraživanje i oblikovanje politika." Novi termin odražava "multisistemsku patofiziologiju stanja" i precizniji je jer izostavlja ciste.<ref name=":15"/> == Pravci istraživanja == Ključna istraživačka pitanja u PMOS-u fokusiraju se na najbolji način upravljanja stanjem, uključujući i nove [[agonist GLP-1 receptora|lijekove protiv gojaznosti]]. Što se tiče kriterija za dijagnozu, potrebno je specificirati nivoe AMH specifične za dob. Biomarkeri su potrebni za ranu dijagnozu i za vođenje razvoja lijekova. Još jedno otvoreno pitanje je kako definirati muški fenotip za procjenu muških rođaka žena sa PMOS-om.<ref name=":7"/> Istraživanje istražuje bolje načine za procjenu i predviđanje metaboličkih komplikacija. Trenutnim kliničkim testovima za insulinsku rezistenciju nedostaje tačnosti i standardizacije, a [[Hiperinsulinska euglikemijska klema|zlatna standardna metoda]] nepraktična je u kliničkim okruženjima. Novi pristupi uključuju [[Multiomika|multi-omiku]], koja može otkriti [[biomarker]]e za dijagnozu i [[Fenotip|podtipizaciju]], te metode zasnovane na [[vještačka inteligencija|vještačkoj inteligenciji]] (AI), koje mogu identificirati obrasce u medicinskim podacima, a također i klasificirati pacijente u podgrupe. Kombinacija vještačke inteligencije s [[omika]]ma mogla bi poboljšati ranu dijagnozu, predviđanje rizika, personalizirani tretman i dugoročno praćenje, iako je i dalje potrebna robusna validacija u velikim, raznolikim kohortama.<ref name=":2" /> Studije iz 2024. uspješno su razvile ''[[in vitro]]'' modele PMOS bolesti putem [[ljudske embrionalne matične ćelije|ljudskih embrionalnih matičnih ćelija]] (hESC) i tehnologije [[inducirane pluripotentne matične ćelije|induciranih pluripotentnih matičnih ćelija]] (iPSC).<ref name=":6">{{Cite journal |last1=Khatun |first1=Masuma |last2=Lundin |first2=Karolina |last3=Naillat |first3=Florence |last4=Loog |first4=Liisa |last5=Saarela |first5=Ulla |last6=Tuuri |first6=Timo |last7=Salumets |first7=Andres |last8=Piltonen |first8=Terhi T. |last9=Tapanainen |first9=Juha S. |date=January 2024 |title=Induced Pluripotent Stem Cells as a Possible Approach for Exploring the Pathophysiology of Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) |journal=Stem Cell Reviews and Reports |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=67–87 |doi=10.1007/s12015-023-10627-w |issn=2629-3269 |pmc=10799779 |pmid=37768523}}</ref> Obje se mogu izvesti iz osoba s PMOS-om i mogu se diferencirati u različite tipove ćelija. Koristeći odrasle [[somatska ćelija|somatske ćelije]], iPSC-i mogu reprogramirati ćelije u [[pluripotentnost|pluripotentno stanje]], koje se zatim može specificirati da replicira osobine slične PMOS-u. Nadalje, 3D "organoidni" modeli ženskog reproduktivnog tkiva, poput maternice i [[jajnik]]a, proizvedeni iz iPSC-a, predstavljaju način za stimuliranje razvoja reproduktivnih poremećaja poput PMOS-a in vitro.<ref name=":6"/> ==Društvo i kultura== Direktni ekonomski troškovi PMOS-a u Sjedinjenim Državama procjenjuju se na preko 15 milijardi dolara godišnje (u 2021. USD). To uključuje troškove upravljanja PMOS-om, liječenja njegovih komplikacija poput [[moždani udar|moždanog udara]] i troškove mentalnog zdravlja.<ref>{{Cite journal |last1=Yadav |first1=Surabhi |last2=Delau |first2=Olivia |last3=Bonner |first3=Adam J |last4=Markovic |first4=Daniela |last5=Patterson |first5=William |last6=Ottey |first6=Sasha |last7=Buyalos |first7=Richard P |last8=Azziz |first8=Ricardo |date=2023-08-03 |title=Direct economic burden of mental health disorders associated with polycystic ovary syndrome: Systematic review and meta-analysis |journal=eLife |language=en |volume=12 |doi=10.7554/eLife.85338 |pmid=37534878 |doi-access=free |issn=2050-084X|pmc=10471160 }}</ref> U poređenju sa reumatoidnim artritisom i lupusom - bolestima sa sličnom ili nižom prevalencijom i sličnom težinom - PMOS je primio manje finansiranja za istraživanje od strane NIH između 2005. i 2015. godine.<ref name=":14" /> Australija je također zabilježila mali broj grantova.<ref>{{Cite journal |last1=Rodgers |first1=Raymond J |last2=Avery |first2=Jodie |last3=McAllister |first3=Veryan |date=2019 |title=A new evidence-based guideline for assessment and management of polycystic ovary syndrome |journal=Medical Journal of Australia |language=en |volume=210 |issue=6 |pages=285–285.e1 |doi=10.5694/mja2.50054 |issn=1326-5377 |pmc=6850714 |pmid=30835836}}</ref> Od septembra 2024., nijedno istraživanje o PMOS-u nije finansirano od strane EU od 2020. godine.<ref>{{Cite web |date=2024-09-12 |title='Patients feel unheard': PCOS experts call out lack of research |url=https://www.euronews.com/health/2024/09/12/pcos-patient-advocates-call-out-lack-of-research-as-up-to-70-of-women-remain-undiagnosed-w |access-date=2025-12-02 |website=euronews |language=en}}</ref> This possible underfunding reflects a [[gender bias in health care]], where conditions mostly affecting women receive less research funding.<ref name=":14">{{Cite journal |last1=Brakta |first1=Soumia |last2=Lizneva |first2=Daria |last3=Mykhalchenko |first3=Kateryna |last4=Imam |first4=Adonis |last5=Walker |first5=Walidah |last6=Diamond |first6=Michael P |last7=Azziz |first7=Ricardo |date=2017-12-01 |title=Perspectives on Polycystic Ovary Syndrome: Is Polycystic Ovary Syndrome Research Underfunded? |journal=The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism |volume=102 |issue=12 |pages=4421–4427 |doi=10.1210/jc.2017-01415 |pmid=29092064 |issn=0021-972X}}</ref> Postoje značajne dezinformacije o zdravstvenim aktivnostima na društvenim mrežama. Naprimjer, neki zdravstveni influenceri promoviraju restriktivne dijete, poput eliminacije [[gluten]]a ili mliječnih proizvoda, za koje ne postoje dokazi o učinkovitosti. Drugi preporučuju da se ne vježba intenzivno, uprkos njegovoj korisnosti.<ref>{{cite news |last1=Brinkhurst-Cuff |first1=Charlie |title=I was diagnosed with PCOS – and was soon drowning in misinformation |url=https://www.theguardian.com/society/2025/jun/22/i-was-diagnosed-with-pcos-and-was-soon-drowning-in-misinformation |work=The Guardian |date=22 June 2025 }}</ref> Neki [[influencer]]i na društvenim mrežama bez medicinskih kvalifikacija, uključujući i one s velikim brojem pratitelja, predstavili su se kao autoriteti na PMOS-u kako bi promovirali svoje [[nadriljakarsrtvo|nedokazane tretmane]], koristeći ograničene medicinske mogućnosti dostupne za liječenje ovog stanja.<ref>{{cite news |last1=Wakefield |first1=Jacqui |title=Influencers selling fake cures for polycystic ovary syndrome |url=https://www.bbc.com/news/articles/ckgz2p0999yo |work=BBC News |date=7 December 2024 }}</ref> Istraživanja su identifikovala značajne nedostatke u znanju i obrazovanju ljekara u vezi sa PMOS-om, što može doprinijeti izazovima u pravovremenoj dijagnozi i liječenju.<ref>{{Cite journal |vauthors=Dokras A, Saini S, Gibson-Helm M, Schulkin J, Cooney L, Teede H |date=2017 |title=Gaps in knowledge among physicians regarding diagnostic criteria and management of polycystic ovary syndrome |journal=Fertility and Sterility |volume=107 |issue=6 |pages=1380–1386.e1 |doi=10.1016/j.fertnstert.2017.04.011 |pmid=28483503}}</ref> Naprimjer, zdravstveni radnici u primarnoj zdravstvenoj zaštiti, ali i u ginekologiji i reproduktivnim specijalistima, često nisu upoznati s preciznim dijagnostičkim kriterijima. Što se tiče upravljanja, mnogi stručnjaci imaju ograničeno znanje o povezanim metaboličkim stanjima, preporučenom skriningu i psihološkim utjecajima. [[Kašnjenje u dijagnostici|Dijagnoza se često postavlja kasno]], a osobe s PMOS-om obično su nezadovoljne njegom.<ref name="Lancet2022" /> == Također pogledajte== {{Portal|Medicina}} * [[Sindromi ovisni o androgenima]] == Reference == {{Reflist}} === Citirani izvori === * {{Cite book |vauthors=Goodarzi MO |year=2024 |title=BMJ Best Practice: Polycystic Ovary Syndrome |url=https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/141 |url-access=subscription |publisher=BMJ Publishing Group |access-date=29 June 2025}}<!-- Dead link: https://bestpractice.bmj.com/topics/en-gb/141/pdf/141/Polycystic%20ovary%20syndrome.pdf --> * {{Cite book |vauthors=Teede HJ, Tay CT, Laven JJ, Dokras A, Moran LJ, Piltonen TT, Costello MF, Boivin J, Redman LM, Boyle JA, Norman RJ, Mousa A, Joham AE |year=2023 |title=International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome 2023 |url=https://www.monash.edu/__data/assets/pdf_file/0003/3379521/Evidence-Based-Guidelines-2023.pdf |location=Melbourne, Australia |publisher=Monash University |isbn=978-0-6458209-0-4}} == Dopunski izvori == {{Refbegin}} * {{Cite web |title=Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) |date=21 August 2024 |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos |archive-date=6 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906171459/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pcos |url-status=live |publisher=[[Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development]] |access-date=9 September 2025}} {{Refend}} == Vanjski linkovi == * {{Commons category|Polycystic Ovary Syndrome}} {{Medicinski izvori | ICD11 = {{ICD11|5A80.1}} | ICD10 = {{ICD10|E|28|2|e|20}} | ICDO = | OMIM = 184700 | MedlinePlus = 000369 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2173 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|ped|2155}} {{eMedicine2|radio|565}} | MeshID = D011085 }} {{Gonadni poremećaj}} {{DEFAULTSORT:Polycystic Ovary Syndrome}} [[Kategorija: Endokrini poremećaji gonada]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Endokrino-povezana kožna stanja]] [[Kategorija: Ginekološki poremećaji]] [[Kategorija: Ginekološka endokrinologija]] [[Kategorija: Ženski endokrini sistem]] [[Kategorija: Ljudska reprodukcija]] [[Kategorija: Metabolički poremećaji]] [[Kategorija: Sindromi kod žena]] [[Kategorija: Sindromi s gojaznošću]] m1kex6gs29yc9q3hjt08ikamctkc894 0 534893 3848814 2026-05-23T18:08:26Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Poliendokrini metabolički sindrom jajnika]] 3848814 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Poliendokrini metabolički sindrom jajnika]] bwpityks1e7itg7dwa6675ez20h4ghj 0 534894 3848815 2026-05-23T18:09:02Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Poliendokrini metabolički sindrom jajnika]] 3848815 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Poliendokrini metabolički sindrom jajnika]] bwpityks1e7itg7dwa6675ez20h4ghj 0 534895 3848818 2026-05-23T18:12:49Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Poliendokrini metabolički sindrom jajnika]] 3848818 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Poliendokrini metabolički sindrom jajnika]] bwpityks1e7itg7dwa6675ez20h4ghj 0 534896 3848829 2026-05-23T20:15:17Z Unrelated9966 178239 Nova stranica: {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2025. | slika = EuroSuiza.svg | veličina_slike = | slika_alt = Logotip Eurosonga 2025 | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 13. maj 2025. | drugo_polufinale = 15. maj 2025. | drugi_pokušaj = | finale = 17. maj 2025. | mjesto_održavanja = [[St. Jakobshalle]]<br />[[Basel]], Švic... 3848829 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2025. | slika = EuroSuiza.svg | veličina_slike = | slika_alt = Logotip Eurosonga 2025 | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 13. maj 2025. | drugo_polufinale = 15. maj 2025. | drugi_pokušaj = | finale = 17. maj 2025. | mjesto_održavanja = [[St. Jakobshalle]]<br />[[Basel]], [[Švicarska]] | voditelji = {{Plainlist| * [[Hazel Brugger]] * [[Sandra Studer]] * [[Michelle Hunziker]] (finale)}} | dirigent = | režiser = {{Plainlist| * Robin Hofwander * Fredrik Bäcklund * Myriam von Necker}} | izvršni_nadzornik = [[Martin Österdahl]] | izvršni_producent = {{Plainlist| * Reto Peritz * Moritz Stadler}} | emiter = [[Swiss Broadcasting Corporation]] (SRG SSR) | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = ''Welcome Home'' | broj_učesnika = 37 | debitiranje = | povratak = {{Esc|Crna Gora}} | odustajanje = {{Esc|Moldavija}} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Zemlje koje su ranije učestvovale, a nisu 2025. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje jedan niz u polufinalu, ili dva niza u finalu po 12, 10, 8–1 bodova deset pjesama. U svim emisijama, online glasovi gledalaca iz zemalja koje ne učestvuju zbrajaju se i dodjeljuju kao jedan niz bodova. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{Esc|Austrija}}<br />"[[Wasted Love]]" | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2024.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2026.]] }} '''Eurosong 2025.''' bio je 69. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je u [[Basel]]u ([[Švicarska]]), a takmičenje je organizirala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) u saradnji sa švicarskim emiterom [[Swiss Broadcasting Corporation|SRG SSR]]. Polufinalne večeri održane su 13. i 15. maja, dok je finalna večer održana 17. maja 2025. Voditelji polufinala bili su [[Hazel Brugger]] i [[Sandra Studer]], kojima se u finalu pridružila [[Michelle Hunziker]].<ref name="SF1Results">{{Cite web|title=Eurovision 2025 Semi-final 1 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2025/semi-final-1|publisher=Eurovisionworld|access-date=2025-05-18|language=en}}</ref><ref name="FinalResults">{{Cite web|title=Eurovision 2025 Results: Voting & Points|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2025|publisher=Eurovisionworld|access-date=2025-05-18|language=en}}</ref> Učestvovalo je 37 zemalja.<ref name="Participants">{{Cite web|date=2024-12-11|title=38 Countries Will Participate in Eurovision Song Contest 2025|url=https://eurovoix.com/2024/12/12/38-countries-eurovision-song-contest-2025/|publisher=Eurovoix|access-date=2025-05-18|language=en}}</ref> [[Crna Gora na Eurosongu|Crna Gora]] se vratila takmičenju nakon dvogodišnje pauze, dok se [[Moldavija na Eurosongu|Moldavija]], koja je prvobitno planirala učestvovati, povukla zbog ekonomskih razloga i kvaliteta pjesama na nacionalnoj selekciji. Učešće [[Izrael na Eurosongu|Izraela]] nastavilo je izazivati kontroverze u kontekstu [[Rat u Gazi (2023)|rata u Gazi]].<ref name="Participants" /> Pobijedila je [[Austrija na Eurosongu|Austrija]] s pjesmom "[[Wasted Love]]" u izvedbi [[JJ (pjevač)|JJ]]-a, koju su napisali JJ, [[Teya (muzičarka)|Teodora Špirić]] i Thomas Thurner. Austrija je pobijedila u kombinovanom glasanju i glasanju žirija, dok je u teleglasanju završila na četvrtom mjestu. [[Izrael na Eurosongu|Izrael]] je pobijedio u teleglasanju i završio na drugom mjestu, a [[Estonija na Eurosongu|Estonija]], [[Švedska na Eurosongu|Švedska]] i [[Italija na Eurosongu|Italija]] zaokružile su prvih pet. Bila je to treća pobjeda Austrije na takmičenju, nakon pobjeda 1966. i 2014. godine.<ref name="FinalResults" /> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:Eurovision Song Contest 2025 ST Jakobshalle.jpg|left|thumb|250x250px|[[St. Jakobshalle]], Basel – glavno mjesto održavanja takmičenja 2025.]] Takmičenje 2025. održano je u Švicarskoj nakon pobjede te zemlje na [[Eurosong 2024.|Eurosongu 2024.]] s pjesmom "[[The Code (Nemo song)|The Code]]" u izvedbi [[Nemo (pjevač)|Nema]]. Bio je to treći put da je Švicarska domaćin takmičenja, nakon prvih izdanja u [[Lugano|Luganu]] 1956. i [[Lausanne|Lausanneu]] 1989. Kao mjesto održavanja izabrana je St. Jakobshalle kapaciteta 12.400 mjesta u Baselu.<ref name="Eurovoix-Host">{{cite web |date=2024-08-29 |title=Basel to Host Eurovision 2025 |url=https://eurovoix.com/2024/08/30/basel-to-host-eurovision-2025/ |access-date=2025-05-18 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> Kompleks Messe i Congress Center Basel ugostio je ''Eurovision Village'' (Eurovizijsko selo), gdje su se održavali nastupi učesnika takmičenja i lokalnih umjetnika, kao i javna prikazivanja emisija uživo za širu publiku, kao i ''EuroClub'', gdje su organizirane službene zabave i privatni nastupi učesnika. Događaj "Tirkizni tepih" održan je 11. maja 2025. ispred [[Basel Town Hall|Bašelske vijećnice]] i vodio je kroz Srednji most, a ceremonija otvaranja održana je u Messe Baselu.<ref>{{Cite web |date=2025-05-10 |title=Live from Basel: Eurovision 2025 Turquoise Carpet & Opening Ceremony |url=https://eurovoix.com/2025/05/11/eurovision-2025-turquoise-carpet-opening-ceremony/ |access-date=2025-05-18 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> == Rezultati == === Prvo polufinale === Prvo polufinale održano je 13. maja 2025. u 21 sat ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]). Nastupalo je 15 zemalja. Glasati su također mogle [[Njemačka na Eurosongu|Njemačka]] i [[Italija na Eurosongu|Italija]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF1Results" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 1. | {{Esc|Island}} | [[Væb]] | "{{lang|is|[[Róa]]}}" | [[islandski jezik|islandski]] | 6. | 97 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 2. | {{Esc|Poljska}} | [[Justyna Steczkowska]] | "{{lang|pl|[[Gaja (song)|Gaja]]}}" | [[poljski jezik|poljski]], engleski | 7. | 85 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Slovenija}} | [[Klemen Slakonja|Klemen]] | "[[How Much Time Do We Have Left]]" | engleski | 13. | 23 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 4. | {{Esc|Estonija}} | [[Tommy Cash (reper)|Tommy Cash]] | "{{lang|it|[[Espresso Macchiato (song)|Espresso Macchiato]]}}" | [[italijanski jezik|italijanski]], engleski | 5. | 113 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 5. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Ziferblat (bend)|Ziferblat]] | "[[Bird of Pray]]" | engleski, [[ukrajinski jezik|ukrajinski]] | 1. | 137 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 6. | {{Esc|Švedska}} | [[KAJ (grupa)|KAJ]] | "{{lang|sv|[[Bara bada bastu]]}}" | [[švedski jezik|švedski]], [[finski jezik|finski]] | 4. | 118 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Portugal}} | [[Napa (bend)|Napa]] | "{{lang|pt|[[Deslocado]]}}" | [[portugalski jezik|portugalski]] | 9. | 56 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Norveška}} | [[Kyle Alessandro]] | "[[Lighter (Kyle Alessandro song)|Lighter]]" | engleski | 8. | 82 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Belgija}} | [[Red Sebastian]] | "[[Strobe Lights]]" | engleski | 14. | 23 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Mamagama]] | "[[Run with U (Mamagama song)|Run with U]]" | engleski, [[azerski jezik|azerski]] | 15. | 7 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|San Marino}} | [[Gabry Ponte]] | "{{lang|it|[[Tutta l'Italia]]}}" | [[italijanski jezik|italijanski]] | 10. | 46 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Albanija}} | [[Shkodra Elektronike]] | "{{lang|sq|[[Zjerm (song)|Zjerm]]}}" | [[albanski jezik|albanski]] | 2. | 122 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Nizozemska}} | [[Claude (pjevač)|Claude]] | "{{lang|fr|[[C'est la vie (Claude song)|C'est la vie]]}}" | [[francuski jezik|francuski]], engleski | 3. | 121 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Marko Bošnjak]] | "[[Poison Cake]]" | engleski | 12. | 28 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Kipar}} | [[Theo Evan]] | "[[Shh (Theo Evan song)|Shh]]" | engleski | 11. | 44 |} === Drugo polufinale === Drugo polufinale održano je 15. maja 2025. u 21 sat (CEST). Nastupalo je 16 zemalja. Glasati su također mogle Austrija, [[Francuska na Eurosongu|Francuska]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF2Results">{{Cite web|title=Eurovision 2025 Semi-final 2 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2025/semi-final-2|publisher=Eurovisionworld|access-date=2025-05-18|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Australija}} | [[Go-Jo]] | "[[Milkshake Man]]" | engleski | 11. | 41 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Crna Gora}} | [[Nina Žižić]] | "{{lang|cnr|[[Dobrodošli]]}}" <small>({{lang|cnr|Добродошли}})</small> | [[crnogorski jezik|crnogorski]] | 16. | 12 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Irska}} | [[Emmy (pjevačica)|Emmy]] | "[[Laika Party]]" | engleski | 13. | 28 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 4. | {{Esc|Letonija}} | [[Tautumeitas]] | "{{lang|lv|[[Bur man laimi]]}}" | [[latvijski jezik|latvijski]] | 2. | 130 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 5. | {{Esc|Armenija}} | [[Parg (muzičar)|Parg]] | "[[Survivor (Parg song)|Survivor]]" | engleski, [[armenski jezik|armenski]] | 10. | 51 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 6. | {{Esc|Austrija}} | [[JJ (pjevač)|JJ]] | "[[Wasted Love]]" | engleski | 5. | 104 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Grčka}} | [[Klavdia (pjevačica)|Klavdia]] | "{{lang|el-Latn|[[Asteromata]]}}" <small>({{lang|el|Αστερομάτα}})</small> | [[grčki jezik|grčki]] | 4. | 112 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Litvanija}} | [[Katarsis (bend)|Katarsis]] | "{{lang|lt|[[Tavo akys]]}}" | [[litvanski jezik|litvanski]] | 6. | 103 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 9. | {{Esc|Malta}} | [[Miriana Conte]] | "[[Serving (song)|Serving]]" | engleski | 9. | 53 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Gruzija}} | [[Mariam Shengelia]] | "[[Freedom (Mariam Shengelia song)|Freedom]]" | [[gruzijski jezik|gruzijski]], engleski | 15. | 28 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|Danska}} | [[Sissal]] | "[[Hallucination (Sissal song)|Hallucination]]" | engleski | 8. | 61 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Češka}} | [[Adonxs]] | "[[Kiss Kiss Goodbye]]" | engleski | 12. | 29 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Luksemburg}} | [[Laura Thorn]] | "{{lang|fr|[[La poupée monte le son]]}}" | [[francuski jezik|francuski]] | 7. | 62 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Izrael}} | [[Yuval Raphael]] | "[[New Day Will Rise]]" | engleski, [[francuski jezik|francuski]], [[hebrejski jezik|hebrejski]] | 1. | 203 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Srbija}} | [[Princ od Vranje|Princ]] | "{{lang|sr-Latn|[[Mila (song)|Mila]]}}" <small>({{lang|sr|Мила}})</small> | [[srpski jezik|srpski]] | 14. | 28 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 16. | {{Esc|Finska}} | [[Erika Vikman]] | "{{lang|de|[[Ich komme]]}}" | [[finski jezik|finski]], [[njemački jezik|njemački]] | 3. | 115 |} === Finale === Finale je održano 17. maja 2025. u 21:00 (CEST). U finalu je učestvovalo 26 zemalja, sa svih trideset sedam zemalja učesnica koje su imale pravo glasa. Austrija je pobijedila sa 436 bodova, pobijedivši i u glasanju žirija. Izrael je bio drugi sa 357 bodova i pobijedio u teleglasanju, a Estonija, Švedska i Italija zaokružile su prvih pet.<ref name="FinalResults" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Norveška}} | [[Kyle Alessandro]] | "[[Lighter (Kyle Alessandro song)|Lighter]]" | engleski | 18. | 89 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Luksemburg}} | [[Laura Thorn]] | "{{lang|fr|[[La poupée monte le son]]}}" | francuski | 22. | 47 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Estonija}} | [[Tommy Cash (reper)|Tommy Cash]] | "{{lang|it|[[Espresso Macchiato (song)|Espresso Macchiato]]}}" | italijanski, engleski | 3. | 356 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Izrael}} | [[Yuval Raphael]] | "[[New Day Will Rise]]" | engleski, francuski, hebrejski | 2. | 357 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Litvanija}} | [[Katarsis (bend)|Katarsis]] | "{{lang|lt|[[Tavo akys]]}}" | litvanski | 16. | 96 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Španija}} | [[Melody (španska pjevačica)|Melody]] | "{{lang|es|[[Esa diva]]}}" | [[španski jezik|španski]] | 24. | 37 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Ziferblat (bend)|Ziferblat]] | "[[Bird of Pray]]" | engleski, ukrajinski | 9. | 218 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Remember Monday]] | "[[What the Hell Just Happened?]]" | engleski | 19. | 88 |- style="font-weight:bold; background:gold;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:gold;" | 9. | {{Esc|Austrija}} | [[JJ (pjevač)|JJ]] | "[[Wasted Love]]" | engleski | 1. | 436 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Island}} | [[Væb]] | "{{lang|is|[[Róa]]}}" | islandski | 25. | 33 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Letonija}} | [[Tautumeitas]] | "{{lang|lv|[[Bur man laimi]]}}" | latvijski | 13. | 158 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Nizozemska}} | [[Claude (pjevač)|Claude]] | "{{lang|fr|[[C'est la vie (Claude song)|C'est la vie]]}}" | francuski, engleski | 12. | 175 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Finska}} | [[Erika Vikman]] | "{{lang|de|[[Ich komme]]}}" | finski, njemački | 11. | 196 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Italija}} | [[Lucio Corsi]] | "{{lang|it|[[Volevo essere un duro]]}}" | [[italijanski jezik|italijanski]] | 5. | 256 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Poljska}} | [[Justyna Steczkowska]] | "{{lang|pl|[[Gaja (song)|Gaja]]}}" | poljski, engleski | 14. | 156 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Njemačka}} | [[Abor & Tynna]] | "{{lang|de|[[Baller (song)|Baller]]}}" | [[njemački jezik|njemački]] | 15. | 151 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Grčka}} | [[Klavdia (pjevačica)|Klavdia]] | "{{lang|el-Latn|[[Asteromata]]}}" <small>({{lang|el|Αστερομάτα}})</small> | grčki | 6. | 231 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Armenija}} | [[Parg (muzičar)|Parg]] | "[[Survivor (Parg song)|Survivor]]" | engleski, armenski | 20. | 72 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Švicarska}} | [[Zoë Më]] | "[[Voyage (Zoë Më song)|Voyage]]" | [[francuski jezik|francuski]] | 10. | 214 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20. | {{Esc|Malta}} | [[Miriana Conte]] | "[[Serving (song)|Serving]]" | engleski | 17. | 91 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Portugal}} | [[Napa (bend)|Napa]] | "{{lang|pt|[[Deslocado]]}}" | portugalski | 21. | 50 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Danska}} | [[Sissal]] | "[[Hallucination (Sissal song)|Hallucination]]" | engleski | 23. | 47 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Švedska}} | [[KAJ (grupa)|KAJ]] | "{{lang|sv|[[Bara bada bastu]]}}" | švedski, finski | 4. | 321 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24. | {{Esc|Francuska}} | [[Louane (pjevačica)|Louane]] | "{{lang|fr|[[Maman (2025 song)|Maman]]}}" | francuski | 7. | 230 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25. | {{Esc|San Marino}} | [[Gabry Ponte]] | "{{lang|it|[[Tutta l'Italia]]}}" | italijanski | 26. | 27 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 26. | {{Esc|Albanija}} | [[Shkodra Elektronike]] | "{{lang|sq|[[Zjerm (song)|Zjerm]]}}" | albanski | 8. | 218 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2025}} * [https://www.eurovision.com/eurovision-song-contest/basel-2025/ Zvanična stranica Eurosonga u Baselu 2025.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2025.]] [[Kategorija:2025. u Švicarskoj]] [[Kategorija:2025. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Švicarskoj]] [[Kategorija:Eurosong 2025.|*]] e738rldwo8yfluq8xpozfcb1bnwl0zr 0 534898 3848835 2026-05-23T21:52:24Z SklopaUzKlopu 180141 Nova stranica: {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Slika rijeke Suhalj sa magistralne ulice | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = 44.035570, 16.874213 | nad... 3848835 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Slika rijeke Suhalj sa magistralne ulice | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = 44.035570, 16.874213 | nadmorska visina izvora_m = 915 | ušće = [[Babića brdo]] | ušće_koordinate = 44.045678, 16.903749 | nadmorska visina ušća_m = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | prazno_ime = Krč [[https://www.kartabih.com/karta-glamoc/]] }} '''Suhalj''' је mali vodotok koji se nalazi u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč|Glamoču]]. Nalazi se južno od područija grada. Suhalj ima jednu pritoku i to je Busija. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)]], [[Jakir]] i ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog brda]]. == Tok == Ovom kratkom vodotoku pocetak je u selu [[Kamen (Glamoč)]] gdje izvire od [[Hrast (jezero)|jezera Hrast]]. Nadmorska visina tog izvore je 915 metara. Nastavimo niz vodotok vidjecemo mjesto gdje se ulijeva riječica Busija sa desne strane Magistralne ulice. Nastavlja svoj tok kroz selo [[Jakir]]. Svoj tok završava malo niže od sela [[Babića Brdo|Babića brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jarugu]][https://www.google.com/maps/@44.0438633,16.9034975,16z?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs-US|access-date=2026-05-23}}</ref> == Okolina == Na početku njenog toka nalazi se [[Hrast (jezero)|Jezero Hrast]] koje je okruženo mnogim biljkama. U jezeru razne vrste riba nazivaju svoj dom. U blizini Suhalja nalazi se izvor pitke vode Hrast. Na jezeru nalazi se jedan napušteni nedovršeni hotel. Na obali jezera nalaze se bungalovi. U blizini s lijeve strane riječice nalazi se staro tursko groblje gdje ima jedan Bašluk koji je 2 puta veći od čovjeka. Sa lijeve strane obale malo dalje u selu [[Malkočevci]] nalazi se džamija Malkoč-begova džamija. Na kraju kod ušća nalazi se Balaklagija.<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8D-begova+d%C5%BEamija/@44.0491126,16.8921,920m/data=!3m1!1e3!4m6!3m5!1s0x475fdd002def324d:0x7b8628c96d34e44b!8m2!3d44.0497149!4d16.8950331!16s/g/11xrfyyk06?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs-US|access-date=2026-05-23}}</ref> == Referenca == # [https://www.kartabih.com/karta-glamoc/ Karta Glamoča]. Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps Google.mape](za kordinate). Pristupljeno 23.5.2026 # Google Earth Pro (za lokaciju, dužinu, NV, izvor i ušće itd.) Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Jakir/@44.0402019,16.887149,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Jakir] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8Devci/@44.047341,16.8896138,16z/data=!4m15!1m8!3m7!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!2sJakir!3b1!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx!3m5!1s0x475fdd4e692b575b:0x345ab5f20b5f3503!8m2!3d44.0476275!4d16.8882374!16s%2Fm%2F0crhwfw?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Malkočevci] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ OpštinaGlamoč/turizam] Pristupljen 23.5.2026 # [https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf Turistički vodič životinjski svijet] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Lake+Bungalows+Glamo%C4%8D/@44.0345555,16.8841034,16z/data=!4m9!3m8!1s0x475fe7dfc42f194b:0x12754a3a74588367!5m2!4m1!1i2!8m2!3d44.0339054!4d16.8756479!16s%2Fg%2F11rxvql279?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Lake bungalovi Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/@44.0343473,16.8747532,460m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D SatteliteSlike/Google.Mape/Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 a1u2o2l287f0ep9dntkayeqimxjwo48 3848837 3848835 2026-05-23T22:09:02Z SklopaUzKlopu 180141 3848837 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Slika rijeke Suhalj sa magistralne ulice | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = 44.035570, 16.874213 | nadmorska visina izvora_m = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = 44.045678, 16.903749 | nadmorska visina ušća_m = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | prazno_ime = Krč [[https://www.kartabih.com/karta-glamoc/]] }} '''Suhalj''' је mali vodotok koji se nalazi u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč|Glamoču]]. Nalazi se južno od područija grada. Suhalj ima jednu pritoku i to je Busija. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)]], [[Jakir]] i ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog brda]]. == Tok == Ovom kratkom vodotoku pocetak je u selu [[Kamen (Glamoč)]] gdje izvire od [[Hrast (jezero)|jezera Hrast]]. Nadmorska visina tog izvore je 915 metara. Nastavimo niz vodotok vidjecemo mjesto gdje se ulijeva riječica Busija sa desne strane Magistralne ulice. Nastavlja svoj tok kroz selo [[Jakir]]. Svoj tok završava malo niže od sela [[Babića Brdo|Babića brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jarugu]][https://www.google.com/maps/@44.0438633,16.9034975,16z?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs-US|access-date=2026-05-23}}</ref> == Okolina == Na početku njenog toka nalazi se [[Hrast (jezero)|Jezero Hrast]] koje je okruženo mnogim biljkama. U jezeru razne vrste riba nazivaju svoj dom. U blizini Suhalja nalazi se izvor pitke vode Hrast. Na jezeru nalazi se jedan napušteni nedovršeni hotel. Na obali jezera nalaze se bungalovi. U blizini s lijeve strane riječice nalazi se staro tursko groblje gdje ima jedan Bašluk koji je 2 puta veći od čovjeka. Sa lijeve strane obale malo dalje u selu [[Malkočevci]] nalazi se džamija Malkoč-begova džamija. Na kraju kod ušća nalazi se Balaklagija.<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8D-begova+d%C5%BEamija/@44.0491126,16.8921,920m/data=!3m1!1e3!4m6!3m5!1s0x475fdd002def324d:0x7b8628c96d34e44b!8m2!3d44.0497149!4d16.8950331!16s/g/11xrfyyk06?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs-US|access-date=2026-05-23}}</ref> == Referenca == # [https://www.kartabih.com/karta-glamoc/ Karta Glamoča]. Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps Google.mape](za kordinate). Pristupljeno 23.5.2026 # Google Earth Pro (za lokaciju, dužinu, NV, izvor i ušće itd.) Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Jakir/@44.0402019,16.887149,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Jakir] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8Devci/@44.047341,16.8896138,16z/data=!4m15!1m8!3m7!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!2sJakir!3b1!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx!3m5!1s0x475fdd4e692b575b:0x345ab5f20b5f3503!8m2!3d44.0476275!4d16.8882374!16s%2Fm%2F0crhwfw?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Malkočevci] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ OpštinaGlamoč/turizam] Pristupljen 23.5.2026 # [https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf Turistički vodič životinjski svijet] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Lake+Bungalows+Glamo%C4%8D/@44.0345555,16.8841034,16z/data=!4m9!3m8!1s0x475fe7dfc42f194b:0x12754a3a74588367!5m2!4m1!1i2!8m2!3d44.0339054!4d16.8756479!16s%2Fg%2F11rxvql279?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Lake bungalovi Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/@44.0343473,16.8747532,460m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D SatteliteSlike/Google.Mape/Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 kyi92q8xwd58stvr6ywpdfqfm4wt717 3848838 3848837 2026-05-23T22:10:12Z SklopaUzKlopu 180141 dodano Hidrografije bih 3848838 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Slika rijeke Suhalj sa magistralne ulice | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = 44.035570, 16.874213 | nadmorska visina izvora_m = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = 44.045678, 16.903749 | nadmorska visina ušća_m = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | prazno_ime = Krč [[https://www.kartabih.com/karta-glamoc/]] }} '''Suhalj''' је mali vodotok koji se nalazi u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč|Glamoču]]. Nalazi se južno od područija grada. Suhalj ima jednu pritoku i to je Busija. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)]], [[Jakir]] i ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog brda]]. == Tok == Ovom kratkom vodotoku pocetak je u selu [[Kamen (Glamoč)]] gdje izvire od [[Hrast (jezero)|jezera Hrast]]. Nadmorska visina tog izvore je 915 metara. Nastavimo niz vodotok vidjecemo mjesto gdje se ulijeva riječica Busija sa desne strane Magistralne ulice. Nastavlja svoj tok kroz selo [[Jakir]]. Svoj tok završava malo niže od sela [[Babića Brdo|Babića brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jarugu]][https://www.google.com/maps/@44.0438633,16.9034975,16z?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs-US|access-date=2026-05-23}}</ref> == Okolina == Na početku njenog toka nalazi se [[Hrast (jezero)|Jezero Hrast]] koje je okruženo mnogim biljkama. U jezeru razne vrste riba nazivaju svoj dom. U blizini Suhalja nalazi se izvor pitke vode Hrast. Na jezeru nalazi se jedan napušteni nedovršeni hotel. Na obali jezera nalaze se bungalovi. U blizini s lijeve strane riječice nalazi se staro tursko groblje gdje ima jedan Bašluk koji je 2 puta veći od čovjeka. Sa lijeve strane obale malo dalje u selu [[Malkočevci]] nalazi se džamija Malkoč-begova džamija. Na kraju kod ušća nalazi se Balaklagija.<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8D-begova+d%C5%BEamija/@44.0491126,16.8921,920m/data=!3m1!1e3!4m6!3m5!1s0x475fdd002def324d:0x7b8628c96d34e44b!8m2!3d44.0497149!4d16.8950331!16s/g/11xrfyyk06?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs-US|access-date=2026-05-23}}</ref> == Referenca == # [https://www.kartabih.com/karta-glamoc/ Karta Glamoča]. Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps Google.mape](za kordinate). Pristupljeno 23.5.2026 # Google Earth Pro (za lokaciju, dužinu, NV, izvor i ušće itd.) Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Jakir/@44.0402019,16.887149,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Jakir] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8Devci/@44.047341,16.8896138,16z/data=!4m15!1m8!3m7!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!2sJakir!3b1!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx!3m5!1s0x475fdd4e692b575b:0x345ab5f20b5f3503!8m2!3d44.0476275!4d16.8882374!16s%2Fm%2F0crhwfw?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Malkočevci] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ OpštinaGlamoč/turizam] Pristupljen 23.5.2026 # [https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf Turistički vodič životinjski svijet] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Lake+Bungalows+Glamo%C4%8D/@44.0345555,16.8841034,16z/data=!4m9!3m8!1s0x475fe7dfc42f194b:0x12754a3a74588367!5m2!4m1!1i2!8m2!3d44.0339054!4d16.8756479!16s%2Fg%2F11rxvql279?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Lake bungalovi Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/@44.0343473,16.8747532,460m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D SatteliteSlike/Google.Mape/Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 <references /> {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} 432j9kfdkic8of38j6gek2ewygcuw9m 3848951 3848838 2026-05-24T09:29:58Z AnToni 2325 /* Okolina */ okruženo mnogim biljkama? 3848951 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Slika rijeke Suhalj sa magistralne ulice | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = 44.035570, 16.874213 | nadmorska visina izvora_m = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = 44.045678, 16.903749 | nadmorska visina ušća_m = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | prazno_ime = Krč [[https://www.kartabih.com/karta-glamoc/]] }} '''Suhalj''' је mali vodotok koji se nalazi u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč|Glamoču]]. Nalazi se južno od područija grada. Suhalj ima jednu pritoku i to je Busija. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)]], [[Jakir]] i ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog brda]]. == Tok == Ovom kratkom vodotoku pocetak je u selu [[Kamen (Glamoč)]] gdje izvire od [[Hrast (jezero)|jezera Hrast]]. Nadmorska visina tog izvore je 915 metara. Nastavimo niz vodotok vidjecemo mjesto gdje se ulijeva riječica Busija sa desne strane Magistralne ulice. Nastavlja svoj tok kroz selo [[Jakir]]. Svoj tok završava malo niže od sela [[Babića Brdo|Babića brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jarugu]][https://www.google.com/maps/@44.0438633,16.9034975,16z?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs-US|access-date=2026-05-23}}</ref> == Okolina == Na početku njenog toka nalazi se [[Hrast (jezero)|Jezero Hrast]]. == Referenca == # [https://www.kartabih.com/karta-glamoc/ Karta Glamoča]. Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps Google.mape](za kordinate). Pristupljeno 23.5.2026 # Google Earth Pro (za lokaciju, dužinu, NV, izvor i ušće itd.) Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Jakir/@44.0402019,16.887149,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Jakir] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8Devci/@44.047341,16.8896138,16z/data=!4m15!1m8!3m7!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!2sJakir!3b1!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx!3m5!1s0x475fdd4e692b575b:0x345ab5f20b5f3503!8m2!3d44.0476275!4d16.8882374!16s%2Fm%2F0crhwfw?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Malkočevci] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ OpštinaGlamoč/turizam] Pristupljen 23.5.2026 # [https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf Turistički vodič životinjski svijet] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Lake+Bungalows+Glamo%C4%8D/@44.0345555,16.8841034,16z/data=!4m9!3m8!1s0x475fe7dfc42f194b:0x12754a3a74588367!5m2!4m1!1i2!8m2!3d44.0339054!4d16.8756479!16s%2Fg%2F11rxvql279?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Lake bungalovi Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/@44.0343473,16.8747532,460m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D SatteliteSlike/Google.Mape/Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 <references /> {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} 91opmlth2qr9vliplqw7qte8d0amn5w 3848952 3848951 2026-05-24T09:31:14Z AnToni 2325 /* Tok */ jezik bs-US? 3848952 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Slika rijeke Suhalj sa magistralne ulice | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = 44.035570, 16.874213 | nadmorska visina izvora_m = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = 44.045678, 16.903749 | nadmorska visina ušća_m = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | prazno_ime = Krč [[https://www.kartabih.com/karta-glamoc/]] }} '''Suhalj''' је mali vodotok koji se nalazi u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč|Glamoču]]. Nalazi se južno od područija grada. Suhalj ima jednu pritoku i to je Busija. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)]], [[Jakir]] i ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog brda]]. == Tok == Ovom kratkom vodotoku pocetak je u selu [[Kamen (Glamoč)]] gdje izvire od [[Hrast (jezero)|jezera Hrast]]. Nadmorska visina tog izvore je 915 metara. Nastavimo niz vodotok vidjecemo mjesto gdje se ulijeva riječica Busija sa desne strane Magistralne ulice. Nastavlja svoj tok kroz selo [[Jakir]]. Svoj tok završava malo niže od sela [[Babića Brdo|Babića brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jarugu]]<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs|access-date=2026-05-23}}</ref> == Okolina == Na početku njenog toka nalazi se [[Hrast (jezero)|Jezero Hrast]]. == Referenca == # [https://www.kartabih.com/karta-glamoc/ Karta Glamoča]. Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps Google.mape](za kordinate). Pristupljeno 23.5.2026 # Google Earth Pro (za lokaciju, dužinu, NV, izvor i ušće itd.) Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Jakir/@44.0402019,16.887149,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Jakir] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8Devci/@44.047341,16.8896138,16z/data=!4m15!1m8!3m7!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!2sJakir!3b1!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx!3m5!1s0x475fdd4e692b575b:0x345ab5f20b5f3503!8m2!3d44.0476275!4d16.8882374!16s%2Fm%2F0crhwfw?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Malkočevci] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ OpštinaGlamoč/turizam] Pristupljen 23.5.2026 # [https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf Turistički vodič životinjski svijet] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Lake+Bungalows+Glamo%C4%8D/@44.0345555,16.8841034,16z/data=!4m9!3m8!1s0x475fe7dfc42f194b:0x12754a3a74588367!5m2!4m1!1i2!8m2!3d44.0339054!4d16.8756479!16s%2Fg%2F11rxvql279?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Lake bungalovi Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/@44.0343473,16.8747532,460m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D SatteliteSlike/Google.Mape/Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 <references /> {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} r61dibgrj32duo2bkckf9e8fjfryesy 3848955 3848952 2026-05-24T09:33:07Z AnToni 2325 /* Tok */ 3848955 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Slika rijeke Suhalj sa magistralne ulice | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = 44.035570, 16.874213 | nadmorska visina izvora_m = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = 44.045678, 16.903749 | nadmorska visina ušća_m = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | prazno_ime = Krč [[https://www.kartabih.com/karta-glamoc/]] }} '''Suhalj''' је mali vodotok koji se nalazi u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč|Glamoču]]. Nalazi se južno od područija grada. Suhalj ima jednu pritoku i to je Busija. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)]], [[Jakir]] i ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog brda]]. == Tok == Nadmorska visina izvora je 915 m. U nju se ulijeva riječica Busija sa desne strane magistralne ceste. Nastavlja svoj tok kroz selo [[Jakir]]. Svoj tok završava malo niže od sela [[Babića Brdo|Babića brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jarugu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs|access-date=2026-05-23}}</ref> == Okolina == Na početku njenog toka nalazi se [[Hrast (jezero)|Jezero Hrast]]. == Referenca == # [https://www.kartabih.com/karta-glamoc/ Karta Glamoča]. Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps Google.mape](za kordinate). Pristupljeno 23.5.2026 # Google Earth Pro (za lokaciju, dužinu, NV, izvor i ušće itd.) Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Jakir/@44.0402019,16.887149,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Jakir] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8Devci/@44.047341,16.8896138,16z/data=!4m15!1m8!3m7!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!2sJakir!3b1!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx!3m5!1s0x475fdd4e692b575b:0x345ab5f20b5f3503!8m2!3d44.0476275!4d16.8882374!16s%2Fm%2F0crhwfw?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Malkočevci] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ OpštinaGlamoč/turizam] Pristupljen 23.5.2026 # [https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf Turistički vodič životinjski svijet] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Lake+Bungalows+Glamo%C4%8D/@44.0345555,16.8841034,16z/data=!4m9!3m8!1s0x475fe7dfc42f194b:0x12754a3a74588367!5m2!4m1!1i2!8m2!3d44.0339054!4d16.8756479!16s%2Fg%2F11rxvql279?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Lake bungalovi Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/@44.0343473,16.8747532,460m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D SatteliteSlike/Google.Mape/Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 <references /> {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} mo09pn1v4glijbgfx744a6e4dvp64o6 3848957 3848955 2026-05-24T09:34:19Z AnToni 2325 3848957 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Slika rijeke Suhalj sa magistralne ulice | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = 44.035570, 16.874213 | nadmorska visina izvora_m = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = 44.045678, 16.903749 | nadmorska visina ušća_m = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | prazno_ime = Krč [[https://www.kartabih.com/karta-glamoc/]] }} '''Suhalj''' је mali vodotok koji se nalazi u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč|Glamoču]]. Nalazi se južno od područija grada i ima jednu pritoku Busiju. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)]], [[Jakir]] i ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog brda]]. == Tok == Nadmorska visina izvora je 915 m. U nju se ulijeva riječica Busija sa desne strane magistralne ceste. Nastavlja svoj tok kroz selo [[Jakir]]. Svoj tok završava malo niže od sela [[Babića Brdo|Babića brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jarugu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs|access-date=2026-05-23}}</ref> == Okolina == Na početku njenog toka nalazi se [[Hrast (jezero)|Jezero Hrast]]. == Referenca == # [https://www.kartabih.com/karta-glamoc/ Karta Glamoča]. Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps Google.mape](za kordinate). Pristupljeno 23.5.2026 # Google Earth Pro (za lokaciju, dužinu, NV, izvor i ušće itd.) Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Jakir/@44.0402019,16.887149,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Jakir] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8Devci/@44.047341,16.8896138,16z/data=!4m15!1m8!3m7!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!2sJakir!3b1!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx!3m5!1s0x475fdd4e692b575b:0x345ab5f20b5f3503!8m2!3d44.0476275!4d16.8882374!16s%2Fm%2F0crhwfw?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Malkočevci] Pristupljeno 23.5.2026. # [https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ OpštinaGlamoč/turizam] Pristupljen 23.5.2026 # [https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf Turistički vodič životinjski svijet] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/place/Lake+Bungalows+Glamo%C4%8D/@44.0345555,16.8841034,16z/data=!4m9!3m8!1s0x475fe7dfc42f194b:0x12754a3a74588367!5m2!4m1!1i2!8m2!3d44.0339054!4d16.8756479!16s%2Fg%2F11rxvql279?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Lake bungalovi Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 # [https://www.google.com/maps/@44.0343473,16.8747532,460m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D SatteliteSlike/Google.Mape/Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 <references /> {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} lm35h3nmzib2jvnwukfuc6tf6kab3bs 3848958 3848957 2026-05-24T09:35:15Z AnToni 2325 /* Referenca */ 3848958 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Slika rijeke Suhalj sa magistralne ulice | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = 44.035570, 16.874213 | nadmorska visina izvora_m = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = 44.045678, 16.903749 | nadmorska visina ušća_m = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | prazno_ime = Krč [[https://www.kartabih.com/karta-glamoc/]] }} '''Suhalj''' је mali vodotok koji se nalazi u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč|Glamoču]]. Nalazi se južno od područija grada i ima jednu pritoku Busiju. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)]], [[Jakir]] i ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog brda]]. == Tok == Nadmorska visina izvora je 915 m. U nju se ulijeva riječica Busija sa desne strane magistralne ceste. Nastavlja svoj tok kroz selo [[Jakir]]. Svoj tok završava malo niže od sela [[Babića Brdo|Babića brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jarugu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs|access-date=2026-05-23}}</ref> == Okolina == Na početku njenog toka nalazi se [[Hrast (jezero)|Jezero Hrast]]. == Referenca == * [https://www.kartabih.com/karta-glamoc/ Karta Glamoča]. Pristupljeno 23.5.2026. * [https://www.google.com/maps Google.mape](za kordinate). Pristupljeno 23.5.2026 * Google Earth Pro (za lokaciju, dužinu, NV, izvor i ušće itd.) Pristupljeno 23.5.2026 * [https://www.google.com/maps/place/Jakir/@44.0402019,16.887149,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Jakir] Pristupljeno 23.5.2026. * [https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8Devci/@44.047341,16.8896138,16z/data=!4m15!1m8!3m7!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!2sJakir!3b1!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx!3m5!1s0x475fdd4e692b575b:0x345ab5f20b5f3503!8m2!3d44.0476275!4d16.8882374!16s%2Fm%2F0crhwfw?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Malkočevci] Pristupljeno 23.5.2026. * [https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ OpštinaGlamoč/turizam] Pristupljen 23.5.2026 * [https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf Turistički vodič životinjski svijet] Pristupljeno 23.5.2026 * [https://www.google.com/maps/place/Lake+Bungalows+Glamo%C4%8D/@44.0345555,16.8841034,16z/data=!4m9!3m8!1s0x475fe7dfc42f194b:0x12754a3a74588367!5m2!4m1!1i2!8m2!3d44.0339054!4d16.8756479!16s%2Fg%2F11rxvql279?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Lake bungalovi Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 * [https://www.google.com/maps/@44.0343473,16.8747532,460m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D SatteliteSlike/Google.Mape/Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 <references /> {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} de1ro3hzt17m1hb5q53if0tag38bea5 3848976 3848958 2026-05-24T10:42:11Z Mhare 481 3848976 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Rijeka Suhalj | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32 km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = {{coord|44.035570|16.874213|display=inline}} | nadmorska visina izvora = 915 m | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = {{coord|44.045678|16.903749|display=inline}} | nadmorska visina ušća = 900 m | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | dodatno = Krč }} '''Suhalj''' је mali vodotok koji se nalazi u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč|Glamoču]]. Nalazi se južno od područija grada i ima jednu pritoku Busiju. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)]], [[Jakir]] i ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog brda]]. == Tok == Nadmorska visina izvora je 915 m. U nju se ulijeva riječica Busija sa desne strane magistralne ceste. Nastavlja svoj tok kroz selo [[Jakir]]. Svoj tok završava malo niže od sela [[Babića Brdo|Babića brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jarugu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw==|title=Google Maps|website=Google Maps|language=bs|access-date=2026-05-23}}</ref> == Okolina == Na početku njenog toka nalazi se [[Hrast (jezero)|Jezero Hrast]]. == Referenca == * [https://www.kartabih.com/karta-glamoc/ Karta Glamoča]. Pristupljeno 23.5.2026. * [https://www.google.com/maps Google.mape](za kordinate). Pristupljeno 23.5.2026 * Google Earth Pro (za lokaciju, dužinu, NV, izvor i ušće itd.) Pristupljeno 23.5.2026 * [https://www.google.com/maps/place/Jakir/@44.0402019,16.887149,17z/data=!3m1!4b1!4m6!3m5!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Jakir] Pristupljeno 23.5.2026. * [https://www.google.com/maps/place/Malko%C4%8Devci/@44.047341,16.8896138,16z/data=!4m15!1m8!3m7!1s0x475fdd54a0478ff9:0x91859ba373a2941b!2sJakir!3b1!8m2!3d44.0409156!4d16.8903593!16s%2Fm%2F0crfqbx!3m5!1s0x475fdd4e692b575b:0x345ab5f20b5f3503!8m2!3d44.0476275!4d16.8882374!16s%2Fm%2F0crhwfw?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Google.Mape/Malkočevci] Pristupljeno 23.5.2026. * [https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ OpštinaGlamoč/turizam] Pristupljen 23.5.2026 * [https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf Turistički vodič životinjski svijet] Pristupljeno 23.5.2026 * [https://www.google.com/maps/place/Lake+Bungalows+Glamo%C4%8D/@44.0345555,16.8841034,16z/data=!4m9!3m8!1s0x475fe7dfc42f194b:0x12754a3a74588367!5m2!4m1!1i2!8m2!3d44.0339054!4d16.8756479!16s%2Fg%2F11rxvql279?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Lake bungalovi Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 * [https://www.google.com/maps/@44.0343473,16.8747532,460m/data=!3m1!1e3?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MDUyMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D SatteliteSlike/Google.Mape/Glamoč] Pristupljeno 23.5.2026 <references /> {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} sp8457ewb1nyv97xk9cecqawjcbhe2g 3848977 3848976 2026-05-24T10:46:22Z Mhare 481 3848977 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Rijeka Suhalj | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32 km | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = {{coord|44.035570|16.874213|display=inline}} | nadmorska visina izvora = 915 m | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = {{coord|44.045678|16.903749|display=inline}} | nadmorska visina ušća = 900 m | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | dodatno = Krč }} '''Suhalj''' je mali vodotok u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na području [[Glamoč]]a u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Nalazi se južno od gradskog područja i ima jednu pritoku, Busiju. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)|Kamen]] i [[Jakir]], a ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog Brda]]. == Tok == Nadmorska visina izvora iznosi 915 m. U Suhalj se s desne strane magistralne ceste ulijeva riječica Busija, nakon čega vodotok nastavlja kroz selo [[Jakir]]. Tok završava nešto niže od sela [[Babića Brdo|Babićevo Brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jaruga|Jarugu]].<ref name="GoogleMaps">{{cite web |title=Suhalj, Glamoč |url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu |website=Google Maps |publisher=Google |access-date=23. 5. 2026}}</ref> == Okolina == Na početku toka nalazi se [[Hrast (jezero)|jezero Hrast]], vještačko jezero koje se nalazi oko 3 km od Glamoča i zauzima površinu od 25.000 m².<ref name="OpcinaTurizam">{{cite web |title=Tourism |url=https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ |website=Official web site |publisher=Municipality of Glamoč |language=en |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Vodic">{{cite web |last1=Paštar |first1=Neven |last2=Radoja |first2=Dušan |title=Glamoč: turistički vodič |url=https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf |publisher=Turističko-razvojna agencija Glamoč |date=2014 |format=PDF |access-date=24. 5. 2026}}</ref> U blizini grada nalazi se i jezero Busija, površine oko 4.000 m².<ref name="OpcinaTurizam"/><ref name="Vodic"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} m6dqt212ump9lf87qqcc7cs10l6ysv6 3848978 3848977 2026-05-24T10:47:38Z Mhare 481 3848978 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Rijeka Suhalj | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32 | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = {{coord|44.035570|16.874213|display=inline}} | nadmorska visina izvora = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = {{coord|44.045678|16.903749|display=inline}} | nadmorska visina ušća = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | dodatno = Krč }} '''Suhalj''' je mali vodotok u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na području [[Glamoč]]a u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Nalazi se južno od gradskog područja i ima jednu pritoku, Busiju. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)|Kamen]] i [[Jakir]], a ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog Brda]]. == Tok == Nadmorska visina izvora iznosi 915 m. U Suhalj se s desne strane magistralne ceste ulijeva riječica Busija, nakon čega vodotok nastavlja kroz selo [[Jakir]]. Tok završava nešto niže od sela [[Babića Brdo|Babićevo Brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jaruga|Jarugu]].<ref name="GoogleMaps">{{cite web |title=Suhalj, Glamoč |url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu |website=Google Maps |publisher=Google |access-date=23. 5. 2026}}</ref> == Okolina == Na početku toka nalazi se [[Hrast (jezero)|jezero Hrast]], vještačko jezero koje se nalazi oko 3 km od Glamoča i zauzima površinu od 25.000 m².<ref name="OpcinaTurizam">{{cite web |title=Tourism |url=https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ |website=Official web site |publisher=Municipality of Glamoč |language=en |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Vodic">{{cite web |last1=Paštar |first1=Neven |last2=Radoja |first2=Dušan |title=Glamoč: turistički vodič |url=https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf |publisher=Turističko-razvojna agencija Glamoč |date=2014 |format=PDF |access-date=24. 5. 2026}}</ref> U blizini grada nalazi se i jezero Busija, površine oko 4.000 m².<ref name="OpcinaTurizam"/><ref name="Vodic"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} 4cyz7k1c1itj6yfw0voudnyz8hvx4a0 3848979 3848978 2026-05-24T10:49:55Z Mhare 481 /* Tok */ 3848979 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Rijeka Suhalj | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32 | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = {{coord|44.035570|16.874213|display=inline}} | nadmorska visina izvora = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = {{coord|44.045678|16.903749|display=inline}} | nadmorska visina ušća = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | dodatno = Krč }} '''Suhalj''' je mali vodotok u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na području [[Glamoč]]a u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Nalazi se južno od gradskog područja i ima jednu pritoku, Busiju. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)|Kamen]] i [[Jakir]], a ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog Brda]]. == Tok == Nadmorska visina izvora iznosi 915 m. U Suhalj se s desne strane magistralne ceste ulijeva riječica Busija, nakon čega vodotok nastavlja kroz selo [[Jakir]]. Tok završava nešto niže od sela [[Babića Brdo|Babićevo Brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jaruga (rijeka)|Jarugu]].<ref name="GoogleMaps">{{cite web |title=Suhalj, Glamoč |url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu |website=Google Maps |publisher=Google |access-date=23. 5. 2026}}</ref> == Okolina == Na početku toka nalazi se [[Hrast (jezero)|jezero Hrast]], vještačko jezero koje se nalazi oko 3 km od Glamoča i zauzima površinu od 25.000 m².<ref name="OpcinaTurizam">{{cite web |title=Tourism |url=https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ |website=Official web site |publisher=Municipality of Glamoč |language=en |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Vodic">{{cite web |last1=Paštar |first1=Neven |last2=Radoja |first2=Dušan |title=Glamoč: turistički vodič |url=https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf |publisher=Turističko-razvojna agencija Glamoč |date=2014 |format=PDF |access-date=24. 5. 2026}}</ref> U blizini grada nalazi se i jezero Busija, površine oko 4.000 m².<ref name="OpcinaTurizam"/><ref name="Vodic"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} e8lqzg6ejfdsbtxyw4fqz001pseeo5p 3848998 3848979 2026-05-24T11:16:37Z Mhare 481 3848998 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Rijeka Suhalj | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32 | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = {{coord|44.035570|16.874213|display=inline}} | nadmorska visina izvora = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = {{coord|44.045678|16.903749|display=inline}} | nadmorska visina ušća = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | mapframe = yes }} '''Suhalj''' je mali vodotok u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na području [[Glamoč]]a u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Nalazi se južno od gradskog područja i ima jednu pritoku, Busiju. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)|Kamen]] i [[Jakir]], a ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog Brda]]. == Tok == Nadmorska visina izvora iznosi 915 m. U Suhalj se s desne strane magistralne ceste ulijeva riječica Busija, nakon čega vodotok nastavlja kroz selo [[Jakir]]. Tok završava nešto niže od sela [[Babića Brdo|Babićevo Brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jaruga (rijeka)|Jarugu]].<ref name="GoogleMaps">{{cite web |title=Suhalj, Glamoč |url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu |website=Google Maps |publisher=Google |access-date=23. 5. 2026}}</ref> == Okolina == Na početku toka nalazi se [[Hrast (jezero)|jezero Hrast]], vještačko jezero koje se nalazi oko 3 km od Glamoča i zauzima površinu od 25.000 m².<ref name="OpcinaTurizam">{{cite web |title=Tourism |url=https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ |website=Official web site |publisher=Municipality of Glamoč |language=en |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Vodic">{{cite web |last1=Paštar |first1=Neven |last2=Radoja |first2=Dušan |title=Glamoč: turistički vodič |url=https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf |publisher=Turističko-razvojna agencija Glamoč |date=2014 |format=PDF |access-date=24. 5. 2026}}</ref> U blizini grada nalazi se i jezero Busija, površine oko 4.000 m².<ref name="OpcinaTurizam"/><ref name="Vodic"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} ruqbpsztmiir8whpnyipqo4de5g2h05 3848999 3848998 2026-05-24T11:16:48Z Mhare 481 [[Kategorija:Glamoč]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848999 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Suhalj | slika = Suhalj.jpg | opis_slike = Rijeka Suhalj | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna | dužina = 3,32 | izvor = [[Hrast (jezero)]] | izvor_koordinate = {{coord|44.035570|16.874213|display=inline}} | nadmorska visina izvora = 915 | ušće = [[Babića Brdo]] | ušće_koordinate = {{coord|44.045678|16.903749|display=inline}} | nadmorska visina ušća = 900 | ulijeva_se_u = Jaruga | pritoke = Busija | mapframe = yes }} '''Suhalj''' je mali vodotok u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na području [[Glamoč]]a u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Nalazi se južno od gradskog područja i ima jednu pritoku, Busiju. Teče kroz sela [[Kamen (Glamoč)|Kamen]] i [[Jakir]], a ulijeva se u blizini [[Babića Brdo|Babićevog Brda]]. == Tok == Nadmorska visina izvora iznosi 915 m. U Suhalj se s desne strane magistralne ceste ulijeva riječica Busija, nakon čega vodotok nastavlja kroz selo [[Jakir]]. Tok završava nešto niže od sela [[Babića Brdo|Babićevo Brdo]], gdje se ulijeva u rijeku [[Jaruga (rijeka)|Jarugu]].<ref name="GoogleMaps">{{cite web |title=Suhalj, Glamoč |url=https://www.google.com/maps/@44.0456646,16.903879,230m/data=!3m1!1e3?entry=ttu |website=Google Maps |publisher=Google |access-date=23. 5. 2026}}</ref> == Okolina == Na početku toka nalazi se [[Hrast (jezero)|jezero Hrast]], vještačko jezero koje se nalazi oko 3 km od Glamoča i zauzima površinu od 25.000 m².<ref name="OpcinaTurizam">{{cite web |title=Tourism |url=https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ |website=Official web site |publisher=Municipality of Glamoč |language=en |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Vodic">{{cite web |last1=Paštar |first1=Neven |last2=Radoja |first2=Dušan |title=Glamoč: turistički vodič |url=https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf |publisher=Turističko-razvojna agencija Glamoč |date=2014 |format=PDF |access-date=24. 5. 2026}}</ref> U blizini grada nalazi se i jezero Busija, površine oko 4.000 m².<ref name="OpcinaTurizam"/><ref name="Vodic"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Glamoč]] ncw8wsc5fvdubvnp3n6l6cjf2nsmw5q 0 534899 3848848 2026-05-24T00:12:55Z Lord Valensus 6962 Nova stranica: [[Datoteka:Margaret Valois.jpg|180px|mini|Pečat gospe Margarete]] '''Margareta de Valois''' (francuski: ''Marguerite''; 1295. – 1342) bila je [[Kraljevina Francuska|francuska]] [[Plemstvo|plemkinja]] koja je postala grofica Bloisa. == Porijeklo == Margareta je bila kćerka Karla, grofa Valoisa; Margaretina majka je bila [[Margareta, grofica Anjoua]]. Karlo je bio mlađi brat [[Filip IV, kralj Francuske|kralja Filipa IV Lijepog]], poznat kao "kraljev sin", "kraljev brat" i... 3848848 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Margaret Valois.jpg|180px|mini|Pečat gospe Margarete]] '''Margareta de Valois''' (francuski: ''Marguerite''; 1295. – 1342) bila je [[Kraljevina Francuska|francuska]] [[Plemstvo|plemkinja]] koja je postala grofica Bloisa. == Porijeklo == Margareta je bila kćerka Karla, grofa Valoisa; Margaretina majka je bila [[Margareta, grofica Anjoua]]. Karlo je bio mlađi brat [[Filip IV, kralj Francuske|kralja Filipa IV Lijepog]], poznat kao "kraljev sin", "kraljev brat" i "kraljev otac" (otac [[Filip VI, kralj Francuske|Filipa VI]]). Tako je Margareta bila članica porodice [[Valois (dinastija)|Valois]], ogranka dinastije [[Capet (dinastija)|Capet]]. == Brak == Margaretin suprug bio je [[Guy I, grof Bloisa]]. Par je imao troje djece. Ovo su djeca: *[[Luj II, grof Bloisa]] *Karlo, vojvoda Bretanje *Marija Châtillonska ijmmxv13jy2cxy4apwzvhn7fac6vdnc 3848849 3848848 2026-05-24T00:13:31Z Lord Valensus 6962 [[Kategorija:Francusko plemstvo]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848849 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Margaret Valois.jpg|180px|mini|Pečat gospe Margarete]] '''Margareta de Valois''' (francuski: ''Marguerite''; 1295. – 1342) bila je [[Kraljevina Francuska|francuska]] [[Plemstvo|plemkinja]] koja je postala grofica Bloisa. == Porijeklo == Margareta je bila kćerka Karla, grofa Valoisa; Margaretina majka je bila [[Margareta, grofica Anjoua]]. Karlo je bio mlađi brat [[Filip IV, kralj Francuske|kralja Filipa IV Lijepog]], poznat kao "kraljev sin", "kraljev brat" i "kraljev otac" (otac [[Filip VI, kralj Francuske|Filipa VI]]). Tako je Margareta bila članica porodice [[Valois (dinastija)|Valois]], ogranka dinastije [[Capet (dinastija)|Capet]]. == Brak == Margaretin suprug bio je [[Guy I, grof Bloisa]]. Par je imao troje djece. Ovo su djeca: *[[Luj II, grof Bloisa]] *Karlo, vojvoda Bretanje *Marija Châtillonska [[Kategorija:Francusko plemstvo]] f692uv74e8ab9l1eu8n0xp8mndmsr9k 3848850 3848849 2026-05-24T00:16:48Z Lord Valensus 6962 [[Kategorija:Valojevci]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3848850 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Margaret Valois.jpg|180px|mini|Pečat gospe Margarete]] '''Margareta de Valois''' (francuski: ''Marguerite''; 1295. – 1342) bila je [[Kraljevina Francuska|francuska]] [[Plemstvo|plemkinja]] koja je postala grofica Bloisa. == Porijeklo == Margareta je bila kćerka Karla, grofa Valoisa; Margaretina majka je bila [[Margareta, grofica Anjoua]]. Karlo je bio mlađi brat [[Filip IV, kralj Francuske|kralja Filipa IV Lijepog]], poznat kao "kraljev sin", "kraljev brat" i "kraljev otac" (otac [[Filip VI, kralj Francuske|Filipa VI]]). Tako je Margareta bila članica porodice [[Valois (dinastija)|Valois]], ogranka dinastije [[Capet (dinastija)|Capet]]. == Brak == Margaretin suprug bio je [[Guy I, grof Bloisa]]. Par je imao troje djece. Ovo su djeca: *[[Luj II, grof Bloisa]] *Karlo, vojvoda Bretanje *Marija Châtillonska [[Kategorija:Francusko plemstvo]] [[Kategorija:Valojevci]] ndyazcbyepaab2scz0e2aq30hsq8hyq 10 534900 3848864 2026-05-24T03:36:38Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Navkutija |ime = Austrijski kancelari |slika = [[Datoteka:Austria Bundesadler.svg|right|50px|Grb Austrije]] |naslov = [[Austrijski kancelar]]i |podaciklasa = hlist |grupa1 = [[Prva Austrijska Republika|Prva Republika]] |podaci1 = * [[Karl Renner]] * [[Michael Mayr]] * [[Johannes Schober]] * [[Walter Breisky]] * [[Johannes Schober]] * [[Ignaz Seipel]] * [[Rudolf Ramek]] * [[Ignaz Seipel]] * [[Ernst Streeruwitz]] * [[Johannes Schober]] * [[Carl Vaugoin]] *... 3848864 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Austrijski kancelari |slika = [[Datoteka:Austria Bundesadler.svg|right|50px|Grb Austrije]] |naslov = [[Austrijski kancelar]]i |podaciklasa = hlist |grupa1 = [[Prva Austrijska Republika|Prva Republika]] |podaci1 = * [[Karl Renner]] * [[Michael Mayr]] * [[Johannes Schober]] * [[Walter Breisky]] * [[Johannes Schober]] * [[Ignaz Seipel]] * [[Rudolf Ramek]] * [[Ignaz Seipel]] * [[Ernst Streeruwitz]] * [[Johannes Schober]] * [[Carl Vaugoin]] * [[Otto Ender]] * [[Karl Buresch]] * [[Engelbert Dollfuss]] * [[Kurt Schuschnigg]] * [[Arthur Seyss-Inquart]] |grupa2 = [[Historija Austrije|Druga Republika]] |podaci2 = * [[Karl Renner]] * [[Leopold Figl]] * [[Julius Raab]] * [[Alfons Gorbach]] * [[Josef Klaus]] * [[Bruno Kreisky]] * [[Fred Sinowatz]] * [[Franz Vranitzky]] * [[Viktor Klima]] * [[Wolfgang Schüssel]] * [[Alfred Gusenbauer]] * [[Werner Faymann]] * ''[[Reinhold Mitterlehner]]'' * [[Christian Kern]] * [[Sebastian Kurz]] * ''[[Hartwig Löger]]'' * [[Brigitte Bierlein]] * [[Sebastian Kurz]] * [[Alexander Schallenberg]] * [[Karl Nehammer]] * ''[[Alexander Schallenberg]]'' * [[Christian Stocker]] |ispod = ''Italikom'' su napisani vršioci dužnosti. }} [[Kategorija:Austrijski kancelari]] <noinclude> [[Kategorija:Politički šabloni]] </noinclude> kncbrgw5xas4hs9pabmv96kdwi3tcmw 3848881 3848864 2026-05-24T04:05:19Z KWiki 9400 3848881 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Austrijski kancelari |slika = [[Datoteka:Austria Bundesadler.svg|right|50px|Grb Austrije]] |naslov = [[Austrijski kancelar]]i |podaciklasa = hlist |grupa1 = [[Prva Austrijska Republika|Prva Republika]] |podaci1 = * [[Karl Renner]] * [[Michael Mayr]] * [[Johannes Schober]] * [[Walter Breisky]] * [[Johannes Schober]] * [[Ignaz Seipel]] * [[Rudolf Ramek]] * [[Ignaz Seipel]] * [[Ernst Streeruwitz]] * [[Johannes Schober]] * [[Carl Vaugoin]] * [[Otto Ender]] * [[Karl Buresch]] * [[Engelbert Dollfuss]] * [[Kurt Schuschnigg]] * [[Arthur Seyss-Inquart]] |grupa2 = [[Historija Austrije|Druga Republika]] |podaci2 = * [[Karl Renner]] * [[Leopold Figl]] * [[Julius Raab]] * [[Alfons Gorbach]] * [[Josef Klaus]] * [[Bruno Kreisky]] * [[Fred Sinowatz]] * [[Franz Vranitzky]] * [[Viktor Klima]] * [[Wolfgang Schüssel]] * [[Alfred Gusenbauer]] * [[Werner Faymann]] * ''[[Reinhold Mitterlehner]]'' * [[Christian Kern]] * [[Sebastian Kurz]] * ''[[Hartwig Löger]]'' * [[Brigitte Bierlein]] * [[Sebastian Kurz]] * [[Alexander Schallenberg]] * [[Karl Nehammer]] * ''[[Alexander Schallenberg]]'' * [[Christian Stocker]] |ispod = ''Italikom'' su napisani vršioci dužnosti. }} <includeonly>[[Kategorija:Austrijski kancelari]]</includeonly> <noinclude> [[Kategorija:Politički šabloni]] </noinclude> fwnoxrnojy2t97scgmxllk35htxrfqj 3848892 3848881 2026-05-24T04:20:28Z KWiki 9400 3848892 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Austrijski kancelari |slika = [[Datoteka:Austria Bundesadler.svg|right|50px|Grb Austrije]] |naslov = [[Austrijski kancelar]]i |podaciklasa = hlist |grupa1 = [[Prva Austrijska Republika|Prva Republika]] |podaci1 = * [[Karl Renner]] * [[Michael Mayr]] * [[Johannes Schober]] * [[Walter Breisky]] * [[Johannes Schober]] * [[Ignaz Seipel]] * [[Rudolf Ramek]] * [[Ignaz Seipel]] * [[Ernst Streeruwitz]] * [[Johannes Schober]] * [[Carl Vaugoin]] * [[Otto Ender]] * [[Karl Buresch]] * [[Engelbert Dollfuss]] * [[Kurt Schuschnigg]] * [[Arthur Seyss-Inquart]] |grupa2 = [[Historija Austrije|Druga Republika]] |podaci2 = * [[Karl Renner]] * [[Leopold Figl]] * [[Julius Raab]] * [[Alfons Gorbach]] * [[Josef Klaus]] * [[Bruno Kreisky]] * [[Fred Sinowatz]] * [[Franz Vranitzky]] * [[Viktor Klima]] * [[Wolfgang Schüssel]] * [[Alfred Gusenbauer]] * [[Werner Faymann]] * ''[[Reinhold Mitterlehner]]'' * [[Christian Kern]] * [[Sebastian Kurz]] * ''[[Hartwig Löger]]'' * [[Brigitte Bierlein]] * [[Sebastian Kurz]] * [[Alexander Schallenberg]] * [[Karl Nehammer]] * ''[[Alexander Schallenberg]]'' * [[Christian Stocker]] |ispod = ''Italikom'' su napisani vršioci dužnosti. }}<includeonly>[[Kategorija:Austrijski kancelari]]</includeonly> <noinclude>[[Kategorija:Politički šabloni]] </noinclude> 0ufktkzxy2lkb97nirdi9gxix0zt234 14 534901 3848870 2026-05-24T03:45:55Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Commonscat|Politicians of Estonia}} {{Političari po državama|Estonija|Estonije}} [[Kategorija:Političari evropskih nacija|Estonski]] 3848870 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Politicians of Estonia}} {{Političari po državama|Estonija|Estonije}} [[Kategorija:Političari evropskih nacija|Estonski]] ofaucebzxed97k8ls53rbw9m9emj19q 0 534902 3848882 2026-05-24T04:07:00Z Bosancica by MK 173186 Preveden prvi dio teksta sa wikipedia en 3848882 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} [[Psihologija]] se definiše kao naučna disciplina koja proučava mentalne procese, ponašanje i načine na koje ljudi i životinje doživljavaju svijet oko sebe i reaguju na njega. Kao savremena nauka, psihologija se razvila iz dugotrajnog interesovanja za ljudski um, emocije i [[ponašanje]], koje je prisutno još od najstarijih [[civilizacija]], uključujući [[Stari Egipat|Egipat]], [[Perzija|Perziju]], [[Stara Grčka|Grčku]], [[Historija Kine|Kinu]] i [[Historija Indije|Indiju]]. U tim ranim filozofskim i kulturnim tradicijama psihološka pitanja nisu bila izdvojena kao posebna naučna disciplina, već su se razmatrala u okviru [[Filozofija|filozofije]], [[Medicina|medicine]] i općih učenja o čovjeku. Razvojem eksperimentalnog pristupa u 19. vijeku, [[psihologija]] dobija status samostalne naučne oblasti, kada se formiraju prvi sistematski pristupi proučavanju mentalnih procesa. U tom kontekstu, značajnu ulogu ima [[Gustav Fechner]], koji je 1854. u njemačkom gradu [[Leipzig]]u postavio prvu teoriju o načinu na koji ljudi donose procjene o osjetilnim iskustvima, kao i metode za njihovo eksperimentalno proučavanje.<ref name="Hall1912">{{cite book |last=Hall |first=G. Stanley |year=1912 |title=Founders of Modern Psychology |publisher=D. Appleton and Company |location=New York, London |url=https://archive.org/download/foundersofmodern1912hall/foundersofmodern1912hall.pdf}}</ref> Njegov rad predstavlja osnovu za razvoj [[teorija detekcije signala|teorije detekcije signala]] i statističkih teorija komparativnog prosuđivanja, koji su značajno utjecali na razvoj eksperimentalnih metoda u psihologiji.<ref name="Link1994">{{cite journal |last=Link |first=Stephen Warren |year=1994 |title=Rediscovering the Past: Gustav Fechner and Signal Detection Theory |journal=Psychological Science |volume=5 |issue=6 |pages=335–340 |doi=10.1111/j.1467-9280.1994.tb00282.x |url=https://www.researchgate.net/publication/258181031_Rediscovering_the_Past_Gustav_Fechner_and_Signal_Detection_Theory}}</ref> Na tim osnovama dalje se razvija [[eksperimentalna psihologija]], a posebno značajan doprinos daje [[Wilhelm Wundt]], koji 1879. u Leipzigu osniva prvi laboratorij isključivo posvećen psihološkim istraživanjima. Ovaj događaj se u historiji psihologije često smatra simboličnim početkom razvoja psihologije kao nauke. Wundt je ujedno bio i jedan od prvih naučnika koji se profesionalno identifikovao kao ″psiholog″.<ref name="NicolasFerrand1999">{{cite journal |last1=Nicolas |first1=Serge |last2=Ferrand |first2=Ludovic |year=1999 |title=Wundt's Laboratory at Leipzig in 1891 |journal=History of Psychology |volume=2 |issue=3 |pages=194–203 |doi=10.1037//1093-4510.2.3.194 |url=https://www.researchgate.net/publication/11727302_Wundt's_Laboratory_at_Leipzig_in_1891}}</ref> Pored njega, važnim pretečom savremene psihologije smatra se i [[Ferdinand Ueberwasser]] (1752–1812), koji je još krajem 18. vijeka koristio termin empirijska psihologija te predavao sadržaje iz ove oblasti na Starom univerzitetu u Münsteru u [[Njemačka|Njemačkoj]].<ref name="SchwarzPfister2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |year=2016 |title=Scientific Psychology in the 18th Century: A Historical Rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |pmid=27217252 |s2cid=6784135|url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery}}</ref> U ranoj fazi razvoja psihologije ističu se i [[Hermann Ebbinghaus]], pionir eksperimentalnog istraživanja [[pamćenje|pamćenja]], [[William James]], jedan od osnivača [[pragmatizam|pragmatizma]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], te [[Ivan Pavlov]], čija su istraživanja [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]] imala dugotrajan utjecaj na razvoj teorija učenja. Nakon uspostavljanja [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]], krajem 19. vijeka dolazi do postepenog razvoja različitih pravaca [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]] u kojima se psihološka saznanja počinju koristiti za rješavanje praktičnih problema u [[Obrazovanje|obrazovanju]], radu, pravu i kliničkoj praksi. U oblasti obrazovanja, [[G. Stanley Hall]] početkom 1880-ih godina uvodi naučnu [[pedagogija|pedagogiju]] u Sjedinjene Američke Države, oslanjajući se na njemačke modele obrazovanja i psihološkog istraživanja. Nešto kasnije (tokom 1890-ih), [[John Dewey]] razvija teoriju obrazovanja zasnovanu na iskustvenom učenju i praktičnoj primjeni znanja. Paralelno s razvojem psihologije u oblasti obrazovanja, krajem 19. vijeka počinje i primjena psihologije u drugim društvenim oblastima. [[Hugo Münsterberg]] 1890-ih godina piše o primjeni psiholoških principa u industriji, pravu i organizaciji rada, što predstavlja početak razvoja [[Industrijska i organizacijska psihologija|industrijske i organizacijske psihologije]]. U oblasti kliničke prakse, [[Lightner Witmer]] osniva prvu psihološku kliniku, čime se uspostavlja institucionalni okvir za razvoj [[Klinička psihologija|kliničke psihologije]] kao [[Primijenjena psihologija|primijenjene discipline]]. Istovremeno se razvija i psihološko testiranje. [[James McKeen Cattell]] prilagođava antropometrijske metode [[Francis Galton|Francisa Galtona]] i uvodi sistematsko mjerenje mentalnih sposobnosti, što predstavlja početak razvoja standardiziranog psihološkog testiranja. U [[Beč]]u, [[Sigmund Freud]] razvija teorijski i klinički pristup poznat kao [[psihoanaliza]], koji će imati dugotrajan i značajan utjecaj na razvoj teorijske i kliničke psihologije.<ref name="Cautin2011">{{cite book |last=Cautin |first=Robin L. |year=2011 |chapter=A century of psychotherapy, 1860–1960 |title=History of psychotherapy: Continuity and change |edition=2nd |publisher=American Psychological Association |location=Washington |pages=3–38 |doi=10.1037/12353-001 |isbn=978-1-4338-0762-6 |url=https://doi.org/10.1037/12353-001}}</ref> Početak 20. vijeka obilježen je kritičkim preispitivanjem dotadašnjeg empirizma, posebno kroz radove [[Edward Titchener|Edwarda Titchenera]].<ref name="Leahey1981">{{cite journal |last=Leahey |first=Thomas H. |year=1981 |title=The mistaken mirror: On Wundt's and Titchener's psychologies |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=17 |issue=2 |pages=273–282 |doi=10.1002/1520-6696(198104)17:2<273::AID-JHBS2300170216>3.0.CO;2-G |url=https://doi.org/10.1002/1520-6696(198104)17:2<273::AID-JHBS2300170216>3.0.CO;2-G}}</ref> U tom kontekstu razvija se [[biheviorizam]], pravac koji je osnovao [[John B. Watson]], a koji kasnije značajno proširio [[B. F. Skinner]] kroz koncept [[operantno uslovljavanje|operantnog uslovljavanja]]. Biheviorizam se usmjerava na proučavanje vidljivog ponašanja, koje se smatra pogodnim za naučno istraživanje zbog mogućnosti objektivnog mjerenja i eksperimentalne provjere. Iako su rani bihevioristi odbacivali proučavanje mentalnih procesa kao nedovoljno precizno, kasniji razvoj ovog pravca, posebno u radovima Skinnera, uključuje i analizu mišljenja kao oblika prikrivenog ponašanja na koje se mogu primijeniti isti osnovni principi učenja i ponašanja. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == === Naučna društva i udruženja === * [https://dpfbih.ba/ Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine (DPFBIH)] * [https://dprs.rs.ba/ Društvo psihologa Republike Srpske (DPRS)] * [https://www.apa.org/ Američko psihološko udruženje (APA)] (en) * [https://www.bps.org.uk/ Britansko psihološko društvo (BPS)]] (en) * [http://www.eshhs.eu/ Evropsko društvo za historiju humanističkih nauka (ESHHS)] (en) * [http://www.fhhs.org/ Forum za historiju ljudskih nauka] (en) === E-udžbenici i izvori === * [https://psycnet.apa.org/ PsycNet – Istraživačka baza Američkog psihološkog udruženja] (en) * [https://scholar.google.com/ Google Scholar – Pretraživač naučne i akademske literature] * [https://doi.org/10.25651/1.2022.0005 Gerhard Medicus: Biti čovjek – Premošćivanje jaza između nauka o tijelu i nauka o umu] (Berlin: VWB) (en) * [http://webspace.ship.edu/cgboer/historyofpsych.html Historija psihologije] – Pregled historijske i filozofske pozadine psihologije (C. George Boeree) (en) === Kolekcije primarnih izvora === * [http://psychclassics.yorku.ca/index.htm Klasici u historiji psihologije] – Digitalna arhiva primarnih izvora (ur. Christopher D. Green) (en) * [http://www.fondationjeanpiaget.ch/fjp/site/textes/index.php Fondacija Jean Piaget] – Kolekcija izvora o radu Jeana Piageta (fr) (en) * [http://galton.org/start.html Sir Francis Galton, F.R.S.] – Digitalna arhiva radova Francisa Galtona (en) === Arhivi i dokumentacija === * [https://www.apa.org/about/apa/archives Američko psihološko udruženje (APA) – Arhiva] (en) * [http://www3.uakron.edu/ahap/ Arhiva historije američke psihologije] – Arhiva historije američke psihologije (Univerzitet u Akronu) (en) === Multimedijalni resursi === [https://www.youtube.com/@cgreen99 Christopher D. Green: Ove sedmice u historiji psihologije] – Podcast serijal o historiji psihologije (en) {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Historija psihologije| ]] [[Kategorija:Historija nauke po disciplinama|Psihologija]] 9eszs2padix425x6aizxbs65e94xqh5 3848886 3848882 2026-05-24T04:11:05Z Bosancica by MK 173186 ispravka koda za referencu 3848886 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} [[Psihologija]] se definiše kao naučna disciplina koja proučava mentalne procese, ponašanje i načine na koje ljudi i životinje doživljavaju svijet oko sebe i reaguju na njega. Kao savremena nauka, psihologija se razvila iz dugotrajnog interesovanja za ljudski um, emocije i [[ponašanje]], koje je prisutno još od najstarijih [[civilizacija]], uključujući [[Stari Egipat|Egipat]], [[Perzija|Perziju]], [[Stara Grčka|Grčku]], [[Historija Kine|Kinu]] i [[Historija Indije|Indiju]]. U tim ranim filozofskim i kulturnim tradicijama psihološka pitanja nisu bila izdvojena kao posebna naučna disciplina, već su se razmatrala u okviru [[Filozofija|filozofije]], [[Medicina|medicine]] i općih učenja o čovjeku. Razvojem eksperimentalnog pristupa u 19. vijeku, [[psihologija]] dobija status samostalne naučne oblasti, kada se formiraju prvi sistematski pristupi proučavanju mentalnih procesa. U tom kontekstu, značajnu ulogu ima [[Gustav Fechner]], koji je 1854. u njemačkom gradu [[Leipzig]]u postavio prvu teoriju o načinu na koji ljudi donose procjene o osjetilnim iskustvima, kao i metode za njihovo eksperimentalno proučavanje.<ref name="Hall1912">{{cite book |last=Hall |first=G. Stanley |year=1912 |title=Founders of Modern Psychology |publisher=D. Appleton and Company |location=New York, London |url=https://archive.org/download/foundersofmodern1912hall/foundersofmodern1912hall.pdf}}</ref> Njegov rad predstavlja osnovu za razvoj [[teorija detekcije signala|teorije detekcije signala]] i statističkih teorija komparativnog prosuđivanja, koji su značajno utjecali na razvoj eksperimentalnih metoda u psihologiji.<ref name="Link1994">{{cite journal |last=Link |first=Stephen Warren |year=1994 |title=Rediscovering the Past: Gustav Fechner and Signal Detection Theory |journal=Psychological Science |volume=5 |issue=6 |pages=335–340 |doi=10.1111/j.1467-9280.1994.tb00282.x |url=https://www.researchgate.net/publication/258181031_Rediscovering_the_Past_Gustav_Fechner_and_Signal_Detection_Theory}}</ref> Na tim osnovama dalje se razvija [[eksperimentalna psihologija]], a posebno značajan doprinos daje [[Wilhelm Wundt]], koji 1879. u Leipzigu osniva prvi laboratorij isključivo posvećen psihološkim istraživanjima. Ovaj događaj se u historiji psihologije često smatra simboličnim početkom razvoja psihologije kao nauke. Wundt je ujedno bio i jedan od prvih naučnika koji se profesionalno identifikovao kao ″psiholog″.<ref name="NicolasFerrand1999">{{cite journal |last1=Nicolas |first1=Serge |last2=Ferrand |first2=Ludovic |year=1999 |title=Wundt's Laboratory at Leipzig in 1891 |journal=History of Psychology |volume=2 |issue=3 |pages=194–203 |doi=10.1037//1093-4510.2.3.194 |url=https://www.researchgate.net/publication/11727302_Wundt's_Laboratory_at_Leipzig_in_1891}}</ref> Pored njega, važnim pretečom savremene psihologije smatra se i [[Ferdinand Ueberwasser]] (1752–1812), koji je još krajem 18. vijeka koristio termin empirijska psihologija te predavao sadržaje iz ove oblasti na Starom univerzitetu u Münsteru u [[Njemačka|Njemačkoj]].<ref name="SchwarzPfister2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |year=2016 |title=Scientific Psychology in the 18th Century: A Historical Rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |pmid=27217252 |s2cid=6784135|url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery}}</ref> U ranoj fazi razvoja psihologije ističu se i [[Hermann Ebbinghaus]], pionir eksperimentalnog istraživanja [[pamćenje|pamćenja]], [[William James]], jedan od osnivača [[pragmatizam|pragmatizma]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], te [[Ivan Pavlov]], čija su istraživanja [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]] imala dugotrajan utjecaj na razvoj teorija učenja. Nakon uspostavljanja [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]], krajem 19. vijeka dolazi do postepenog razvoja različitih pravaca [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]] u kojima se psihološka saznanja počinju koristiti za rješavanje praktičnih problema u [[Obrazovanje|obrazovanju]], radu, pravu i kliničkoj praksi. U oblasti obrazovanja, [[G. Stanley Hall]] početkom 1880-ih godina uvodi naučnu [[pedagogija|pedagogiju]] u Sjedinjene Američke Države, oslanjajući se na njemačke modele obrazovanja i psihološkog istraživanja. Nešto kasnije (tokom 1890-ih), [[John Dewey]] razvija teoriju obrazovanja zasnovanu na iskustvenom učenju i praktičnoj primjeni znanja. Paralelno s razvojem psihologije u oblasti obrazovanja, krajem 19. vijeka počinje i primjena psihologije u drugim društvenim oblastima. [[Hugo Münsterberg]] 1890-ih godina piše o primjeni psiholoških principa u industriji, pravu i organizaciji rada, što predstavlja početak razvoja [[Industrijska i organizacijska psihologija|industrijske i organizacijske psihologije]]. U oblasti kliničke prakse, [[Lightner Witmer]] osniva prvu psihološku kliniku, čime se uspostavlja institucionalni okvir za razvoj [[Klinička psihologija|kliničke psihologije]] kao [[Primijenjena psihologija|primijenjene discipline]]. Istovremeno se razvija i psihološko testiranje. [[James McKeen Cattell]] prilagođava antropometrijske metode [[Francis Galton|Francisa Galtona]] i uvodi sistematsko mjerenje mentalnih sposobnosti, što predstavlja početak razvoja standardiziranog psihološkog testiranja. U [[Beč]]u, [[Sigmund Freud]] razvija teorijski i klinički pristup poznat kao [[psihoanaliza]], koji će imati dugotrajan i značajan utjecaj na razvoj teorijske i kliničke psihologije.<ref name="Cautin2011">{{cite book |last=Cautin |first=Robin L. |year=2011 |chapter=A century of psychotherapy, 1860–1960 |title=History of psychotherapy: Continuity and change |edition=2nd |publisher=American Psychological Association |location=Washington |pages=3–38 |doi=10.1037/12353-001 |isbn=978-1-4338-0762-6 |url=https://doi.org/10.1037/12353-001}}</ref> Početak 20. vijeka obilježen je kritičkim preispitivanjem dotadašnjeg empirizma, posebno kroz radove [[Edward Titchener|Edwarda Titchenera]].<ref name="Leahey1981">{{cite journal |last=Leahey |first=Thomas H. |year=1981 |title=The mistaken mirror: On Wundt's and Titchener's psychologies |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=17 |issue=2 |pages=273–282 |doi=10.1002/1520-6696(198104)17:2<273::AID-JHBS2300170216>3.0.CO;2-G |url=https://www.academia.edu/56554298/The_mistaken_mirror_On_WundtS_and_TitchenerS_psychologies}}</ref> U tom kontekstu razvija se [[biheviorizam]], pravac koji je osnovao [[John B. Watson]], a koji kasnije značajno proširio [[B. F. Skinner]] kroz koncept [[operantno uslovljavanje|operantnog uslovljavanja]]. Biheviorizam se usmjerava na proučavanje vidljivog ponašanja, koje se smatra pogodnim za naučno istraživanje zbog mogućnosti objektivnog mjerenja i eksperimentalne provjere. Iako su rani bihevioristi odbacivali proučavanje mentalnih procesa kao nedovoljno precizno, kasniji razvoj ovog pravca, posebno u radovima Skinnera, uključuje i analizu mišljenja kao oblika prikrivenog ponašanja na koje se mogu primijeniti isti osnovni principi učenja i ponašanja. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == === Naučna društva i udruženja === * [https://dpfbih.ba/ Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine (DPFBIH)] * [https://dprs.rs.ba/ Društvo psihologa Republike Srpske (DPRS)] * [https://www.apa.org/ Američko psihološko udruženje (APA)] (en) * [https://www.bps.org.uk/ Britansko psihološko društvo (BPS)]] (en) * [http://www.eshhs.eu/ Evropsko društvo za historiju humanističkih nauka (ESHHS)] (en) * [http://www.fhhs.org/ Forum za historiju ljudskih nauka] (en) === E-udžbenici i izvori === * [https://psycnet.apa.org/ PsycNet – Istraživačka baza Američkog psihološkog udruženja] (en) * [https://scholar.google.com/ Google Scholar – Pretraživač naučne i akademske literature] * [https://doi.org/10.25651/1.2022.0005 Gerhard Medicus: Biti čovjek – Premošćivanje jaza između nauka o tijelu i nauka o umu] (Berlin: VWB) (en) * [http://webspace.ship.edu/cgboer/historyofpsych.html Historija psihologije] – Pregled historijske i filozofske pozadine psihologije (C. George Boeree) (en) === Kolekcije primarnih izvora === * [http://psychclassics.yorku.ca/index.htm Klasici u historiji psihologije] – Digitalna arhiva primarnih izvora (ur. Christopher D. Green) (en) * [http://www.fondationjeanpiaget.ch/fjp/site/textes/index.php Fondacija Jean Piaget] – Kolekcija izvora o radu Jeana Piageta (fr) (en) * [http://galton.org/start.html Sir Francis Galton, F.R.S.] – Digitalna arhiva radova Francisa Galtona (en) === Arhivi i dokumentacija === * [https://www.apa.org/about/apa/archives Američko psihološko udruženje (APA) – Arhiva] (en) * [http://www3.uakron.edu/ahap/ Arhiva historije američke psihologije] – Arhiva historije američke psihologije (Univerzitet u Akronu) (en) === Multimedijalni resursi === [https://www.youtube.com/@cgreen99 Christopher D. Green: Ove sedmice u historiji psihologije] – Podcast serijal o historiji psihologije (en) {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Historija psihologije| ]] [[Kategorija:Historija nauke po disciplinama|Psihologija]] b7gorvqzh63uxveiitgoazc28rwuosq 3848964 3848886 2026-05-24T09:51:29Z Bosancica by MK 173186 Preveden još jedan dio teksta sa wikipedia en i napravljene sitne izmjene u prethodnom 3848964 wikitext text/x-wiki {{Šablon:Psihologija bočna traka}} [[Psihologija]] se definiše kao naučna disciplina koja proučava mentalne procese, ponašanje i načine na koje ljudi i životinje doživljavaju svijet oko sebe i reaguju na njega. Kao savremena nauka, psihologija se razvila iz dugotrajnog interesovanja za ljudski um, emocije i [[ponašanje]], koje je bilo prisutno još od najstarijih [[civilizacija]], uključujući [[Stari Egipat|Egipat]], [[Perzija|Perziju]], [[Stara Grčka|Grčku]], [[Historija Kine|Kinu]] i [[Historija Indije|Indiju]]. U tim ranim filozofskim i kulturnim tradicijama psihološka pitanja nisu bila izdvojena kao posebna naučna disciplina, već su se razmatrala u okviru [[Filozofija|filozofije]], [[Medicina|medicine]] i općih učenja o čovjeku. Razvojem eksperimentalnog pristupa u 19. vijeku, [[psihologija]] dobija status samostalne naučne discipline, kada se formiraju prvi sistematski pristupi proučavanju mentalnih procesa. U tom kontekstu, značajnu ulogu ima [[Gustav Fechner]], koji je 1854. u njemačkom gradu [[Leipzig]]u postavio prvu teoriju o načinu na koji ljudi donose procjene o osjetilnim iskustvima, te razvio metode za njihovo eksperimentalno proučavanje.<ref name="Hall1912">{{cite book |last=Hall |first=G. Stanley |year=1912 |title=Founders of Modern Psychology |publisher=D. Appleton and Company |location=New York, London |url=https://archive.org/download/foundersofmodern1912hall/foundersofmodern1912hall.pdf}}</ref> Njegov rad doprinio je razvoju [[teorija detekcije signala|teorije detekcije signala]] i statističkih teorija komparativnog prosuđivanja, koje su kasnije imale značajan utjecaj na razvoj eksperimentalnih metoda u psihologiji.<ref name="Link1994">{{cite journal |last=Link |first=Stephen Warren |year=1994 |title=Rediscovering the Past: Gustav Fechner and Signal Detection Theory |journal=Psychological Science |volume=5 |issue=6 |pages=335–340 |doi=10.1111/j.1467-9280.1994.tb00282.x |url=https://www.researchgate.net/publication/258181031_Rediscovering_the_Past_Gustav_Fechner_and_Signal_Detection_Theory}}</ref> Na tim osnovama dalje se razvija [[eksperimentalna psihologija]], a posebno značajan doprinos daje [[Wilhelm Wundt]], koji 1879. u [[Leipzig]]u osniva prvi psihološki laboratorij. Ovaj događaj se u historiji psihologije često smatra simboličnim početkom razvoja psihologije kao samostalne nauke. Wundt je ujedno bio i jedan od prvih naučnika koji se profesionalno identifikovao kao ″psiholog″.<ref name="NicolasFerrand1999">{{cite journal |last1=Nicolas |first1=Serge |last2=Ferrand |first2=Ludovic |year=1999 |title=Wundt's Laboratory at Leipzig in 1891 |journal=History of Psychology |volume=2 |issue=3 |pages=194–203 |doi=10.1037//1093-4510.2.3.194 |url=https://www.researchgate.net/publication/11727302_Wundt's_Laboratory_at_Leipzig_in_1891}}</ref> Pored njega, važnim pretečom savremene psihologije smatra se i [[Ferdinand Ueberwasser]] (1752–1812), koji je još krajem 18. vijeka koristio termin empirijska psihologija te predavao sadržaje iz ove oblasti na Starom univerzitetu u Münsteru u [[Njemačka|Njemačkoj]].<ref name="SchwarzPfister2016">{{cite journal |last1=Schwarz |first1=Katharina A. |last2=Pfister |first2=Roland |year=2016 |title=Scientific Psychology in the 18th Century: A Historical Rediscovery |journal=Perspectives on Psychological Science |volume=11 |issue=3 |pages=399–407 |doi=10.1177/1745691616635601 |pmid=27217252 |s2cid=6784135|url=https://www.academia.edu/96197097/Scientific_Psychology_in_the_18th_Century_A_Historical_Rediscovery}}</ref> U ranoj fazi razvoja psihologije ističu se i [[Hermann Ebbinghaus]], pionir eksperimentalnog istraživanja [[pamćenje|pamćenja]], [[William James]], jedan od osnivača [[pragmatizam|pragmatizma]] u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], te [[Ivan Pavlov]], čija su istraživanja [[klasično uslovljavanje|klasičnog uslovljavanja]] imala dugotrajan utjecaj na razvoj teorija učenja. Nakon uspostavljanja [[eksperimentalna psihologija|eksperimentalne psihologije]], krajem 19. vijeka dolazi do postepenog razvoja različitih specijaliziranih disciplina [[Primijenjena psihologija|primijenjene psihologije]] u kojima se psihološka saznanja počinju koristiti za rješavanje praktičnih problema u [[Obrazovanje|obrazovanju]], radu, pravu i kliničkoj praksi. U oblasti obrazovanja, [[G. Stanley Hall]] početkom 1880-ih godina uvodi naučnu [[pedagogija|pedagogiju]] u [[Sjedinjene Američke Države]], oslanjajući se na njemačke modele obrazovanja i psihološkog istraživanja. Nešto kasnije (tokom 1890-ih), [[John Dewey]] razvija teoriju obrazovanja zasnovanu na iskustvenom učenju i praktičnoj primjeni znanja. Paralelno s razvojem psihologije u oblasti obrazovanja, krajem 19. vijeka počinje i primjena psihologije u drugim društvenim oblastima. [[Hugo Münsterberg]] 1890-ih godina piše o primjeni psiholoških principa u industriji, pravu i organizaciji rada, što predstavlja početak razvoja [[Industrijska i organizacijska psihologija|industrijske i organizacijske psihologije]]. U oblasti kliničke prakse, [[Lightner Witmer]] osniva prvu psihološku kliniku, čime se uspostavlja institucionalni okvir za razvoj [[Klinička psihologija|kliničke psihologije]] kao [[Primijenjena psihologija|primijenjene discipline]]. Istovremeno se razvija i psihološko testiranje. [[James McKeen Cattell]] prilagođava antropometrijske metode [[Francis Galton|Francisa Galtona]] i uvodi sistematsko mjerenje mentalnih sposobnosti, što predstavlja početak razvoja standardiziranog psihološkog testiranja. U [[Beč]]u, [[Sigmund Freud]] razvija teorijski i klinički pristup poznat kao [[psihoanaliza]], koji će imati dugotrajan i značajan utjecaj na razvoj teorijske i kliničke psihologije.<ref name="Cautin2011">{{cite book |last=Cautin |first=Robin L. |year=2011 |chapter=A century of psychotherapy, 1860–1960 |title=History of psychotherapy: Continuity and change |edition=2nd |publisher=American Psychological Association |location=Washington |pages=3–38 |doi=10.1037/12353-001 |isbn=978-1-4338-0762-6 |url=https://doi.org/10.1037/12353-001}}</ref> Početak 20. vijeka obilježen je kritičkim preispitivanjem dotadašnjeg [[Empirizam|empirizma]], posebno kroz radove [[Edward Titchener|Edwarda Titchenera]].<ref name="Leahey1981">{{cite journal |last=Leahey |first=Thomas H. |year=1981 |title=The mistaken mirror: On Wundt's and Titchener's psychologies |journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences |volume=17 |issue=2 |pages=273–282 |url=https://www.academia.edu/56554298/The_mistaken_mirror_On_WundtS_and_TitchenerS_psychologies}}</ref> U tom kontekstu razvija se [[biheviorizam]], pravac koji je osnovao [[John B. Watson]], a koji kasnije značajno proširio [[B. F. Skinner]] kroz koncept [[operantno uslovljavanje|operantnog uslovljavanja]]. Biheviorizam se usmjerava na proučavanje vidljivog ponašanja, koje se smatra pogodnim za naučno istraživanje zbog mogućnosti objektivnog mjerenja i eksperimentalne provjere. Iako su rani bihevioristi odbacivali proučavanje mentalnih procesa kao nedovoljno precizno, kasniji razvoj ovog pravca, posebno u radovima Skinnera, uključuje i analizu mišljenja kao oblika prikrivenog ponašanja na koje se mogu primijeniti isti osnovni principi učenja i ponašanja. Posljednje decenije 20. vijeka obilježene su razvojem [[kognitivna nauka|kognitivne nauke]], interdisciplinarne oblasti koja se bavi proučavanjem ljudskog uma i mentalnih procesa. Za razliku od ranijih pravaca koji su naglasak stavljali prvenstveno na vidljivo ponašanje, kognitivna nauka ponovo usmjerava istraživanja na procese poput [[mišljenje|mišljenja]], [[Pamćenje|pamćenja]], [[Percepcija|percepcije]], jezika i donošenja odluka. Ovaj pristup razvija se povezivanjem više naučnih disciplina, uključujući [[kognitivna psihologija|kognitivnu psihologiju]], [[lingvistika|lingvistiku]], [[računarstvo|računarstvo]], [[filozofija|filozofiju]], [[biheviorizam|biheviorizam]] i [[neurobiologija|neurobiologiju]]. Kombinovanjem teorijskih i eksperimentalnih metoda iz različitih oblasti nastoji se razviti sveobuhvatnije razumijevanje načina na koji ljudski um obrađuje informacije i oblikuje ponašanje. Razvoj kognitivne nauke imao je značajan utjecaj i na druge istraživačke oblasti. Posebno je doprinio razvoju [[vještačka inteligencija|vještačke inteligencije]], u kojoj se modeli ljudskog mišljenja i obrade informacija koriste za razvoj računarskih sistema sposobnih za učenje, zaključivanje i rješavanje problema. U historiji psihologije često se koristi podjela na različite ″snage″ ili ″valovi″, kojima se označavaju dominantni teorijski pravci i promjene u razvoju psihološke misli i psihoterapijske prakse. Ovakva terminologija naročito se počinje koristiti od 1930-ih godina, kada se razvija [[humanistička psihologija]], poznata i kao ″treći val″ psihologije. Humanistički pristup nastaje kao reakcija na [[psihološki determinizam|determinističke]] tendencije [[biheviorizam|biheviorizma]] [[John B. Watson|Johna B. Watsona]] i [[psihoanaliza|psihoanalize]] [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]], koje su ljudsko ponašanje uglavnom objašnjavale kroz vanjske [[Podražaj|podražaj]]e ili nesvjesne procese.<ref name="HumanisticPsychology1981">{{cite book |last1=Angyal |first1=Andras |last2=Maslow |first2=Abraham |last3=Murray |first3=Henry A. |last4=Bugental |first4=J. F. T. |last5=Murphy |first5=Gardner |last6=Rogers |first6=Carl |editor-last=Wolman |editor-first=Benjamin B. |year=1981 |chapter=Humanistic Psychology |title=Contemporary Theories and Systems in Psychology |publisher=Springer US |location=Boston, MA |pages=507–515 |doi=10.1007/978-1-4684-3800-0_14 |isbn=978-1-4684-3800-0 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.553335}}</ref> Za razliku od tih pravaca, humanistička psihologija stavlja naglasak na subjektivno iskustvo, slobodnu volju, lični razvoj i mogućnost samoostvarenja. Među njenim najpoznatijim predstavnicima bili su [[Carl Rogers]], [[Abraham Maslow]], [[Gordon Allport]], [[Erich Fromm]] i [[Rollo May]]. Ideje humanističke psihologije povezane su i s razvojem [[egzistencijalna psihologija|egzistencijalne psihologije]] [[Viktor Frankl|Viktora Frankla]], [[logoterapija|logoterapije]], [[pozitivna psihologija|pozitivne psihologije]], čiji je jedan od vodećih predstavnika [[Martin Seligman]], kao i pristupa [[C. Robert Cloninger|C. R. Cloningera]] usmjerenog na blagostanje i razvoj karaktera.<ref name="Cloninger2004">{{cite book |last=Cloninger |first=C. R. |year=2004 |title=Feeling Good: The Science of Well-Being |publisher=Oxford University Press |location=EUA |url=https://archive.org/details/feelinggoodscien0000clon}}</ref> Humanistički pristup imao je značajan utjecaj i na razvoj [[transpersonalna psihologija|transpersonalne psihologije]], koja u proučavanje psiholoških procesa uključuje pojmove poput duhovnosti, samotranscendencije, samoaktualizacije i svjesne prisutnosti ({{en|mindfulness}}).<ref name="FriedmanHartelius2013">{{cite book |editor-last1=Friedman |editor-first1=Harris L. |editor-last2=Hartelius |editor-first2=Glenn |year=2013 |title=The Wiley-Blackwell Handbook of Transpersonal Psychology |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-119-96755-2 |url=http://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/15088/1/Harris%20L.%20Friedman.pdf}}</ref> Koncept ″valova″ kasnije se počinje koristiti i u okviru [[kognitivno-bihevioralna terapija|kognitivno-bihevioralne terapije]]. U tom kontekstu, ″prvi val″ odnosi se na rane oblike [[bihevioralna terapija|bihevioralne terapije]], zasnovane na principima učenja i uslovljavanja. ″Drugi val″ obuhvata razvoj [[kognitivna terapija|kognitivne terapije]], posebno kroz rad [[Albert Ellis|Alberta Ellisa]], u kojoj se naglasak stavlja na utjecaj mišljenja i uvjerenja na emocije i ponašanje. Tokom kasnijeg razvoja pojavljuje se i ″treći val″ [[Kognitivno-bihevioralna terapija|kognitivno-bihevioralnih terapija]], koji uključuje pristupe poput [[terapija prihvatanjem i posvećenošću|terapije prihvatanjem i posvećenošću]]. Ovi pristupi naglašavaju prihvatanje iskustava, razvoj samosvijesti, psihološku fleksibilnost i djelovanje u skladu s ličnim vrijednostima, umjesto primarnog fokusiranja na osporavanje negativnih obrazaca mišljenja.<ref name="Hayes2016">{{cite journal |last=Hayes |first=Steven C. |year=2016 |title=Acceptance and Commitment Therapy, Relational Frame Theory, and the Third Wave of Behavioral and Cognitive Therapies – Republished Article |journal=Behavior Therapy |volume=47 |issue=6 |pages=869–885 |url=https://www.reachcambridge.com/wp-content/uploads/providing-a-rationale-on-different-treatments.pdf |doi=10.1016/j.beth.2016.11.006 |issn=0005-7894 |pmid=27993338}}</ref> Pojedini autori govore i o ″četvrtom valu″ [[Psihoterapija|psihoterapije]], koji nastoji integrisati elemente transpersonalne psihologije i pozitivnog psihološkog razvoja. Međutim, ovakav pristup predmet je određenih kritika zbog teorijske heterogenosti i nedovoljno jasno definisanog metodološkog okvira.<ref name="Peteet2018">{{cite journal |last=Peteet |first=J. R. |year=2018 |title=A Fourth Wave of Psychotherapies: Moving Beyond Recovery Toward Well-Being |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=26 |issue=2 |pages=90–95 |doi=10.1097/hrp.0000000000000155 |pmid=29394174 |url=https://www.researchgate.net/publication/322904672_A_Fourth_Wave_of_Psychotherapies_Moving_Beyond_Recovery_Toward_Well-Being}}</ref> U novijem periodu pojavljuju se i prijedlozi za razvoj ″petog vala″ psihoterapije, čiji je cilj povezivanje ranijih teorijskih pravaca u jedinstveniji model razumijevanja psiholoških procesa i psihoterapijske prakse.<ref name="MarquisEtAl2021">{{cite journal |last1=Marquis |first1=Andre |last2=Henriques |first2=Gregg |last3=Anchin |first3=Jack |last4=Critchfield |first4=Ken |last5=Harris |first5=Jeff |last6=Ingram |first6=Barbara |last7=Magnavita |first7=Jeffrey |last8=Osborn |first8=Kristin |year=2021 |title=Unification: The Fifth Pathway to Psychotherapy Integration |journal=Journal of Contemporary Psychotherapy |volume=51 |issue=4 |doi=10.1007/s10879-021-09506-7 |url=https://www.researchgate.net/publication/351204101_Unification_The_Fifth_Pathway_to_Psychotherapy_Integration}}</ref><ref name="Henriques2011">{{cite book |last=Henriques |first=Gregg |year=2011 |title=A New Unified Theory of Psychology |publisher=Springer |doi=10.1007/978-1-4614-0058-5 |isbn=978-1-4614-0057-8 |url=http://www.gregghenriques.com/uploads/2/4/3/6/24368778/preface.pdf}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == === Naučna društva i udruženja === * [https://dpfbih.ba/ Društvo psihologa u Federaciji Bosne i Hercegovine (DPFBIH)] * [https://dprs.rs.ba/ Društvo psihologa Republike Srpske (DPRS)] * [https://www.apa.org/ Američko psihološko udruženje (APA)] (en) * [https://www.bps.org.uk/ Britansko psihološko društvo (BPS)]] (en) * [http://www.eshhs.eu/ Evropsko društvo za historiju humanističkih nauka (ESHHS)] (en) * [http://www.fhhs.org/ Forum za historiju ljudskih nauka] (en) === E-udžbenici i izvori === * [https://psycnet.apa.org/ PsycNet – Istraživačka baza Američkog psihološkog udruženja] (en) * [https://scholar.google.com/ Google Scholar – Pretraživač naučne i akademske literature] * [https://doi.org/10.25651/1.2022.0005 Gerhard Medicus: Biti čovjek – Premošćivanje jaza između nauka o tijelu i nauka o umu] (Berlin: VWB) (en) * [http://webspace.ship.edu/cgboer/historyofpsych.html Historija psihologije] – Pregled historijske i filozofske pozadine psihologije (C. George Boeree) (en) === Kolekcije primarnih izvora === * [http://psychclassics.yorku.ca/index.htm Klasici u historiji psihologije] – Digitalna arhiva primarnih izvora (ur. Christopher D. Green) (en) * [http://www.fondationjeanpiaget.ch/fjp/site/textes/index.php Fondacija Jean Piaget] – Kolekcija izvora o radu Jeana Piageta (fr) (en) * [http://galton.org/start.html Sir Francis Galton, F.R.S.] – Digitalna arhiva radova Francisa Galtona (en) === Arhivi i dokumentacija === * [https://www.apa.org/about/apa/archives Američko psihološko udruženje (APA) – Arhiva] (en) * [http://www3.uakron.edu/ahap/ Arhiva historije američke psihologije] – Arhiva historije američke psihologije (Univerzitet u Akronu) (en) === Multimedijalni resursi === [https://www.youtube.com/@cgreen99 Christopher D. Green: Ove sedmice u historiji psihologije] – Podcast serijal o historiji psihologije (en) {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Historija psihologije| ]] [[Kategorija:Historija nauke po disciplinama|Psihologija]] 3i3ckhy9rqmaltuqz022z944pd4cfrq 3 534903 3848893 2026-05-24T04:23:35Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3848893 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 3 534904 3848894 2026-05-24T04:24:51Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3848894 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 0 534905 3848912 2026-05-24T06:56:25Z GoodBosnian 170315 GoodBosnian premjestio je stranicu [[Galliformes]] na [[Kokoške]]: Uobičajen naziv 3848912 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Kokoške]] gka8rtvtupz3fviq5p0p1bab7efv4zr 0 534907 3848917 2026-05-24T07:23:46Z Misterno23 150563 Nova stranica: {{Kutija za biografiju pisca | ime = Emina Žuna | image = | datum_rođenja = 1981. | mjesto_rođenja = Jajce, Bosna i Hercegovina | zanimanje = Književnica, psihologinja, psihoterapeutkinja | nacionalnost = Bosanskohercegovačka | period = 2002. – danas | žanr = Roman, kratka priča, esej, drama, kolumna | značajna_djela = ''Linija života'' (2016), ''Do boljeg jučer'' (2022) }} '''Emina Žuna''... 3848917 wikitext text/x-wiki {{Kutija za biografiju pisca | ime = Emina Žuna | image = | datum_rođenja = 1981. | mjesto_rođenja = Jajce, Bosna i Hercegovina | zanimanje = Književnica, psihologinja, psihoterapeutkinja | nacionalnost = Bosanskohercegovačka | period = 2002. – danas | žanr = Roman, kratka priča, esej, drama, kolumna | značajna_djela = ''Linija života'' (2016), ''Do boljeg jučer'' (2022) }} '''Emina Žuna''' (Jajce, 1981) bosanskohercegovačka je književnica, kolumnistica i psihoterapeutkinja. Autorica je romana, kratkih priča, eseja i dramskih tekstova. Njezini romani uvršteni su u najuže izbore za najprestižnije regionalne književne nagrade.<ref name="pen-bih">{{cite web |url=https://penbih.ba/clanovi/emina-zuna/ |title=Članovi P.E.N. Centra BiH: Emina Žuna |publisher=P.E.N. centar Bosne i Hercegovine}}</ref> Radi kao kognitivno-bihevioralna psihoterapeutkinja u privatnoj praksi u Jajcu.<ref name="bhukbt-registar">{{cite web |url=https://www.bhukbt.org/registar-terapeuta |title=Registar sertifikovanih KBT terapeuta u BiH |publisher=Bosansko-hercegovačko udruženje za kognitivno-bihejvioralnu terapiju}}</ref> Članica je P.E.N. centra Bosne i Hercegovine i Društva pisaca Bosne i Hercegovine.<ref name="pen-bih"/> == Obrazovanje == Diplomirala je psihologiju (2005) te komparativnu književnost i bibliotekarstvo (2006) na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu. Dobitnica je stipendije Fondacije „Karim Zaimović" (2004).<ref name="napolaputa-fest">{{cite web |url=http://napolaputa.net/emina-zuna/ |title=Festival Na pola puta: Emina Žuna |publisher=Festival Na pola puta Užice}}</ref> Magistrirala je na programu ''European Literary Cultures'' (Erasmus Mundus CLE) u Strazburu, Bolonji i Solunu.<ref name="cle-alumni">{{cite web |url=https://cle.unibo.it/pages/19/alumni |title=Alumni – Master CLE Erasmus Mundus |publisher=Università di Bologna}}</ref> == Književni rad == === Romani === Debitantski roman ''Linija života'' (Planjax, 2016) nagrađen je na konkursu Fondacije za izdavaštvo BiH<ref name="fondacija-izdavastvo">{{cite web |url=https://fondacijaizdavastvo.ba/odluke-o-dodjeli-nagrada-konkursi/ |title=Odluka o dodjeli nagrada za izvornu literaturu |publisher=Fondacija za izdavaštvo Sarajevo}}</ref> te nominovan 2017. za nagrade „Meša Selimović" i „Mirko Kovač".<ref name="tuzla-mesa2017">{{cite web |url=http://www.tuzla.ba/nominovani-romani-za-nagradu-mesa-selimovic-2017/ |title=Nominovani romani za Nagradu 'Meša Selimović' 2017. |publisher=Grad Tuzla}}</ref> Drugi roman ''Do boljeg jučer'' (Buybook, 2022)<ref name="buybook-izdanje">{{cite web |url=https://buybook.ba/proizvod/do-boljeg-jucer-16345/ |title=Do boljeg jučer – Emina Žuna |publisher=Buybook}}</ref> uvršten je 2023. u uži izbor za nagrade „Meša Selimović"<ref name="tportal-mesa">{{cite web |url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/finalisti-nagrade-mesa-selimovic-2023-foto-20230818 |title=Finalisti Nagrade 'Meša Selimović' 2023 |publisher=tportal.hr}}</ref> i „Štefica Cvek".<ref name="bookvica-sve">{{cite web |url=http://bookvica.net/stefica-cvek-uzi-izbor-2023/ |title=Uži izbor za nagradu 'Štefica Cvek' 2023 |publisher=Bookvica}}</ref> === Kratka proza i dramski tekstovi === Kratke priče objavljuje od početka 2000-ih u časopisima: ''Sarajevske sveske'', ''Zarez'', ''Odjek'', ''Bejahad'', ''Avlija'', ''Behar'', ''Polja'', ''Vox Feminae'', ''Eckermann'' i dr. Priče objavljuje i na portalima ''Strane''<ref name="strane-arh">{{cite web |url=https://strane.ba/category/emina-zuna/ |title=Emina Žuna – Strane.ba}}</ref> i ''Ajfelov most''.<ref name="jergovic-ajfel">{{cite web |url=https://www.jergovic.com/ajfelov-most/emina-zuna-tri-price/ |title=Ajfelov most: Emina Žuna |author=Miljenko Jergović |publisher=Jergovic.com}}</ref> Dramski tekst uvršten je u uži izbor za nagradu „Alija Isaković" (2008).<ref name="klix-preporod">{{cite web |url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/svedsko-srce-moje-majke-dobitnik-nagrade-alija-isakovic/81124024 |title='Švedsko srce moje majke' dobitnik nagrade 'Alija Isaković' |publisher=Klix.ba}}</ref> == Analize i kolumnistika == Sarađivala je s Mediacentrom Sarajevo,<ref name="mediacentar-izvor">{{cite web |url=https://media.ba/bs/author/emina-zuna |title=Emina Žuna – Mediacentar Sarajevo}}</ref> Al Jazeera Balkans,<ref name="aljazeera-izvor">{{cite web |url=https://balkans.aljazeera.net/author/emina-zuna-1 |title=Emina Žuna – Al Jazeera Balkans}}</ref> Oslobođenjem, Bukom i dr. Na portalu ''Prometej'' vodila je kolumnu ''Psihoterapija, politika & popularna kultura''.<ref name="prometej-kolumna">{{cite web |url=https://www.prometej.ba/arhiva/drustvo-i-znanost/psihoterapija-politika-and-popularna-kultura |title=Arhiv kolumne – Prometej.ba}}</ref> == Rezidencije i festivali == * 2018. – ''Reading Balkans'', Tirana<ref name="traduki-tirana">{{cite web |url=https://traduki.eu/reading-balkans-emina-zuna-in-tirana/ |title=Reading Balkans: Emina Žuna in Tirana |publisher=Traduki}}</ref> * 2018. – ''Blasfem II'', Banja Luka<ref name="buka-blasfem">{{cite web |url=https://6yka.com/bih/blasfem-ii-banjalucki-feministicki-festival/ |title=Blasfem II – banjalučki feministički festival |publisher=Buka}}</ref> * 2022. – Festival „Na pola puta", Užice<ref name="napolaputa-fest"/> * 2023. – Traduki rezidencija, Novo Mesto (Goga)<ref name="goga-novo-mesto">{{cite web |url=https://www.goga.si/dogodek/literarni-vecer-z-emino-zuna/ |title=Literarni večer z Emino Žuna |publisher=Založba Goga}}</ref> * 2023. – Kuća za pisce, Pazin<ref name="pazin-rezidencija">{{cite web |url=http://www.kucazapisce.hr/gosti/emina-zuna/ |title=Emina Žuna – Kuća za pisce Pazin}}</ref> == Recepcija i akademski osvrti == Roman ''Linija života'' bio je predmet akademskih studija Ivana Šunjića (''Translation Studies'', Brill, 2018),<ref name="brill-izdavac">{{cite web |url=https://brill.com/view/journals/ts/translation-studies-contemporary-female-writers.xml |title=Narrative Strategies – Brill 2018 |author=Ivan Šunjić |publisher=Brill Academic Publishers}}</ref> Fatime Bećarević (''DHS'', 2018),<ref name="dhs-tuzla">{{cite web |url=http://dhs.ff.untz.ba/index.php/dhs/article/view/becarevic-zenske-vrijednosti |title=Reprezentacija ženskih vrijednosti – DHS 2018 |author=Fatima Bećarević |publisher=Filozofski fakultet Tuzla}}</ref> Melide Travančić (''DHS''/CEEOL, 2020)<ref name="ceeol-baza">{{cite web |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=912534 |title=Sumnja u kontingenciju – CEEOL 2020 |author=Melida Travančić}}</ref> i Jasmine Mujezin (P.E.N. centar BiH, 2020).<ref name="pen-zbilja-esej">{{cite web |url=https://penbih.ba/zenska-citaonica/jasmina-mujezin-drustvena-zbilja-u-fiktivnoj-povijesti/ |title=Društvena zbilja u fiktivnoj povijesti – P.E.N. BiH |author=Jasmina Mujezin}}</ref> Roman se navodi i u zborniku ''Između otpora i trenda'' (Booksa/Kulturtreger, 2023). Roman ''Do boljeg jučer'' naišao je na odjek u književnoj kritici, o čemu su pisale Maja Abadžija (''Naratorium'')<ref name="naratorium-kritika">{{cite web |url=https://naratorium.ba/roman-s-predumislajem-emina-zuna-do-boljeg-jucer/ |title=Roman s predumišljajem – Naratorium |author=Maja Abadžija}}</ref> i Dalibor Plečić (''Booksa.hr'').<ref name="booksa-kritika">{{cite web |url=https://booksa.hr/kritike/do-boljeg-jucer-mnogo-mogucih-tumacenja |title=Mnogo mogućih tumačenja – Booksa.hr |author=Dalibor Plečić}}</ref> Dara Šljukić u ''Vogue Adria'' (2025) ističe roman kao primjer književnog eksperimenta s prošlošću.<ref name="vogue-adria">{{cite web |url=https://vogueadria.com/print_edition/tenth-issue/pobunjene-citateljke-2/ |title=Pobunjene čitateljke: Novelistički retro – Vogue Adria |author=Dara Šljukić}}</ref> == Psihoterapeutski rad == Sertifikovana je KBT psihoterapeutkinja uvrštena u Registar BHUKBT-a.<ref name="bhukbt-registar"/> == Bibliografija == === Romani === * ''Linija života'' (Planjax, Tešanj, 2016) * ''Do boljeg jučer'' (Buybook, Sarajevo/Zagreb, 2022) === Koautorska djela i zbornici === * ''Zabilježene – Žene i javni život Bosne i Hercegovine u 20. vijeku''<ref name="cobiss-referenca">{{cite web |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/en/data/cobib/24361734/nubbih?format=isbd |title=Zabilježene – COBISS.bh}}</ref> * ''Feministička i queer čitanja popularne kulture'' (ur. Ivan Šunjić)<ref name="cobiss-queer">{{cite web |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/17498118 |title=Feministička i queer čitanja – COBISS.bh}}</ref> * ''Da sam Šejn'' (zbornik kratkih priča) * ''Tragovima bosanskog kraljevstva'' (zbornik) == Nagrade i nominacije == * '''2002.''' – Nagrada Radija Federacije BiH za kratku priču * '''2008.''' – Nagrada „Bejahad" za kratku priču * '''2008.''' – Uži izbor za nagradu „Alija Isaković" (dramski tekst)<ref name="klix-preporod"/> * '''2013.''' – Nagrada „Avlija" za kratku priču * '''2016.''' – Nagrada Fondacije za izdavaštvo BiH (''Linija života'')<ref name="fondacija-izdavastvo"/> * '''2017.''' – Nominacija za Nagradu „Meša Selimović" (''Linija života'')<ref name="tuzla-mesa2017"/> * '''2017.''' – Nominacija za Nagradu „Mirko Kovač" (''Linija života'') * '''2022.''' – Nagrada „Zija Dizdarević" za kratku priču<ref name="zija-dizdarevic">{{cite web |url=https://www.fokus.ba/kultura/emini-zuni-prva-nagrada-na-konkursu-zija-dizdarevic/2610547/ |title=Emini Žuni nagrada 'Zija Dizdarević' |publisher=Fokus.ba}}</ref> * '''2023.''' – Nominacija za Nagradu „Meša Selimović" (''Do boljeg jučer'')<ref name="tportal-mesa"/> * '''2023.''' – Uži izbor za Nagradu „Štefica Cvek" (''Do boljeg jučer'')<ref name="bookvica-sve"/> * '''2025.''' – Uži izbor konkursa „Raštan" za zbirku priča == Reference == <references /> == Vanjske poveznice == * [https://penbih.ba/clanovi/emina-zuna/ Profil na stranici P.E.N. centra BiH] * [https://balkans.aljazeera.net/author/emina-zuna-1 Arhiva tekstova na Al Jazeera Balkans] * [https://www.prometej.ba/arhiva/drustvo-i-znanost/psihoterapija-politika-and-popularna-kultura Arhiva kolumne na portalu Prometej] * [https://media.ba/bs/author/emina-zuna Profil na Mediacentru Sarajevo] * [https://strane.ba/category/emina-zuna/ Profil na portalu Strane] * [https://www.jergovic.com/ajfelov-most/emina-zuna-tri-price/ Tekstovi na Jergović.com] [[Kategorija:Bosanskohercegovačke književnice]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psiholozi]] [[Kategorija:Biografije, Jajce]] [[Kategorija:Rođeni 1981.]] 3n3xeltb4b34f1i8787ayfsqs7ve8xx 0 534908 3848918 2026-05-24T07:24:08Z Unrelated9966 178239 Nova stranica: {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2024. | slika = EuroSuecia.svg | veličina_slike = | slika_alt = Logotip Eurosonga 2024 | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 7. maj 2024. | drugo_polufinale = 9. maj 2024. | drugi_pokušaj = | finale = 11. maj 2024. | mjesto_održavanja = [[Malmö Arena]]<br />[[Malmö]], Švedska... 3848918 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2024. | slika = EuroSuecia.svg | veličina_slike = | slika_alt = Logotip Eurosonga 2024 | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 7. maj 2024. | drugo_polufinale = 9. maj 2024. | drugi_pokušaj = | finale = 11. maj 2024. | mjesto_održavanja = [[Malmö Arena]]<br />[[Malmö]], [[Švedska]] | voditelji = {{Plainlist| * [[Petra Mede]] * [[Malin Åkerman]]}} | dirigent = | režiser = {{Plainlist| * Edward af Sillén * Daniel Jelinek}} | izvršni_nadzornik = [[Martin Österdahl]] | izvršni_producent = {{Plainlist| * Ebba Adielsson * Christel Tholse Willers}} | emiter = [[Sveriges Television]] (SVT) | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = ''United by Music'' | broj_učesnika = 37 | debitiranje = | povratak = {{Esc|Luksemburg}} | odustajanje = {{Esc|Rumunija}} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Zemlje koje su ranije učestvovale, a nisu 2024. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje jedan niz u polufinalu, ili dva niza u finalu po 12, 10, 8–1 bodova deset pjesama. U svim emisijama, online glasovi gledalaca iz zemalja koje ne učestvuju zbrajaju se i dodjeljuju kao jedan niz bodova. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{Esc|Švicarska}}<br />"[[The Code (Nemo song)|The Code]]" | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2023.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2025.]] }} '''Eurosong 2024.''' bio je 68. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je u [[Malmö|Malmöu]] ([[Švedska]]), a takmičenje je organizirala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) u saradnji sa švedskim emiterom [[Sveriges Television|SVT]]. Polufinalne večeri održane su 7. i 9. maja, dok je finalna večer održana 11. maja 2024. Voditeljice sve tri večeri bile su [[Petra Mede]] i [[Malin Åkerman]].<ref name="Calendar24">{{Cite web|date=2023-11-16|title=Eurovision 2024: Ticket Details to be Announced on November 23rd|url=https://eurovoix.com/2023/11/16/eurovision-2024-ticket-details-to-be-announced-on-november-23rd/|publisher=Eurovoix|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref><ref name="FinalResults">{{Cite web|title=Eurovision 2024 Results: Voting & Points|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2024|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Učestvovalo je 37 zemalja. [[Luksemburg na Eurosongu|Luksemburg]] se vratio takmičenju nakon više od tri decenije pauze (od 1993), dok se [[Rumunija na Eurosongu|Rumunija]] povukla iz finansijskih razloga. Kao i 2025. godine, i ovo izdanje bilo je obilježeno političkim tenzijama i kontroverzama zbog učešća [[Izrael na Eurosongu|Izraela]] tokom rata u Gazi.<ref name="37Countries">{{Cite web|date=2023-12-05|title=37 Countries Confirmed for Eurovision 2024|url=https://eurovoix.com/2023/12/05/37-countries-confirmed-for-eurovision-2024/|publisher=Eurovoix|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Pobijedila je [[Švicarska na Eurosongu|Švicarska]] s pjesmom "[[The Code (Nemo song)|The Code]]" u izvedbi [[Nemo (pjevač)|Nema]], koju su napisali Nemo, Benjamin Alasu, Lasse Midtsian Nymann i Linda Dale. Švicarska je pobijedila sa 591 bodom, ostvarivši pritom i pobjedu u glasanju žirija, dok je u teleglasanju bila na petom mjestu. [[Hrvatska na Eurosongu|Hrvatska]] je osvojila drugo mjesto i pobijedila u teleglasanju sa 547 bodova. Prvih pet zaokružile su [[Ukrajina na Eurosongu|Ukrajina]], [[Francuska na Eurosongu|Francuska]] i [[Izrael na Eurosongu|Izrael]]. Ovo je bila treća pobjeda Švicarske u historiji takmičenja, nakon 1956. i 1988. godine.<ref name="FinalResults" /> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:ESC24, Malmö Arena Standing A pre-Semi 1.jpg|left|thumb|250x250px|[[Malmö Arena]], glavno mjesto održavanja takmičenja 2024.]] Takmičenje 2024. održano je u Švedskoj nakon pobjede te zemlje na [[Eurosong 2023.|Eurosongu 2023.]] s pjesmom "[[Tattoo (Loreen song)|Tattoo]]" u izvedbi [[Loreen]]. Bio je to sedmi put da je Švedska domaćin takmičenja, i treći put da se ono održava u Malmöu (nakon 1992. i 2013). Kao mjesto održavanja izabrana je Malmö Arena kapaciteta oko 15.500 mjesta.<ref name="MalmoArena">{{cite web |date=2023-07-07 |title=Malmö Confirmed as Host City of Eurovision 2024 |url=https://eurovoix.com/2023/07/07/malmo-eurovision-2024/ |access-date=2026-05-24 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> Eurovision Village (Eurovizijsko selo) nalazilo se u Folkets parku, a događaj "Tirkizni tepih" (Turquoise Carpet) održan je u prostorijama kongresnog centra Malmö Live.<ref>{{Cite web |date=2024-05-05 |title=Live from Malmö: Eurovision 2024 Turquoise Carpet & Opening Ceremony |url=https://eurovoix.com/2024/05/05/eurovision-2024-turquoise-carpet/ |access-date=2026-05-24 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> == Rezultati == === Prvo polufinale === Prvo polufinale održano je 7. maja 2024. u 21 sat ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]). Nastupalo je 15 zemalja. Glasati su također mogle [[Njemačka na Eurosongu|Njemačka]], [[Švedska na Eurosongu|Švedska]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF1Results">{{Cite web|title=Eurovision 2024 Semi-final 1 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2024/semi-final-1|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 1. | {{Esc|Kipar}} | [[Silia Kapsis]] | "[[Liar (Silia Kapsis song)|Liar]]" | [[Engleski jezik|engleski]] | 6. | 67 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 2. | {{Esc|Srbija}} | [[Teya Dora]] | "{{lang|sr-Latn|[[Ramonda (song)|Ramonda]]}}" <small>({{lang|sr|Рамонда}})</small> | [[Srpski jezik|srpski]] | 10. | 47 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 3. | {{Esc|Litvanija}} | [[Silvester Belt]] | "{{lang|lt|[[Luktelk]]}}" | [[litvanski jezik|litvanski]] | 4. | 119 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 4. | {{Esc|Irska}} | [[Bambie Thug]] | "[[Doomsday Blue]]" | engleski | 3. | 124 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 5. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Alyona Alyona]] i [[Jerry Heil]] | "[[Teresa & Maria]]" | engleski, [[ukrajinski jezik|ukrajinski]] | 2. | 173 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Poljska}} | [[Luna (poljska pjevačica)|Luna]] | "[[The Tower (Luna song)|The Tower]]" | engleski | 12. | 35 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Baby Lasagna]] | "[[Rim Tim Tagi Dim]]" | engleski | 1. | 177 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Island}} | [[Hera Björk]] | "[[Scared of Heights (Hera Björk song)|Scared of Heights]]" | engleski | 15. | 3 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 9. | {{Esc|Slovenija}} | [[Raiven]] | "[[Veronika (Raiven song)|Veronika]]" | [[Slovenski jezik|slovenski]] | 9. | 51 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Finska}} | [[Teemu Keisteri|Windows95man]] | "[[No Rules!]]" | engleski | 7. | 59 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Moldavija}} | [[Natalia Barbu]] | "[[In the Middle (Natalia Barbu song)|In the Middle]]" | engleski | 13. | 20 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Fahree]] feat. [[Ilkin Dovlatov]] | "{{lang|az|[[Özünlə apar]]}}" | engleski, [[azerski jezik|azerski]] | 14. | 11 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Australija}} | [[Electric Fields]] | "[[One Milkali (One Blood)]]" | engleski, yankunytjatjara | 11. | 41 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Portugal}} | [[Iolanda (pjevačica)|Iolanda]] | "{{lang|pt|[[Grito (song)|Grito]]}}" | [[portugalski jezik|portugalski]] | 8. | 58 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Luksemburg}} | [[Tali Golergant|Tali]] | "[[Fighter (Tali song)|Fighter]]" | [[Francuski jezik|francuski]], engleski | 5. | 117 |} === Drugo polufinale === Drugo polufinale održano je 9. maja 2024. u 21 sat (CEST). Nastupalo je 16 zemalja. Glasati su također mogle [[Francuska na Eurosongu|Francuska]], [[Italija na Eurosongu|Italija]] i [[Španija na Eurosongu|Španija]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF2Results">{{Cite web|title=Eurovision 2024 Semi-final 2 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2024/semi-final-2|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Malta}} | [[Sarah Bonnici]] | "[[Loop (Sarah Bonnici song)|Loop]]" | engleski | 16. | 13 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Albanija}} | [[Besa (pjevačica)|Besa]] | "[[Titan (Besa song)|Titan]]" | engleski | 15. | 14 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 3. | {{Esc|Grčka}} | [[Marina Satti]] | "{{lang|el-Latn|[[Zari (song)|Zari]]}}" <small>({{lang|el|Ζάρι}})</small> | [[grčki jezik|grčki]], engleski | 5. | 86 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 4. | {{Esc|Švicarska}} | [[Nemo (pjevač)|Nemo]] | "[[The Code (Nemo song)|The Code]]" | engleski | 4. | 132 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Češka}} | [[Aiko (pjevačica)|Aiko]] | "[[Pedestal (Aiko song)|Pedestal]]" | engleski | 11. | 38 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 6. | {{Esc|Austrija}} | [[Kaleen (pjevačica)|Kaleen]] | "[[We Will Rave]]" | engleski | 9. | 46 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Danska}} | [[Saba (pjevačica)|Saba]] | "[[Sand (Saba song)|Sand]]" | engleski | 12. | 36 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Armenija}} | [[Ladaniva]] | "{{lang|hy-Latn|[[Jako (song)|Jako]]}}" <small>({{lang|hy|Ժակո}})</small> | [[armenski jezik|armenski]] | 3. | 137 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 9. | {{Esc|Letonija}} | [[Dons (pjevač)|Dons]] | "[[Hollow (Dons song)|Hollow]]" | engleski | 7. | 72 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|San Marino}} | [[Megara (bend)|Megara]] | "[[11:11 (Megara song)|11:11]]" | [[španski jezik|španski]], italijanski | 14. | 16 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|Gruzija}} | [[Nutsa Buzaladze]] | "[[Firefighter (song)|Firefighter]]" | engleski | 8. | 54 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Belgija}} | [[Mustii]] | "[[Before the Party's Over]]" | engleski | 13. | 18 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Estonija}} | [[5miinust]] i [[Puuluup]] | "{{lang|et|[[Nendest narkootikumidest ei tea me küll midagi]]}}" | [[estonski jezik|estonski]] | 6. | 79 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Izrael}} | [[Eden Golan]] | "[[Hurricane (Eden Golan song)|Hurricane]]" | engleski, hebrejski | 1. | 194 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Norveška}} | [[Gåte]] | "{{lang|no|[[Ulveham]]}}" | [[norveški jezik|norveški]] | 10. | 43 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 16. | {{Esc|Nizozemska}} | [[Joost Klein]] | "{{lang|nl|[[Europapa]]}}" | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] | 2. | 182 |} === Finale === Finale je održano 11. maja 2024. u 21:00 (CEST). U finalu je nastupilo 25 zemalja, s obzirom na to da je predstavnik Nizozemske [[Joost Klein]] diskvalificiran na dan finala zbog incidenta iza pozornice. Pravo glasa imalo je svih trideset sedam zemalja učesnica, kao i "Ostatak svijeta". Švicarska je pobijedila sa 591 bodom (pobijedivši i u glasanju žirija). Hrvatska je bila druga sa 547 bodova (pobijedivši u teleglasanju), dok su Ukrajina, Francuska i Izrael zaokružile prvih pet.<ref name="FinalResults" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Švedska}} | [[Marcus & Martinus]] | "[[Unforgettable (Marcus & Martinus song)|Unforgettable]]" | engleski | 9. | 174 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Alyona Alyona]] i [[Jerry Heil]] | "[[Teresa & Maria]]" | engleski, ukrajinski | 3. | 453 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Njemačka}} | [[Isaak (pjevač)|Isaak]] | "[[Always on the Run (Isaak song)|Always on the Run]]" | engleski | 12. | 117 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Luksemburg}} | [[Tali Golergant|Tali]] | "[[Fighter (Tali song)|Fighter]]" | francuski, engleski | 13. | 103 |- style="background: #FFE6E6;" ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | <s>{{Esc|Nizozemska}}</s> | <s>[[Joost Klein]]</s> | <s>"{{lang|nl|[[Europapa]]}}"</s> | <s>nizozemski</s> | - | - |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Izrael}} | [[Eden Golan]] | "[[Hurricane (Eden Golan song)|Hurricane]]" | engleski, hebrejski | 5. | 375 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Litvanija}} | [[Silvester Belt]] | "{{lang|lt|[[Luktelk]]}}" | litvanski | 14. | 90 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Španija}} | [[Nebulossa]] | "{{lang|es|[[Zorra (Nebulossa song)|Zorra]]}}" | španski | 22. | 30 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Estonija}} | [[5miinust]] i [[Puuluup]] | "{{lang|et|[[Nendest narkootikumidest ei tea me küll midagi]]}}" | estonski | 20. | 37 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Irska}} | [[Bambie Thug]] | "[[Doomsday Blue]]" | engleski | 6. | 278 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Letonija}} | [[Dons (pjevač)|Dons]] | "[[Hollow (Dons song)|Hollow]]" | engleski | 16. | 64 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Grčka}} | [[Marina Satti]] | "{{lang|el-Latn|[[Zari (song)|Zari]]}}" <small>({{lang|el|Ζάρι}})</small> | grčki, engleski | 11. | 126 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Olly Alexander]] | "[[Dizzy (Olly Alexander song)|Dizzy]]" | engleski | 18. | 46 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Norveška}} | [[Gåte]] | "{{lang|no|[[Ulveham]]}}" | norveški | 25. | 16 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Italija}} | [[Angelina Mango]] | "{{lang|it|[[La noia (Angelina Mango song)|La noia]]}}" | italijanski | 7. | 268 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Srbija}} | [[Teya Dora]] | "{{lang|sr-Latn|[[Ramonda (song)|Ramonda]]}}" <small>({{lang|sr|Рамонда}})</small> | srpski | 17. | 54 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Finska}} | [[Teemu Keisteri|Windows95man]] | "[[No Rules!]]" | engleski | 19. | 38 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Portugal}} | [[Iolanda (pjevačica)|Iolanda]] | "{{lang|pt|[[Grito (song)|Grito]]}}" | portugalski | 10. | 152 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Armenija}} | [[Ladaniva]] | "{{lang|hy-Latn|[[Jako (song)|Jako]]}}" <small>({{lang|hy|Ժակո}})</small> | armenski | 8. | 183 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20. | {{Esc|Kipar}} | [[Silia Kapsis]] | "[[Liar (Silia Kapsis song)|Liar]]" | engleski | 15. | 78 |- style="font-weight:bold; background:gold;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:gold;" | 21. | {{Esc|Švicarska}} | [[Nemo (pjevač)|Nemo]] | "[[The Code (Nemo song)|The Code]]" | engleski | 1. | 591 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Slovenija}} | [[Raiven]] | "[[Veronika (Raiven song)|Veronika]]" | slovenski | 23. | 27 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Baby Lasagna]] | "[[Rim Tim Tagi Dim]]" | engleski | 2. | 547 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24. | {{Esc|Gruzija}} | [[Nutsa Buzaladze]] | "[[Firefighter (song)|Firefighter]]" | engleski | 21. | 34 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25. | {{Esc|Francuska}} | [[Slimane]] | "{{lang|fr|[[Mon amour (Slimane song)|Mon amour]]}}" | francuski | 4. | 445 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 26. | {{Esc|Austrija}} | [[Kaleen (pjevačica)|Kaleen]] | "[[We Will Rave]]" | engleski | 24. | 24 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2024}} * [https://eurovisionworld.com/eurovision/2024 Zvanični rezultati i detalji za Eurosong 2024.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2024.]] [[Kategorija:2024. u Švedskoj]] [[Kategorija:2024. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Švedskoj]] [[Kategorija:Eurosong 2024.|*]] 3n45p86bmx33smxez9g7i7gj2shxxxw 0 534909 3848922 2026-05-24T07:46:00Z Unrelated9966 178239 Nova stranica: {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2013. | slika = EuroSueciaAnterior.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 14. maj 2013. | drugo_polufinale = 16. maj 2013. | drugi_pokušaj = | finale = 18. maj 2013. | mjesto_održavanja = [[Malmö Arena]]<br />[[Malmö]], [[Švedska]] | voditel... 3848922 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2013. | slika = EuroSueciaAnterior.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 14. maj 2013. | drugo_polufinale = 16. maj 2013. | drugi_pokušaj = | finale = 18. maj 2013. | mjesto_održavanja = [[Malmö Arena]]<br />[[Malmö]], [[Švedska]] | voditelji = [[Petra Mede]] | dirigent = | režiser = | izvršni_nadzornik = [[Jon Ola Sand]] | izvršni_producent = [[Martin Österdahl]] | emiter = [[Sveriges Television]] (SVT) | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = ''We Are One'' | broj_učesnika = 39 | debitiranje = | povratak = {{Esc|Armenija}} | odustajanje = {{Plainlist| * {{Esc|Bosna i Hercegovina}} * {{Esc|Portugal}} * {{Esc|Slovačka}} * {{Esc|Turska}} }} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Zemlje koje su ranije učestvovale, a nisu 2013. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje jedan niz bodova po 12, 10, 8–1 deset najbolje ocijenjenih pjesama. Bodovi su po prvi put rezultat cjelokupnog rangiranja svih pjesama od strane žirija i publike u omjeru 50:50. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{Esc|Danska}}<br />"[[Only Teardrops]]" | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2012.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2014.]] }} '''Eurosong 2013.''' bio je 58. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je u [[Malmö|Malmöu]] ([[Švedska]]), a takmičenje je organizirala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) u saradnji sa švedskim emiterom [[Sveriges Television|SVT]]. Polufinalne večeri održane su 14. i 16. maja, dok je finalna večer održana 18. maja 2013. Voditeljica sve tri večeri bila je [[Petra Mede]], postavši time prvi samostalni voditelj cijelog takmičenja od 1995. godine.<ref name="Calendar13">{{Cite web|date=2013-05-18|title=ESC'3: Split Results Announced - Eurovoix|url=https://eurovoix.com/2013/05/28/esc3-split-results-announced/|publisher=Eurovoix|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref><ref name="FinalResults">{{Cite web|title=Eurovision 2013 Results: Voting & Points|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2013|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Učestvovalo je 39 zemalja. [[Armenija na Eurosongu|Armenija]] se vratila na takmičenje nakon jednogodišnje pauze. S druge strane, [[Bosna i Hercegovina na Eurosongu|Bosna i Hercegovina]], [[Portugal na Eurosongu|Portugal]] i [[Slovačka na Eurosongu|Slovačka]] povukle su se zbog finansijskih razloga, dok se [[Turska na Eurosongu|Turska]] povukla zbog nezadovoljstva pravilima o glasanju i statusom zemalja "Velike petorke" (Big 5).<ref name="39Countries">{{Cite web|date=2012-12-14|title=Turkey: Withdrawing From Eurovision - Eurovoix|url=https://eurovoix.com/2012/12/14/turkey-withdrawing-from-eurovision/|publisher=Eurovoix|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Pobijedila je [[Danska na Eurosongu|Danska]] s pjesmom "[[Only Teardrops]]" u izvedbi [[Emmelie de Forest]], koju su napisali Lise Cabble, Julia Fabrin Jakobsen i Thomas Stengaard. Danska je pobijedila i po glasovima publike i po glasovima žirija, osvojivši ukupno 281 bod. [[Azerbejdžan na Eurosongu|Azerbejdžan]] je osvojio drugo mjesto sa 234 boda. Prvih pet zaokružile su [[Ukrajina na Eurosongu|Ukrajina]], [[Norveška na Eurosongu|Norveška]] i [[Rusija na Eurosongu|Rusija]]. Ovo je bila treća pobjeda Danske u historiji takmičenja, nakon 1963. i 2000. godine.<ref name="FinalResults" /> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:20171031 Malmo Arena 0232 (25463574977).jpg|left|thumb|250x250px|[[Malmö Arena]], glavno mjesto održavanja takmičenja 2013.]] Takmičenje 2013. održano je u Švedskoj nakon pobjede te zemlje na [[Eurosong 2012.|Eurosongu 2012.]] s pjesmom "[[Euphoria (Loreen song)|Euphoria]]" u izvedbi [[Loreen]]. Malmö je drugi put postao grad domaćin (prethodno 1992). Odabrana lokacija bila je Malmö Arena.<ref name="MalmoArena">{{cite web |date=2012-07-08 |title=Malmö'13: Malmö Will Host Eurovision 2013 |url=https://eurovoix.com/2012/07/08/malmo13-malmo-will-host-eurovision-2013/ |access-date=2026-05-24 |website=Eurovoix |language=en}}</ref> == Rezultati == === Prvo polufinale === Prvo polufinale održano je 14. maja 2013. u 21 sat ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]). Nastupalo je 16 zemalja. Glasati su također mogle [[Italija na Eurosongu|Italija]], [[Švedska na Eurosongu|Švedska]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF1Results">{{Cite web|title=Eurovision 2013 Semi-final 1 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2013/semi-final-1|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Austrija}} | [[Natália Kelly]] | "[[Shine (Natália Kelly song)|Shine]]" | [[Engleski jezik|engleski]] | 14. | 27 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 2. | {{Esc|Estonija}} | [[Birgit Sarrap|Birgit]] | "{{lang|et|[[Et uus saaks alguse]]}}" | [[estonski jezik|estonski]] | 10. | 52 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Slovenija}} | [[Hannah Mancini|Hannah]] | "[[Straight into Love]]" | engleski | 16. | 8 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Klapa s Mora]] | "[[Mižerja]]" | [[Hrvatski jezik|hrvatski]] | 13. | 38 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 5. | {{Esc|Danska}} | [[Emmelie de Forest]] | "[[Only Teardrops]]" | engleski | 1. | 167 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 6. | {{Esc|Rusija}} | [[Dina Garipova]] | "[[What If (Dina Garipova song)|What If]]" | engleski | 2. | 156 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Zlata Ognevich]] | "[[Gravity (Zlata Ognevich song)|Gravity]]" | engleski | 3. | 140 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Nizozemska}} | [[Anouk]] | "[[Birds (Anouk song)|Birds]]" | engleski | 6. | 75 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Crna Gora}} | [[Who See]] | "{{lang|cnr-Latn|[[Igranka]]}}" | [[crnogorski jezik|crnogorski]] | 12. | 41 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Litvanija}} | [[Andrius Pojavis]] | "[[Something (Andrius Pojavis song)|Something]]" | [[litvanski jezik|litvanski]] | 9. | 53 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|Bjelorusija}} | [[Alyona Lanskaya]] | "[[Solayoh]]" | engleski | 7. | 64 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Moldavija}} | [[Aliona Moon]] | "{{lang|ro|[[O mie]]}}" | [[rumunski jezik|rumunski]] | 4. | 95 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Irska}} | [[Ryan Dolan]] | "[[Only Love Survives]]" | engleski | 8. | 54 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Kipar}} | [[Despina Olympiou]] | "{{lang|el-Latn|[[An me thimasai]]}}" | [[grčki jezik|grčki]] | 15. | 11 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Belgija}} | [[Roberto Bellarosa]] | "[[Love Kills (Roberto Bellarosa song)|Love Kills]]" | engleski | 5. | 75 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Srbija}} | [[Moje 3]] | "{{lang|sr-Latn|[[Ljubav je svuda]]}}" | [[Srpski jezik|srpski]] | 11. | 46 |} === Drugo polufinale === Drugo polufinale održano je 16. maja 2013. u 21 sat (CEST). Nastupalo je 17 zemalja. Glasati su također mogle [[Francuska na Eurosongu|Francuska]], [[Njemačka na Eurosongu|Njemačka]] i [[Španija na Eurosongu|Španija]]. Istaknute su zemlje koje su se kvalificirale u finale.<ref name="SF2Results">{{Cite web|title=Eurovision 2013 Semi-final 2 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2013/semi-final-2|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Latvija}} | [[PeR]] | "[[Here We Go (PeR song)|Here We Go]]" | engleski | 17. | 13 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|San Marino}} | [[Valentina Monetta]] | "{{lang|it|[[Crisalide (Vola)]]}}" | [[Italijanski jezik|italijanski]] | 11. | 47 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Makedonija}} | [[Esma Redžepova|Esma]] i [[Vlatko Lozanoski|Lozano]] | "{{lang|mk-Latn|[[Pred da se razdeni]]}}" | [[makedonski jezik|makedonski]], romski | 16. | 28 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 4. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Farid Mammadov]] | "[[Hold Me (Farid Mammadov song)|Hold Me]]" | engleski | 1. | 139 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 5. | {{Esc|Finska}} | [[Krista Siegfrids]] | "[[Marry Me (Krista Siegfrids song)|Marry Me]]" | engleski | 9. | 64 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 6. | {{Esc|Malta}} | [[Gianluca Bezzina|Gianluca]] | "[[Tomorrow (Gianluca Bezzina song)|Tomorrow]]" | engleski | 4. | 118 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Bugarska}} | [[Elitsa Todorova|Elitsa]] i [[Stoyan Yankoulov|Stoyan]] | "{{lang|bg-Latn|[[Samo shampioni]]}}" | [[bugarski jezik|bugarski]] | 12. | 45 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Island}} | [[Eyþór Ingi Gunnlaugsson|Eythor Ingi]] | "{{lang|is|[[Ég á líf]]}}" | [[islandski jezik|islandski]] | 6. | 72 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 9. | {{Esc|Grčka}} | [[Koza Mostra]] feat. [[Agathonas Iakovidis|Agathon Iakovidis]] | "[[Alcohol Is Free]]" | grčki, engleski | 2. | 121 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Izrael}} | [[Moran Mazor]] | "{{lang|he-Latn|[[Rak Bishvilo]]}}" | [[hebrejski jezik|hebrejski]] | 14. | 40 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 11. | {{Esc|Armenija}} | [[Dorians]] | "[[Lonely Planet (song)|Lonely Planet]]" | engleski | 7. | 69 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Mađarska}} | [[ByeAlex]] | "{{lang|hu|[[Kedvesem]]}}" | [[mađarski jezik|mađarski]] | 8. | 66 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Norveška}} | [[Margaret Berger]] | "[[I Feed You My Love]]" | engleski | 3. | 120 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Albanija}} | [[Adrian Lulgjuraj]] i [[Bledar Sejko]] | "{{lang|sq|[[Identitet]]}}" | [[albanski jezik|albanski]] | 15. | 31 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Gruzija}} | [[Nodiko Tatishvili]] i [[Sophie Gelovani]] | "[[Waterfall (Nodi Tatishvili and Sophie Gelovani song)|Waterfall]]" | engleski | 10. | 63 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Švicarska}} | [[Takasa]] | "[[You and Me (Takasa song)|You and Me]]" | engleski | 13. | 41 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 17. | {{Esc|Rumunija}} | [[Florin Cezar Ouatu|Cezar]] | "[[It's My Life (Cezar song)|It's My Life]]" | engleski | 5. | 83 |} === Finale === Finale je održano 18. maja 2013. u 21:00 (CEST). Nastupalo je 26 zemalja. Pravo glasa imalo je svih 39 zemalja učesnica. Danska je pobijedila sa 281 bodom. Azerbejdžan je bio drugi sa 234 boda, dok su Ukrajina, Norveška i Rusija zaokružile prvih pet. Prvi put od 1985. godine nijedna zemlja bivše Jugoslavije nije uspjela ući u finale.<ref name="FinalResults" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Francuska}} | [[Amandine Bourgeois]] | "{{lang|fr|[[L'Enfer et moi]]}}" | [[francuski jezik|francuski]] | 23. | 14 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Litvanija}} | [[Andrius Pojavis]] | "[[Something (Andrius Pojavis song)|Something]]" | litvanski | 22. | 17 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Moldavija}} | [[Aliona Moon]] | "{{lang|ro|[[O mie]]}}" | rumunski | 11. | 71 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Finska}} | [[Krista Siegfrids]] | "[[Marry Me (Krista Siegfrids song)|Marry Me]]" | engleski | 24. | 13 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Španija}} | [[El Sueño de Morfeo|ESDM]] | "{{lang|es|[[Contigo hasta el final]]}}" | [[španski jezik|španski]] | 25. | 8 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Belgija}} | [[Roberto Bellarosa]] | "[[Love Kills (Roberto Bellarosa song)|Love Kills]]" | engleski | 12. | 71 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Estonija}} | [[Birgit Sarrap|Birgit]] | "{{lang|et|[[Et uus saaks alguse]]}}" | estonski | 20. | 19 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Bjelorusija}} | [[Alyona Lanskaya]] | "[[Solayoh]]" | engleski | 16. | 48 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Malta}} | [[Gianluca Bezzina|Gianluca]] | "[[Tomorrow (Gianluca Bezzina song)|Tomorrow]]" | engleski | 8. | 120 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Rusija}} | [[Dina Garipova]] | "[[What If (Dina Garipova song)|What If]]" | engleski | 5. | 174 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Njemačka}} | [[Cascada]] | "[[Glorious (Cascada song)|Glorious]]" | engleski | 21. | 18 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Armenija}} | [[Dorians]] | "[[Lonely Planet (song)|Lonely Planet]]" | engleski | 18. | 41 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Nizozemska}} | [[Anouk]] | "[[Birds (Anouk song)|Birds]]" | engleski | 9. | 114 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Rumunija}} | [[Florin Cezar Ouatu|Cezar]] | "[[It's My Life (Cezar song)|It's My Life]]" | engleski | 13. | 65 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Bonnie Tyler]] | "[[Believe in Me (Bonnie Tyler song)|Believe in Me]]" | engleski | 19. | 23 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Švedska}} | [[Robin Stjernberg]] | "[[You (Robin Stjernberg song)|You]]" | engleski | 14. | 62 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Mađarska}} | [[ByeAlex]] | "{{lang|hu|[[Kedvesem]]}}" | mađarski | 10. | 84 |- style="font-weight:bold; background:gold;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:gold;" | 18. | {{Esc|Danska}} | [[Emmelie de Forest]] | "[[Only Teardrops]]" | engleski | 1. | 281 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Island}} | [[Eyþór Ingi Gunnlaugsson|Eythor Ingi]] | "{{lang|is|[[Ég á líf]]}}" | islandski | 17. | 47 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Farid Mammadov]] | "[[Hold Me (Farid Mammadov song)|Hold Me]]" | engleski | 2. | 234 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Grčka}} | [[Koza Mostra]] feat. [[Agathonas Iakovidis|Agathon Iakovidis]] | "[[Alcohol Is Free]]" | grčki, engleski | 6. | 152 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Zlata Ognevich]] | "[[Gravity (Zlata Ognevich song)|Gravity]]" | engleski | 3. | 214 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Italija}} | [[Marco Mengoni]] | "{{lang|it|[[L'essenziale (Marco Mengoni song)|L'essenziale]]}}" | italijanski | 7. | 126 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24. | {{Esc|Norveška}} | [[Margaret Berger]] | "[[I Feed You My Love]]" | engleski | 4. | 191 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25. | {{Esc|Gruzija}} | [[Nodiko Tatishvili]] i [[Sophie Gelovani]] | "[[Waterfall (Nodi Tatishvili and Sophie Gelovani song)|Waterfall]]" | engleski | 15. | 50 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 26. | {{Esc|Irska}} | [[Ryan Dolan]] | "[[Only Love Survives]]" | engleski | 26. | 5 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2013}} * [https://eurovisionworld.com/eurovision/2013 Zvanični rezultati i detalji za Eurosong 2013.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2013.]] [[Kategorija:2013. u Švedskoj]] [[Kategorija:2013. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Švedskoj]] [[Kategorija:Eurosong 2013.|*]] bfm1im7xst87abu0cxngdr2un4z2489 0 534910 3848923 2026-05-24T08:02:21Z Unrelated9966 178239 Nova stranica: {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2011. | slika = EuroAlemaniaAnterior.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 10. maj 2011. | drugo_polufinale = 12. maj 2011. | drugi_pokušaj = | finale = 14. maj 2011. | mjesto_održavanja = [[Merkur Spiel-Arena|Esprit Arena]]<br />Düsseldorf... 3848923 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2011. | slika = EuroAlemaniaAnterior.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 10. maj 2011. | drugo_polufinale = 12. maj 2011. | drugi_pokušaj = | finale = 14. maj 2011. | mjesto_održavanja = [[Merkur Spiel-Arena|Esprit Arena]]<br />[[Düsseldorf]], [[Njemačka]] | voditelji = {{Plainlist| * [[Anke Engelke]] * [[Judith Rakers]] * [[Stefan Raab]]}} | dirigent = | režiser = Ladislaus Kiraly | izvršni_nadzornik = [[Jon Ola Sand]] | izvršni_producent = {{Plainlist| * Ralf Quibeldey * Thomas Schreiber}} | emiter = [[ARD]] / [[Norddeutscher Rundfunk|NDR]] | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = ''Feel Your Heart Beat!'' | broj_učesnika = 43 | debitiranje = | povratak = {{Plainlist| * {{Esc|Austrija}} * {{Esc|Italija}} * {{Esc|Mađarska}} * {{Esc|San Marino}} }} | odustajanje = | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Zemlje koje su ranije učestvovale, a nisu 2011. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje jedan niz bodova po 12, 10, 8–1 deset najbolje ocijenjenih pjesama. Bodovi su kombinacija glasova žirija i publike u omjeru 50:50. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{Esc|Azerbejdžan}}<br />"[[Running Scared (Ell & Nikki song)|Running Scared]]" | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2010.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2012.]] }} '''Eurosong 2011.''' bio je 56. izdanje [[Eurosong]]a. Takmičenje je održano u Düsseldorfu ([[Njemačka]]), nakon što je [[Lena Meyer-Landrut]] s pjesmom "[[Satellite (Lena Meyer-Landrut song)|Satellite]]" donijela pobjedu svojoj zemlji na [[Eurosong 2010.|Eurosongu 2010.]] Takmičenje je organizirala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) u saradnji s njemačkim emiterima [[ARD]] i [[Norddeutscher Rundfunk|NDR]]. Održana su dva polufinala, 10. i 12. maja, dok je finale održano 14. maja 2011.<ref name="SplitVoting">{{Cite web|date=2011-05-26|title=Split Voting results announced Final - Eurovoix|url=https://eurovoix.com/2011/05/27/split-voting-results-announced-final/|publisher=Eurovoix|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Na takmičenju su učestvovale 43 zemlje, izjednačivši dotadašnji rekord iz 2008. godine. Nakon dužih pauza, na takmičenje su se vratile [[Austrija na Eurosongu|Austrija]], [[Italija na Eurosongu|Italija]], [[Mađarska na Eurosongu|Mađarska]] i [[San Marino na Eurosongu|San Marino]].<ref name="43Countries">{{Cite web|date=2017-10-20|title=43 Countries Confirmed For Eurovision 2018 - Eurovoix|url=https://eurovoix.com/2017/10/21/43-countries-confirmed-eurovision-2018/|publisher=Eurovoix|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Pobjedu je odnio [[Azerbejdžan na Eurosongu|Azerbejdžan]] s pjesmom "[[Running Scared (Ell & Nikki song)|Running Scared]]", u izvedbi dueta [[Ell i Nikki]]. Osvojili su ukupno 221 bod, trijumfirajući u kombinovanom glasanju (Azerbejdžan je bio prvi kod publike, dok je Italija osvojila najviše glasova žirija). Italija je zauzela drugo mjesto sa 189 bodova, a prvo peto zaokružile su [[Švedska na Eurosongu|Švedska]], [[Ukrajina na Eurosongu|Ukrajina]] i [[Danska na Eurosongu|Danska]]. Pobjeda Azerbejdžana bila je prva pobjeda ove zemlje od njenog debija 2008. godine.<ref name="SplitVoting" /><ref name="Rules2011">{{Cite web|date=2016-02-17|title=How Would 2011 Have Turned Out Under The New Rules? - Eurovoix|url=https://eurovoix.com/2016/02/18/how-would-2011-have-turned-out-under-the-new-rules/|publisher=Eurovoix|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> == Mjesto održavanja == Düsseldorf je izabran kao grad domaćin, a lokacija je bila [[Merkur Spiel-Arena|Esprit Arena]]. Dvorana, primarno predviđena za nogometne utakmice, preuređena je i prilagođena potrebama takmičenja. Ovo je bio prvi put od ujedinjenja Njemačke da je takmičenje održano u ovoj zemlji (Zapadna Njemačka je bila domaćin 1957. i 1983). == Rezultati == === Prvo polufinale === Prvo polufinale održano je 10. maja 2011. u 21:00 ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]). Pravo glasa također su imali [[Španija na Eurosongu|Španija]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Zemlje koje su se kvalificirale u finale su istaknute.<ref name="SF1">{{Cite web|title=Eurovision 2011 Semi-final 1 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2011/semi-final-1|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Poljska}} | [[Magdalena Tul]] | "{{lang|pl|[[Jestem]]}}" | [[Poljski jezik|poljski]] | 19. | 18 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Norveška}} | [[Stella Mwangi]] | "{{lang|sw|[[Haba Haba]]}}" | engleski, svahili | 17. | 30 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Albanija}} | [[Aurela Gaçe]] | "[[Feel the Passion]]" | engleski, albanski | 14. | 47 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Armenija}} | [[Emmy (Armenian singer)|Emmy]] | "[[Boom Boom (Emmy song)|Boom Boom]]" | engleski | 12. | 54 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Turska}} | [[Yüksek Sadakat]] | "[[Live It Up (Yüksek Sadakat song)|Live It Up]]" | engleski | 13. | 47 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 6. | {{Esc|Srbija}} | [[Nina (Serbian singer)|Nina]] | "{{lang|sr-Latn|[[Čaroban]]}}" | [[srpski jezik|srpski]] | 8. | 67 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Rusija}} | [[Alexey Vorobyov]] | "[[Get You]]" | engleski, ruski | 9. | 64 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Švicarska}} | [[Anna Rossinelli]] | "[[In Love for a While]]" | engleski | 10. | 55 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 9. | {{Esc|Gruzija}} | [[Eldrine]] | "[[One More Day (Eldrine song)|One More Day]]" | engleski | 6. | 74 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Finska}} | [[Paradise Oskar]] | "[[Da Da Dam]]" | engleski | 3. | 103 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Malta}} | [[Glen Vella]] | "[[One Life (Glen Vella song)|One Life]]" | engleski | 11. | 54 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|San Marino}} | [[Senhit (singer)|Senit]] | "[[Stand By (Senit song)|Stand By]]" | engleski | 16. | 34 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Daria Kinzer|Daria]] | "[[Celebrate (Daria Kinzer song)|Celebrate]]" | engleski | 15. | 41 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Island}} | [[Sjonni's Friends]] | "[[Coming Home (Sjonni's Friends song)|Coming Home]]" | engleski | 4. | 100 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Mađarska}} | [[Kati Wolf]] | "[[What About My Dreams?]]" | engleski, mađarski | 7. | 72 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Portugal}} | [[Homens da Luta]] | "{{lang|pt|[[A luta é alegria]]}}" | [[portugalski jezik|portugalski]] | 18. | 22 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 17. | {{Esc|Litvanija}} | [[Evelina Sašenko]] | "{{lang|fr|[[C'est ma vie]]}}" | engleski, [[francuski jezik|francuski]] | 5. | 81 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 18. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Ell i Nikki]] | "[[Running Scared (Ell & Nikki song)|Running Scared]]" | engleski | 2. | 122 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 19. | {{Esc|Grčka}} | [[Loukas Yorkas]] feat. [[Stereo Mike]] | "[[Watch My Dance]]" | engleski, [[Grčki jezik|grčki]] | 1. | 133 |} === Drugo polufinale === Drugo polufinale održano je 12. maja 2011. u 21:00 (CEST). Pravo glasa također su imali [[Francuska na Eurosongu|Francuska]], [[Njemačka na Eurosongu|Njemačka]] i [[Italija na Eurosongu|Italija]]. Zemlje koje su se kvalificirale u finale su istaknute.<ref name="SF2">{{Cite web|title=Eurovision 2011 Semi-final 2 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2011/semi-final-2|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 1. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | [[Dino Merlin]] | "[[Love in Rewind]]" | engleski, [[Bosanski jezik|bosanski]] | 5. | 109 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 2. | {{Esc|Austrija}} | [[Nadine Beiler]] | "[[The Secret Is Love]]" | engleski | 7. | 69 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Nizozemska}} | [[3JS]] | "[[Never Alone (3JS song)|Never Alone]]" | engleski | 19. | 13 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Belgija}} | [[Witloof Bay]] | "[[With Love Baby]]" | engleski | 11. | 53 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Slovačka}} | [[Twiins]] | "[[I'm Still Alive (Twiins song)|I'm Still Alive]]" | engleski | 13. | 48 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 6. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Mika Newton]] | "[[Angel (Mika Newton song)|Angel]]" | engleski | 6. | 81 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Moldavija}} | [[Zdob și Zdub]] | "[[So Lucky (Zdob și Zdub song)|So Lucky]]" | engleski | 10. | 54 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Švedska}} | [[Eric Saade]] | "[[Popular (Eric Saade song)|Popular]]" | engleski | 1. | 155 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Kipar}} | [[Christos Mylordos]] | "{{lang|el-Latn|[[San aggelos s'agapisai]]}}" | grčki | 18. | 16 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Bugarska}} | [[Poli Genova]] | "{{lang|bg-Latn|[[Na inat]]}}" | [[bugarski jezik|bugarski]] | 12. | 48 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Makedonija}} | [[Vlatko Ilievski]] | "{{lang|mk-Latn|[[Rusinka]]}}" | [[makedonski jezik|makedonski]], engleski | 16. | 36 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Izrael}} | [[Dana International]] | "[[Ding Dong (Dana International song)|Ding Dong]]" | [[hebrejski jezik|hebrejski]], engleski | 15. | 38 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Slovenija}} | [[Maja Keuc]] | "[[No One (Maja Keuc song)|No One]]" | engleski | 3. | 112 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Rumunija}} | [[Hotel FM]] | "[[Change (Hotel FM song)|Change]]" | engleski | 4. | 111 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Estonija}} | [[Getter Jaani]] | "[[Rockefeller Street]]" | engleski | 9. | 60 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Bjelorusija}} | [[Anastasia Vinnikova]] | "[[I Love Belarus]]" | engleski | 14. | 45 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Latvija}} | [[Musiqq]] | "[[Angel in Disguise (Musiqq song)|Angel in Disguise]]" | engleski | 17. | 25 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 18. | {{Esc|Danska}} | [[A Friend in London]] | "[[New Tomorrow]]" | engleski | 2. | 135 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 19. | {{Esc|Irska}} | [[Jedward]] | "[[Lipstick (Jedward song)|Lipstick]]" | engleski | 8. | 68 |} === Finale === Finale je održano 14. maja 2011. u 21:00 (CEST). Direktni finalisti bili su članovi "Velike petorke". Takmičilo se 25 zemalja, a pobjedu je, zahvaljujući glasovima publike, odnio Azerbejdžan sa 221 bodom.<ref name="FinalResults11">{{Cite web|title=Eurovision 2011 Results: Voting & Points|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2011|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Finska}} | [[Paradise Oskar]] | "[[Da Da Dam]]" | engleski | 21. | 57 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | [[Dino Merlin]] | "[[Love in Rewind]]" | engleski, bosanski | 6. | 125 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Danska}} | [[A Friend in London]] | "[[New Tomorrow]]" | engleski | 5. | 134 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Litvanija}} | [[Evelina Sašenko]] | "{{lang|fr|[[C'est ma vie]]}}" | engleski, francuski | 19. | 63 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Mađarska}} | [[Kati Wolf]] | "[[What About My Dreams?]]" | engleski, mađarski | 22. | 53 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Irska}} | [[Jedward]] | "[[Lipstick (Jedward song)|Lipstick]]" | engleski | 8. | 119 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Švedska}} | [[Eric Saade]] | "[[Popular (Eric Saade song)|Popular]]" | engleski | 3. | 185 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Estonija}} | [[Getter Jaani]] | "[[Rockefeller Street]]" | engleski | 24. | 44 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Grčka}} | [[Loukas Yorkas]] feat. [[Stereo Mike]] | "[[Watch My Dance]]" | engleski, grčki | 7. | 120 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Rusija}} | [[Alexey Vorobyov]] | "[[Get You]]" | engleski, ruski | 16. | 77 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Francuska}} | [[Amaury Vassili]] | "{{lang|co|[[Sognu]]}}" | [[korzički jezik|korzički]] | 15. | 82 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Italija}} | [[Raphael Gualazzi]] | "[[Follia d'amore|Madness of Love]]" | [[Italijanski jezik|italijanski]], engleski | 2. | 189 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Švicarska}} | [[Anna Rossinelli]] | "[[In Love for a While]]" | engleski | 25. | 19 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Blue (English band)|Blue]] | "[[I Can (Blue song)|I Can]]" | engleski | 11. | 100 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Moldavija}} | [[Zdob și Zdub]] | "[[So Lucky (Zdob și Zdub song)|So Lucky]]" | engleski | 12. | 97 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Njemačka}} | [[Lena Meyer-Landrut|Lena]] | "[[Taken by a Stranger]]" | engleski | 10. | 107 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Rumunija}} | [[Hotel FM]] | "[[Change (Hotel FM song)|Change]]" | engleski | 17. | 77 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Austrija}} | [[Nadine Beiler]] | "[[The Secret Is Love]]" | engleski | 18. | 64 |- style="font-weight:bold; background:gold;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:gold;" | 19. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Ell i Nikki]] | "[[Running Scared (Ell & Nikki song)|Running Scared]]" | engleski | 1. | 221 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20. | {{Esc|Slovenija}} | [[Maja Keuc]] | "[[No One (Maja Keuc song)|No One]]" | engleski | 13. | 96 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Island}} | [[Sjonni's Friends]] | "[[Coming Home (Sjonni's Friends song)|Coming Home]]" | engleski | 20. | 61 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Španija}} | [[Lucía Pérez]] | "{{lang|es|[[Que me quiten lo bailao]]}}" | [[španski jezik|španski]] | 23. | 50 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Mika Newton]] | "[[Angel (Mika Newton song)|Angel]]" | engleski | 4. | 159 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24. | {{Esc|Srbija}} | [[Nina (Serbian singer)|Nina]] | "{{lang|sr-Latn|[[Čaroban]]}}" | srpski | 14. | 85 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25. | {{Esc|Gruzija}} | [[Eldrine]] | "[[One More Day (Eldrine song)|One More Day]]" | engleski | 9. | 110 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2011}} * [https://eurovisionworld.com/eurovision/2011 Zvanični rezultati i detalji za Eurosong 2011.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2011.]] [[Kategorija:2011. u Njemačkoj]] [[Kategorija:2011. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Njemačkoj]] [[Kategorija:Eurosong 2011.|*]] cgc5cd2f8xf70q9rq0x50dyh4om013u 0 534911 3848925 2026-05-24T08:28:07Z Unrelated9966 178239 Nova stranica: {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2010. | slika = EuroNoruegaAnterior.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 25. maj 2010. | drugo_polufinale = 27. maj 2010. | drugi_pokušaj = | finale = 29. maj 2010. | mjesto_održavanja = [[Telenor Arena]]<br />Bærum, Oslo, [[Norveška]] | vo... 3848925 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2010. | slika = EuroNoruegaAnterior.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 25. maj 2010. | drugo_polufinale = 27. maj 2010. | drugi_pokušaj = | finale = 29. maj 2010. | mjesto_održavanja = [[Telenor Arena]]<br />Bærum, Oslo, [[Norveška]] | voditelji = {{Plainlist| * [[Erik Solbakken]] * [[Haddy Njie]] * [[Nadia Hasnaoui]]}} | dirigent = | režiser = {{Plainlist| * Ole Jørgen Grønlund * Kim Strømstad}} | izvršni_nadzornik = [[Svante Stockselius]] | izvršni_producent = [[Jon Ola Sand]] | emiter = [[NRK]] | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = ''Share the Moment'' | broj_učesnika = 39 | debitiranje = | povratak = {{Esc|Gruzija}} | odustajanje = {{Plainlist| * {{Esc|Andora}} * {{Esc|Crna Gora}} * {{Esc|Češka}} * {{Esc|Mađarska}} }} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Zemlje koje su ranije učestvovale, a nisu 2010. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje jedan niz bodova po 12, 10, 8–1 deset najbolje ocijenjenih pjesama. Bodovi su kombinacija glasova žirija i publike u omjeru 50:50. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{Esc|Njemačka}}<br />"[[Satellite (Lena Meyer-Landrut song)|Satellite]]" | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2009.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2011.]] }} '''Eurosong 2010.''' bio je 55. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je u širem području [[Oslo|Osla]] ([[Norveška]]), a takmičenje je organizirala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) u saradnji s norveškim emiterom [[NRK]]. Polufinalne večeri održane su 25. i 27. maja, dok je finalna večer održana 29. maja 2010. Voditelji sve tri večeri bili su [[Erik Solbakken]], [[Haddy Njie]] i [[Nadia Hasnaoui]].<ref name="Hosts2010">{{Cite web|title=Details of Eurovision Song Contest 2010|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2010|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:Telenor Arena Eurovision 2010.JPG|left|thumb|250x250px|Telenor Arena, glavno mjesto održavanja takmičenja 2010.]] Takmičenje 2010. održano je u Norveškoj nakon pobjede te zemlje na [[Eurosong 2009.|Eurosongu 2009.]] s pjesmom "[[Fairytale (Alexander Rybak song)|Fairytale]]" u izvedbi [[Alexander Rybak|Alexandra Rybaka]]. Kao mjesto održavanja izabrana je [[Telenor Arena]] u općini Bærum, u širem području Osla. Odluka o izboru dvorane donesena je 3. jula 2009, dok je [[Oslo Spektrum]], koji je bio domaćin takmičenja 1996, otpao zbog manjeg kapaciteta. == Rezultati == === Prvo polufinale === Prvo polufinale održano je 25. maja 2010. u 21:00 ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]). Pravo glasa također su imali [[Francuska na Eurosongu|Francuska]], [[Njemačka na Eurosongu|Njemačka]] i [[Španija na Eurosongu|Španija]]. Istaknute su zemlje koje su se plasirale u finale.<ref name="SF1_2010">{{Cite web|title=Eurovision 2010 Semi-final 1 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2010/semi-final-1|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 1. | {{Esc|Moldavija|1990}} | [[SunStroke Project]] i [[Olia Tira]] | "[[Run Away (SunStroke Project and Olia Tira song)|Run Away]]" | [[Engleski jezik|engleski]] | 10. | 52 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 2. | {{Esc|Rusija}} | [[Peter Nalitch]] | "[[Lost and Forgotten]]" | engleski | 7. | 74 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Estonija}} | [[Malcolm Lincoln]] | "[[Siren (Malcolm Lincoln song)|Siren]]" | engleski | 14. | 39 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Slovačka}} | [[Kristína (singer)|Kristína]] | "{{lang|sk|[[Horehronie (song)|Horehronie]]}}" | [[slovački jezik|slovački]] | 16. | 24 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Finska}} | [[Kuunkuiskaajat]] | "{{lang|fi|[[Työlki ellää]]}}" | [[finski jezik|finski]] | 11. | 49 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Latvija}} | [[Aisha (Latvian singer)|Aisha]] | "[[What For? (Aisha song)|What For?]]" | engleski | 17. | 11 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Srbija|2004}} | [[Milan Stanković]] | "{{lang|sr-Latn|[[Ovo je Balkan]]}}" | [[Srpski jezik|srpski]] | 5. | 79 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | [[Vukašin Brajić]] | "[[Thunder and Lightning (Vukašin Brajić song)|Thunder and Lightning]]" | engleski | 8. | 59 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Poljska}} | [[Marcin Mroziński]] | "{{lang|pl|[[Legenda]]}}" | engleski, [[poljski jezik|poljski]] | 13. | 44 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Belgija}} | [[Tom Dice]] | "[[Me and My Guitar (Tom Dice song)|Me and My Guitar]]" | engleski | 1. | 167 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Malta}} | [[Thea Garrett]] | "[[My Dream (Thea Garrett song)|My Dream]]" | engleski | 12. | 45 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Albanija}} | [[Juliana Pasha]] | "[[It's All About You (Juliana Pasha song)|It's All About You]]" | engleski | 6. | 76 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Grčka}} | [[Giorgos Alkaios]] i Friends | "{{lang|el-Latn|[[Opa (song)|Opa]]}}" | [[grčki jezik|grčki]] | 2. | 133 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Portugal}} | [[Filipa Azevedo]] | "{{lang|pt|[[Há dias assim]]}}" | [[portugalski jezik|portugalski]] | 4. | 89 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Makedonija}} | [[Gjoko Taneski]] | "{{lang|mk-Latn|[[Jas ja imam silata]]}}" | [[makedonski jezik|makedonski]] | 15. | 37 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 16. | {{Esc|Bjelorusija|1995}} | [[3+2 (band)|3+2]] feat. [[Robert Wells (composer)|Robert Wells]] | "[[Butterflies (3+2 song)|Butterflies]]" | engleski | 9. | 59 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 17. | {{Esc|Island}} | [[Hera Björk]] | "{{lang|fr|[[Je ne sais quoi (song)|Je ne sais quoi]]}}" | engleski | 3. | 123 |} === Drugo polufinale === Drugo polufinale održano je 27. maja 2010. u 21:00 (CEST). Pravo glasa također su imali [[Norveška na Eurosongu|Norveška]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Istaknute su zemlje koje su se plasirale u finale.<ref name="SF2_2010">{{Cite web|title=Eurovision 2010 Semi-final 2 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2010/semi-final-2|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Litvanija}} | [[InCulto]] | "[[Eastern European Funk]]" | engleski | 12. | 44 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 2. | {{Esc|Armenija}} | [[Eva Rivas]] | "[[Apricot Stone]]" | engleski | 6. | 83 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 3. | {{Esc|Izrael}} | [[Harel Skaat]] | "{{lang|he-Latn|[[Milim]]}}" | [[hebrejski jezik|hebrejski]] | 8. | 71 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 4. | {{Esc|Danska}} | [[Chanée]] i [[N'evergreen]] | "[[In a Moment like This]]" | engleski | 5. | 101 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Švicarska}} | [[Michael von der Heide]] | "{{lang|fr|[[Il pleut de l'or]]}}" | [[Francuski jezik|francuski]] | 17. | 2 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Švedska}} | [[Anna Bergendahl]] | "[[This Is My Life (Anna Bergendahl song)|This Is My Life]]" | engleski | 11. | 62 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 7. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Safura Alizadeh|Safura]] | "[[Drip Drop (Safura song)|Drip Drop]]" | engleski | 2. | 113 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 8. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Alyosha (singer)|Alyosha]] | "[[Sweet People]]" | engleski | 7. | 77 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Nizozemska}} | [[Sieneke]] | "{{lang|nl|[[Ik ben verliefd (Sha-la-lie)]]}}" | [[holandski jezik|nizozemski]] | 14. | 29 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Rumunija}} | [[Paula Seling]] i [[Ovidiu Cernăuțeanu|Ovi]] | "[[Playing with Fire (Paula Seling and Ovi song)|Playing with Fire]]" | engleski | 4. | 104 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Slovenija}} | [[Ansambel Roka Žlindre]] i [[Kalamari (band)|Kalamari]] | "{{lang|sl|[[Narodnozabavni rock]]}}" | [[slovenski jezik|slovenski]] | 16. | 6 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Irska}} | [[Niamh Kavanagh]] | "[[It's for You]]" | engleski | 9. | 67 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Bugarska}} | [[Miro (singer)|Miro]] | "{{lang|bg-Latn|[[Angel si ti]]}}" | [[bugarski jezik|bugarski]], engleski | 15. | 19 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Kipar}} | [[Jon Lilygreen]] i [[The Islanders (Cypriot band)|The Islanders]] | "[[Life Looks Better in Spring]]" | engleski | 10. | 67 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Feminnem]] | "{{lang|hr|[[Lako je sve]]}}" | [[Hrvatski jezik|hrvatski]] | 13. | 33 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 16. | {{Esc|Gruzija}} | [[Sofia Nizharadze]] | "[[Shine (Sofia Nizharadze song)|Shine]]" | engleski | 3. | 106 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 17. | {{Esc|Turska}} | [[Manga (band)|Manga]] | "[[We Could Be the Same]]" | engleski | 1. | 118 |} === Finale === Finale je održano 29. maja 2010. u 21:00 (CEST). Direktni finalisti bili su članovi "Velike četvorke" i Norveška, kao zemlja domaćin. Takmičilo se 25 zemalja. Pobjedu je ostvarila Njemačka s 246 bodova, osvojivši prvo mjesto i prema glasovima žirija i prema televotingu.<ref name="Hosts2010" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Jezik/-ci ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Safura Alizadeh|Safura]] | "[[Drip Drop (Safura song)|Drip Drop]]" | engleski | 5. | 145 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Španija}} | [[Daniel Diges]] | "{{lang|es|[[Algo pequeñito]]}}" | [[španski jezik|španski]] | 15. | 68 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Norveška}} | [[Didrik Solli-Tangen]] | "[[My Heart Is Yours]]" | engleski | 20. | 35 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Moldavija|1990}} | [[SunStroke Project]] i [[Olia Tira]] | "[[Run Away (SunStroke Project and Olia Tira song)|Run Away]]" | engleski | 22. | 27 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Kipar}} | [[Jon Lilygreen]] i [[The Islanders (Cypriot band)|The Islanders]] | "[[Life Looks Better in Spring]]" | engleski | 21. | 27 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | [[Vukašin Brajić]] | "[[Thunder and Lightning (Vukašin Brajić song)|Thunder and Lightning]]" | engleski | 17. | 51 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Belgija}} | [[Tom Dice]] | "[[Me and My Guitar (Tom Dice song)|Me and My Guitar]]" | engleski | 6. | 143 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Srbija|2004}} | [[Milan Stanković]] | "{{lang|sr-Latn|[[Ovo je Balkan]]}}" | srpski | 13. | 72 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Bjelorusija|1995}} | [[3+2 (band)|3+2]] feat. [[Robert Wells (composer)|Robert Wells]] | "[[Butterflies (3+2 song)|Butterflies]]" | engleski | 24. | 18 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Irska}} | [[Niamh Kavanagh]] | "[[It's for You]]" | engleski | 23. | 25 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Grčka}} | [[Giorgos Alkaios]] i Friends | "{{lang|el-Latn|[[Opa (song)|Opa]]}}" | grčki | 8. | 140 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Josh Dubovie]] | "[[That Sounds Good to Me]]" | engleski | 25. | 10 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Gruzija}} | [[Sofia Nizharadze]] | "[[Shine (Sofia Nizharadze song)|Shine]]" | engleski | 9. | 136 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Turska}} | [[Manga (band)|Manga]] | "[[We Could Be the Same]]" | engleski | 2. | 170 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Albanija}} | [[Juliana Pasha]] | "[[It's All About You (Juliana Pasha song)|It's All About You]]" | engleski | 16. | 62 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Island}} | [[Hera Björk]] | "{{lang|fr|[[Je ne sais quoi (song)|Je ne sais quoi]]}}" | engleski | 19. | 41 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Alyosha (singer)|Alyosha]] | "[[Sweet People]]" | engleski | 10. | 108 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Francuska}} | [[Jessy Matador]] | "{{lang|fr|[[Allez Ola Olé]]}}" | francuski | 12. | 82 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Rumunija}} | [[Paula Seling]] i [[Ovidiu Cernăuțeanu|Ovi]] | "[[Playing with Fire (Paula Seling and Ovi song)|Playing with Fire]]" | engleski | 3. | 162 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20. | {{Esc|Rusija}} | [[Peter Nalitch]] | "[[Lost and Forgotten]]" | engleski | 11. | 90 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Armenija}} | [[Eva Rivas]] | "[[Apricot Stone]]" | engleski | 7. | 141 |- style="font-weight:bold; background:gold;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:gold;" | 22. | {{Esc|Njemačka}} | [[Lena Meyer-Landrut|Lena]] | "[[Satellite (Lena Meyer-Landrut song)|Satellite]]" | engleski | 1. | 246 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Portugal}} | [[Filipa Azevedo]] | "{{lang|pt|[[Há dias assim]]}}" | portugalski | 18. | 43 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24. | {{Esc|Izrael}} | [[Harel Skaat]] | "{{lang|he-Latn|[[Milim]]}}" | hebrejski | 14. | 71 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25. | {{Esc|Danska}} | [[Chanée]] i [[N'evergreen]] | "[[In a Moment like This]]" | engleski | 4. | 149 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2010}} * [https://eurovisionworld.com/eurovision/2010 Zvanični rezultati i detalji za Eurosong 2010.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2010.]] [[Kategorija:2010. u Norveškoj]] [[Kategorija:2010. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Norveškoj]] [[Kategorija:Eurosong 2010.|*]] 7paqxio9qq9g6becucbwg8xxy6hoslb 0 534912 3848926 2026-05-24T08:36:59Z Genetičar 181151 Nova stranica: '''[[Aficirana osoba]]''' ili '''[[pogođena osoba]]''' (također se naziva '''ograničenje koje utiče na osobu''')<ref name=":0">{{Cite journal |last=Arrhenius |first=Gustaf |date=2003 |title=The person-affecting restriction, comparativism, and the moral status of potential people |url=https://www.iffs.se/media/2287/the-person-affecting-restriction-comparativism-and-the-moral-status-of-potential-people.pdf |journal=Ethical Perspectives |volume=10 |issue=3-4 |pages=185–19... 3848926 wikitext text/x-wiki '''[[Aficirana osoba]]''' ili '''[[pogođena osoba]]''' (također se naziva '''ograničenje koje utiče na osobu''')<ref name=":0">{{Cite journal |last=Arrhenius |first=Gustaf |date=2003 |title=The person-affecting restriction, comparativism, and the moral status of potential people |url=https://www.iffs.se/media/2287/the-person-affecting-restriction-comparativism-and-the-moral-status-of-potential-people.pdf |journal=Ethical Perspectives |volume=10 |issue=3-4 |pages=185–195 |doi=10.2143/ep.10.3.503884 |issn=1370-0049 |pmid=16206457}}</ref>) u [[populacijska etika populacijskoj etici]] obuhvata intuiciju da pojva ili čin može biti loš samo ako je loš ''za'' nekoga.<ref>{{Cite web |title=The Nonidentity Problem |url=https://plato.stanford.edu/entries/nonidentity-problem/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Slično tome, nešto može biti dobro samo ako je dobro „za“ nekoga. Stoga, prema standardnim stavovima o uticaju na osobu, ne postoji moralna obaveza stvaranja ljudi niti moralno dobro u stvaranju ljudi jer nepostojanje znači „nikada ne postoji osoba koja bi mogla imati koristi od toga što je stvorena“. To da li neko prihvata stavove o uticaju na osobu uveliko utiče na to u kojoj mjeri je oblikovanje daleke budućnosti važno ako u budućnosti bude više potencijalnih ljudi.<ref name="beckstead-thesis">{{Citation | last = Beckstead | first = Nick | year = 2013 | title = On the Overwhelming Importance of Shaping the Far Future | publisher = PhD thesis, Department of Philosophy, Rutgers University | url = https://rucore.libraries.rutgers.edu/rutgers-lib/40469/ | accessdate = 5 July 2017 }}</ref> Stavovi koji utiču na osobu su također važni pri razmatranju [[kontrola ljudske populacije| kontrole ljudske populacije]]. Slabiji oblik stavova koji utiču na osobu tvrdi da čin može biti loš samo ako je loš za neku postojeću ili buduću osobu. Stavovi koji utiču na osobu mogu se posmatrati kao revizija [[totalni utilitarizam|totalnog utilitarizma]] u kojoj se "opseg agregacije" mijenja sa svih pojedinaca koji bi postojali na podskup tih pojedinaca (iako se detalji ovoga razlikuju, pogledajte odjeljak ispod)).<ref name="beckstead-thesis"/><ref name="sep-article">{{cite web |last1=Arrhenius |first1=Gustaf |title=The Repugnant Conclusion |url=https://plato.stanford.edu/entries/repugnant-conclusion/#CouWelDifDepTemModFea |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |accessdate=9 September 2020}}</ref> Neki filozofi koji su raspravljali o stavovima koji utiču na osobu su [[Derek Parfit]], [[Jan Narveson]], [[John Broome (filozof)|John Broome]], [[Jeff McMahan (filozof)|Jeff McMahan]], [[Larry Temkin]], [[Tatjana Višak]], [[Gustaf Arrhenius]], Johann Frick, Nick Beckstead i [[Hilary Greaves]]. ==Varijante== Ne postoji jedinstven "stav koji utiče na osobu", već postoji niz formulacija koje uključuju ideju da je nešto dobro ili loše "za" nekoga.<ref>{{cite journal |last1=Horta |first1=Oscar |title=In Defense of the Internal Aspects View: Person-Affecting Reasons, Spectrum Arguments and Inconsistent Intuitions |journal=Law, Ethics and Philosophy |date=2014 |volume=2 |pages= 93–99}}</ref> Gustaf Arrhenius formuliše "ograničenje uticaja na osobu" kao tvrdnju da moralne tvrdnje "nužno uključuju referencu na ljude", tako da se izjave koje se odnose samo na "krajolik" ili "ravnotežu ekosistema" (bez reference na ljude) isključuju iz moralnog razmatranja.<ref name=":0" /> * Nick Beckstead navodi da stav uticaja na osobu tvrdi sljedeće: "Prilikom agregiranja interesa različitih ljudi radi određivanja vrijednosti ishoda, interesi 'dodatnih' ljudi manje znače ili se mogu zanemariti" (gdje "dodatni" može značiti različite stvari u različitim kontekstima, ali u svakom slučaju postupci ne mogu biti dobri ili loši ''za'' "dodatne" ljude).<ref name="beckstead-thesis"/> * Beckstead dalje razlikuje ''umjerene'' i ''stroge'' stavove uticaja na osobu, gdje umjereni stavovi daju manju težinu "dodatnim" ljudima (tako da iako je stvaranje novih života koji su dobri dobra stvar, ovo je inferiorno u odnosu na poboljšanje već postojećih života), dok strogi stavovi uopće ne uzimaju u obzir "dodatne" ljude.<ref name="beckstead-thesis"/> * Larry Temkin razvio je ''"uski pogled na utjecaj na osobu"'' prema kojem "[pri] procjeni mogućih ishoda treba (1) fokusirati se na status nezavisno postojećih ljudi, s ciljem da im se želi što bolje osigurati, i (2) ignorirati status ovisno postojećih ljudi, osim što se želi izbjeći nanošenje štete koliko god je to moguće."<ref>{{cite journal |last1=Temkin |first1=Larry |title=Rethinking the Good- A Small Taste |journal=Law, Ethics and Philosophy |date=2014 |volume=2 |pages=77–78 |url=https://www.raco.cat/index.php/LEAP/article/view/297557/386539 |accessdate=14 July 2020}}</ref> *U [[genetika|genetici]], aricirana ili pogođena osoba je svaka ona koja posjeduje posmatrano [[svojstvo]] ([[fenotip]], [[genotip]]), bez obzira na [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] „pogođenosti“. ===Asimetrični stavovi koji utiču na osobu=== Postoje i ''[[Asimetrija|asimetrični]]'' stavovi, prema kojima se smatra lošim ili pogrešnim donositi na ovaj svijet živote koji nisu vrijedni življenja, iako je moralno neutralno donositi na ovaj svijet živote koji su vrijedni življenja.<ref name="beckstead-thesis"/> Tvrdi asimetrični stavovi posebno mogu dovesti do zaključka da je [[izumiranje ljudi]] (ili izumiranje svih života) dobro, prema Becksteadu.<ref name="beckstead-thesis"/> Međutim, prema Simonu Knutssonu, ovo može biti slučaj za [[utilitarizam]] i [[konsekvencijalizam]] općenito, ne samo za asimetrične konsekvencijalističke teorije, poput [[negativni utilitarizam|negativnog utilitarizma]] i [[negativni konsekvencijalizam|negativnog konsekvencijalizma]].<ref>{{Cite journal|last=Knutsson|first=Simon|date=2019-08-29|title=The world destruction argument|journal=Inquiry|pages=1–20|doi=10.1080/0020174X.2019.1658631|issn=0020-174X|doi-access=free}}</ref> Mehki asimetrični stavovi, kakve opisuje Teruji Thomas, smatraju da dodatni životi vrijedni življenja mogu nadoknaditi loše živote, ali kada se loši životi nadoknade, više života vrijednih življenja ne poboljšava ishod.<ref>{{Cite web|last=Thomas|first=Teruji|title=The Asymmetry, Uncertainty, and the Long Term|url=https://globalprioritiesinstitute.org/teruji-thomas-the-asymmetry-uncertainty-and-the-long-term/|website=Global Priorities Institute|publisher=Global Priorities Institute, University of Oxford}}</ref> Ovi su manje skloni zaključku da je izumiranje dobro nego tvrdokorni asimetrični stavovi. ==Također pogledajte== * [[Antinatalizam]] * [[Paradoks pukog sabiranja]] (također poznat kao odbojan zaključak) * [[Natalizam]] *[[Genealoški metod]] *[[Genealogija]] * [[Problem neidentiteta]] * [[Asimetrija (populacijska etika)]] * [[Antifrustracionizam]] ==Reference== {{reflist}} [[Kategorija:Populacijska genetika]] [[Kategorija:Populacijska etika]] 3528fwz1igpmly6g20yyeci4ii8n8kg 3848930 3848926 2026-05-24T08:39:31Z Genetičar 181151 3848930 wikitext text/x-wiki '''Aficirana osoba''' ili '''pogođena osoba''' (također se naziva '''ograničenje koje utiče na osobu''')<ref name=":0">{{Cite journal |last=Arrhenius |first=Gustaf |date=2003 |title=The person-affecting restriction, comparativism, and the moral status of potential people |url=https://www.iffs.se/media/2287/the-person-affecting-restriction-comparativism-and-the-moral-status-of-potential-people.pdf |journal=Ethical Perspectives |volume=10 |issue=3-4 |pages=185–195 |doi=10.2143/ep.10.3.503884 |issn=1370-0049 |pmid=16206457}}</ref>) u [[populacijska etika populacijskoj etici]] obuhvata intuiciju da pojva ili čin može biti loš samo ako je loš ''za'' nekoga.<ref>{{Cite web |title=The Nonidentity Problem |url=https://plato.stanford.edu/entries/nonidentity-problem/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Slično tome, nešto može biti dobro samo ako je dobro „za“ nekoga. Stoga, prema standardnim stavovima o uticaju na osobu, ne postoji moralna obaveza stvaranja ljudi niti moralno dobro u stvaranju ljudi jer nepostojanje znači „nikada ne postoji osoba koja bi mogla imati koristi od toga što je stvorena“. To da li neko prihvata stavove o uticaju na osobu uveliko utiče na to u kojoj mjeri je oblikovanje daleke budućnosti važno ako u budućnosti bude više potencijalnih ljudi.<ref name="beckstead-thesis">{{Citation | last = Beckstead | first = Nick | year = 2013 | title = On the Overwhelming Importance of Shaping the Far Future | publisher = PhD thesis, Department of Philosophy, Rutgers University | url = https://rucore.libraries.rutgers.edu/rutgers-lib/40469/ | accessdate = 5 July 2017 }}</ref> Stavovi koji utiču na osobu su također važni pri razmatranju [[kontrola ljudske populacije| kontrole ljudske populacije]]. Slabiji oblik stavova koji utiču na osobu tvrdi da čin može biti loš samo ako je loš za neku postojeću ili buduću osobu. Stavovi koji utiču na osobu mogu se posmatrati kao revizija [[totalni utilitarizam|totalnog utilitarizma]] u kojoj se "opseg agregacije" mijenja sa svih pojedinaca koji bi postojali na podskup tih pojedinaca (iako se detalji ovoga razlikuju, pogledajte odjeljak ispod)).<ref name="beckstead-thesis"/><ref name="sep-article">{{cite web |last1=Arrhenius |first1=Gustaf |title=The Repugnant Conclusion |url=https://plato.stanford.edu/entries/repugnant-conclusion/#CouWelDifDepTemModFea |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |accessdate=9 September 2020}}</ref> Neki filozofi koji su raspravljali o stavovima koji utiču na osobu su [[Derek Parfit]], [[Jan Narveson]], [[John Broome (filozof)|John Broome]], [[Jeff McMahan (filozof)|Jeff McMahan]], [[Larry Temkin]], [[Tatjana Višak]], [[Gustaf Arrhenius]], Johann Frick, Nick Beckstead i [[Hilary Greaves]]. ==Varijante== Ne postoji jedinstven "stav koji utiče na osobu", već postoji niz formulacija koje uključuju ideju da je nešto dobro ili loše "za" nekoga.<ref>{{cite journal |last1=Horta |first1=Oscar |title=In Defense of the Internal Aspects View: Person-Affecting Reasons, Spectrum Arguments and Inconsistent Intuitions |journal=Law, Ethics and Philosophy |date=2014 |volume=2 |pages= 93–99}}</ref> Gustaf Arrhenius formuliše "ograničenje uticaja na osobu" kao tvrdnju da moralne tvrdnje "nužno uključuju referencu na ljude", tako da se izjave koje se odnose samo na "krajolik" ili "ravnotežu ekosistema" (bez reference na ljude) isključuju iz moralnog razmatranja.<ref name=":0" /> * Nick Beckstead navodi da stav uticaja na osobu tvrdi sljedeće: "Prilikom agregiranja interesa različitih ljudi radi određivanja vrijednosti ishoda, interesi 'dodatnih' ljudi manje znače ili se mogu zanemariti" (gdje "dodatni" može značiti različite stvari u različitim kontekstima, ali u svakom slučaju postupci ne mogu biti dobri ili loši ''za'' "dodatne" ljude).<ref name="beckstead-thesis"/> * Beckstead dalje razlikuje ''umjerene'' i ''stroge'' stavove uticaja na osobu, gdje umjereni stavovi daju manju težinu "dodatnim" ljudima (tako da iako je stvaranje novih života koji su dobri dobra stvar, ovo je inferiorno u odnosu na poboljšanje već postojećih života), dok strogi stavovi uopće ne uzimaju u obzir "dodatne" ljude.<ref name="beckstead-thesis"/> * Larry Temkin razvio je ''"uski pogled na utjecaj na osobu"'' prema kojem "[pri] procjeni mogućih ishoda treba (1) fokusirati se na status nezavisno postojećih ljudi, s ciljem da im se želi što bolje osigurati, i (2) ignorirati status ovisno postojećih ljudi, osim što se želi izbjeći nanošenje štete koliko god je to moguće."<ref>{{cite journal |last1=Temkin |first1=Larry |title=Rethinking the Good- A Small Taste |journal=Law, Ethics and Philosophy |date=2014 |volume=2 |pages=77–78 |url=https://www.raco.cat/index.php/LEAP/article/view/297557/386539 |accessdate=14 July 2020}}</ref> *U [[genetika|genetici]], aricirana ili pogođena osoba je svaka ona koja posjeduje posmatrano [[svojstvo]] ([[fenotip]], [[genotip]]), bez obzira na [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]] „pogođenosti“. ===Asimetrični stavovi koji utiču na osobu=== Postoje i ''[[Asimetrija|asimetrični]]'' stavovi, prema kojima se smatra lošim ili pogrešnim donositi na ovaj svijet živote koji nisu vrijedni življenja, iako je moralno neutralno donositi na ovaj svijet živote koji su vrijedni življenja.<ref name="beckstead-thesis"/> Tvrdi asimetrični stavovi posebno mogu dovesti do zaključka da je [[izumiranje ljudi]] (ili izumiranje svih života) dobro, prema Becksteadu.<ref name="beckstead-thesis"/> Međutim, prema Simonu Knutssonu, ovo može biti slučaj za [[utilitarizam]] i [[konsekvencijalizam]] općenito, ne samo za asimetrične konsekvencijalističke teorije, poput [[negativni utilitarizam|negativnog utilitarizma]] i [[negativni konsekvencijalizam|negativnog konsekvencijalizma]].<ref>{{Cite journal|last=Knutsson|first=Simon|date=2019-08-29|title=The world destruction argument|journal=Inquiry|pages=1–20|doi=10.1080/0020174X.2019.1658631|issn=0020-174X|doi-access=free}}</ref> Mehki asimetrični stavovi, kakve opisuje Teruji Thomas, smatraju da dodatni životi vrijedni življenja mogu nadoknaditi loše živote, ali kada se loši životi nadoknade, više života vrijednih življenja ne poboljšava ishod.<ref>{{Cite web|last=Thomas|first=Teruji|title=The Asymmetry, Uncertainty, and the Long Term|url=https://globalprioritiesinstitute.org/teruji-thomas-the-asymmetry-uncertainty-and-the-long-term/|website=Global Priorities Institute|publisher=Global Priorities Institute, University of Oxford}}</ref> Ovi su manje skloni zaključku da je izumiranje dobro nego tvrdokorni asimetrični stavovi. ==Također pogledajte== * [[Antinatalizam]] * [[Paradoks pukog sabiranja]] (također poznat kao odbojan zaključak) * [[Natalizam]] *[[Genealoški metod]] *[[Genealogija]] * [[Problem neidentiteta]] * [[Asimetrija (populacijska etika)]] * [[Antifrustracionizam]] ==Reference== {{reflist}} [[Kategorija:Populacijska genetika]] [[Kategorija:Populacijska etika]] g17ve4ur12cjscc99quqewwtn53vpob 0 534913 3848927 2026-05-24T08:38:11Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Aficirana jedinka]] 3848927 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Aficirana jedinka]] qa7qgw2hdnb2pveyjvlra1dd55hwv7d 0 534914 3848929 2026-05-24T08:38:54Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Aficirana jedinka]] 3848929 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Aficirana jedinka]] qa7qgw2hdnb2pveyjvlra1dd55hwv7d 0 534915 3848931 2026-05-24T08:45:13Z Unrelated9966 178239 Nova stranica: {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2009. | slika = EuroRusiaAnterior.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 12. maj 2009. | drugo_polufinale = 14. maj 2009. | drugi_pokušaj = | finale = 16. maj 2009. | mjesto_održavanja = [[Olimpijski stadion (Moskva)|Olimpijski stadion]]<br />[... 3848931 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2009. | slika = EuroRusiaAnterior.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | četvrtfinale = | polufinale = | prvo_polufinale = 12. maj 2009. | drugo_polufinale = 14. maj 2009. | drugi_pokušaj = | finale = 16. maj 2009. | mjesto_održavanja = [[Olimpijski stadion (Moskva)|Olimpijski stadion]]<br />[[Moskva]], [[Rusija]] | voditelji = {{Plainlist| * Natalija Vodjanova (polufinala) * Andrej Malahov (polufinala) * Ivan Urgant (finale) * Alsu (finale) }} | dirigent = | režiser = Andrej Boltenko | izvršni_nadzornik = [[Svante Stockselius]] | izvršni_producent = Jurij Aksjuta | emiter = Pervij kanal (C1R) | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = | broj_učesnika = 42 | debitiranje = | povratak = {{Esc|Slovačka}} | odustajanje = {{Plainlist| * {{Esc|Gruzija}} * {{Esc|San Marino}} }} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje se nisu kvalificirale u finale | žuto = Zemlje koje su ranije učestvovale, a nisu 2009. | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje jedan niz bodova po 12, 10, 8–1 deset najbolje ocijenjenih pjesama. Bodovi u finalu su kombinacija glasova žirija i publike u omjeru 50:50, dok o kvalifikantima u polufinalu odlučuje publika uz jednog spašenog od strane žirija. | bez_poena = {{Esc|Češka}} | pobjednička_pjesma = {{Esc|Norveška}}<br />"[[Fairytale (Alexander Rybak song)|Fairytale]]" | pobjednički_ples = | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2008.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2010.]] }} '''Eurosong 2009.''' bio je 54. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je u [[Moskva|Moskvi]] ([[Rusija]]), a takmičenje je organizirala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) u saradnji s ruskim emiterom C1R. Polufinalne večeri održane su 12. i 14. maja, dok je finalna večer održana 16. maja 2009. Polufinala su vodili Natalija Vodjanova i Andrej Malahov, a finale Ivan Urgant i ruska pjevačica (te ranija učesnica) Alsu.<ref name="Details2009">{{Cite web|title=Details of Eurovision Song Contest 2009|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2009|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Na takmičenju su učestvovale 42 zemlje. [[Slovačka na Eurosongu|Slovačka]] se vratila na takmičenje po prvi put od 1998, dok [[San Marino na Eurosongu|San Marino]] nije učestvovao zbog finansijskih razloga. [[Gruzija na Eurosongu|Gruzija]] je odustala nakon što je EBU odbio njihovu pjesmu pod sumnjom da krši pravila takmičenja vezana za političke poruke.<ref name="GeorgiaWithdrawal">{{Cite web|title=Georgian Selection 2009|url=https://eurovisionworld.com/national/georgia/2009|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Pobijedila je [[Norveška na Eurosongu|Norveška]] s pjesmom "[[Fairytale (Alexander Rybak song)|Fairytale]]" u izvedbi i autorstvu [[Alexander Rybak|Alexandera Rybaka]]. Osvojivši 387 bodova (pobijedivši i kod publike i kod žirija), Rybak je postavio tadašnji rekord po najvećem broju osvojenih bodova u historiji takmičenja. Prvo peto kompletirali su redom [[Island na Eurosongu|Island]], [[Azerbejdžan na Eurosongu|Azerbejdžan]], [[Turska na Eurosongu|Turska]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Nakon kritika na račun sistema glasanja iz 2007. i 2008, EBU je za finale ponovo uveo miješani sistem glasanja u omjeru 50% glasovi publike, 50% glasovi nacionalnog žirija.<ref name="Details2009" /> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:Olimpijski 2010.jpg|left|thumb|250x250px|Olimpijski stadion u Moskvi, glavno mjesto održavanja takmičenja 2009.]] Takmičenje 2009. održano je u Rusiji nakon pobjede te zemlje na [[Eurosong 2008.|Eurosongu 2008.]] s pjesmom "[[Believe (Dima Bilan song)|Believe]]" u izvedbi [[Dima Bilan|Dime Bilana]]. Kao mjesto održavanja izabran je [[Olimpijski stadion (Moskva)|Olimpijski stadion]] (''Olimpijskij'') u Moskvi. Ovaj veliki zatvoreni kompleks predložen je od strane C1R i službeno potvrđen od strane EBU-a u septembru 2008, obzirom na kapacitet koji je mogao primiti desetine hiljada gledatelja. == Rezultati == === Prvo polufinale === Prvo polufinale održano je 12. maja 2009. u 23:00 (MSK) / 21:00 ([[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]). Pravo glasa također su imali [[Njemačka na Eurosongu|Njemačka]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. Zemlje s devet najvećih bodova od televotinga išle su direktno u finale (žuto), dok je desetu zemlju birao tzv. "back-up" žiri (plavo).<ref name="SF1_2009">{{Cite web|title=Eurovision 2009 Semi-final 1 Results|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2009/semi-final-1|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Crna Gora}} | [[Andrea Demirović]] | "[[Just Get Out of My Life]]" | 11. | 44 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Češka}} | [[Gipsy.cz]] | "{{lang|rom|[[Aven Romale]]}}" | 18. | 0 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Belgija}} | [[Patrick Ouchène|Copycat]] | "[[Copycat (Patrick Ouchène song)|Copycat]]" | 17. | 1 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Bjelorusija|1995}} | [[Petr Elfimov]] | "[[Eyes That Never Lie]]" | 13. | 25 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 5. | {{Esc|Švedska}} | [[Malena Ernman]] | "{{lang|fr|[[La Voix (song)|La Voix]]}}" | 4. | 105 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 6. | {{Esc|Armenija}} | [[Inga and Anush Arshakyan|Inga i Anush]] | "[[Jan Jan]]" | 5. | 99 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Andora}} | [[Susanne Georgi]] | "{{lang|ca|[[La teva decisió (Get a Life)]]}}" | 15. | 8 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Švicarska}} | [[Lovebugs (band)|Lovebugs]] | "[[The Highest Heights]]" | 14. | 15 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 9. | {{Esc|Turska}} | [[Hadise]] | "[[Düm Tek Tek]]" | 2. | 172 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 10. | {{Esc|Izrael}} | [[Noa (singer)|Noa]] i [[Mira Awad]] | "[[There Must Be Another Way]]" | 7. | 75 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Bugarska}} | [[Krassimir Avramov]] | "[[Illusion (Krassimir Avramov song)|Illusion]]" | 16. | 7 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Island}} | [[Yohanna]] | "[[Is It True? (Yohanna song)|Is It True?]]" | 1. | 174 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Makedonija}} | [[Next Time]] | "{{lang|mk-Latn|[[Nešto što kje ostane]]}}" | 10. | 45 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Rumunija}} | [[Elena Gheorghe|Elena]] | "[[The Balkan Girls]]" | 9. | 67 |- style="font-weight:bold; background:paleturquoise;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:paleturquoise;" | 15. | {{Esc|Finska}} | [[Waldo's People]] | "[[Lose Control (Waldo's People song)|Lose Control]]" | 12. | 42 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 16. | {{Esc|Portugal}} | [[Flor-de-Lis]] | "{{lang|pt|[[Todas as ruas do amor]]}}" | 8. | 70 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 17. | {{Esc|Malta}} | [[Chiara Siracusa|Chiara]] | "[[What If We]]" | 6. | 86 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 18. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | [[Regina (Bosnia and Herzegovina band)|Regina]] | "{{lang|bs|[[Bistra voda]]}}" | 3. | 125 |} === Drugo polufinale === Drugo polufinale održano je 14. maja 2009. u 23:00 (MSK) / 21:00 (CEST). Pravo glasa također su imali [[Francuska na Eurosongu|Francuska]], domaćin [[Rusija na Eurosongu|Rusija]] te [[Španija na Eurosongu|Španija]] (koja je zbog naknadnog prijenosa koristila isključivo glasove žirija). Zemlje s devet najvećih bodova od televotinga išle su direktno u finale (žuto), dok je desetu zemlju birao tzv. "back-up" žiri (plavo).<ref name="Details2009" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- style="font-weight:bold; background:paleturquoise;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:paleturquoise;" | 1. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Igor Cukrov]] feat. [[Andrea Šušnjara|Andrea]] | "{{lang|hr|[[Lijepa Tena]]}}" | 13. | 33 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Irska}} | [[Sinéad Mulvey]] i [[Black Daisy]] | "[[Et Cetera (song)|Et Cetera]]" | 11. | 52 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Latvija}} | [[Intars Busulis]] | "{{lang|ru-Latn|[[Probka]]}}" | 19. | 7 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Srbija|2004}} | [[Marko Kon]] i [[Milan Nikolić (musician)|Milaan]] | "{{lang|sr-Latn|[[Cipela]]}}" | 10. | 60 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Poljska}} | [[Lidia Kopania]] | "[[I Don't Wanna Leave]]" | 12. | 43 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 6. | {{Esc|Norveška}} | [[Alexander Rybak]] | "[[Fairytale (Alexander Rybak song)|Fairytale]]" | 1. | 201 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Kipar}} | [[Christina Metaxa]] | "[[Firefly (Christina Metaxa song)|Firefly]]" | 14. | 32 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Slovačka}} | [[Kamil Mikulčík]] i [[Nela Pocisková]] | "{{lang|sk|[[Leť tmou]]}}" | 18. | 8 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 9. | {{Esc|Danska}} | [[Niels Brinck|Brinck]] | "[[Believe Again]]" | 8. | 69 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Slovenija}} | [[Quartissimo]] feat. [[Martina Majerle|Martina]] | "[[Love Symphony]]" | 16. | 14 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Mađarska}} | [[Zoli Ádok]] | "[[Dance with Me (Zoli Ádok song)|Dance with Me]]" | 15. | 16 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 12. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Aysel Teymurzadeh|Aysel]] i [[Arash (singer)|Arash]] | "[[Always (Aysel and Arash song)|Always]]" | 2. | 180 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 13. | {{Esc|Grčka}} | [[Sakis Rouvas]] | "[[This Is Our Night]]" | 4. | 110 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 14. | {{Esc|Litvanija}} | [[Sasha Song]] | "[[Love (Sasha Son song)|Love]]" | 9. | 66 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 15. | {{Esc|Moldavija|1990}} | [[Nelly Ciobanu]] | "{{lang|ro|[[Hora din Moldova]]}}" | 5. | 106 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 16. | {{Esc|Albanija}} | [[Kejsi Tola]] | "[[Carry Me in Your Dreams]]" | 7. | 73 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 17. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Svetlana Loboda]] | "[[Be My Valentine! (Anti-Crisis Girl)]]" | 6. | 80 |- style="font-weight:bold; background:navajowhite;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:navajowhite;" | 18. | {{Esc|Estonija}} | [[Urban Symphony]] | "{{lang|et|[[Rändajad]]}}" | 3. | 115 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Nizozemska}} | [[The Toppers|De Toppers]] | "[[Shine (De Toppers song)|Shine]]" | 17. | 11 |} === Finale === Finale je održano 16. maja 2009. u 23:00 (MSK) / 21:00 (CEST). Direktni finalisti bili su članovi "Velike četvorke" i Rusija, kao zemlja domaćin. Takmičilo se 25 zemalja, a Norveška je uvjerljivo pobijedila s 387 bodova, dobivši ukupno šesnaest "dvanaestica".<ref name="Details2009" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Litvanija}} | [[Sasha Song]] | "[[Love (Sasha Son song)|Love]]" | 23. | 23 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Izrael}} | [[Noa (singer)|Noa]] i [[Mira Awad]] | "[[There Must Be Another Way]]" | 16. | 53 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Francuska}} | [[Patricia Kaas]] | "{{lang|fr|[[Et s'il fallait le faire]]}}" | 8. | 107 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Švedska}} | [[Malena Ernman]] | "{{lang|fr|[[La Voix (song)|La Voix]]}}" | 21. | 33 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Igor Cukrov]] feat. [[Andrea Šušnjara|Andrea]] | "{{lang|hr|[[Lijepa Tena]]}}" | 18. | 45 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Portugal}} | [[Flor-de-Lis]] | "{{lang|pt|[[Todas as ruas do amor]]}}" | 15. | 57 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Island}} | [[Yohanna]] | "[[Is It True? (Yohanna song)|Is It True?]]" | 2. | 218 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Grčka}} | [[Sakis Rouvas]] | "[[This Is Our Night]]" | 7. | 120 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Armenija}} | [[Inga and Anush Arshakyan|Inga i Anush]] | "[[Jan Jan]]" | 10. | 92 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Rusija}} | [[Anastasia Prikhodko]] | "{{lang|uk-Latn|[[Mamo]]}}" | 11. | 91 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Azerbejdžan}} | [[Aysel Teymurzadeh|Aysel]] i [[Arash (singer)|Arash]] | "[[Always (Aysel and Arash song)|Always]]" | 3. | 207 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | [[Regina (Bosnia and Herzegovina band)|Regina]] | "{{lang|bs|[[Bistra voda]]}}" | 9. | 106 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Moldavija|1990}} | [[Nelly Ciobanu]] | "{{lang|ro|[[Hora din Moldova]]}}" | 14. | 69 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Malta}} | [[Chiara Siracusa|Chiara]] | "[[What If We]]" | 22. | 31 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Estonija}} | [[Urban Symphony]] | "{{lang|et|[[Rändajad]]}}" | 6. | 129 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Danska}} | [[Niels Brinck|Brinck]] | "[[Believe Again]]" | 13. | 74 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Njemačka}} | [[Alex Christensen|Alex Swings Oscar Sings!]] | "[[Miss Kiss Kiss Bang]]" | 20. | 35 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Turska}} | [[Hadise]] | "[[Düm Tek Tek]]" | 4. | 177 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Albanija}} | [[Kejsi Tola]] | "[[Carry Me in Your Dreams]]" | 17. | 48 |- style="font-weight:bold; background:gold;" ! scope="row" style="text-align:center; font-weight:bold; background:gold;" | 20. | {{Esc|Norveška}} | [[Alexander Rybak]] | "[[Fairytale (Alexander Rybak song)|Fairytale]]" | 1. | 387 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Svetlana Loboda]] | "[[Be My Valentine! (Anti-Crisis Girl)]]" | 12. | 76 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Rumunija}} | [[Elena Gheorghe|Elena]] | "[[The Balkan Girls]]" | 19. | 40 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Jade Ewen]] | "[[It's My Time (Jade Ewen song)|It's My Time]]" | 5. | 173 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24. | {{Esc|Finska}} | [[Waldo's People]] | "[[Lose Control (Waldo's People song)|Lose Control]]" | 25. | 22 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25. | {{Esc|Španija}} | [[Soraya Arnelas|Soraya]] | "{{lang|es|[[La noche es para mí]]}}" | 24. | 23 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2009}} * [https://eurovisionworld.com/eurovision/2009 Zvanični rezultati i detalji za Eurosong 2009.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2009.]] [[Kategorija:2009. u Rusiji]] [[Kategorija:2009. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Rusiji]] [[Kategorija:Eurosong 2009.|*]] 7seniafveqflfuru6dek6e6spdl38bw 0 534916 3848932 2026-05-24T08:53:05Z Genetičar 181151 Nova stranica: {{Razlikovati|Nefrogeni diabetes insipidus|Diabetes insipidus }} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime =Centralni diabetes insipidus | sinonimi = [[Nedostatak arginin-vazopresina]]; [[AVP-D]]; [[hipofizni diabetes insipidus]]; [[neurohipofizni diabetes insipidus]]; [[kranijalni diabetes insipidus]]; [[neurogeni diabetes insipidus]] | slika = Arginine vasopressin3d.png | opis_slike =Arginin – vazopresin faktor je više tipova diabetes insipidus | specijalnost = Endo... 3848932 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Nefrogeni diabetes insipidus|Diabetes insipidus }} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime =Centralni diabetes insipidus | sinonimi = [[Nedostatak arginin-vazopresina]]; [[AVP-D]]; [[hipofizni diabetes insipidus]]; [[neurohipofizni diabetes insipidus]]; [[kranijalni diabetes insipidus]]; [[neurogeni diabetes insipidus]] | slika = Arginine vasopressin3d.png | opis_slike =Arginin – vazopresin faktor je više tipova diabetes insipidus | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[Poliurija]], [[nikturija]] i [[polidipsija]]. | komplikacije = [[Dehidracija]], [[napad]] | pojava = Bilo koja dob | trajanje =Doživotno | vrste =Kongenitalni, stečeni, idiopatski | uzroci = Razne kongenitalne ili stečene [[lezija|lezije]], a kada je uzrok nepoznat, klasificira se kao idiopatski. | rizici = Pacijenti mogu iskusiti i nervne simptome povezane s osnovnom bolešću, kao što su [[glavobolja]] i [[diplopija]], ovisno o tačnom porijeklu poremećaja | dijagnoza = [[urinski test|analiza urina]], [[krvni test|analiza krvi]], [[test deprivacije tekućine]] | diferencijalna_dijagnoza = AVP-R ([[Nefrogeni diabetes insipidus|nefrogeni]]), [[Primarna polidipsija]], [[Dijabetes]] melitus | prevencija = | liječenje = Pijenje dovoljne količine tekućine | lijek = [[Dezmopresin]] | prognoza = | frekvencija = 3/100.000 godišnje | smrti = }} '''Centralni diabetes insipidus''', također poznat kao '''[[deficijencija arginin vazopresina]]''' (AVP-D),<ref>{{Cite web |date=2022-11-17 |title=Diabetes Insipidus is changing its name: Arginine Vasopressin Deficiency |url=https://www.pituitary.org.uk/diabetes-insipidus-is-changing-its-name-arginine-vasopressin-deficiency/ |access-date=2024-01-31 |website=Pituitary Foundation |language=en-GB}}</ref> oblik je [[dijabetes insipidus]], koji je uzrokovan nedostatkom proizvodnje [[vazopresin]]a (ADH) u [[mozak|mozgu]]. Vasopresin djeluje tako što povećava [[volumen krvi|volumen krvi]] (intravaskularno), a [[antidiuretik|smanjuje]] proizvednju [[urin]]a. Stoga, njegov nedostatak uzrokuje [[poliurija|povećano lučenje urina]] i [[hipovolemija|smanjenje volumena]]. Također je poznat kao '''neurohipofiznidiabetes insipidus''',<ref name="pmid18494865">{{cite journal | vauthors = Chitturi S, Harris M, Thomsett MJ, Bowling F, McGown I, Cowley D, Leong GM, Batch J, Cotterill AM | title = Utility of AVP gene testing in familial neurohypophyseal diabetes insipidus | journal = Clinical Endocrinology | volume = 69 | issue = 6 | pages = 926–930 | date = December 2008 | pmid = 18494865 | doi = 10.1111/j.1365-2265.2008.03303.x | s2cid = 22350358 }}</ref><ref name="pmid18316776">{{cite journal | vauthors = Lee YW, Lee KW, Ryu JW, Mok JO, Ki CS, Park HK, Kim YJ, Kim SJ, Byun DW, Suh KI, Yoo MH, Shin HB, Lee YK, Kim CH | title = Mutation of Glu78 of the AVP-NPII gene impairs neurophysin as a carrier protein for arginine vasopressin in a family with neurohypophyseal diabetes insipidus | journal = Annals of Clinical and Laboratory Science | volume = 38 | issue = 1 | pages = 12–14 | year = 2008 | pmid = 18316776 | url = http://www.annclinlabsci.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18316776 }}</ref> odnoseći se na [[stražnji režanj hipofize]] (neurohipofizu), koja prima [[vazopresin]] iz [[hipotalamus]]a, u mozgu, putem hipotalamo-hipofiznog trakta u [[hipofizna peteljka|hipofiznoj peteljci]]. Ovo stanje ima samo [[poliurija|poliuriju]] kao zajedničko [[svojstvo]] sa [[dijabetes]]om. Iako se ne isključuju međusobno, kod većine tipičnih slučajeva, naziv dijabetes insipidus je obmanjujući.<ref name="JAMA">{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=4akhAQAAMAAJ&pg=PA499 |title=The Pathogenesis of Diabetes Insipidus |journal=Journal of the American Medical Association |volume=49 |issue=6 |page=499 |doi=10.1001/jama.1907.02530060049004|year=1907 |url-access=subscription }}</ref> Neliječeni pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom često doživljavaju [[poliurija|poliuriju]], [[nikturija|nikturiju]] i [[polidipsija|polidipsiju]], zbog početnog povećanja serumskog natrija i [[osmolarnost]]i. Centralni dijabetes insipidus može biti uzrokovan raznim kongenitalnim ili stečenim lezijama, a kada je uzrok nepoznat, klasificira se kao idiopatski. Test deprivacije vode (WDT) je često korišteni test za dijabetes insipidus, dvostepeni proces koji uključuje parenteralnu primjenu dezmopresina nakon početnog 8-satnog posta na vodi. On razlikuje primarnu polidipsiju od dijabetesa insipidusa i centralni dijabetes insipidus od nefrogenog dijabetesa insipidusa. Dijabetes insipidus liječi se obnavljanjem deficita slobodne vode, nadoknadom nedostajućeg [[hormon]]a i rješavanjem osnovnog oboljenja. [[Dezmopresin]], analog [[arginin- vazopresin]]a, koristi se za liječenje centralnog dijabetesa insipidusa. == Znaci i simptomi == Neliječeni pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom obično pokazuju [[poliuriju]], [[nokturiju]] i [[polidipsiju]] kao rezultat početnog porasta serumskog [[natrija]] i [[molarnost|osmolarnosti]].<ref name="UpToDate">{{cite web | vauthors = Bichet DG, Emmett M | date = October 2023 | veditors = Sterns RH, Christ-Crain M, Forman JP | title = Arginine vasopressin deficiency (central diabetes insipidus): Etiology, clinical manifestations, and postdiagnostic evaluation | work =UpToDate |url=https://www.uptodate.com/contents/arginine-vasopressin-deficiency-central-diabetes-insipidus-etiology-clinical-manifestations-and-postdiagnostic-evaluation | access-date=2024-06-23}}</ref> Pacijenti mogu iskusiti i nervne simptome povezane s osnovnom bolešću, kao što su [[glavobolja]] i [[diplopija]], ovisno o tačnom porijeklu centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="intracranial metastasis">{{cite journal | vauthors = Munir G, Kusumawardani DA, Agustina H | title = Multiple intracranial metastasis from lung adenocarcinoma in a pregnant young woman: A case report | journal = Radiology Case Reports | volume = 18 | issue = 3 | pages = 835–839 | date = March 2023 | pmid = 36582759 | doi = 10.1016/j.radcr.2022.11.046 | publisher = Elsevier BV | pmc = 9793174 }}</ref> Čak i kada se njihova poliurija i polidipsija adekvatno liječe, pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom često pate od psiholoških simptoma poput povišene [[anksioznost]]i, socijalne izolacije i općenito nižeg kvaliteta života.<ref name="web-based survey">{{cite journal | vauthors = Atila C, Loughrey PB, Garrahy A, Winzeler B, Refardt J, Gildroy P, Hamza M, Pal A, Verbalis JG, Thompson CJ, Hemkens LG, Hunter SJ, Sherlock M, Levy MJ, Karavitaki N, Newell-Price J, Wass JA, Christ-Crain M | title = Central diabetes insipidus from a patient's perspective: management, psychological co-morbidities, and renaming of the condition: results from an international web-based survey | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 10 | issue = 10 | pages = 700–709 | date = October 2022 | pmid = 36007536 | doi = 10.1016/s2213-8587(22)00219-4 | publisher = Elsevier BV | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/191079/3/DImond_Manuscript_Final.pdf }}</ref> == Uzroci == Klinička manifestacija centralnog dijabetesa insipidusa je nedostatak lučenja [[arginin-vazopresin]]a kao rezultat uništavanja neurona ose [[hipotalamus]]/[[zadnji režanj hipofize|zadnje hipofize]]. Brojne različite kongenitalne ili stečene lezije mogu uzrokovati ovo stanje.<ref name="Diagnosis and management">{{cite journal | vauthors = Garrahy A, Moran C, Thompson CJ | title = Diagnosis and management of central diabetes insipidus in adults | journal = Clinical Endocrinology | volume = 90 | issue = 1 | pages = 23–30 | date = January 2019 | pmid = 30269342 | doi = 10.1111/cen.13866 }}</ref> === Idiopatski === Kada uzroci centralnog dijabetesa insipidusa nisu poznati, stanje se kategorizira kao [[Idiopatska bolest|idiopatski]].<ref name="Arima 2024" /> === Stečeni === Centralni dijabetes insipidus je obično stečeni poremećaj.<ref name="Arima 2024">{{cite journal | vauthors = Arima H, Azuma Y, Morishita Y, Hagiwara D | title = Central diabetes insipidus | journal = Nagoya Journal of Medical Science | volume = 78 | issue = 4 | pages = 349–358 | date = December 2016 | pmid = 28008190 | pmc = 5159460 | doi = 10.18999/nagjms.78.4.349 | publisher = Nagoya University School of Medicine/Graduate School of Medicine }}</ref> Sljedeća stanja mogu dovesti do centralnog dijabetesa insipidusa:<ref name="Tomkins 2022">{{cite journal | vauthors = Tomkins M, Lawless S, Martin-Grace J, Sherlock M, Thompson CJ | title = Diagnosis and Management of Central Diabetes Insipidus in Adults | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 107 | issue = 10 | pages = 2701–2715 | date = September 2022 | pmid = 35771962 | doi = 10.1210/clinem/dgac381 | publisher = The Endocrine Society | pmc = 9516129 }}</ref> # Operacija - [[Neurohirurgija]], obično u selanom ili [[sela turcica|supraselnom]] području, može izazvati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Postoperative">{{cite journal | vauthors = Seckl J, Dunger D | title = Postoperative diabetes insipidus | journal = BMJ | volume = 298 | issue = 6665 | pages = 2–3 | date = January 1989 | pmid = 2492841 | pmc = 1835326 | doi = 10.1136/bmj.298.6665.2 }}</ref> U većini neurohirurških situacija, centralni dijabetes insipidus je privremen.<ref name="j567">{{cite journal | vauthors = Prete A, Corsello SM, Salvatori R | title = Current best practice in the management of patients after pituitary surgery | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 8 | issue = 3 | pages = 33–48 | date = March 2017 | pmid = 28377801 | doi = 10.1177/2042018816687240 | publisher = SAGE Publications | pmc = 5363454 }}</ref> Rijetko se javlja perzistentni postoperativni centralni dijabetes insipidus.<ref name="g632">{{cite journal | vauthors = Schreckinger M, Szerlip N, Mittal S | title = Diabetes insipidus following resection of pituitary tumors | journal = Clinical Neurology and Neurosurgery | volume = 115 | issue = 2 | pages = 121–126 | date = February 2013 | pmid = 22921808 | doi = 10.1016/j.clineuro.2012.08.009 }}</ref> # [[neoplazma|Neoplazmatska stanja]] – Centralni dijabetes insipidus može biti rezultat primarnih ili sekundarnih malignosti mozga, koje zahvataju hipotalamusno-hipofizno područje; sekundarni tumori su obično uzrokovani [[metastaza]]ma od [[rak pluća|pluća]] ili [[rak dojke|raka dojke]], [[leukemija]] ili [[limfom]]a.<ref name="j323">{{cite journal | vauthors = Kimmel DW, O'Neill BP | title = Systemic cancer presenting as diabetes insipidus. Clinical and radiographic features of 11 patients with a review of metastatic-induced diabetes insipidus | journal = Cancer | volume = 52 | issue = 12 | pages = 2355–2358 | date = December 1983 | pmid = 6640507 | doi = 10.1002/1097-0142(19831215)52:12<2355::aid-cncr2820521232>3.0.co;2-j }}</ref> Osim toga, centralni dijabetes insipidus se javlja kod [[mijelodisplazijski sindrom|mijelodisplazijskog sindroma]].<ref name="e221">{{cite journal | vauthors = Sun R, Wang C, Zhong X, Wu Y | title = Diabetes Insipidus as an Initial Presentation of Myelodysplastic Syndrome: Diagnosis with Single-Nucleotide Polymorphism Array-Based Karyotyping | journal = The Tohoku Journal of Experimental Medicine | volume = 238 | issue = 4 | pages = 305–310 | date = April 2016 | pmid = 27075406 | doi = 10.1620/tjem.238.305 | publisher = Tohoku University Medical Press | doi-access = free }}</ref> [[Kraniofaringiom]], [[germinom]], [[pinealom]], [[gliom]] i [[meningiom]], također mogu uzrokovati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Trauma]] – Centralni dijabetes insipidus može biti uzrokovan traumom glave koja utiče na [[zadnji režanj hipofize]] i [[hipotalamus]].<r ef name="t729">{{cite journal | vauthors = Hadjizacharia P, Beale EO, Inaba K, Chan LS, Demetriades D | title = Acute diabetes insipidus in severe head injury: a prospective study | journal = Journal of the American College of Surgeons | volume = 207 | issue = 4 | pages = 477–484 | date = October 2008 | pmid = 18926448 | doi = 10.1016/j.jamcollsurg.2008.04.017 | publisher = Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) }}</ref> # [[krvotok|Vaskularni]] poremećaji – Poznato je da vaskularni poremećaji poput [[subarahnoidno krvarenje|subarahnoidnog]] i [[intrakranijsko krvarenje|intrakranijskog krvarenja]] i [[Sheehanov sindrom|Sheehanovog sindroma]] uzrokuju centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Upala]]/[[infekcija]] – Centralni dijabetes insipidus povezan je sa [[sarkoidoza|sarkoidom]], [[histiocitoza|histiocitozom]], [[granulomatoza s poliangiitisom|granulomatozom s poliangiitisom]], post[[tuberkuloza|tuberkuloznim]] [[meningitis]]om, [[HIV]]-om, [[COVID-19]], post[[encefalitis]]om, [[toksoplazmoza|toksoplazmozom]], [[apsces]]om i [[sistemski lupus eritematozus| sistemskim lupusom eritematozusom]].<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Autoimunska bolest| Autoimunske bolesti]] – Smatra se da [[degeneracija]] ćelija koje luče [[hormon]]e u jezgrima [[hipotalamus]]a čini između 30 i 50 % netraumatski slučajevi centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="UpToDate"/> Mnogi, ako ne i većina, od ovih osoba mogu biti pogođeni autoimunskim procesom.<ref name="r996">{{cite journal | vauthors = De Bellis A, Colao A, Di Salle F, Muccitelli VI, Iorio S, Perrino S, Pivonello R, Coronella C, Bizzarro A, Lombardi G, Bellastella A | title = A longitudinal study of vasopressin cell antibodies, posterior pituitary function, and magnetic resonance imaging evaluations in subclinical autoimmune central diabetes insipidus | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 84 | issue = 9 | pages = 3047–3051 | date = September 1999 | pmid = 10487663 | doi = 10.1210/jcem.84.9.5945 | publisher = The Endocrine Society }}</ref><ref name="t921">{{cite journal | vauthors = Pivonello R, De Bellis A, Faggiano A, Di Salle F, Petretta M, Di Somma C, Perrino S, Altucci P, Bizzarro A, Bellastella A, Lombardi G, Colao A | title = Central diabetes insipidus and autoimmunity: relationship between the occurrence of antibodies to arginine vasopressin-secreting cells and clinical, immunological, and radiological features in a large cohort of patients with central diabetes insipidus of known and unknown etiology | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 88 | issue = 4 | pages = 1629–1636 | date = April 2003 | pmid = 12679449 | doi = 10.1210/jc.2002-020791 }}</ref> [[Limfocit]]na upala [[hipofizna peteljika|hipofizne peteljike]] i [[zadnji režanj hipofize| zadnjeg režnja hipofize]] jeste obilježje autoimunskog procesa.<ref name="z098">{{cite journal | vauthors = Imura H, Nakao K, Shimatsu A, Ogawa Y, Sando T, Fujisawa I, Yamabe H | title = Lymphocytic infundibuloneurohypophysitis as a cause of central diabetes insipidus | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 329 | issue = 10 | pages = 683–689 | date = September 1993 | pmid = 8345854 | doi = 10.1056/nejm199309023291002 | publisher = Massachusetts Medical Society }}</ref> [[Lymphocytic infundibuloneurohypophysitis]] (LINH) is the name of the disease process that most likely explains autoimmune cases of central diabetes insipidus.<ref name="f680">{{cite journal | vauthors = Johnston PC, Chew LS, Hamrahian AH, Kennedy L | title = Lymphocytic infundibulo-neurohypophysitis: a clinical overview | journal = Endocrine | volume = 50 | issue = 3 | pages = 531–536 | date = December 2015 | pmid = 26219407 | doi = 10.1007/s12020-015-0707-6 | publisher = Springer Science and Business Media LLC }}</ref> # Trudnoća - Trudnoća može uzrokovati centralni dijabetes insipidus zbog enzima [[vazopresinaze]].<ref name="Tomkins 2022"/> # Malformacije [[CNS|centralnog nervnog sistema]] – Malformacije u centralnom nervnom sistemu kao što su [[sepsno-optička displazija]], [[ageneza žuljevitog tijela]], [[sindrom prazne sele]] i hipoplazija hipofize mogu uzrokovati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Moždana smrt]] – Centralni dijabetes insipidus javlja se kod otprilike polovine pacijenata sa moždanom smrću <ref>{{cite journal |last1=Essien |first1=E-O |last2=Fioretti |first2=K |last3=Scalea |first3=TM |last4=Stein |first4=DM |title=Physiologic Features of Brain Death |journal=The American Surgeon |date=2017 |volume=83 |issue=8 |pages=850-854 |doi=10.1177/000313481708300835 |pmid=28822390}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nair-Collins |first1=M |last2=Northrup |first2=J |last3=Olcese |first3=J |title=Hypothalamic-Pituitary Function in Brain Death: A Review |journal=Journal of Intensive Care Medicine |date=2016 |volume=31 |issue=1 |pages=41-50 |doi=10.1177/0885066614527410 |pmid=24692211}}</ref> i uzrokovan je infarktom hipofize <ref>{{cite book |last1=Auer |first1=RN |last2=Dunn |first2=JF |last3=Sutherland |first3=GR |title=Greenfield's Neuropathology |date=2008 |publisher=Edward Arnold |location=London |isbn=978-0-340-90681-1 |pages=62-119 |edition=8th}}</ref> uzrokovano nedostatkom dotoka krvi u hipofizu iz mozga putem [[Hipofizni portalni sistem|hipotalamo-hipofizni portalni sistem dotoka krvi]]. === Genetički === Centralni dijabetes insipidus povezan je s nekoliko kongenitalnih i porodičnih poremećaja. To uključuje kongenitalni [[hipopituitarizam]], [[septo-optička displazija|septo-optičku displaziju]], porodični nedostatak arginin [[vazopresin]]a, [[Wolframov sindrom]] ([[mutacija]] gena [[WFS1]]) i nedostatak gena [[Proprotein konvertaza 1|proprotein konvertaza subtilizin/keksin tip 1]] (PCSK1). Glavne mutacije su povezane s [[gen APV|AVP genom]].<ref name="UpToDate"/> == Dijagnoza == Utvrđivanje postojanja hipotonične [[poliurija|poliurije]] je prva faza u dijagnostičkom procesu.<ref name="Diagnosis and management"/> Proizvodnja urina preko 50 mL/kg tjelesne težine kod odraslih okarakterizirana je kao [[poliurija]] na [[Test urina|24-satnom sakupljanju urina]]<ref name="d806">{{cite journal | vauthors = Refardt J | title = Diagnosis and differential diagnosis of diabetes insipidus: Update | journal = Best Practice & Research. Clinical Endocrinology & Metabolism | volume = 34 | issue = 5 | article-number = 101398 | date = September 2020 | pmid = 32387127 | doi = 10.1016/j.beem.2020.101398 }}</ref> i također je proizvoljno definirano kao više od 3 L/dan.<ref name="u707">{{cite journal | vauthors = Christ-Crain M, Winzeler B, Refardt J | title = Diagnosis and management of diabetes insipidus for the internist: an update | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 290 | issue = 1 | pages = 73–87 | date = July 2021 | pmid = 33713498 | doi = 10.1111/joim.13261 }}</ref> Zbunjujuće bolesti poput [[dijabetes melitus]]a, [[oštećenje bubrega|oštećenja bubrega]], [[hiperglikemija|hiperglikemije]], [[hiperkalcemija|hiperkalcemije]] i [[hipokalemija|hipokalemije]] treba isključiti početnim laboratorijskim testiranjem nakon što se utvrdi [[poliurija]]. Budući da osobe s centralnim dijabetesom insipidusom imaju veću vjerojatnost od onih s primarnom poliurijom da imaju koncentracije [[natrij]]a u plazmi na gornjoj granici normalnog referentnog raspona, mjerenje ambulantne koncentracije [[natrij]]a u plazmi je korisno.<ref name="Diagnosis and management"/> Najčešće korišteni test za dijabetes insipidus je [[test deprivacije vode]] (WDT). Ovo je dvostepeni test u kojem se parenteralni [[dezmopresin]] primjenjuje nakon početnog 8-satnog posta na vodi.<ref name="Tomkins 2022"/> Prvi korak je osmišljen kako bi se razlikovala [[primarna polidipsija]] od [[diabetes insipidus]]a. Drugi dio testa pomaže u razlikovanju centralnog dijabetes insipidusa od [[nefrogeni dijabetes insipidus|nefrogenog dijabetes insipidusa]].<ref name="Diagnosis and management" /> Mjerenje odgovora [[arginin-vazopresin]]a tokom intravenske infuzije hipertoničnog (3–5%) rastvora [[natrij-hlorid]]a može pomoći u razlikovanju centralnog dijabetesa insipidusa od nefrogenog dijabetesa insipidusa ili [[primarna polidipsija|primarne polidipsije]] ako WDT ne može dati konačnu dijagnozu.<ref name="r913">{{cite journal | vauthors = Baylis PH, Cheetham T | title = Diabetes insipidus | journal = Archives of Disease in Childhood | volume = 79 | issue = 1 | pages = 84–89 | date = July 1998 | pmid = 9771260 | pmc = 1717616 | doi = 10.1136/adc.79.1.84 | publisher = BMJ }}</ref> Predloženo je mjerenje plazmatskog [[kopeptin]]a kao zamjene za mjerenje plazmatskog [[arginin- vazopresin]]a.<ref name="Diagnosis and management"/> Mjerenje [[žeđ]]i korištenjem neoznačene, osnovne vizualne analogne skale od 10 cm otkrilo je da se početak žeđi događa na istom osmotskom pragu kao i lučenje arginin vazopresina.<ref name="m027">{{cite journal | vauthors = Thompson CJ, Bland J, Burd J, Baylis PH | title = The osmotic thresholds for thirst and vasopressin release are similar in healthy man | journal = Clinical Science | location = London | volume = 71 | issue = 6 | pages = 651–656 | date = December 1986 | pmid = 3791867 | doi = 10.1042/cs0710651 }}</ref> Kod pacijenata sa centralnim dijabetesom insipidusom, reakcije na žeđ pokazuju fiziološki obrazac linearnog porasta tokom osmotske stimulacije i smanjenja nakon konzumiranja vode.<ref name="k861">{{cite journal | vauthors = Thompson CJ, Baylis PH | title = Thirst in diabetes insipidus: clinical relevance of quantitative assessment | journal = The Quarterly Journal of Medicine | volume = 65 | issue = 246 | pages = 853–862 | date = October 1987 | pmid = 3449889 }}</ref> Nakon dijagnoze centralnog dijabetesa insipidusa, potrebna je [[magnetna rezonanca]] hipotalamo-hipofizne regije kako bi se utvrdilo da li je centralni dijabetes insipidus uzrokovan strukturnom lezijom.<ref name="Diagnosis and management"/> == Liječenje == Da bi se liječio dijabetes insipidus, mora se nadoknaditi deficit slobodne vode, nadoknaditi nedostajući hormon (ako je prisutan centralni dijabetes insipidus) i mora se liječiti osnovna bolest. <ref name="Diagnosis and management"/> Lijek [[dezmopresin]], analog [[arginin-vazopresin]]a, koristi se za liječenje centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="Arima 2024"/>. == Također pogledajte == * [[Test deprivacije tekućine]] * [[Diabetes insipidus]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Atila C, Loughrey PB, Garrahy A, Winzeler B, Refardt J, Gildroy P, Hamza M, Pal A, Verbalis JG, Thompson CJ, Hemkens LG, Hunter SJ, Sherlock M, Levy MJ, Karavitaki N, Newell-Price J, Wass JA, Christ-Crain M | title = Central diabetes insipidus from a patient's perspective: management, psychological co-morbidities, and renaming of the condition: results from an international web-based survey | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 10 | issue = 10 | pages = 700–709 | date = October 2022 | pmid = 36007536 | doi = 10.1016/S2213-8587(22)00219-4 | ref = none | publisher = Elsevier | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/191079/3/DImond_Manuscript_Final.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Atila C, Refardt J, Christ-Crain M | title = Arginine vasopressin deficiency: diagnosis, management and the relevance of oxytocin deficiency | journal = Nature Reviews. Endocrinology | pages = 1–14 | date = May 2024 | pmid = 38693275 | doi = 10.1038/s41574-024-00985-x | ref = none }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23515-central-diabetes-insipidus-cdi Cleveland Clinic] * [https://www.merckmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/pituitary-disorders/argininevasopressin-deficiency-central-diabetes-insipidus Merck Manual] {{Medicinski izvori | ICD11 = {{ICD11|5A61.5}} | ICD10 = {{ICD10|E23.2}} | ICD10CM = {{ICD10CM|E23.2}} | ICD9 = {{ICD9|253.5}} | ICDO = | OMIM = 125700 | OMIM_mult = , {{OMIM|304900||none}} | MeshID = D020790 | DiseasesDB = 3638 | SNOMED CT = 45369008 | MedlinePlus = 000460 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | PatientUK = | NCI = | GeneReviewsNBK = | GeneReviewsName = | NORD = central-diabetes-insipidus | GARDNum = 6015 | GARDName = Central diabetes insipidus | RP = | AO = | WO = | OrthoInfo = | Orphanet = 178029 | Scholia = Q12412172 | OB = }} {{Bolest hipofize}} {{Bolest hipotalamusa|state=collapsed}} {{Authority control}} [[Kategorija: Poremećaji hipotalamusa]] [[Kategorija: Poremećaji hipofize]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija: Autoimune bolesti]] i3wlm6s977a4q3tk7gan0q9168jd54l 3848943 3848932 2026-05-24T09:00:23Z Genetičar 181151 3848943 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Nefrogeni diabetes insipidus|Diabetes insipidus }} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime =Centralni diabetes insipidus | sinonimi = Nedostatak arginin-vazopresina; AVP-; hipofizni diabetes insipidus; neurohipofizni diabetes insipidus; kranijalni diabetes insipidus; neurogeni diabetes insipidus | slika = Arginine vasopressin3d.png | opis_slike =Arginin – vazopresin faktor je više tipova diabetes insipidus | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[Poliurija]], [[nikturija]] i [[polidipsija]]. | komplikacije = [[Dehidracija]], [[napad]] | pojava = Bilo koja dob | trajanje =Doživotno | vrste =Kongenitalni, stečeni, idiopatski | uzroci = Razne kongenitalne ili stečene [[lezija|lezije]], a kada je uzrok nepoznat, klasificira se kao idiopatski. | rizici = Pacijenti mogu iskusiti i nervne simptome povezane s osnovnom bolešću, kao što su [[glavobolja]] i [[diplopija]], ovisno o tačnom porijeklu poremećaja | dijagnoza = [[urinski test|analiza urina]], [[krvni test|analiza krvi]], [[test deprivacije tekućine]] | diferencijalna_dijagnoza = AVP-R ([[Nefrogeni diabetes insipidus|nefrogeni]]), [[Primarna polidipsija]], [[Dijabetes]] melitus | prevencija = | liječenje = Pijenje dovoljne količine tekućine | lijek = [[Dezmopresin]] | prognoza = | frekvencija = 3/100.000 godišnje | smrti = }} '''Centralni diabetes insipidus''', također poznat kao '''deficijencija arginin vazopresina''' (AVP-D),<ref>{{Cite web |date=2022-11-17 |title=Diabetes Insipidus is changing its name: Arginine Vasopressin Deficiency |url=https://www.pituitary.org.uk/diabetes-insipidus-is-changing-its-name-arginine-vasopressin-deficiency/ |access-date=2024-01-31 |website=Pituitary Foundation |language=en-GB}}</ref> oblik je [[dijabetes insipidus]], koji je uzrokovan nedostatkom proizvodnje [[vazopresin]]a (ADH) u [[mozak|mozgu]]. Vasopresin djeluje tako što povećava [[volumen krvi|volumen krvi]] (intravaskularno), a [[antidiuretik|smanjuje]] proizvednju [[urin]]a. Stoga, njegov nedostatak uzrokuje [[poliurija|povećano lučenje urina]] i [[hipovolemija|smanjenje volumena]]. Također je poznat kao '''neurohipofiznidiabetes insipidus''',<ref name="pmid18494865">{{cite journal | vauthors = Chitturi S, Harris M, Thomsett MJ, Bowling F, McGown I, Cowley D, Leong GM, Batch J, Cotterill AM | title = Utility of AVP gene testing in familial neurohypophyseal diabetes insipidus | journal = Clinical Endocrinology | volume = 69 | issue = 6 | pages = 926–930 | date = December 2008 | pmid = 18494865 | doi = 10.1111/j.1365-2265.2008.03303.x | s2cid = 22350358 }}</ref><ref name="pmid18316776">{{cite journal | vauthors = Lee YW, Lee KW, Ryu JW, Mok JO, Ki CS, Park HK, Kim YJ, Kim SJ, Byun DW, Suh KI, Yoo MH, Shin HB, Lee YK, Kim CH | title = Mutation of Glu78 of the AVP-NPII gene impairs neurophysin as a carrier protein for arginine vasopressin in a family with neurohypophyseal diabetes insipidus | journal = Annals of Clinical and Laboratory Science | volume = 38 | issue = 1 | pages = 12–14 | year = 2008 | pmid = 18316776 | url = http://www.annclinlabsci.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18316776 }}</ref> odnoseći se na [[stražnji režanj hipofize]] (neurohipofizu), koja prima [[vazopresin]] iz [[hipotalamus]]a, u mozgu, putem hipotalamo-hipofiznog trakta u [[hipofizna peteljka|hipofiznoj peteljci]]. Ovo stanje ima samo [[poliurija|poliuriju]] kao zajedničko [[svojstvo]] sa [[dijabetes]]om. Iako se ne isključuju međusobno, kod većine tipičnih slučajeva, naziv dijabetes insipidus je obmanjujući.<ref name="JAMA">{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=4akhAQAAMAAJ&pg=PA499 |title=The Pathogenesis of Diabetes Insipidus |journal=Journal of the American Medical Association |volume=49 |issue=6 |page=499 |doi=10.1001/jama.1907.02530060049004|year=1907 |url-access=subscription }}</ref> Neliječeni pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom često doživljavaju [[poliurija|poliuriju]], [[nikturija|nikturiju]] i [[polidipsija|polidipsiju]], zbog početnog povećanja serumskog natrija i [[osmolarnost]]i. Centralni dijabetes insipidus može biti uzrokovan raznim kongenitalnim ili stečenim lezijama, a kada je uzrok nepoznat, klasificira se kao idiopatski. Test deprivacije vode (WDT) je često korišteni test za dijabetes insipidus, dvostepeni proces koji uključuje parenteralnu primjenu dezmopresina nakon početnog 8-satnog posta na vodi. On razlikuje primarnu polidipsiju od dijabetesa insipidusa i centralni dijabetes insipidus od nefrogenog dijabetesa insipidusa. Dijabetes insipidus liječi se obnavljanjem deficita slobodne vode, nadoknadom nedostajućeg [[hormon]]a i rješavanjem osnovnog oboljenja. [[Dezmopresin]], analog [[arginin- vazopresin]]a, koristi se za liječenje centralnog dijabetesa insipidusa. == Znaci i simptomi == Neliječeni pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom obično pokazuju [[poliuriju]], [[nokturiju]] i [[polidipsiju]] kao rezultat početnog porasta serumskog [[natrija]] i [[molarnost|osmolarnosti]].<ref name="UpToDate">{{cite web | vauthors = Bichet DG, Emmett M | date = October 2023 | veditors = Sterns RH, Christ-Crain M, Forman JP | title = Arginine vasopressin deficiency (central diabetes insipidus): Etiology, clinical manifestations, and postdiagnostic evaluation | work =UpToDate |url=https://www.uptodate.com/contents/arginine-vasopressin-deficiency-central-diabetes-insipidus-etiology-clinical-manifestations-and-postdiagnostic-evaluation | access-date=2024-06-23}}</ref> Pacijenti mogu iskusiti i nervne simptome povezane s osnovnom bolešću, kao što su [[glavobolja]] i [[diplopija]], ovisno o tačnom porijeklu centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="intracranial metastasis">{{cite journal | vauthors = Munir G, Kusumawardani DA, Agustina H | title = Multiple intracranial metastasis from lung adenocarcinoma in a pregnant young woman: A case report | journal = Radiology Case Reports | volume = 18 | issue = 3 | pages = 835–839 | date = March 2023 | pmid = 36582759 | doi = 10.1016/j.radcr.2022.11.046 | publisher = Elsevier BV | pmc = 9793174 }}</ref> Čak i kada se njihova poliurija i polidipsija adekvatno liječe, pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom često pate od psiholoških simptoma poput povišene [[anksioznost]]i, socijalne izolacije i općenito nižeg kvaliteta života.<ref name="web-based survey">{{cite journal | vauthors = Atila C, Loughrey PB, Garrahy A, Winzeler B, Refardt J, Gildroy P, Hamza M, Pal A, Verbalis JG, Thompson CJ, Hemkens LG, Hunter SJ, Sherlock M, Levy MJ, Karavitaki N, Newell-Price J, Wass JA, Christ-Crain M | title = Central diabetes insipidus from a patient's perspective: management, psychological co-morbidities, and renaming of the condition: results from an international web-based survey | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 10 | issue = 10 | pages = 700–709 | date = October 2022 | pmid = 36007536 | doi = 10.1016/s2213-8587(22)00219-4 | publisher = Elsevier BV | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/191079/3/DImond_Manuscript_Final.pdf }}</ref> == Uzroci == Klinička manifestacija centralnog dijabetesa insipidusa je nedostatak lučenja [[arginin-vazopresin]]a kao rezultat uništavanja neurona ose [[hipotalamus]]/[[zadnji režanj hipofize|zadnje hipofize]]. Brojne različite kongenitalne ili stečene lezije mogu uzrokovati ovo stanje.<ref name="Diagnosis and management">{{cite journal | vauthors = Garrahy A, Moran C, Thompson CJ | title = Diagnosis and management of central diabetes insipidus in adults | journal = Clinical Endocrinology | volume = 90 | issue = 1 | pages = 23–30 | date = January 2019 | pmid = 30269342 | doi = 10.1111/cen.13866 }}</ref> === Idiopatski === Kada uzroci centralnog dijabetesa insipidusa nisu poznati, stanje se kategorizira kao [[Idiopatska bolest|idiopatski]].<ref name="Arima 2024" /> === Stečeni === Centralni dijabetes insipidus je obično stečeni poremećaj.<ref name="Arima 2024">{{cite journal | vauthors = Arima H, Azuma Y, Morishita Y, Hagiwara D | title = Central diabetes insipidus | journal = Nagoya Journal of Medical Science | volume = 78 | issue = 4 | pages = 349–358 | date = December 2016 | pmid = 28008190 | pmc = 5159460 | doi = 10.18999/nagjms.78.4.349 | publisher = Nagoya University School of Medicine/Graduate School of Medicine }}</ref> Sljedeća stanja mogu dovesti do centralnog dijabetesa insipidusa:<ref name="Tomkins 2022">{{cite journal | vauthors = Tomkins M, Lawless S, Martin-Grace J, Sherlock M, Thompson CJ | title = Diagnosis and Management of Central Diabetes Insipidus in Adults | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 107 | issue = 10 | pages = 2701–2715 | date = September 2022 | pmid = 35771962 | doi = 10.1210/clinem/dgac381 | publisher = The Endocrine Society | pmc = 9516129 }}</ref> # Operacija - [[Neurohirurgija]], obično u selanom ili [[sela turcica|supraselnom]] području, može izazvati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Postoperative">{{cite journal | vauthors = Seckl J, Dunger D | title = Postoperative diabetes insipidus | journal = BMJ | volume = 298 | issue = 6665 | pages = 2–3 | date = January 1989 | pmid = 2492841 | pmc = 1835326 | doi = 10.1136/bmj.298.6665.2 }}</ref> U većini neurohirurških situacija, centralni dijabetes insipidus je privremen.<ref name="j567">{{cite journal | vauthors = Prete A, Corsello SM, Salvatori R | title = Current best practice in the management of patients after pituitary surgery | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 8 | issue = 3 | pages = 33–48 | date = March 2017 | pmid = 28377801 | doi = 10.1177/2042018816687240 | publisher = SAGE Publications | pmc = 5363454 }}</ref> Rijetko se javlja perzistentni postoperativni centralni dijabetes insipidus.<ref name="g632">{{cite journal | vauthors = Schreckinger M, Szerlip N, Mittal S | title = Diabetes insipidus following resection of pituitary tumors | journal = Clinical Neurology and Neurosurgery | volume = 115 | issue = 2 | pages = 121–126 | date = February 2013 | pmid = 22921808 | doi = 10.1016/j.clineuro.2012.08.009 }}</ref> # [[neoplazma|Neoplazmatska stanja]] – Centralni dijabetes insipidus može biti rezultat primarnih ili sekundarnih malignosti mozga, koje zahvataju hipotalamusno-hipofizno područje; sekundarni tumori su obično uzrokovani [[metastaza]]ma od [[rak pluća|pluća]] ili [[rak dojke|raka dojke]], [[leukemija]] ili [[limfom]]a.<ref name="j323">{{cite journal | vauthors = Kimmel DW, O'Neill BP | title = Systemic cancer presenting as diabetes insipidus. Clinical and radiographic features of 11 patients with a review of metastatic-induced diabetes insipidus | journal = Cancer | volume = 52 | issue = 12 | pages = 2355–2358 | date = December 1983 | pmid = 6640507 | doi = 10.1002/1097-0142(19831215)52:12<2355::aid-cncr2820521232>3.0.co;2-j }}</ref> Osim toga, centralni dijabetes insipidus se javlja kod [[mijelodisplazijski sindrom|mijelodisplazijskog sindroma]].<ref name="e221">{{cite journal | vauthors = Sun R, Wang C, Zhong X, Wu Y | title = Diabetes Insipidus as an Initial Presentation of Myelodysplastic Syndrome: Diagnosis with Single-Nucleotide Polymorphism Array-Based Karyotyping | journal = The Tohoku Journal of Experimental Medicine | volume = 238 | issue = 4 | pages = 305–310 | date = April 2016 | pmid = 27075406 | doi = 10.1620/tjem.238.305 | publisher = Tohoku University Medical Press | doi-access = free }}</ref> [[Kraniofaringiom]], [[germinom]], [[pinealom]], [[gliom]] i [[meningiom]], također mogu uzrokovati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Trauma]] – Centralni dijabetes insipidus može biti uzrokovan traumom glave koja utiče na [[zadnji režanj hipofize]] i [[hipotalamus]].<r ef name="t729">{{cite journal | vauthors = Hadjizacharia P, Beale EO, Inaba K, Chan LS, Demetriades D | title = Acute diabetes insipidus in severe head injury: a prospective study | journal = Journal of the American College of Surgeons | volume = 207 | issue = 4 | pages = 477–484 | date = October 2008 | pmid = 18926448 | doi = 10.1016/j.jamcollsurg.2008.04.017 | publisher = Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) }}</ref> # [[krvotok|Vaskularni]] poremećaji – Poznato je da vaskularni poremećaji poput [[subarahnoidno krvarenje|subarahnoidnog]] i [[intrakranijsko krvarenje|intrakranijskog krvarenja]] i [[Sheehanov sindrom|Sheehanovog sindroma]] uzrokuju centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Upala]]/[[infekcija]] – Centralni dijabetes insipidus povezan je sa [[sarkoidoza|sarkoidom]], [[histiocitoza|histiocitozom]], [[granulomatoza s poliangiitisom|granulomatozom s poliangiitisom]], post[[tuberkuloza|tuberkuloznim]] [[meningitis]]om, [[HIV]]-om, [[COVID-19]], post[[encefalitis]]om, [[toksoplazmoza|toksoplazmozom]], [[apsces]]om i [[sistemski lupus eritematozus| sistemskim lupusom eritematozusom]].<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Autoimunska bolest| Autoimunske bolesti]] – Smatra se da [[degeneracija]] ćelija koje luče [[hormon]]e u jezgrima [[hipotalamus]]a čini između 30 i 50 % netraumatski slučajevi centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="UpToDate"/> Mnogi, ako ne i većina, od ovih osoba mogu biti pogođeni autoimunskim procesom.<ref name="r996">{{cite journal | vauthors = De Bellis A, Colao A, Di Salle F, Muccitelli VI, Iorio S, Perrino S, Pivonello R, Coronella C, Bizzarro A, Lombardi G, Bellastella A | title = A longitudinal study of vasopressin cell antibodies, posterior pituitary function, and magnetic resonance imaging evaluations in subclinical autoimmune central diabetes insipidus | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 84 | issue = 9 | pages = 3047–3051 | date = September 1999 | pmid = 10487663 | doi = 10.1210/jcem.84.9.5945 | publisher = The Endocrine Society }}</ref><ref name="t921">{{cite journal | vauthors = Pivonello R, De Bellis A, Faggiano A, Di Salle F, Petretta M, Di Somma C, Perrino S, Altucci P, Bizzarro A, Bellastella A, Lombardi G, Colao A | title = Central diabetes insipidus and autoimmunity: relationship between the occurrence of antibodies to arginine vasopressin-secreting cells and clinical, immunological, and radiological features in a large cohort of patients with central diabetes insipidus of known and unknown etiology | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 88 | issue = 4 | pages = 1629–1636 | date = April 2003 | pmid = 12679449 | doi = 10.1210/jc.2002-020791 }}</ref> [[Limfocit]]na upala [[hipofizna peteljika|hipofizne peteljike]] i [[zadnji režanj hipofize| zadnjeg režnja hipofize]] jeste obilježje autoimunskog procesa.<ref name="z098">{{cite journal | vauthors = Imura H, Nakao K, Shimatsu A, Ogawa Y, Sando T, Fujisawa I, Yamabe H | title = Lymphocytic infundibuloneurohypophysitis as a cause of central diabetes insipidus | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 329 | issue = 10 | pages = 683–689 | date = September 1993 | pmid = 8345854 | doi = 10.1056/nejm199309023291002 | publisher = Massachusetts Medical Society }}</ref> [[Lymphocytic infundibuloneurohypophysitis]] (LINH) is the name of the disease process that most likely explains autoimmune cases of central diabetes insipidus.<ref name="f680">{{cite journal | vauthors = Johnston PC, Chew LS, Hamrahian AH, Kennedy L | title = Lymphocytic infundibulo-neurohypophysitis: a clinical overview | journal = Endocrine | volume = 50 | issue = 3 | pages = 531–536 | date = December 2015 | pmid = 26219407 | doi = 10.1007/s12020-015-0707-6 | publisher = Springer Science and Business Media LLC }}</ref> # Trudnoća - Trudnoća može uzrokovati centralni dijabetes insipidus zbog enzima [[vazopresinaze]].<ref name="Tomkins 2022"/> # Malformacije [[CNS|centralnog nervnog sistema]] – Malformacije u centralnom nervnom sistemu kao što su [[sepsno-optička displazija]], [[ageneza žuljevitog tijela]], [[sindrom prazne sele]] i hipoplazija hipofize mogu uzrokovati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Moždana smrt]] – Centralni dijabetes insipidus javlja se kod otprilike polovine pacijenata sa moždanom smrću <ref>{{cite journal |last1=Essien |first1=E-O |last2=Fioretti |first2=K |last3=Scalea |first3=TM |last4=Stein |first4=DM |title=Physiologic Features of Brain Death |journal=The American Surgeon |date=2017 |volume=83 |issue=8 |pages=850-854 |doi=10.1177/000313481708300835 |pmid=28822390}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nair-Collins |first1=M |last2=Northrup |first2=J |last3=Olcese |first3=J |title=Hypothalamic-Pituitary Function in Brain Death: A Review |journal=Journal of Intensive Care Medicine |date=2016 |volume=31 |issue=1 |pages=41-50 |doi=10.1177/0885066614527410 |pmid=24692211}}</ref> i uzrokovan je infarktom hipofize <ref>{{cite book |last1=Auer |first1=RN |last2=Dunn |first2=JF |last3=Sutherland |first3=GR |title=Greenfield's Neuropathology |date=2008 |publisher=Edward Arnold |location=London |isbn=978-0-340-90681-1 |pages=62-119 |edition=8th}}</ref> uzrokovano nedostatkom dotoka krvi u hipofizu iz mozga putem [[Hipofizni portalni sistem|hipotalamo-hipofizni portalni sistem dotoka krvi]]. === Genetički === Centralni dijabetes insipidus povezan je s nekoliko kongenitalnih i porodičnih poremećaja. To uključuje kongenitalni [[hipopituitarizam]], [[septo-optička displazija|septo-optičku displaziju]], porodični nedostatak arginin [[vazopresin]]a, [[Wolframov sindrom]] ([[mutacija]] gena [[WFS1]]) i nedostatak gena [[Proprotein konvertaza 1|proprotein konvertaza subtilizin/keksin tip 1]] (PCSK1). Glavne mutacije su povezane s [[gen APV|AVP genom]].<ref name="UpToDate"/> == Dijagnoza == Utvrđivanje postojanja hipotonične [[poliurija|poliurije]] je prva faza u dijagnostičkom procesu.<ref name="Diagnosis and management"/> Proizvodnja urina preko 50 mL/kg tjelesne težine kod odraslih okarakterizirana je kao [[poliurija]] na [[Test urina|24-satnom sakupljanju urina]]<ref name="d806">{{cite journal | vauthors = Refardt J | title = Diagnosis and differential diagnosis of diabetes insipidus: Update | journal = Best Practice & Research. Clinical Endocrinology & Metabolism | volume = 34 | issue = 5 | article-number = 101398 | date = September 2020 | pmid = 32387127 | doi = 10.1016/j.beem.2020.101398 }}</ref> i također je proizvoljno definirano kao više od 3 L/dan.<ref name="u707">{{cite journal | vauthors = Christ-Crain M, Winzeler B, Refardt J | title = Diagnosis and management of diabetes insipidus for the internist: an update | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 290 | issue = 1 | pages = 73–87 | date = July 2021 | pmid = 33713498 | doi = 10.1111/joim.13261 }}</ref> Zbunjujuće bolesti poput [[dijabetes melitus]]a, [[oštećenje bubrega|oštećenja bubrega]], [[hiperglikemija|hiperglikemije]], [[hiperkalcemija|hiperkalcemije]] i [[hipokalemija|hipokalemije]] treba isključiti početnim laboratorijskim testiranjem nakon što se utvrdi [[poliurija]]. Budući da osobe s centralnim dijabetesom insipidusom imaju veću vjerojatnost od onih s primarnom poliurijom da imaju koncentracije [[natrij]]a u plazmi na gornjoj granici normalnog referentnog raspona, mjerenje ambulantne koncentracije [[natrij]]a u plazmi je korisno.<ref name="Diagnosis and management"/> Najčešće korišteni test za dijabetes insipidus je [[test deprivacije vode]] (WDT). Ovo je dvostepeni test u kojem se parenteralni [[dezmopresin]] primjenjuje nakon početnog 8-satnog posta na vodi.<ref name="Tomkins 2022"/> Prvi korak je osmišljen kako bi se razlikovala [[primarna polidipsija]] od [[diabetes insipidus]]a. Drugi dio testa pomaže u razlikovanju centralnog dijabetes insipidusa od [[nefrogeni dijabetes insipidus|nefrogenog dijabetes insipidusa]].<ref name="Diagnosis and management" /> Mjerenje odgovora [[arginin-vazopresin]]a tokom intravenske infuzije hipertoničnog (3–5%) rastvora [[natrij-hlorid]]a može pomoći u razlikovanju centralnog dijabetesa insipidusa od nefrogenog dijabetesa insipidusa ili [[primarna polidipsija|primarne polidipsije]] ako WDT ne može dati konačnu dijagnozu.<ref name="r913">{{cite journal | vauthors = Baylis PH, Cheetham T | title = Diabetes insipidus | journal = Archives of Disease in Childhood | volume = 79 | issue = 1 | pages = 84–89 | date = July 1998 | pmid = 9771260 | pmc = 1717616 | doi = 10.1136/adc.79.1.84 | publisher = BMJ }}</ref> Predloženo je mjerenje plazmatskog [[kopeptin]]a kao zamjene za mjerenje plazmatskog [[arginin- vazopresin]]a.<ref name="Diagnosis and management"/> Mjerenje [[žeđ]]i korištenjem neoznačene, osnovne vizualne analogne skale od 10 cm otkrilo je da se početak žeđi događa na istom osmotskom pragu kao i lučenje arginin vazopresina.<ref name="m027">{{cite journal | vauthors = Thompson CJ, Bland J, Burd J, Baylis PH | title = The osmotic thresholds for thirst and vasopressin release are similar in healthy man | journal = Clinical Science | location = London | volume = 71 | issue = 6 | pages = 651–656 | date = December 1986 | pmid = 3791867 | doi = 10.1042/cs0710651 }}</ref> Kod pacijenata sa centralnim dijabetesom insipidusom, reakcije na žeđ pokazuju fiziološki obrazac linearnog porasta tokom osmotske stimulacije i smanjenja nakon konzumiranja vode.<ref name="k861">{{cite journal | vauthors = Thompson CJ, Baylis PH | title = Thirst in diabetes insipidus: clinical relevance of quantitative assessment | journal = The Quarterly Journal of Medicine | volume = 65 | issue = 246 | pages = 853–862 | date = October 1987 | pmid = 3449889 }}</ref> Nakon dijagnoze centralnog dijabetesa insipidusa, potrebna je [[magnetna rezonanca]] hipotalamo-hipofizne regije kako bi se utvrdilo da li je centralni dijabetes insipidus uzrokovan strukturnom lezijom.<ref name="Diagnosis and management"/> == Liječenje == Da bi se liječio dijabetes insipidus, mora se nadoknaditi deficit slobodne vode, nadoknaditi nedostajući hormon (ako je prisutan centralni dijabetes insipidus) i mora se liječiti osnovna bolest. <ref name="Diagnosis and management"/> Lijek [[dezmopresin]], analog [[arginin-vazopresin]]a, koristi se za liječenje centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="Arima 2024"/>. == Također pogledajte == * [[Test deprivacije tekućine]] * [[Diabetes insipidus]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Atila C, Loughrey PB, Garrahy A, Winzeler B, Refardt J, Gildroy P, Hamza M, Pal A, Verbalis JG, Thompson CJ, Hemkens LG, Hunter SJ, Sherlock M, Levy MJ, Karavitaki N, Newell-Price J, Wass JA, Christ-Crain M | title = Central diabetes insipidus from a patient's perspective: management, psychological co-morbidities, and renaming of the condition: results from an international web-based survey | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 10 | issue = 10 | pages = 700–709 | date = October 2022 | pmid = 36007536 | doi = 10.1016/S2213-8587(22)00219-4 | ref = none | publisher = Elsevier | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/191079/3/DImond_Manuscript_Final.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Atila C, Refardt J, Christ-Crain M | title = Arginine vasopressin deficiency: diagnosis, management and the relevance of oxytocin deficiency | journal = Nature Reviews. Endocrinology | pages = 1–14 | date = May 2024 | pmid = 38693275 | doi = 10.1038/s41574-024-00985-x | ref = none }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23515-central-diabetes-insipidus-cdi Cleveland Clinic] * [https://www.merckmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/pituitary-disorders/argininevasopressin-deficiency-central-diabetes-insipidus Merck Manual] {{Medicinski izvori | ICD11 = {{ICD11|5A61.5}} | ICD10 = {{ICD10|E23.2}} | ICD10CM = {{ICD10CM|E23.2}} | ICD9 = {{ICD9|253.5}} | ICDO = | OMIM = 125700 | OMIM_mult = , {{OMIM|304900||none}} | MeshID = D020790 | DiseasesDB = 3638 | SNOMED CT = 45369008 | MedlinePlus = 000460 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | PatientUK = | NCI = | GeneReviewsNBK = | GeneReviewsName = | NORD = central-diabetes-insipidus | GARDNum = 6015 | GARDName = Central diabetes insipidus | RP = | AO = | WO = | OrthoInfo = | Orphanet = 178029 | Scholia = Q12412172 | OB = }} {{Bolest hipofize}} {{Bolest hipotalamusa|state=collapsed}} {{Authority control}} [[Kategorija: Poremećaji hipotalamusa]] [[Kategorija: Poremećaji hipofize]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija: Autoimune bolesti]] bko3d3kavvb9728vx5zf5jb0czp9tln 3848944 3848943 2026-05-24T09:02:10Z Genetičar 181151 3848944 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Nefrogeni diabetes insipidus|Diabetes insipidus }} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime =Centralni diabetes insipidus | sinonimi = Nedostatak arginin-vazopresina; AVP-; hipofizni diabetes insipidus; neurohipofizni diabetes insipidus; kranijalni diabetes insipidus; neurogeni diabetes insipidus | slika = Arginine vasopressin3d.png | opis_slike =Arginin – vazopresin faktor je više tipova diabetes insipidus | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[Poliurija]], [[nikturija]] i [[polidipsija]]. | komplikacije = [[Dehidracija]], [[napad]] | pojava = Bilo koja dob | trajanje =Doživotno | vrste =Kongenitalni, stečeni, idiopatski | uzroci = Razne kongenitalne ili stečene [[lezija|lezije]], a kada je uzrok nepoznat, klasificira se kao idiopatski. | rizici = Pacijenti mogu iskusiti i nervne simptome povezane s osnovnom bolešću, kao što su [[glavobolja]] i [[diplopija]], ovisno o tačnom porijeklu poremećaja | dijagnoza = [[urinski test|analiza urina]], [[krvni test|analiza krvi]], [[test deprivacije tekućine]] | diferencijalna_dijagnoza = AVP-R ([[Nefrogeni diabetes insipidus|nefrogeni]]), [[Primarna polidipsija]], [[Dijabetes]] melitus | prevencija = | liječenje = Pijenje dovoljne količine tekućine | lijek = [[Dezmopresin]] | prognoza = | frekvencija = 3/100.000 godišnje | smrti = }} '''Centralni diabetes insipidus''', također poznat kao '''deficijencija arginin vazopresina''' (AVP-D),<ref>{{Cite web |date=2022-11-17 |title=Diabetes Insipidus is changing its name: Arginine Vasopressin Deficiency |url=https://www.pituitary.org.uk/diabetes-insipidus-is-changing-its-name-arginine-vasopressin-deficiency/ |access-date=2024-01-31 |website=Pituitary Foundation |language=en-GB}}</ref> oblik je [[diabetes insipidus]]a, koji je uzrokovan nedostatkom proizvodnje [[vazopresin]]a (ADH) u [[mozak|mozgu]]. Vasopresin djeluje tako što povećava [[volumen krvi|volumen krvi]] (intravaskularno), a [[antidiuretik|smanjuje]] proizvednju [[urin]]a. Stoga, njegov nedostatak uzrokuje [[poliurija|povećano lučenje urina]] i [[hipovolemija|smanjenje volumena]]. Također je poznat kao '''neurohipofiznidiabetes insipidus''',<ref name="pmid18494865">{{cite journal | vauthors = Chitturi S, Harris M, Thomsett MJ, Bowling F, McGown I, Cowley D, Leong GM, Batch J, Cotterill AM | title = Utility of AVP gene testing in familial neurohypophyseal diabetes insipidus | journal = Clinical Endocrinology | volume = 69 | issue = 6 | pages = 926–930 | date = December 2008 | pmid = 18494865 | doi = 10.1111/j.1365-2265.2008.03303.x | s2cid = 22350358 }}</ref><ref name="pmid18316776">{{cite journal | vauthors = Lee YW, Lee KW, Ryu JW, Mok JO, Ki CS, Park HK, Kim YJ, Kim SJ, Byun DW, Suh KI, Yoo MH, Shin HB, Lee YK, Kim CH | title = Mutation of Glu78 of the AVP-NPII gene impairs neurophysin as a carrier protein for arginine vasopressin in a family with neurohypophyseal diabetes insipidus | journal = Annals of Clinical and Laboratory Science | volume = 38 | issue = 1 | pages = 12–14 | year = 2008 | pmid = 18316776 | url = http://www.annclinlabsci.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18316776 }}</ref> odnoseći se na [[stražnji režanj hipofize]] (neurohipofizu), koja prima [[vazopresin]] iz [[hipotalamus]]a, u mozgu, putem hipotalamo-hipofiznog trakta u [[hipofizna peteljka|hipofiznoj peteljci]]. Ovo stanje ima samo [[poliurija|poliuriju]] kao zajedničko [[svojstvo]] sa [[dijabetes]]om. Iako se ne isključuju međusobno, kod većine tipičnih slučajeva, naziv dijabetes insipidus je obmanjujući.<ref name="JAMA">{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=4akhAQAAMAAJ&pg=PA499 |title=The Pathogenesis of Diabetes Insipidus |journal=Journal of the American Medical Association |volume=49 |issue=6 |page=499 |doi=10.1001/jama.1907.02530060049004|year=1907 |url-access=subscription }}</ref> Neliječeni pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom često doživljavaju [[poliurija|poliuriju]], [[nikturija|nikturiju]] i [[polidipsija|polidipsiju]], zbog početnog povećanja serumskog natrija i [[osmolarnost]]i. Centralni dijabetes insipidus može biti uzrokovan raznim kongenitalnim ili stečenim lezijama, a kada je uzrok nepoznat, klasificira se kao idiopatski. Test deprivacije vode (WDT) je često korišteni test za dijabetes insipidus, dvostepeni proces koji uključuje parenteralnu primjenu dezmopresina nakon početnog 8-satnog posta na vodi. On razlikuje primarnu polidipsiju od dijabetesa insipidusa i centralni dijabetes insipidus od nefrogenog dijabetesa insipidusa. Dijabetes insipidus liječi se obnavljanjem deficita slobodne vode, nadoknadom nedostajućeg [[hormon]]a i rješavanjem osnovnog oboljenja. [[Dezmopresin]], analog [[arginin- vazopresin]]a, koristi se za liječenje centralnog dijabetesa insipidusa. == Znaci i simptomi == Neliječeni pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom obično pokazuju [[poliuriju]], [[nokturiju]] i [[polidipsiju]] kao rezultat početnog porasta serumskog [[natrija]] i [[molarnost|osmolarnosti]].<ref name="UpToDate">{{cite web | vauthors = Bichet DG, Emmett M | date = October 2023 | veditors = Sterns RH, Christ-Crain M, Forman JP | title = Arginine vasopressin deficiency (central diabetes insipidus): Etiology, clinical manifestations, and postdiagnostic evaluation | work =UpToDate |url=https://www.uptodate.com/contents/arginine-vasopressin-deficiency-central-diabetes-insipidus-etiology-clinical-manifestations-and-postdiagnostic-evaluation | access-date=2024-06-23}}</ref> Pacijenti mogu iskusiti i nervne simptome povezane s osnovnom bolešću, kao što su [[glavobolja]] i [[diplopija]], ovisno o tačnom porijeklu centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="intracranial metastasis">{{cite journal | vauthors = Munir G, Kusumawardani DA, Agustina H | title = Multiple intracranial metastasis from lung adenocarcinoma in a pregnant young woman: A case report | journal = Radiology Case Reports | volume = 18 | issue = 3 | pages = 835–839 | date = March 2023 | pmid = 36582759 | doi = 10.1016/j.radcr.2022.11.046 | publisher = Elsevier BV | pmc = 9793174 }}</ref> Čak i kada se njihova poliurija i polidipsija adekvatno liječe, pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom često pate od psiholoških simptoma poput povišene [[anksioznost]]i, socijalne izolacije i općenito nižeg kvaliteta života.<ref name="web-based survey">{{cite journal | vauthors = Atila C, Loughrey PB, Garrahy A, Winzeler B, Refardt J, Gildroy P, Hamza M, Pal A, Verbalis JG, Thompson CJ, Hemkens LG, Hunter SJ, Sherlock M, Levy MJ, Karavitaki N, Newell-Price J, Wass JA, Christ-Crain M | title = Central diabetes insipidus from a patient's perspective: management, psychological co-morbidities, and renaming of the condition: results from an international web-based survey | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 10 | issue = 10 | pages = 700–709 | date = October 2022 | pmid = 36007536 | doi = 10.1016/s2213-8587(22)00219-4 | publisher = Elsevier BV | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/191079/3/DImond_Manuscript_Final.pdf }}</ref> == Uzroci == Klinička manifestacija centralnog dijabetesa insipidusa je nedostatak lučenja [[arginin-vazopresin]]a kao rezultat uništavanja neurona ose [[hipotalamus]]/[[zadnji režanj hipofize|zadnje hipofize]]. Brojne različite kongenitalne ili stečene lezije mogu uzrokovati ovo stanje.<ref name="Diagnosis and management">{{cite journal | vauthors = Garrahy A, Moran C, Thompson CJ | title = Diagnosis and management of central diabetes insipidus in adults | journal = Clinical Endocrinology | volume = 90 | issue = 1 | pages = 23–30 | date = January 2019 | pmid = 30269342 | doi = 10.1111/cen.13866 }}</ref> === Idiopatski === Kada uzroci centralnog dijabetesa insipidusa nisu poznati, stanje se kategorizira kao [[Idiopatska bolest|idiopatski]].<ref name="Arima 2024" /> === Stečeni === Centralni dijabetes insipidus je obično stečeni poremećaj.<ref name="Arima 2024">{{cite journal | vauthors = Arima H, Azuma Y, Morishita Y, Hagiwara D | title = Central diabetes insipidus | journal = Nagoya Journal of Medical Science | volume = 78 | issue = 4 | pages = 349–358 | date = December 2016 | pmid = 28008190 | pmc = 5159460 | doi = 10.18999/nagjms.78.4.349 | publisher = Nagoya University School of Medicine/Graduate School of Medicine }}</ref> Sljedeća stanja mogu dovesti do centralnog dijabetesa insipidusa:<ref name="Tomkins 2022">{{cite journal | vauthors = Tomkins M, Lawless S, Martin-Grace J, Sherlock M, Thompson CJ | title = Diagnosis and Management of Central Diabetes Insipidus in Adults | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 107 | issue = 10 | pages = 2701–2715 | date = September 2022 | pmid = 35771962 | doi = 10.1210/clinem/dgac381 | publisher = The Endocrine Society | pmc = 9516129 }}</ref> # Operacija - [[Neurohirurgija]], obično u selanom ili [[sela turcica|supraselnom]] području, može izazvati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Postoperative">{{cite journal | vauthors = Seckl J, Dunger D | title = Postoperative diabetes insipidus | journal = BMJ | volume = 298 | issue = 6665 | pages = 2–3 | date = January 1989 | pmid = 2492841 | pmc = 1835326 | doi = 10.1136/bmj.298.6665.2 }}</ref> U većini neurohirurških situacija, centralni dijabetes insipidus je privremen.<ref name="j567">{{cite journal | vauthors = Prete A, Corsello SM, Salvatori R | title = Current best practice in the management of patients after pituitary surgery | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 8 | issue = 3 | pages = 33–48 | date = March 2017 | pmid = 28377801 | doi = 10.1177/2042018816687240 | publisher = SAGE Publications | pmc = 5363454 }}</ref> Rijetko se javlja perzistentni postoperativni centralni dijabetes insipidus.<ref name="g632">{{cite journal | vauthors = Schreckinger M, Szerlip N, Mittal S | title = Diabetes insipidus following resection of pituitary tumors | journal = Clinical Neurology and Neurosurgery | volume = 115 | issue = 2 | pages = 121–126 | date = February 2013 | pmid = 22921808 | doi = 10.1016/j.clineuro.2012.08.009 }}</ref> # [[neoplazma|Neoplazmatska stanja]] – Centralni dijabetes insipidus može biti rezultat primarnih ili sekundarnih malignosti mozga, koje zahvataju hipotalamusno-hipofizno područje; sekundarni tumori su obično uzrokovani [[metastaza]]ma od [[rak pluća|pluća]] ili [[rak dojke|raka dojke]], [[leukemija]] ili [[limfom]]a.<ref name="j323">{{cite journal | vauthors = Kimmel DW, O'Neill BP | title = Systemic cancer presenting as diabetes insipidus. Clinical and radiographic features of 11 patients with a review of metastatic-induced diabetes insipidus | journal = Cancer | volume = 52 | issue = 12 | pages = 2355–2358 | date = December 1983 | pmid = 6640507 | doi = 10.1002/1097-0142(19831215)52:12<2355::aid-cncr2820521232>3.0.co;2-j }}</ref> Osim toga, centralni dijabetes insipidus se javlja kod [[mijelodisplazijski sindrom|mijelodisplazijskog sindroma]].<ref name="e221">{{cite journal | vauthors = Sun R, Wang C, Zhong X, Wu Y | title = Diabetes Insipidus as an Initial Presentation of Myelodysplastic Syndrome: Diagnosis with Single-Nucleotide Polymorphism Array-Based Karyotyping | journal = The Tohoku Journal of Experimental Medicine | volume = 238 | issue = 4 | pages = 305–310 | date = April 2016 | pmid = 27075406 | doi = 10.1620/tjem.238.305 | publisher = Tohoku University Medical Press | doi-access = free }}</ref> [[Kraniofaringiom]], [[germinom]], [[pinealom]], [[gliom]] i [[meningiom]], također mogu uzrokovati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Trauma]] – Centralni dijabetes insipidus može biti uzrokovan traumom glave koja utiče na [[zadnji režanj hipofize]] i [[hipotalamus]].<r ef name="t729">{{cite journal | vauthors = Hadjizacharia P, Beale EO, Inaba K, Chan LS, Demetriades D | title = Acute diabetes insipidus in severe head injury: a prospective study | journal = Journal of the American College of Surgeons | volume = 207 | issue = 4 | pages = 477–484 | date = October 2008 | pmid = 18926448 | doi = 10.1016/j.jamcollsurg.2008.04.017 | publisher = Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) }}</ref> # [[krvotok|Vaskularni]] poremećaji – Poznato je da vaskularni poremećaji poput [[subarahnoidno krvarenje|subarahnoidnog]] i [[intrakranijsko krvarenje|intrakranijskog krvarenja]] i [[Sheehanov sindrom|Sheehanovog sindroma]] uzrokuju centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Upala]]/[[infekcija]] – Centralni dijabetes insipidus povezan je sa [[sarkoidoza|sarkoidom]], [[histiocitoza|histiocitozom]], [[granulomatoza s poliangiitisom|granulomatozom s poliangiitisom]], post[[tuberkuloza|tuberkuloznim]] [[meningitis]]om, [[HIV]]-om, [[COVID-19]], post[[encefalitis]]om, [[toksoplazmoza|toksoplazmozom]], [[apsces]]om i [[sistemski lupus eritematozus| sistemskim lupusom eritematozusom]].<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Autoimunska bolest| Autoimunske bolesti]] – Smatra se da [[degeneracija]] ćelija koje luče [[hormon]]e u jezgrima [[hipotalamus]]a čini između 30 i 50 % netraumatski slučajevi centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="UpToDate"/> Mnogi, ako ne i većina, od ovih osoba mogu biti pogođeni autoimunskim procesom.<ref name="r996">{{cite journal | vauthors = De Bellis A, Colao A, Di Salle F, Muccitelli VI, Iorio S, Perrino S, Pivonello R, Coronella C, Bizzarro A, Lombardi G, Bellastella A | title = A longitudinal study of vasopressin cell antibodies, posterior pituitary function, and magnetic resonance imaging evaluations in subclinical autoimmune central diabetes insipidus | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 84 | issue = 9 | pages = 3047–3051 | date = September 1999 | pmid = 10487663 | doi = 10.1210/jcem.84.9.5945 | publisher = The Endocrine Society }}</ref><ref name="t921">{{cite journal | vauthors = Pivonello R, De Bellis A, Faggiano A, Di Salle F, Petretta M, Di Somma C, Perrino S, Altucci P, Bizzarro A, Bellastella A, Lombardi G, Colao A | title = Central diabetes insipidus and autoimmunity: relationship between the occurrence of antibodies to arginine vasopressin-secreting cells and clinical, immunological, and radiological features in a large cohort of patients with central diabetes insipidus of known and unknown etiology | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 88 | issue = 4 | pages = 1629–1636 | date = April 2003 | pmid = 12679449 | doi = 10.1210/jc.2002-020791 }}</ref> [[Limfocit]]na upala [[hipofizna peteljika|hipofizne peteljike]] i [[zadnji režanj hipofize| zadnjeg režnja hipofize]] jeste obilježje autoimunskog procesa.<ref name="z098">{{cite journal | vauthors = Imura H, Nakao K, Shimatsu A, Ogawa Y, Sando T, Fujisawa I, Yamabe H | title = Lymphocytic infundibuloneurohypophysitis as a cause of central diabetes insipidus | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 329 | issue = 10 | pages = 683–689 | date = September 1993 | pmid = 8345854 | doi = 10.1056/nejm199309023291002 | publisher = Massachusetts Medical Society }}</ref> [[Lymphocytic infundibuloneurohypophysitis]] (LINH) is the name of the disease process that most likely explains autoimmune cases of central diabetes insipidus.<ref name="f680">{{cite journal | vauthors = Johnston PC, Chew LS, Hamrahian AH, Kennedy L | title = Lymphocytic infundibulo-neurohypophysitis: a clinical overview | journal = Endocrine | volume = 50 | issue = 3 | pages = 531–536 | date = December 2015 | pmid = 26219407 | doi = 10.1007/s12020-015-0707-6 | publisher = Springer Science and Business Media LLC }}</ref> # Trudnoća - Trudnoća može uzrokovati centralni dijabetes insipidus zbog enzima [[vazopresinaze]].<ref name="Tomkins 2022"/> # Malformacije [[CNS|centralnog nervnog sistema]] – Malformacije u centralnom nervnom sistemu kao što su [[sepsno-optička displazija]], [[ageneza žuljevitog tijela]], [[sindrom prazne sele]] i hipoplazija hipofize mogu uzrokovati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Moždana smrt]] – Centralni dijabetes insipidus javlja se kod otprilike polovine pacijenata sa moždanom smrću <ref>{{cite journal |last1=Essien |first1=E-O |last2=Fioretti |first2=K |last3=Scalea |first3=TM |last4=Stein |first4=DM |title=Physiologic Features of Brain Death |journal=The American Surgeon |date=2017 |volume=83 |issue=8 |pages=850-854 |doi=10.1177/000313481708300835 |pmid=28822390}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nair-Collins |first1=M |last2=Northrup |first2=J |last3=Olcese |first3=J |title=Hypothalamic-Pituitary Function in Brain Death: A Review |journal=Journal of Intensive Care Medicine |date=2016 |volume=31 |issue=1 |pages=41-50 |doi=10.1177/0885066614527410 |pmid=24692211}}</ref> i uzrokovan je infarktom hipofize <ref>{{cite book |last1=Auer |first1=RN |last2=Dunn |first2=JF |last3=Sutherland |first3=GR |title=Greenfield's Neuropathology |date=2008 |publisher=Edward Arnold |location=London |isbn=978-0-340-90681-1 |pages=62-119 |edition=8th}}</ref> uzrokovano nedostatkom dotoka krvi u hipofizu iz mozga putem [[Hipofizni portalni sistem|hipotalamo-hipofizni portalni sistem dotoka krvi]]. === Genetički === Centralni dijabetes insipidus povezan je s nekoliko kongenitalnih i porodičnih poremećaja. To uključuje kongenitalni [[hipopituitarizam]], [[septo-optička displazija|septo-optičku displaziju]], porodični nedostatak arginin [[vazopresin]]a, [[Wolframov sindrom]] ([[mutacija]] gena [[WFS1]]) i nedostatak gena [[Proprotein konvertaza 1|proprotein konvertaza subtilizin/keksin tip 1]] (PCSK1). Glavne mutacije su povezane s [[gen APV|AVP genom]].<ref name="UpToDate"/> == Dijagnoza == Utvrđivanje postojanja hipotonične [[poliurija|poliurije]] je prva faza u dijagnostičkom procesu.<ref name="Diagnosis and management"/> Proizvodnja urina preko 50 mL/kg tjelesne težine kod odraslih okarakterizirana je kao [[poliurija]] na [[Test urina|24-satnom sakupljanju urina]]<ref name="d806">{{cite journal | vauthors = Refardt J | title = Diagnosis and differential diagnosis of diabetes insipidus: Update | journal = Best Practice & Research. Clinical Endocrinology & Metabolism | volume = 34 | issue = 5 | article-number = 101398 | date = September 2020 | pmid = 32387127 | doi = 10.1016/j.beem.2020.101398 }}</ref> i također je proizvoljno definirano kao više od 3 L/dan.<ref name="u707">{{cite journal | vauthors = Christ-Crain M, Winzeler B, Refardt J | title = Diagnosis and management of diabetes insipidus for the internist: an update | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 290 | issue = 1 | pages = 73–87 | date = July 2021 | pmid = 33713498 | doi = 10.1111/joim.13261 }}</ref> Zbunjujuće bolesti poput [[dijabetes melitus]]a, [[oštećenje bubrega|oštećenja bubrega]], [[hiperglikemija|hiperglikemije]], [[hiperkalcemija|hiperkalcemije]] i [[hipokalemija|hipokalemije]] treba isključiti početnim laboratorijskim testiranjem nakon što se utvrdi [[poliurija]]. Budući da osobe s centralnim dijabetesom insipidusom imaju veću vjerojatnost od onih s primarnom poliurijom da imaju koncentracije [[natrij]]a u plazmi na gornjoj granici normalnog referentnog raspona, mjerenje ambulantne koncentracije [[natrij]]a u plazmi je korisno.<ref name="Diagnosis and management"/> Najčešće korišteni test za dijabetes insipidus je [[test deprivacije vode]] (WDT). Ovo je dvostepeni test u kojem se parenteralni [[dezmopresin]] primjenjuje nakon početnog 8-satnog posta na vodi.<ref name="Tomkins 2022"/> Prvi korak je osmišljen kako bi se razlikovala [[primarna polidipsija]] od [[diabetes insipidus]]a. Drugi dio testa pomaže u razlikovanju centralnog dijabetes insipidusa od [[nefrogeni dijabetes insipidus|nefrogenog dijabetes insipidusa]].<ref name="Diagnosis and management" /> Mjerenje odgovora [[arginin-vazopresin]]a tokom intravenske infuzije hipertoničnog (3–5%) rastvora [[natrij-hlorid]]a može pomoći u razlikovanju centralnog dijabetesa insipidusa od nefrogenog dijabetesa insipidusa ili [[primarna polidipsija|primarne polidipsije]] ako WDT ne može dati konačnu dijagnozu.<ref name="r913">{{cite journal | vauthors = Baylis PH, Cheetham T | title = Diabetes insipidus | journal = Archives of Disease in Childhood | volume = 79 | issue = 1 | pages = 84–89 | date = July 1998 | pmid = 9771260 | pmc = 1717616 | doi = 10.1136/adc.79.1.84 | publisher = BMJ }}</ref> Predloženo je mjerenje plazmatskog [[kopeptin]]a kao zamjene za mjerenje plazmatskog [[arginin- vazopresin]]a.<ref name="Diagnosis and management"/> Mjerenje [[žeđ]]i korištenjem neoznačene, osnovne vizualne analogne skale od 10 cm otkrilo je da se početak žeđi događa na istom osmotskom pragu kao i lučenje arginin vazopresina.<ref name="m027">{{cite journal | vauthors = Thompson CJ, Bland J, Burd J, Baylis PH | title = The osmotic thresholds for thirst and vasopressin release are similar in healthy man | journal = Clinical Science | location = London | volume = 71 | issue = 6 | pages = 651–656 | date = December 1986 | pmid = 3791867 | doi = 10.1042/cs0710651 }}</ref> Kod pacijenata sa centralnim dijabetesom insipidusom, reakcije na žeđ pokazuju fiziološki obrazac linearnog porasta tokom osmotske stimulacije i smanjenja nakon konzumiranja vode.<ref name="k861">{{cite journal | vauthors = Thompson CJ, Baylis PH | title = Thirst in diabetes insipidus: clinical relevance of quantitative assessment | journal = The Quarterly Journal of Medicine | volume = 65 | issue = 246 | pages = 853–862 | date = October 1987 | pmid = 3449889 }}</ref> Nakon dijagnoze centralnog dijabetesa insipidusa, potrebna je [[magnetna rezonanca]] hipotalamo-hipofizne regije kako bi se utvrdilo da li je centralni dijabetes insipidus uzrokovan strukturnom lezijom.<ref name="Diagnosis and management"/> == Liječenje == Da bi se liječio dijabetes insipidus, mora se nadoknaditi deficit slobodne vode, nadoknaditi nedostajući hormon (ako je prisutan centralni dijabetes insipidus) i mora se liječiti osnovna bolest. <ref name="Diagnosis and management"/> Lijek [[dezmopresin]], analog [[arginin-vazopresin]]a, koristi se za liječenje centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="Arima 2024"/>. == Također pogledajte == * [[Test deprivacije tekućine]] * [[Diabetes insipidus]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Atila C, Loughrey PB, Garrahy A, Winzeler B, Refardt J, Gildroy P, Hamza M, Pal A, Verbalis JG, Thompson CJ, Hemkens LG, Hunter SJ, Sherlock M, Levy MJ, Karavitaki N, Newell-Price J, Wass JA, Christ-Crain M | title = Central diabetes insipidus from a patient's perspective: management, psychological co-morbidities, and renaming of the condition: results from an international web-based survey | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 10 | issue = 10 | pages = 700–709 | date = October 2022 | pmid = 36007536 | doi = 10.1016/S2213-8587(22)00219-4 | ref = none | publisher = Elsevier | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/191079/3/DImond_Manuscript_Final.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Atila C, Refardt J, Christ-Crain M | title = Arginine vasopressin deficiency: diagnosis, management and the relevance of oxytocin deficiency | journal = Nature Reviews. Endocrinology | pages = 1–14 | date = May 2024 | pmid = 38693275 | doi = 10.1038/s41574-024-00985-x | ref = none }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23515-central-diabetes-insipidus-cdi Cleveland Clinic] * [https://www.merckmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/pituitary-disorders/argininevasopressin-deficiency-central-diabetes-insipidus Merck Manual] {{Medicinski izvori | ICD11 = {{ICD11|5A61.5}} | ICD10 = {{ICD10|E23.2}} | ICD10CM = {{ICD10CM|E23.2}} | ICD9 = {{ICD9|253.5}} | ICDO = | OMIM = 125700 | OMIM_mult = , {{OMIM|304900||none}} | MeshID = D020790 | DiseasesDB = 3638 | SNOMED CT = 45369008 | MedlinePlus = 000460 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | PatientUK = | NCI = | GeneReviewsNBK = | GeneReviewsName = | NORD = central-diabetes-insipidus | GARDNum = 6015 | GARDName = Central diabetes insipidus | RP = | AO = | WO = | OrthoInfo = | Orphanet = 178029 | Scholia = Q12412172 | OB = }} {{Bolest hipofize}} {{Bolest hipotalamusa|state=collapsed}} {{Authority control}} [[Kategorija: Poremećaji hipotalamusa]] [[Kategorija: Poremećaji hipofize]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija: Autoimune bolesti]] cttz8s0nnj1kvq8hfwnb9tbhi8xj3oq 3848945 3848944 2026-05-24T09:08:55Z Genetičar 181151 3848945 wikitext text/x-wiki {{Razlikovati|Nefrogeni diabetes insipidus|Diabetes insipidus }} {{Infokutija zdravstveno stanje | ime =Centralni diabetes insipidus | sinonimi = Nedostatak arginin-vazopresina; AVP-; hipofizni diabetes insipidus; neurohipofizni diabetes insipidus; kranijalni diabetes insipidus; neurogeni diabetes insipidus | slika = Arginine vasopressin3d.png | opis_slike =Arginin – vazopresin faktor je više tipova diabetes insipidus | specijalnost = [[Endokrinologija]] | simptomi = [[Poliurija]], [[nikturija]] i [[polidipsija]]. | komplikacije = [[Dehidracija]], [[epilepsijski napad|napad]] | pojava = Bilo koja dob | trajanje =Doživotno | vrste =Kongenitalni, stečeni, idiopatski | uzroci = Razne kongenitalne ili stečene [[lezija|lezije]], a kada je uzrok nepoznat, klasificira se kao idiopatski. | rizici = Pacijenti mogu iskusiti i nervne simptome povezane s osnovnom bolešću, kao što su [[glavobolja]] i [[diplopija]], ovisno o tačnom porijeklu poremećaja | dijagnoza = [[urinski test|analiza urina]], [[krvni test|analiza krvi]], [[test deprivacije tekućine]] | diferencijalna_dijagnoza = AVP-R ([[Nefrogeni diabetes insipidus|nefrogeni]]), [[Primarna polidipsija]], [[Dijabetes]] melitus | prevencija = | liječenje = Pijenje dovoljne količine tekućine | lijek = [[Dezmopresin]] | prognoza = | frekvencija = 3/100.000 godišnje | smrti = }} '''Centralni diabetes insipidus''', također poznat kao '''deficijencija arginin vazopresina''' (AVP-D),<ref>{{Cite web |date=2022-11-17 |title=Diabetes Insipidus is changing its name: Arginine Vasopressin Deficiency |url=https://www.pituitary.org.uk/diabetes-insipidus-is-changing-its-name-arginine-vasopressin-deficiency/ |access-date=2024-01-31 |website=Pituitary Foundation |language=en-GB}}</ref> oblik je [[diabetes insipidus]]a, koji je uzrokovan nedostatkom proizvodnje [[vazopresin]]a (ADH) u [[mozak|mozgu]]. Vasopresin djeluje tako što povećava [[volumen krvi|volumen krvi]] (intravaskularno), a [[antidiuretik|smanjuje]] proizvednju [[urin]]a. Stoga, njegov nedostatak uzrokuje [[poliurija|povećano lučenje urina]] i [[hipovolemija|smanjenje volumena]]. Također je poznat kao '''neurohipofiznidiabetes insipidus''',<ref name="pmid18494865">{{cite journal | vauthors = Chitturi S, Harris M, Thomsett MJ, Bowling F, McGown I, Cowley D, Leong GM, Batch J, Cotterill AM | title = Utility of AVP gene testing in familial neurohypophyseal diabetes insipidus | journal = Clinical Endocrinology | volume = 69 | issue = 6 | pages = 926–930 | date = December 2008 | pmid = 18494865 | doi = 10.1111/j.1365-2265.2008.03303.x | s2cid = 22350358 }}</ref><ref name="pmid18316776">{{cite journal | vauthors = Lee YW, Lee KW, Ryu JW, Mok JO, Ki CS, Park HK, Kim YJ, Kim SJ, Byun DW, Suh KI, Yoo MH, Shin HB, Lee YK, Kim CH | title = Mutation of Glu78 of the AVP-NPII gene impairs neurophysin as a carrier protein for arginine vasopressin in a family with neurohypophyseal diabetes insipidus | journal = Annals of Clinical and Laboratory Science | volume = 38 | issue = 1 | pages = 12–14 | year = 2008 | pmid = 18316776 | url = http://www.annclinlabsci.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18316776 }}</ref> odnoseći se na [[stražnji režanj hipofize]] (neurohipofizu), koja prima [[vazopresin]] iz [[hipotalamus]]a, u mozgu, putem hipotalamo-hipofiznog trakta u [[hipofizna peteljka|hipofiznoj peteljci]]. Ovo stanje ima samo [[poliurija|poliuriju]] kao zajedničko [[svojstvo]] sa [[dijabetes]]om. Iako se ne isključuju međusobno, kod većine tipičnih slučajeva, naziv dijabetes insipidus je obmanjujući.<ref name="JAMA">{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=4akhAQAAMAAJ&pg=PA499 |title=The Pathogenesis of Diabetes Insipidus |journal=Journal of the American Medical Association |volume=49 |issue=6 |page=499 |doi=10.1001/jama.1907.02530060049004|year=1907 |url-access=subscription }}</ref> Neliječeni pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom često doživljavaju [[poliurija|poliuriju]], [[nikturija|nikturiju]] i [[polidipsija|polidipsiju]], zbog početnog povećanja serumskog natrija i [[osmolarnost]]i. Centralni dijabetes insipidus može biti uzrokovan raznim kongenitalnim ili stečenim lezijama, a kada je uzrok nepoznat, klasificira se kao idiopatski. Test deprivacije vode (WDT) je često korišteni test za dijabetes insipidus, dvostepeni proces koji uključuje parenteralnu primjenu dezmopresina nakon početnog 8-satnog posta na vodi. On razlikuje primarnu polidipsiju od dijabetesa insipidusa i centralni dijabetes insipidus od nefrogenog dijabetesa insipidusa. Dijabetes insipidus liječi se obnavljanjem deficita slobodne vode, nadoknadom nedostajućeg [[hormon]]a i rješavanjem osnovnog oboljenja. [[Dezmopresin]], analog [[arginin- vazopresin]]a, koristi se za liječenje centralnog dijabetesa insipidusa. == Znaci i simptomi == Neliječeni pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom obično pokazuju [[poliuriju]], [[nokturiju]] i [[polidipsiju]] kao rezultat početnog porasta serumskog [[natrija]] i [[molarnost|osmolarnosti]].<ref name="UpToDate">{{cite web | vauthors = Bichet DG, Emmett M | date = October 2023 | veditors = Sterns RH, Christ-Crain M, Forman JP | title = Arginine vasopressin deficiency (central diabetes insipidus): Etiology, clinical manifestations, and postdiagnostic evaluation | work =UpToDate |url=https://www.uptodate.com/contents/arginine-vasopressin-deficiency-central-diabetes-insipidus-etiology-clinical-manifestations-and-postdiagnostic-evaluation | access-date=2024-06-23}}</ref> Pacijenti mogu iskusiti i nervne simptome povezane s osnovnom bolešću, kao što su [[glavobolja]] i [[diplopija]], ovisno o tačnom porijeklu centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="intracranial metastasis">{{cite journal | vauthors = Munir G, Kusumawardani DA, Agustina H | title = Multiple intracranial metastasis from lung adenocarcinoma in a pregnant young woman: A case report | journal = Radiology Case Reports | volume = 18 | issue = 3 | pages = 835–839 | date = March 2023 | pmid = 36582759 | doi = 10.1016/j.radcr.2022.11.046 | publisher = Elsevier BV | pmc = 9793174 }}</ref> Čak i kada se njihova poliurija i polidipsija adekvatno liječe, pacijenti s centralnim dijabetesom insipidusom često pate od psiholoških simptoma poput povišene [[anksioznost]]i, socijalne izolacije i općenito nižeg kvaliteta života.<ref name="web-based survey">{{cite journal | vauthors = Atila C, Loughrey PB, Garrahy A, Winzeler B, Refardt J, Gildroy P, Hamza M, Pal A, Verbalis JG, Thompson CJ, Hemkens LG, Hunter SJ, Sherlock M, Levy MJ, Karavitaki N, Newell-Price J, Wass JA, Christ-Crain M | title = Central diabetes insipidus from a patient's perspective: management, psychological co-morbidities, and renaming of the condition: results from an international web-based survey | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 10 | issue = 10 | pages = 700–709 | date = October 2022 | pmid = 36007536 | doi = 10.1016/s2213-8587(22)00219-4 | publisher = Elsevier BV | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/191079/3/DImond_Manuscript_Final.pdf }}</ref> == Uzroci == Klinička manifestacija centralnog dijabetesa insipidusa je nedostatak lučenja [[arginin-vazopresin]]a kao rezultat uništavanja neurona ose [[hipotalamus]]/[[zadnji režanj hipofize|zadnje hipofize]]. Brojne različite kongenitalne ili stečene lezije mogu uzrokovati ovo stanje.<ref name="Diagnosis and management">{{cite journal | vauthors = Garrahy A, Moran C, Thompson CJ | title = Diagnosis and management of central diabetes insipidus in adults | journal = Clinical Endocrinology | volume = 90 | issue = 1 | pages = 23–30 | date = January 2019 | pmid = 30269342 | doi = 10.1111/cen.13866 }}</ref> === Idiopatski === Kada uzroci centralnog dijabetesa insipidusa nisu poznati, stanje se kategorizira kao [[Idiopatska bolest|idiopatski]].<ref name="Arima 2024" /> === Stečeni === Centralni dijabetes insipidus je obično stečeni poremećaj.<ref name="Arima 2024">{{cite journal | vauthors = Arima H, Azuma Y, Morishita Y, Hagiwara D | title = Central diabetes insipidus | journal = Nagoya Journal of Medical Science | volume = 78 | issue = 4 | pages = 349–358 | date = December 2016 | pmid = 28008190 | pmc = 5159460 | doi = 10.18999/nagjms.78.4.349 | publisher = Nagoya University School of Medicine/Graduate School of Medicine }}</ref> Sljedeća stanja mogu dovesti do centralnog dijabetesa insipidusa:<ref name="Tomkins 2022">{{cite journal | vauthors = Tomkins M, Lawless S, Martin-Grace J, Sherlock M, Thompson CJ | title = Diagnosis and Management of Central Diabetes Insipidus in Adults | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 107 | issue = 10 | pages = 2701–2715 | date = September 2022 | pmid = 35771962 | doi = 10.1210/clinem/dgac381 | publisher = The Endocrine Society | pmc = 9516129 }}</ref> # Operacija - [[Neurohirurgija]], obično u selanom ili [[sela turcica|supraselnom]] području, može izazvati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Postoperative">{{cite journal | vauthors = Seckl J, Dunger D | title = Postoperative diabetes insipidus | journal = BMJ | volume = 298 | issue = 6665 | pages = 2–3 | date = January 1989 | pmid = 2492841 | pmc = 1835326 | doi = 10.1136/bmj.298.6665.2 }}</ref> U većini neurohirurških situacija, centralni dijabetes insipidus je privremen.<ref name="j567">{{cite journal | vauthors = Prete A, Corsello SM, Salvatori R | title = Current best practice in the management of patients after pituitary surgery | journal = Therapeutic Advances in Endocrinology and Metabolism | volume = 8 | issue = 3 | pages = 33–48 | date = March 2017 | pmid = 28377801 | doi = 10.1177/2042018816687240 | publisher = SAGE Publications | pmc = 5363454 }}</ref> Rijetko se javlja perzistentni postoperativni centralni dijabetes insipidus.<ref name="g632">{{cite journal | vauthors = Schreckinger M, Szerlip N, Mittal S | title = Diabetes insipidus following resection of pituitary tumors | journal = Clinical Neurology and Neurosurgery | volume = 115 | issue = 2 | pages = 121–126 | date = February 2013 | pmid = 22921808 | doi = 10.1016/j.clineuro.2012.08.009 }}</ref> # [[neoplazma|Neoplazmatska stanja]] – Centralni dijabetes insipidus može biti rezultat primarnih ili sekundarnih malignosti mozga, koje zahvataju hipotalamusno-hipofizno područje; sekundarni tumori su obično uzrokovani [[metastaza]]ma od [[rak pluća|pluća]] ili [[rak dojke|raka dojke]], [[leukemija]] ili [[limfom]]a.<ref name="j323">{{cite journal | vauthors = Kimmel DW, O'Neill BP | title = Systemic cancer presenting as diabetes insipidus. Clinical and radiographic features of 11 patients with a review of metastatic-induced diabetes insipidus | journal = Cancer | volume = 52 | issue = 12 | pages = 2355–2358 | date = December 1983 | pmid = 6640507 | doi = 10.1002/1097-0142(19831215)52:12<2355::aid-cncr2820521232>3.0.co;2-j }}</ref> Osim toga, centralni dijabetes insipidus se javlja kod [[mijelodisplazijski sindrom|mijelodisplazijskog sindroma]].<ref name="e221">{{cite journal | vauthors = Sun R, Wang C, Zhong X, Wu Y | title = Diabetes Insipidus as an Initial Presentation of Myelodysplastic Syndrome: Diagnosis with Single-Nucleotide Polymorphism Array-Based Karyotyping | journal = The Tohoku Journal of Experimental Medicine | volume = 238 | issue = 4 | pages = 305–310 | date = April 2016 | pmid = 27075406 | doi = 10.1620/tjem.238.305 | publisher = Tohoku University Medical Press | doi-access = free }}</ref> [[Kraniofaringiom]], [[germinom]], [[pinealom]], [[gliom]] i [[meningiom]], također mogu uzrokovati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Trauma]] – Centralni dijabetes insipidus može biti uzrokovan traumom glave koja utiče na [[zadnji režanj hipofize]] i [[hipotalamus]].<r ef name="t729">{{cite journal | vauthors = Hadjizacharia P, Beale EO, Inaba K, Chan LS, Demetriades D | title = Acute diabetes insipidus in severe head injury: a prospective study | journal = Journal of the American College of Surgeons | volume = 207 | issue = 4 | pages = 477–484 | date = October 2008 | pmid = 18926448 | doi = 10.1016/j.jamcollsurg.2008.04.017 | publisher = Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) }}</ref> # [[krvotok|Vaskularni]] poremećaji – Poznato je da vaskularni poremećaji poput [[subarahnoidno krvarenje|subarahnoidnog]] i [[intrakranijsko krvarenje|intrakranijskog krvarenja]] i [[Sheehanov sindrom|Sheehanovog sindroma]] uzrokuju centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Upala]]/[[infekcija]] – Centralni dijabetes insipidus povezan je sa [[sarkoidoza|sarkoidom]], [[histiocitoza|histiocitozom]], [[granulomatoza s poliangiitisom|granulomatozom s poliangiitisom]], post[[tuberkuloza|tuberkuloznim]] [[meningitis]]om, [[HIV]]-om, [[COVID-19]], post[[encefalitis]]om, [[toksoplazmoza|toksoplazmozom]], [[apsces]]om i [[sistemski lupus eritematozus| sistemskim lupusom eritematozusom]].<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Autoimunska bolest| Autoimunske bolesti]] – Smatra se da [[degeneracija]] ćelija koje luče [[hormon]]e u jezgrima [[hipotalamus]]a čini između 30 i 50 % netraumatski slučajevi centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="UpToDate"/> Mnogi, ako ne i većina, od ovih osoba mogu biti pogođeni autoimunskim procesom.<ref name="r996">{{cite journal | vauthors = De Bellis A, Colao A, Di Salle F, Muccitelli VI, Iorio S, Perrino S, Pivonello R, Coronella C, Bizzarro A, Lombardi G, Bellastella A | title = A longitudinal study of vasopressin cell antibodies, posterior pituitary function, and magnetic resonance imaging evaluations in subclinical autoimmune central diabetes insipidus | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 84 | issue = 9 | pages = 3047–3051 | date = September 1999 | pmid = 10487663 | doi = 10.1210/jcem.84.9.5945 | publisher = The Endocrine Society }}</ref><ref name="t921">{{cite journal | vauthors = Pivonello R, De Bellis A, Faggiano A, Di Salle F, Petretta M, Di Somma C, Perrino S, Altucci P, Bizzarro A, Bellastella A, Lombardi G, Colao A | title = Central diabetes insipidus and autoimmunity: relationship between the occurrence of antibodies to arginine vasopressin-secreting cells and clinical, immunological, and radiological features in a large cohort of patients with central diabetes insipidus of known and unknown etiology | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 88 | issue = 4 | pages = 1629–1636 | date = April 2003 | pmid = 12679449 | doi = 10.1210/jc.2002-020791 }}</ref> [[Limfocit]]na upala [[hipofizna peteljika|hipofizne peteljike]] i [[zadnji režanj hipofize| zadnjeg režnja hipofize]] jeste obilježje autoimunskog procesa.<ref name="z098">{{cite journal | vauthors = Imura H, Nakao K, Shimatsu A, Ogawa Y, Sando T, Fujisawa I, Yamabe H | title = Lymphocytic infundibuloneurohypophysitis as a cause of central diabetes insipidus | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 329 | issue = 10 | pages = 683–689 | date = September 1993 | pmid = 8345854 | doi = 10.1056/nejm199309023291002 | publisher = Massachusetts Medical Society }}</ref> [[Lymphocytic infundibuloneurohypophysitis]] (LINH) is the name of the disease process that most likely explains autoimmune cases of central diabetes insipidus.<ref name="f680">{{cite journal | vauthors = Johnston PC, Chew LS, Hamrahian AH, Kennedy L | title = Lymphocytic infundibulo-neurohypophysitis: a clinical overview | journal = Endocrine | volume = 50 | issue = 3 | pages = 531–536 | date = December 2015 | pmid = 26219407 | doi = 10.1007/s12020-015-0707-6 | publisher = Springer Science and Business Media LLC }}</ref> # Trudnoća - Trudnoća može uzrokovati centralni dijabetes insipidus zbog enzima [[vazopresinaze]].<ref name="Tomkins 2022"/> # Malformacije [[CNS|centralnog nervnog sistema]] – Malformacije u centralnom nervnom sistemu kao što su [[sepsno-optička displazija]], [[ageneza žuljevitog tijela]], [[sindrom prazne sele]] i hipoplazija hipofize mogu uzrokovati centralni dijabetes insipidus.<ref name="Tomkins 2022"/> # [[Moždana smrt]] – Centralni dijabetes insipidus javlja se kod otprilike polovine pacijenata sa moždanom smrću <ref>{{cite journal |last1=Essien |first1=E-O |last2=Fioretti |first2=K |last3=Scalea |first3=TM |last4=Stein |first4=DM |title=Physiologic Features of Brain Death |journal=The American Surgeon |date=2017 |volume=83 |issue=8 |pages=850-854 |doi=10.1177/000313481708300835 |pmid=28822390}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Nair-Collins |first1=M |last2=Northrup |first2=J |last3=Olcese |first3=J |title=Hypothalamic-Pituitary Function in Brain Death: A Review |journal=Journal of Intensive Care Medicine |date=2016 |volume=31 |issue=1 |pages=41-50 |doi=10.1177/0885066614527410 |pmid=24692211}}</ref> i uzrokovan je infarktom hipofize <ref>{{cite book |last1=Auer |first1=RN |last2=Dunn |first2=JF |last3=Sutherland |first3=GR |title=Greenfield's Neuropathology |date=2008 |publisher=Edward Arnold |location=London |isbn=978-0-340-90681-1 |pages=62-119 |edition=8th}}</ref> uzrokovano nedostatkom dotoka krvi u hipofizu iz mozga putem [[Hipofizni portalni sistem|hipotalamo-hipofizni portalni sistem dotoka krvi]]. === Genetički === Centralni dijabetes insipidus povezan je s nekoliko kongenitalnih i porodičnih poremećaja. To uključuje kongenitalni [[hipopituitarizam]], [[septo-optička displazija|septo-optičku displaziju]], porodični nedostatak arginin [[vazopresin]]a, [[Wolframov sindrom]] ([[mutacija]] gena [[WFS1]]) i nedostatak gena [[Proprotein konvertaza 1|proprotein konvertaza subtilizin/keksin tip 1]] (PCSK1). Glavne mutacije su povezane s [[gen APV|AVP genom]].<ref name="UpToDate"/> == Dijagnoza == Utvrđivanje postojanja hipotonične [[poliurija|poliurije]] je prva faza u dijagnostičkom procesu.<ref name="Diagnosis and management"/> Proizvodnja urina preko 50 mL/kg tjelesne težine kod odraslih okarakterizirana je kao [[poliurija]] na [[Test urina|24-satnom sakupljanju urina]]<ref name="d806">{{cite journal | vauthors = Refardt J | title = Diagnosis and differential diagnosis of diabetes insipidus: Update | journal = Best Practice & Research. Clinical Endocrinology & Metabolism | volume = 34 | issue = 5 | article-number = 101398 | date = September 2020 | pmid = 32387127 | doi = 10.1016/j.beem.2020.101398 }}</ref> i također je proizvoljno definirano kao više od 3 L/dan.<ref name="u707">{{cite journal | vauthors = Christ-Crain M, Winzeler B, Refardt J | title = Diagnosis and management of diabetes insipidus for the internist: an update | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 290 | issue = 1 | pages = 73–87 | date = July 2021 | pmid = 33713498 | doi = 10.1111/joim.13261 }}</ref> Zbunjujuće bolesti poput [[dijabetes melitus]]a, [[oštećenje bubrega|oštećenja bubrega]], [[hiperglikemija|hiperglikemije]], [[hiperkalcemija|hiperkalcemije]] i [[hipokalemija|hipokalemije]] treba isključiti početnim laboratorijskim testiranjem nakon što se utvrdi [[poliurija]]. Budući da osobe s centralnim dijabetesom insipidusom imaju veću vjerojatnost od onih s primarnom poliurijom da imaju koncentracije [[natrij]]a u plazmi na gornjoj granici normalnog referentnog raspona, mjerenje ambulantne koncentracije [[natrij]]a u plazmi je korisno.<ref name="Diagnosis and management"/> Najčešće korišteni test za dijabetes insipidus je [[test deprivacije vode]] (WDT). Ovo je dvostepeni test u kojem se parenteralni [[dezmopresin]] primjenjuje nakon početnog 8-satnog posta na vodi.<ref name="Tomkins 2022"/> Prvi korak je osmišljen kako bi se razlikovala [[primarna polidipsija]] od [[diabetes insipidus]]a. Drugi dio testa pomaže u razlikovanju centralnog dijabetes insipidusa od [[nefrogeni dijabetes insipidus|nefrogenog dijabetes insipidusa]].<ref name="Diagnosis and management" /> Mjerenje odgovora [[arginin-vazopresin]]a tokom intravenske infuzije hipertoničnog (3–5%) rastvora [[natrij-hlorid]]a može pomoći u razlikovanju centralnog dijabetesa insipidusa od nefrogenog dijabetesa insipidusa ili [[primarna polidipsija|primarne polidipsije]] ako WDT ne može dati konačnu dijagnozu.<ref name="r913">{{cite journal | vauthors = Baylis PH, Cheetham T | title = Diabetes insipidus | journal = Archives of Disease in Childhood | volume = 79 | issue = 1 | pages = 84–89 | date = July 1998 | pmid = 9771260 | pmc = 1717616 | doi = 10.1136/adc.79.1.84 | publisher = BMJ }}</ref> Predloženo je mjerenje plazmatskog [[kopeptin]]a kao zamjene za mjerenje plazmatskog [[arginin- vazopresin]]a.<ref name="Diagnosis and management"/> Mjerenje [[žeđ]]i korištenjem neoznačene, osnovne vizualne analogne skale od 10 cm otkrilo je da se početak žeđi događa na istom osmotskom pragu kao i lučenje arginin vazopresina.<ref name="m027">{{cite journal | vauthors = Thompson CJ, Bland J, Burd J, Baylis PH | title = The osmotic thresholds for thirst and vasopressin release are similar in healthy man | journal = Clinical Science | location = London | volume = 71 | issue = 6 | pages = 651–656 | date = December 1986 | pmid = 3791867 | doi = 10.1042/cs0710651 }}</ref> Kod pacijenata sa centralnim dijabetesom insipidusom, reakcije na žeđ pokazuju fiziološki obrazac linearnog porasta tokom osmotske stimulacije i smanjenja nakon konzumiranja vode.<ref name="k861">{{cite journal | vauthors = Thompson CJ, Baylis PH | title = Thirst in diabetes insipidus: clinical relevance of quantitative assessment | journal = The Quarterly Journal of Medicine | volume = 65 | issue = 246 | pages = 853–862 | date = October 1987 | pmid = 3449889 }}</ref> Nakon dijagnoze centralnog dijabetesa insipidusa, potrebna je [[magnetna rezonanca]] hipotalamo-hipofizne regije kako bi se utvrdilo da li je centralni dijabetes insipidus uzrokovan strukturnom lezijom.<ref name="Diagnosis and management"/> == Liječenje == Da bi se liječio dijabetes insipidus, mora se nadoknaditi deficit slobodne vode, nadoknaditi nedostajući hormon (ako je prisutan centralni dijabetes insipidus) i mora se liječiti osnovna bolest. <ref name="Diagnosis and management"/> Lijek [[dezmopresin]], analog [[arginin-vazopresin]]a, koristi se za liječenje centralnog dijabetesa insipidusa.<ref name="Arima 2024"/>. == Također pogledajte == * [[Test deprivacije tekućine]] * [[Diabetes insipidus]] == Reference == {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal | vauthors = Atila C, Loughrey PB, Garrahy A, Winzeler B, Refardt J, Gildroy P, Hamza M, Pal A, Verbalis JG, Thompson CJ, Hemkens LG, Hunter SJ, Sherlock M, Levy MJ, Karavitaki N, Newell-Price J, Wass JA, Christ-Crain M | title = Central diabetes insipidus from a patient's perspective: management, psychological co-morbidities, and renaming of the condition: results from an international web-based survey | journal = The Lancet. Diabetes & Endocrinology | volume = 10 | issue = 10 | pages = 700–709 | date = October 2022 | pmid = 36007536 | doi = 10.1016/S2213-8587(22)00219-4 | ref = none | publisher = Elsevier | url = https://eprints.whiterose.ac.uk/191079/3/DImond_Manuscript_Final.pdf }} * {{cite journal | vauthors = Atila C, Refardt J, Christ-Crain M | title = Arginine vasopressin deficiency: diagnosis, management and the relevance of oxytocin deficiency | journal = Nature Reviews. Endocrinology | pages = 1–14 | date = May 2024 | pmid = 38693275 | doi = 10.1038/s41574-024-00985-x | ref = none }} {{refend}} == Vanjski linkovi == * [https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23515-central-diabetes-insipidus-cdi Cleveland Clinic] * [https://www.merckmanuals.com/professional/endocrine-and-metabolic-disorders/pituitary-disorders/argininevasopressin-deficiency-central-diabetes-insipidus Merck Manual] {{Medicinski izvori | ICD11 = {{ICD11|5A61.5}} | ICD10 = {{ICD10|E23.2}} | ICD10CM = {{ICD10CM|E23.2}} | ICD9 = {{ICD9|253.5}} | ICDO = | OMIM = 125700 | OMIM_mult = , {{OMIM|304900||none}} | MeshID = D020790 | DiseasesDB = 3638 | SNOMED CT = 45369008 | MedlinePlus = 000460 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | PatientUK = | NCI = | GeneReviewsNBK = | GeneReviewsName = | NORD = central-diabetes-insipidus | GARDNum = 6015 | GARDName = Central diabetes insipidus | RP = | AO = | WO = | OrthoInfo = | Orphanet = 178029 | Scholia = Q12412172 | OB = }} {{Bolest hipofize}} {{Bolest hipotalamusa|state=collapsed}} {{Authority control}} [[Kategorija: Poremećaji hipotalamusa]] [[Kategorija: Poremećaji hipofize]] [[Kategorija:Endokrinologija]] [[Kategorija: Autoimune bolesti]] 2m5oxdq173qcfkv70ld3thp1rz8u7w8 0 534917 3848934 2026-05-24T08:54:53Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Centralni diabetes insipidus]] 3848934 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Centralni diabetes insipidus]] 2bmz12odeymo0zdycc15pz1wdj0qi9y 0 534918 3848935 2026-05-24T08:55:22Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Centralni diabetes insipidus]] 3848935 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Centralni diabetes insipidus]] 2bmz12odeymo0zdycc15pz1wdj0qi9y 0 534919 3848937 2026-05-24T08:56:30Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Centralni diabetes insipidus]] 3848937 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Centralni diabetes insipidus]] 2bmz12odeymo0zdycc15pz1wdj0qi9y 0 534920 3848939 2026-05-24T08:57:05Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Centralni diabetes insipidus]] 3848939 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Centralni diabetes insipidus]] 2bmz12odeymo0zdycc15pz1wdj0qi9y 0 534921 3848940 2026-05-24T08:57:32Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Centralni diabetes insipidus]] 3848940 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Centralni diabetes insipidus]] 2bmz12odeymo0zdycc15pz1wdj0qi9y 0 534922 3848941 2026-05-24T08:57:59Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Centralni diabetes insipidus]] 3848941 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Centralni diabetes insipidus]] 2bmz12odeymo0zdycc15pz1wdj0qi9y 0 534923 3848942 2026-05-24T08:58:36Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Centralni diabetes insipidus]] 3848942 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Centralni diabetes insipidus]] 2bmz12odeymo0zdycc15pz1wdj0qi9y 0 534924 3848948 2026-05-24T09:22:45Z Genetičar 181151 Nova stranica: {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabeteska ketoacidoza | slika = Diabetic Ketoacidosis.png |sinonim=[[DKA]] | opis_slike = 1. – Nedostatak insulina dovodi do oslobađanja [[aminokiselina]] iz mišićnih vlakana.<br> 2. – Aminokiseline se oslobađaju iz mišićnih vlakana, koje se pretvaraju u glukozu unutar jetre.(7) <br>3. – Proizvedena [[glukoza]] postaje obilna u [[krvotok]]u.<br> 4. – [[masne kiseline]] i glicerol se oslobađaju iz masno tkivo|[masnog... 3848948 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabeteska ketoacidoza | slika = Diabetic Ketoacidosis.png |sinonim=[[DKA]] | opis_slike = 1. – Nedostatak insulina dovodi do oslobađanja [[aminokiselina]] iz mišićnih vlakana.<br> 2. – Aminokiseline se oslobađaju iz mišićnih vlakana, koje se pretvaraju u glukozu unutar jetre.(7) <br>3. – Proizvedena [[glukoza]] postaje obilna u [[krvotok]]u.<br> 4. – [[masne kiseline]] i glicerol se oslobađaju iz [[masno tkivo|[masnog tkiva]] i pretvaraju se u [[keton]]e unutar jetre.(7) <br>5. – Zajedno s masnim kiselinama i glicerolom, glukoza proizvedena zbog nedostatka insulina također se pretvara u ketone unutar jetre.(7) <br>6. Proizvedeni ketoni postaju obilni u [[krvotok]]u. To dovodi do visokog nivoa šećera u krvi, mučnine, povraćanja, žeđi, prekomjernog urina i bolova u trbuhu. | specijalnost = [[Endokrinologija]], [[medicina hitne pomoći]] | simptomi = [[Povraćanje]], [[bol u trbuhu]], [[Kussmaulovo disanje|duboko disanje s dahom]], [[poliurija|povećano mokrenje]], [[mentalna konfuzija|zbunjenost]], specifičan miris<ref name=BMJ2015/> | komplikacije = [[Cerebralni edem]] | pojava = Relativno brza | trajanje = | vrste = | uzroci = Nedostatak [[insulin]]a | rizici = Obično [[Dijabetes melitus tip 1|dijabetes tipa 1]], rjeđe drugi tipovi | dijagnoza = [[Visok šećer u krvi]], [[acidoza|nizak pH krvi]], visoki nivoi [[ketokicetin]]a | diferencijalna_dijagnoza = [[Hiperosmolarno neketotonsko stanje]], [[alkoholna ketoacidoza]], [[uremija]], [[toksičnost salicilata]]<ref>{{cite book| vauthors = Ferri FF |title=Ferri's Differential Diagnosis: A Practical Guide to the Differential Diagnosis of Symptoms, Signs, and Clinical Disorders|date=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-07699-9 |page=146|url=https://books.google.com/books?id=pHNlxxrPHNsC&pg=PA146|language=en|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170908185746/https://books.google.ca/books?id=pHNlxxrPHNsC&pg=PA146|archive-date=2017-09-08 }}</ref> | prevencija = | liječenje = [[Intravenska tečnost]], insulin, [[kalijum]]<ref name=BMJ2015/> | lijekovi = | prognoza = | frekvencija = 6–7% osoba sa [[dijabete tipa 1|dijabetesom tipa 1]] godišnje | smrtnost = Cerebralni [[edem]] može uzrokovati [[glavobolja|glavobolju]], [[koma|komu]], gubitak [[refleks zjenice na svjetlo| refleksa zjenice na svjetlo]] i može napredovati do [[smrt]]i }} '''Dijabeteska ketoacidoza''' ('''DKA''') je potencijalno životno opasna akutna komplikacija [[dijabetes melitus]]a.<ref name=BMJ2015/> Znaci i simptomi mogu uključivati [[povraćanje]], [[bol u trbuhu]], [[Kussmaulovo disanje|duboko disanje s poteškoćama]], [[poliurija|povećano mokrenje]], slabost, [[mentalna konfuzija|zbunjenost]] i povremeno [[koma|gubitak svijesti]].<ref name=BMJ2015/> Zadah osobe može razviti specifičan "voćni" ili [[aceton]]ski miris.<ref name=BMJ2015/> Pojava simptoma je obično brza.<ref name=BMJ2015/> Osobe bez prethodne dijagnoze dijabetesa mogu razviti DKA kao prvi očigledan simptom.<ref name=BMJ2015>{{cite journal | vauthors = Misra S, Oliver NS | title = Diabetic ketoacidosis in adults | journal = BMJ | volume = 351 | date = October 2015 | pmid = 26510442 | doi = 10.1136/bmj.h5660 | hdl-access = free | s2cid = 38872958 | hdl = 10044/1/41091 }}</ref> DKA javlja se najčešće kod osoba sa [[Dijabetes melitus tipa 1|dijabetesom tipa 1]], ali se pod određenim okolnostima može javiti i kod osoba sa drugim tipovima [[dijabetes]]a.<ref name=BMJ2015/> Okidači mogu uključivati [[infekcija|infekciju]], nepravilno uzimanje [[insulin]]a, [[moždani udar]] i određene lijekove poput [[kortikosteroidi|steroida]].<ref name=BMJ2015/> DKA je poslkedica nedostatka insulina; kao odgovor, tijelo prelazi na sagorijevanje [[masne kiseline|masnih kiselina]], što proizvodi kisela [[ketonska tijelo|ketonska tijela]].<ref name=ADA2009>{{cite journal | vauthors = Kitabchi AE, Umpierrez GE, Miles JM, Fisher JN | title = Hyperglycemic crises in adult patients with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1335–1343 | date = July 2009 | pmid = 19564476 | pmc = 2699725 | doi = 10.2337/dc09-9032 }}</ref> DKA se obično dijagnosticira kada testiranje otkrije [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[acidoza|nizak pH krvi]] i [[ketokiselina|ketokiseline]] u [[krv]]i ili [[urin|mokraći]].<ref name=BMJ2015/> Primarni tretman DKA je [[intravenska tečnost]] i insulin.<ref name=BMJ2015/> Ovisno o težini, insulin se može davati intravenski ili [[supkutana primjena|injekcijom pod kožu]].<ref name=ADA2009/> Obično je također potreban [[kalij]], kako bi se spriječio razvoj [[hipokalemija|niskog kalija u krvi]].<ref name=BMJ2015/> Tokom liječenja treba redovno provjeravati nivo glukoze u krvi i kalija.<ref name=BMJ2015/> Treba identificirati osnovne uzroke DKA.<ref name=JBDS/> Kod osoba s teško niskim [[pH]] krvi koje su kritično bolesne, može se dati [[natrij-bikarbonat]]; Međutim, korist od njegove upotrebe nije jasna i obično se ne preporučuje.<ref name=BMJ2015/><ref name=JBDS/> Stope DKA variraju širom svijeta.<ref name=Mal2013>{{cite journal | vauthors = Maletkovic J, Drexler A | title = Diabetic ketoacidosis and hyperglycemic hyperosmolar state | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 42 | issue = 4 | pages = 677–695 | date = December 2013 | pmid = 24286946 | doi = 10.1016/j.ecl.2013.07.001 }}</ref> Svake godine, oko 4% dijabetičara tipa 1 u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] razvije DKA, u poređenju sa 25% dijabetičara tipa 1 u [[Malezija|Maleziji]].<ref name=BMJ2015/><ref name=Mal2013/> DKA je prvi put opisana 1886. godine i nastavila je biti univerzalno fatalno stanje sve do uvođenja insulinske terapije 1920-ih.<ref name=Eledrisi>{{cite journal | vauthors = Eledrisi MS, Alshanti MS, Shah MF, Brolosy B, Jaha N | title = Overview of the diagnosis and management of diabetic ketoacidosis | journal = The American Journal of the Medical Sciences | volume = 331 | issue = 5 | pages = 243–251 | date = May 2006 | pmid = 16702793 | doi = 10.1097/00000441-200605000-00002 }}</ref> With adequate and timely treatment, the risk of death is between <1% and 5%.<ref name=BMJ2015/><ref name=JBDS/> ==Historija== Prvi potpuni opis dijabeteske ketoacidoze pripisuje se [[Julius Dreschfeld|Juliusu Dreschfeldu]], njemačko-britanskom patologu koji je radio u [[Manchester]]u, [[UK|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. U svom opisu, koji je dao na predavanju 1886. godine na [[Kraljevskom koledžu ljekara]] u Londonu, oslanjao se na izvještaje [[Adolph Kussmaul|Adolfa Kussmaula]], kao i na opis glavnih [[keton]]a, [[acetoacetat]]a i β-hidroksibutirata, te njihovog hemijskog određivanja.<ref>{{cite journal |vauthors=Dreschfeld J |date=August 1886 |title=The Bradshawe Lecture on Diabetic Coma |journal=British Medical Journal |volume=2 |issue=1338 |pages=358–363 |doi=10.1136/bmj.2.1338.358 |pmc=2256374 |pmid=20751675}}</ref> Stanje je ostalo gotovo univerzalno fatalno sve do [[Otkriće i karakterizacija insulina |otkrića insulina]] 1920-ih; do 1930-ih smrtnost je pala na 29 %,<ref name="Eledrisi" /> a do 1950-ih je postala manja od 10 %.[<ref name="Kitabchi2008">{{cite journal |vauthors=Kitabchi AE, Umpierrez GE, Fisher JN, Murphy MB, Stentz FB |date=May 2008 |title=Thirty years of personal experience in hyperglycemic crises: diabetic ketoacidosis and hyperglycemic hyperosmolar state |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=93 |issue=5 |pages=1541–1552 |doi=10.1210/jc.2007-2577 |pmc=2386681 |pmid=18270259}}</ref> [[Entitet]] cerebralnog [[edem]]a uzrokovanog DKA opisao je tim ljekara iz Filadelfije 1936.<ref>{{cite journal |vauthors=Dillon ES, Riggs HE, Dyer WW |year=1936 |title=Cerebral lesions in uncomplicated fatal diabetic acidosis |journal=American Journal of the Medical Sciences |volume=192 |issue=3 |pages=360–365 |doi=10.1097/00000441-193609000-00007 |s2cid=72917358}}</ref> Brojne istraživačke studije od 1950-ih fokusirale su se na idealan tretman za dijabetesku ketoacidozu. Značajan dio ovih studija proveden je na Univerzitetskom centru za zdravstvene nauke u [[Tennessee]]ju i Medicinskom fakultetu Univerziteta Emory.<ref name="Kitabchi2008"/> Proučavane mogućnosti liječenja uključivale su visoke ili niske doze intravenske, potkožne ili intramuskularne primjene (npr. "[[George Alberti|Alberti]] režim"<ref>{{cite journal | vauthors = Page MM, Alberti KG, Greenwood R, Gumaa KA, Hockaday TD, Lowy C, Nabarro JD, Pyke DA, Sönksen PH, Watkins PJ, West TE | display-authors = 6 | title = Treatment of diabetic coma with continuous low-dose infusion of insulin | journal = British Medical Journal | volume = 2 | issue = 5921 | pages = 687–690 | date = June 1974 | pmid = 4855253 | pmc = 1611148 | doi = 10.1136/bmj.2.5921.687 }}</ref>) insulin, suplementacija kalijem, potreba za udarnom dozom insulina i prikladnost korištenja terapije bikarbonatom kod umjerene DKA.<ref name="Kitabchi2008" /> Različita pitanja ostaju bez odgovora, poput toga da li primjena bikarbonata kod teške DKA pravi ikakvu stvarnu razliku u kliničkom toku i da li je potrebna udarna doza insulina kod odraslih.<ref name="Kitabchi2008"/> ==Znaci i simptomi== Simptomi epizode dijabeteske ketoacidoze obično se razvijaju tokom perioda od oko 24 sata. Prevladavajući simptomi su [[mučnina]] i [[povraćanje]], izražena žeđ, [[poliurija|prekomjerna proizvodnja urina]] i [[bol u trbuhu]] koji može biti ozbiljan.<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-04-27 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=August 9, 2023 |title=Diabetic Ketoacidosis (DKA) |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/complications/diabetes-complications/diabetic-ketoacidosis-dka/ |website=diabetesdaily.com}}</ref> Kod teške DKA, disanje postaje ubrzano i duboko, sa zadihanim karakterom, što se naziva "[[Kussmaulovo disanje]]".<ref name=NelsonEss7e>{{cite book | chapter = Diabetes Melitus | veditors = Marcdante KJ, Kliegman R, Nelson WD |title=Nelson Essentials of Pediatrics|date=2015|isbn=978-1-4557-5980-4|pages=573–576|edition=7th| vauthors = Marcdante KJ, Kliegman R | publisher = Elsevier/Saunders }}</ref><ref name=Powers2005>{{cite book | vauthors = Powers AC |veditors= Kasper DL, Braunwald E, Fauci AS, Hauser SL, Longo DL, Jameson JL|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|edition=16th |year=2005 |publisher=McGraw-Hill |location=New York, NY |isbn=978-0-07-139140-5 |pages=2152–2180 }}</ref> [[Abdomen]] može biti osjetljiv do te mjere da se može posumnjati na [[akutni abdomen|ozbiljno abdominalno stanje]], kao što su [[akutni pankreatitis]], [[upala slijepog crijeva]] ili [[gastrointestinalna perforacija]].<ref name=Powers2005/> [[Povraćanje poput taloga kafe|Povraćanje promijenjene krvi koja podsjeća na talog kafe]] javlja se kod manjeg broja ljudi i obično potiče od erozije [[jednjak]]a.<ref name=Eledrisi/> Kod teške DKA, može doći do konfuzije ili značajnog smanjenja [[nivo svijesti|budnosti]], uključujući [[koma|komu]].<ref name=JBDS>{{cite web | author=Joint British Diabetes Societies Inpatient Care Group | title=The Management of Diabetic Ketoacidosis in Adults | date=June 2021 | url=https://abcd.care/resource/management-diabetic-ketoacidosis-dka-adults | publisher=Association of British Clinical Diabetologists | access-date=10 August 2021 | archive-date=9 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211209064832/https://abcd.care/resource/management-diabetic-ketoacidosis-dka-adults }}</ref><ref name=Powers2005/> Pri [[fenotipski pregled|fizičkom pregledu]] obično postoje klinički dokazi [[dehidracija| dehidracije]], kao što su suha usta i smanjen [[kožni turgor]]. <ref>{{Cite web |title=Skin turgor: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/003281.htm |access-date=2024-04-27 |website=medlineplus.gov |language=en}}</ref> Ako je dehidracija dovoljno duboka da uzrokuje smanjenje volumena krvi u cirkulaciji, mogu se primijetiti [[tahikardija]] i [[hipotenzija]]. Često je prisutan "ketonski" miris, koji se često opisuje kao "voćni" ili "poput kapljica kruške".<ref name="BMJ2015"/><ref name="Powers2005"/> Miris je posljedica prisustva [[aceton]]a.<ref>{{cite book | vauthors = Elzouki AY, Harfi HA, Nazer H, Oh W, Stapleton FB, Whitley RJ |title=Textbook of Clinical Pediatrics |date=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-02201-2 |page=2567 |url=https://books.google.com/books?id=FEf4EMjYSrgC&pg=PA2567 |language=en}}</ref> Ako je prisutno [[Kussmaulovo disanje]], to se odražava u [[tahipnea|povećanoj frekvenciji disanja]].<ref name=Powers2005/> Mala djeca s DKA relativno su sklona [[cerebralni edem|oticanju mozga]], također zvanom cerebralni [[edem]], koji može uzrokovati [[glavobolja|glavobolju]], [[koma|komu]], gubitak [[refleks zjenice na svjetlo| refleksa zjenice na svjetlo]] i može napredovati do ]]smrt]]i.<ref>{{Cite journal |date=April 25, 2023 |title=Brain injury in children with diabetic ketoacidosis: Review of the literature and a proposed pathophysiologic pathway for the development of cerebral edema |journal= Pediatric Diabetes|pmc=10127934 |volume=22 |issue=2 |pages=148–160 |doi=10.1111/pedi.13152 |pmid=33197066 | vauthors = Azova S, Rapaport R, Wolfsdorf J }}</ref> It occurs in about 1 out of 100 children with DKA and more rarely occurs in adults.<ref name=ADA2009/><ref name=Powers2005/><ref name=Glaser2006>{{cite journal | vauthors = Glaser N | title = New perspectives on the pathogenesis of cerebral edema complicating diabetic ketoacidosis in children | journal = Pediatric Endocrinology Reviews | volume = 3 | issue = 4 | pages = 379–386 | date = June 2006 | pmid = 16816806 }}</ref> ==Uzrok== DKA se najčešće javlja kod osoba koje znaju da imaju dijabetes, ali može biti i prvi put da se pojavi kod nekoga ko ranije nije bio poznat kao dijabetičar. Često postoji određeni osnovni problem koji je doveo do epizode DKA; to može biti interkurentna bolest ([[upala pluća]], [[gripa]], [[gastroenteritis]], [[infekcija urinarnog trakta]]), [[trudnoća]], neadekvatna primjena insulina (npr. neispravna insulinska pumpica), [[infarkt miokarda]] (srčani udar), [[moždani udar]] ili upotreba [[kokaina]]. Mladi ljudi s ponavljajućim epizodama DKA mogu imati osnovni [[poremećaj u ishrani]] ili mogu koristiti nedovoljno insulina iz straha da će to uzrokovati [[gojaznost|debljanje]].<ref name=Powers2005/> Dijabeteska ketoacidoza može se javiti kod osoba za koje je prethodno poznato da imaju dijabetes melitus tipa 2 ili kod onih kod kojih se daljnjim ispitivanjima pokažu karakteristike [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]] (npr. [[gojaznost]], jaka [[porodična anamneza]]); ovo je češće kod [[Afroamerikanaci|Afro– i [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikanaca]].<ref>{{Cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/health-topics/diabetes |access-date=2024-04-27 |website=www.who.int |language=en}}</ref> Njihovo stanje se tada označava kao "[[dijabetes tipa 2]] sklon [[ketoza|ketozi]]".<ref name=ADA2009/><ref name=Umpierrez2006>{{cite journal | vauthors = Umpierrez GE, Smiley D, Kitabchi AE | title = Narrative review: ketosis-prone type 2 diabetes mellitus | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 144 | issue = 5 | pages = 350–357 | date = March 2006 | pmid = 16520476 | doi = 10.7326/0003-4819-144-5-200603070-00011 | s2cid = 33296818 }}</ref> Lijekovi iz klase [[SGLT2 inhibitor|gliflozina]] ([[SGLT2]] inhibitori), koji se obično koriste za dijabetes tipa 2, povezani su sa slučajevima dijabeteske ketoacidoze gdje [[šećer u krvi]] možda nije značajno povišen ("euglikemijska DKA").<ref name=Goldenberg2016>{{cite journal | vauthors = Goldenberg RM, Berard LD, Cheng AY, Gilbert JD, Verma S, Woo VC, Yale JF | title = SGLT2 Inhibitor-associated Diabetic Ketoacidosis: Clinical Review and Recommendations for Prevention and Diagnosis | journal = Clinical Therapeutics | volume = 38 | issue = 12 | pages = 2654–2664.e1 | date = December 2016 | pmid = 28003053 | doi = 10.1016/j.clinthera.2016.11.002 }}</ref> Iako je ovo relativno rijedak neželjeni događaj, smatra se da je češći ako neko ko prima SGLT2 inhibitor, a istovremeno prima i insulin, smanji ili propusti doze insulina. Nadalje, može biti izazvan teškom akutnom bolešću, dehidracijom, intenzivnim vježbanjem, operacijom, dijetama s niskim udjelom [[ugljikohidrat]]a ili prekomjernim unosom [[alkohol]]a ([[droga]]).<ref name=Goldenberg2016/> Proposed mechanisms for SGLT2-I induced "euglycemic DKA" include increased ketosis due to [[Hypovolemia|volume depletion]] combined with relative insulin deficiency and [[glucagon]] excess.<ref>{{cite journal | vauthors = Perry RJ, Rabin-Court A, Song JD, Cardone RL, Wang Y, Kibbey RG, Shulman GI | title = Dehydration and insulinopenia are necessary and sufficient for euglycemic ketoacidosis in SGLT2 inhibitor-treated rats | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | date = February 2019 | pmid = 30710078 | pmc = 6358621 | doi = 10.1038/s41467-019-08466-w | bibcode = 2019NatCo..10..548P }}</ref> Primjenu SGLT2 inhibitora treba prekinuti prije operacije i ponovo ih započeti tek kada je to sigurno.<ref>{{cite journal | vauthors = Milder DA, Milder TY, Kam PC | title = Sodium-glucose co-transporter type-2 inhibitors: pharmacology and peri-operative considerations | journal = Anaesthesia | volume = 73 | issue = 8 | pages = 1008–1018 | date = August 2018 | pmid = 29529345 | doi = 10.1111/anae.14251 | doi-access = free }}</ref> SGLT2 inhibitori mogu se koristiti kod osoba sa [[dijabetes tipa 1| dijabetesom tipa 1]], ali mogućnost ketoacidoze zahtijeva specifično upravljanje rizikom.<ref>{{Cite journal |last1=Horii |first1=Takeshi |last2=Oikawa |first2=Yoichi |last3=Atsuda |first3=Koichiro |last4=Shimada |first4=Akira |date=September 2021 |title=On-label use of sodium–glucose cotransporter 2 inhibitors might increase the risk of diabetic ketoacidosis in patients with type 1 diabetes |journal=Journal of Diabetes Investigation |language=en |volume=12 |issue=9 |pages=1586–1593 |doi=10.1111/jdi.13506 |pmid=33448127 |issn=2040-1116|pmc=8409873 }}</ref> Konkretno, ne bi ih trebalo koristiti ako neko također koristi [[dijeta s niskim udjelom ugljikohidrata|dijetu s niskim udjelom ugljikohidrata]] ili [[ketogena dijeta| ketogenu dijetu]].<ref name=Dan2019>{{cite journal | vauthors = Danne T, Garg S, Peters AL, Buse JB, Mathieu C, Pettus JH, Alexander CM, Battelino T, Ampudia-Blasco FJ, Bode BW, Cariou B, Close KL, Dandona P, Dutta S, Ferrannini E, Fourlanos S, Grunberger G, Heller SR, Henry RR, Kurian MJ, Kushner JA, Oron T, Parkin CG, Pieber TR, Rodbard HW, Schatz D, Skyler JS, Tamborlane WV, Yokote K, Phillip M | display-authors = 6 | title = International Consensus on Risk Management of Diabetic Ketoacidosis in Patients With Type 1 Diabetes Treated With Sodium-Glucose Cotransporter (SGLT) Inhibitors | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 6 | pages = 1147–1154 | date = June 2019 | pmid = 30728224 | pmc = 6973545 | doi = 10.2337/dc18-2316 | quote = As a general guideline, SGLT-inhibitor therapy should not be used in patients using lowcarbohydrate or ketogenic diets as, anecdotally, they seem to be at increased risk of adverse ketosis effects | doi-access = free }}</ref> ==Mehanizam== Dijabeteska ketoacidoza nastaje zbog nedostatka insulina u tijelu.<ref>{{Citation |last1=Ghimire |first1=Pranita |title=Ketoacidosis |date=2024 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK534848/ |access-date=2024-04-27 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30521269 |last2=Dhamoon |first2=Amit S.}}</ref> Nedostatak insulina i odgovarajuće povišenje [[glukagon]]a dovodi do povećanog oslobađanja [[glukoza|glukoze]] iz [[jetra|jetre]] (proces koji je normalno potisnut insulinom) iz glikogena putem [[glikogenoliza| glikogenolize]], a također i putem [[glukoneogeneza| glukoneogeneze]].<ref>{{Cite journal |date=November 2010 |title=The Physiology of Glucagon |journal= Journal of Diabetes Science and Technology|pmc=3005043 |volume=4 |issue=6 |pages=1338–1344 |doi=10.1177/193229681000400607 |pmid=21129328 | vauthors = Taborsky GJ Jr }}</ref> Visoki nivoi glukoze prelijevaju se u urin, uzimajući vodu i rastvorene materije (kao što su [[natrij]] i [[kalij]]) zajedno s njim u procesu poznatom kao [[osmotska diureza]].<ref name=ADA2009/> To dovodi do [[poliurije]], dehidracije i [[polidipsije]]. Odsustvo insulina također dovodi do oslobađanja slobodnih [[masnih kiselina]] iz [[masnog tkiva]] ([[lipoliza]]), koje jetra pretvara u [[acetil-CoA]] kroz proces koji se naziva [[beta oksidacija]]. Acetil-CoA se metabolizira u [[keton]]ska tijela u teškim stanjima nedostatka energije, poput gladovanja, kroz proces koji se naziva [[ketogeneza]], čiji su konačni produkti [[aceto-acetat]] i β-hidroksibutirat. Ova ketonska tijela mogu poslužiti kao izvor [[energija|energije]], u odsustvu isporuke [[glukoza|glukoze]], posredovane insulinom i predstavljaju zaštitni mehanizam u slučaju gladovanja. Međutim, ketonska tijela imaju nisku [[konstanta disocijacije kiseline|pKa]] i stoga krv pretvaraju u kiselu ([[metabolička acidoza]]). Tijelo u početku [[puferski rastvor|puferira]] promjenu [[sistem bikarbonatnog puferiranja|sistemom bikarbonatnog puferiranja]], ali ovaj sistem brzo se preoptereti i drugi mehanizmi moraju raditi kako bi kompenzirali acidozu.<ref name=ADA2009/> Jedan takav mehanizam je [[hiperventilacija]] za snižavanje nivoa [[ugljik-dioksid]]a u krvi (oblik kompenzacijske [[respiratorna alkaloza|respiratorne alkaloze]]). Ova hiperventilacija, u svom ekstremnom obliku, može se primijetiti kao [[Kussmaulovo disanje]].<ref name=Powers2005/> U raznim situacijama, poput infekcije, potrebe za insulinom rastu, ali ih ne zadovoljava otkazujući [[pankreas|gušteraču]]. Razina šećera u krvi raste, dolazi do dehidracije i [[insulinska rezistencija|otpornost na normalne efekte insulina]] se dodatno povećava putem [[začarani krug i krug vrline|začaranog kruga]].<ref name=ADA2009/><ref name=Eledrisi/> Kao rezultat gore navedenih mehanizama, prosječna odrasla osoba s DKA ima ukupni nedostatak vode u tijelu od oko šest litara (ili 100 mL/kg), pored značajnog nedostatka natrija, [[kalijuma]], [[hlorida]], [[fosfata]], [[magnezija]] i [[kalcijuma]]. Razina glukoze obično prelazi 13,8 mmol/L ili 250 mg/dL.<ref name=ADA2006>{{cite journal | vauthors = Kitabchi AE, Umpierrez GE, Murphy MB, Kreisberg RA | title = Hyperglycemic crises in adult patients with diabetes: a consensus statement from the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 29 | issue = 12 | pages = 2739–2748 | date = December 2006 | pmid = 17130218 | doi = 10.2337/dc06-9916 | url = http://care.diabetesjournals.org/content/29/12/2739.full | url-status = live | doi-access = free | archive-url = https://web.archive.org/web/20100327082010/http://care.diabetesjournals.org/content/29/12/2739.full | archive-date = 2010-03-27 }}</ref> [[Slika:beta-Hydroxybutyric acid-2D-skeletal.svg|right|thumb|[[beta-hidroksibuterna kiselina|β-hidroksibutirat]] (konjugirana baza β-hidroksibutirne kiseline, prikazana gore) uprkos tome što hemijski sadrži karboksilatnu grupu umjesto ketona, glavno je "ketonsko tijelo" u dijabeteskoj ketoacidozi.]] DKA je česta kod dijabetesa tipa 1 jer je ovaj oblik dijabetesa povezan s apsolutnim nedostatkom proizvodnje insulina od strane [[Langerhansovi otočići|Langerhansovih otočića]]. Kod dijabetesa tipa 2, proizvodnja insulina je prisutna, ali je nedovoljna da zadovolji potrebe tijela, kao rezultat insulinske rezistencije krajnjih organa. Obično su ove količine insulina dovoljne za suzbijanje ketogeneze. Ako se DKA pojavi kod osobe s [[dijabetes tipa 2|dijabetesom tipa 2]], njihovo stanje se naziva "dijabetes tipa 2 sklon ketozi".<ref name=Umpierrez2006/> Tačan mehanizam ovog [[fenomen]]a nije jasan, ali postoje dokazi i o oštećenoj sekreciji insulina i o djelovanju insulina.<ref name=ADA2009/><ref name=Umpierrez2006/> Nakon što se stanje liječi, proizvodnja insulina se nastavlja i osoba često može nastaviti s dijetom ili liječenjem tabletama kako se obično preporučuje kod dijabetesa tipa 2.<ref name=ADA2009/> Kliničko stanje DKA povezano je, pored navedenog, s oslobađanjem različitih [[kontraregulatorni hormon|ontraregulacijskih hormona]]] kao što su [[glukagon]] i [[adrenalin]], kao i [[citokin]]a, od kojih potonji dovode do povećanih markera [[upala]], čak i u odsustvu [[infekcija]].<ref name=ADA2009/><ref name=ESPE>{{cite journal | vauthors = Dunger DB, Sperling MA, Acerini CL, Bohn DJ, Daneman D, Danne TP, Glaser NS, Hanas R, Hintz RL, Levitsky LL, Savage MO, Tasker RC, Wolfsdorf JI | display-authors = 6 | title = European Society for Paediatric Endocrinology/Lawson Wilkins Pediatric Endocrine Society consensus statement on diabetic ketoacidosis in children and adolescents | journal = Pediatrics | volume = 113 | issue = 2 | pages = e133–e140 | date = February 2004 | pmid = 14754983 | doi = 10.1542/peds.113.2.e133 | url = http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/113/2/e133 | url-status = live | doi-access = | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912041227/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/113/2/e133 | archive-date = 2009-09-12 | url-access = subscription }}</ref> [[Cerebralni edem]], koji je najopasnija komplikacija DKA, vjerovatno je rezultat niza faktora. Neki stručnjaci smatraju da je to posljedica prekomjerne nadoknade tečnosti, ali komplikacija se može razviti prije početka liječenja.<ref name=Glaser2006 /><ref name=Brown2004 /> Vjerovatnije je kod osoba sa težim oblikom DKA,<ref name=ESPE/> i u prvoj epizodi DKA.<ref name=Glaser2006 /> Vjerovatni faktori u razvoju cerebralnog [[edem]]a su [[dehidracija]], [[acidoza[[ i nizak nivo [[ugljik-dioksid]]a; osim toga, povećani nivo upale i [[koagulacija|koagulacije]] može, zajedno s ovim faktorima, dovesti do smanjenog protoka krvi u dijelove mozga, koji zatim otiču nakon što se započne s nadoknadom tekućine.<ref name=Glaser2006 /> Oticanje moždanog tkiva dovodi do povišenog [[unutarkranijski pritisak|intrakranijskog pritiska]] što na kraju dovodi do smrti.<ref name=ESPE/><ref name=Brown2004/> == Dijabetes sklon ketozi == [[Entitet]] dijabetesa tipa 2 sklonog ketozi prvi put je u potpunosti opisan 1987., nakon nekoliko prethodnih izvještaja o slučajevima. U početku se smatralo da je to oblik [[mladalački dijabetes|dijabetesa koji se javlja u zreloj dobi kod mladih]],<ref>{{cite journal |vauthors=Winter WE, Maclaren NK, Riley WJ, Clarke DW, Kappy MS, Spillar RP |date=February 1987 |title=Maturity-onset diabetes of youth in black Americans |journal=The New England Journal of Medicine |volume=316 |issue=6 |pages=285–291 |doi=10.1056/NEJM198702053160601 |pmid=3543673}}</ref> i prošao je kroz nekoliko drugih opisnih naziva (kao što su "idiopatski dijabetes tipa 1", "Flatbush dijabetes", "atipični dijabetes" i "dijabetes tipa 1.5") prije nego što je usvojena trenutna terminologija "dijabetes tipa 2 sklon ketozi".<ref name="ADA2009" /><ref name="Umpierrez2006" /> Prijavljen je pretežno kod nebijelaca među [[Afroamerikanci]]ma, [[Hispanoamerikanci]]ma, crnim Afrikancima i crnim [[Karibi|Karibljanima]].<ref>{{cite journal | vauthors = Smiley D, Chandra P, Umpierrez GE | title = Update on diagnosis, pathogenesis and management of ketosis-prone Type 2 diabetes mellitus | journal = Diabetes Management | volume = 1 | issue = 6 | pages = 589–600 | date = November 2011 | pmid = 22611441 | pmc = 3351851 | doi = 10.2217/dmt.11.57 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lee YN, Huda MS | title = Uncommon forms of diabetes | journal = Clinical Medicine | volume = 21 | issue = 4 | pages = e337–e341 | date = July 2021 | pmid = 35192474 | pmc = 8313202 | doi = 10.7861/clinmed.2021-0369 }}</ref> Postoji veza sa [[nedostatak glukoza-6-fosfat dehidrogenaze|deficitom G6PD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Sobngwi E, Gautier JF, Kevorkian JP, Villette JM, Riveline JP, Zhang S, Vexiau P, Leal SM, Vaisse C, Mauvais-Jarvis F | display-authors = 6 | title = High prevalence of glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency without gene mutation suggests a novel genetic mechanism predisposing to ketosis-prone diabetes | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 90 | issue = 8 | pages = 4446–4451 | date = August 2005 | pmid = 15914531 | pmc = 6143174 | doi = 10.1210/jc.2004-2545 }}</ref> ==Dijagnoza== ===Istraživanja=== Dijabetička ketoacidoza može se dijagnosticirati kada se pokaže kombinacija [[hiperglikemije]] (visok šećer u krvi), ketona u krvi ili na [[analizi urina]] i acidoze.<ref name=JBDS/> U oko 10% slučajeva šećer u krvi nije značajno povišen ("euglikemijska dijabetička ketoacidoza").<ref name=ADA2009/> Mjerenje [[pH vrijednost]]i vrši se radi otkrivanja acidoze. Krv iz [[vena]] je adekvatna, jer postoji mala razlika između arterijskog i venskog pH; arterijski uzorci su potrebni samo ako postoji zabrinutost zbog nivoa kisika.<ref name=JBDS/> [[Keton]]i se mogu mjeriti u urinu (acetoacetat) i krvi (β-hidroksibutirat). U poređenju s testiranjem acetoacetata u urinu, određivanje β-hidroksibutirata u kapilarnoj krvi može smanjiti potrebu za prijemom, skratiti trajanje hospitalizacije i potencijalno smanjiti troškove bolničkog liječenja.<ref>{{cite journal | vauthors = Klocker AA, Phelan H, Twigg SM, Craig ME | title = Blood β-hydroxybutyrate vs. urine acetoacetate testing for the prevention and management of ketoacidosis in Type 1 diabetes: a systematic review | journal = Diabetic Medicine | volume = 30 | issue = 7 | pages = 818–824 | date = July 2013 | pmid = 23330615 | doi = 10.1111/dme.12136 | s2cid = 22070325 }}</ref> Pri vrlo visokim nivoima, mjerenje ketona u kapilarnoj krvi postaje neprecizno.<ref name=Misra2015>{{cite journal | vauthors = Misra S, Oliver NS | title = Utility of ketone measurement in the prevention, diagnosis and management of diabetic ketoacidosis | journal = Diabetic Medicine | volume = 32 | issue = 1 | pages = 14–23 | date = January 2015 | pmid = 25307274 | doi = 10.1111/dme.12604 | s2cid = 11923923 }}</ref> Pored navedenog, uzorci krvi se obično uzimaju za mjerenje [[urea|ureje]] i [[kreatinin]] a (mjere [[bubrežna funkcija|funkcije bubrega]], koja može biti oštećena kod DKA, kao posljedica [[dehidracija|dehidracije]]) i [[elektrolit]]a. Nadalje, mogu se mjeriti markeri infekcije ([[kompletna krvna slika]], [[C-reaktivni protein]]) i [[akutni pankreatitis]] ([[amilaza]] i [[lipaza]]). S obzirom na potrebu isključivanja infekcije, obično se izvode [[rendgenski snimak grudnog koša|radiografija grudnog koša]] i [[urinski test|analiza urina]].<ref name=ADA2009/> Ako se sumnja na cerebralni edem zbog konfuzije, ponavljajućeg [[povraćanje|povraćanja]] ili drugih simptoma, može se izvršiti [[kompjuterizovana tomografija]], kako bi se procijenila njegova težina i isključili drugi uzroci poput [[moždani udar|moždanog udara]].<ref name=Brown2004/> ===Kriteriji=== Dijabeteska ketoacidoza se razlikuje od drugih dijabeteskih hitnih stanja po prisustvu velikih količina ketona u krvi i urinu i izraženoj metaboličkoj acidozi. [[Neketonska hiperosmolarna koma|Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]] (HHS, ponekad označeno kao "hiperosmolarno neketotičko stanje" ili HONK) mnogo je češća kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]] i karakterizira je povećana [[osmolarnost plazme]] (iznad 320 mosm/kg) zbog duboke dehidracije i koncentracije krvi; Blaga [[acidoza]] i [[ketonemija]] mogu se javiti u ovom stanju, ali ne u mjeri u kojoj se to opaža kod DKA. Postoji određeni stepen preklapanja između DKA i HHS, jer kod DKA [[osmolarnost]] također može biti povećana.<ref name=ADA2009/> [[Ketoacidoza]] nije uvijek rezultat dijabetesa. Može nastati i zbog [[alkoholno piće|prekomjerne konzumacije alkohola]] i zbog [[gladovanje|gladovanja]]; u oba stanja nivo glukoze je normalan ili nizak. [[Metabolička acidoza]] može se javiti kod osoba sa dijabetesom iz drugih razloga, kao što je [[trovanje]] [[etilen-glikol]]om ili [[paraldehid]]om.<ref name=ADA2009/> [[Američko udruženje za dijabetes]] kategorizira DKA kod odraslih u jedan od tri stepena težine:<ref name=ADA2009/> * ''Blaga:'' [[pH]] krvi blago smanjen između 7,25 i 7,30 (normalno 7,35–7,45); serumski [[bikarbonat]] smanjen na 15–18 mmol/L (normalno iznad 20); osoba je budna * ''Umjerena:'' pH 7,00–7,25, bikarbonat 10–15, može biti prisutna blaga pospanost * ''Teška:'' pH ispod 7,00, bikarbonat ispod 10, može doći do stupora ili [[koma|kome]] Izjava Evropskog društva za pedijatrijsku endokrinologiju i Lawson Wilkins pedijatrijskog endokrinološkog društva (za djecu) iz 2004. godine koristi malo drugačije granične vrijednosti, gdje se blaga DKA definira pH 7,20–7,30 (bikarbonat 10–15 mmol/L), umjerena DKA pH 7,1–7,2 (bikarbonat 5–10) i teška DKA pH <7,1 (bikarbonat ispod 5).<ref name=ESPE/> ==Prevencija== Napadi DKA mogu se spriječiti kod osoba za koje se zna da u određenoj mjeri imaju dijabetes pridržavanjem "pravila bolovanja";<ref name=JBDS/> to su jasne upute pacijentima o tome kako da se liječe kada se ne osjećaju dobro. Upute uključuju savjete o tome koliko dodatnog insulina treba uzeti kada se nivo [[šećer]]a čini nekontroliranim, lahko probavljivu prehranu bogatu soli i [[ugljikohidrati]]ma, sredstva za suzbijanje groznice i liječenje infekcije, te preporuke o tome kada pozvati medicinsku pomoć.<ref name=ADA2009/> Osobe s dijabetesom mogu pratiti vlastite nivoe ketona kada se ne osjećaju dobro i potražiti pomoć ako su povišeni.<ref name=NICE2015/> ==Liječenje== Glavni cilj u liječenju dijabeteske ketoacidoze je nadoknada izgubljene tekućine i [[elektrolit]]a, uz istovremeno suzbijanje visokog šećera u krvi i proizvodnje ketona insulinom. Prijem na [[jedinica intenzivne njege|jedinicu intenzivne njege]] (JIL) ili sličnu [[jedinica visoke ovisnosti|područje ili odjeljenje visoke ovisnosti]] radi pažljivog praćenja može biti potreban.<ref name=JBDS/> ===Nadoknada tekućine=== Količina nadoknađene tekućine ovisi o procijenjenom stupnju [[dehidracija|dehidracije]]. Ako je dehidracija toliko teška da uzrokuje [[šok]] (ozbiljno snižen [[krvni pritisak]] s nedovoljnom opskrbom krvlju organa u tijelu) ili smanjen nivo svijesti, preporučuje se brza infuzija [[fiziološki rastvor|fiziološkog rastvora]] (litar za odrasle, 10 mL/kg u ponovljenim dozama za djecu) kako bi se obnovio volumen krvi u cirkulaciji.<ref name=ADA2009/><ref name=BSPED>{{cite web | vauthors = Edge J | title=BSPED Recommended DKA Guidelines 2009 | publisher=British Society for Paediatric Endocrinology and Diabetes | date=May 2009 | url=https://www.bsped.org.uk/professional/guidelines/docs/DKAGuideline.pdf | access-date=2009-07-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111027082817/http://www.bsped.org.uk/professional/guidelines/docs/DKAGuideline.pdf | archive-date=2011-10-27 }}</ref> Sporija rehidratacija, zasnovana na izračunatom nedostatku vode i natrija, moguća je ako je [[dehidracija]] umjerena, a ponovo je preporučena tečnost fiziološki [[rastvor]].<ref name=NICE2015>{{cite web|title=Type 1 diabetes in adults: diagnosis and management|url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng17|publisher=National Institute for Health and Care Excellence|access-date=10 February 2016|date=August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809065421/https://www.nice.org.uk/guidance/NG17|archive-date=9 August 2016}}</ref><ref name=BSPED/> Vrlo blaga ketoacidoza bez povezanog povraćanja i blaga dehidracija mogu se liječiti oralnom rehidracijom i potkožnim, a ne intravenskim insulinom, uz praćenje znakova pogoršanja.<ref name=BSPED/> [[Normalni fiziološki rastvor]] (0,9% fiziološki rastvor) je uglavnom tekućina izbora.<ref name=Jay2019>{{cite journal | vauthors = Jayashree M, Williams V, Iyer R | title = Fluid Therapy For Pediatric Patients With Diabetic Ketoacidosis: Current Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 12 | pages = 2355–2361 | date = 2019 | pmid = 31814748 | pmc = 6858801 | doi = 10.2147/DMSO.S194944 | doi-access = free }}</ref> Bilo je nekoliko manjih ispitivanja koja su proučavala uravnoteženu ishranu, s malo razlika.<ref name=Jay2019/> Posebno, ali neobično razmatranje je [[kardiogeni šok]], gdje [[krvni pritisak]] nije smanjen zbog dehidracije, već zbog nemogućnosti srca da pumpa krv kroz krvne sudove. Ova situacija zahtijeva prijem na jedinicu intenzivne njege, praćenje [[centralni venski pritisak|centralnog venskog pritiska]] (što zahtijeva umetanje [[centralni venski kateter|centralnog venskog katetera]] u veliku venu gornjeg dijela tijela) i primjenu [[inotropni lijek|lijekova koji povećavaju pumpanje srca]] i [[krvni pritisak]].<ref name=ADA2009/> ===Insulin=== Neke smjernice preporučuju bolus (početnu veliku dozu) insulina od 0,1 jedinice insulina po kilogramu tjelesne težine. Ovo se može primijeniti odmah nakon što se sazna da je nivo kalija veći od 3,3 mmol/L; Ako je nivo niži, davanje insulina može dovesti do opasno niskog nivoa kalija (vidi dolje).<ref name=ADA2009/> Druge smjernice preporučuju bolus koji se daje intramuskularno ako postoji kašnjenje u započinjanju intravenske infuzije insulina,<ref name=JBDS/> dok smjernice za liječenje pedijatrijske DKA preporučuju odgađanje početka primjene insulina dok se ne daju tekućine.<ref name=BSPED/> Moguće je koristiti brzodjelujuće [[analog insulina|analoge insulina]] [[Subkutana injekcija|injekcije pod kožu]] za blage ili umjerene slučajeve.<ref>{{cite journal | vauthors = Andrade-Castellanos CA, Colunga-Lozano LE, Delgado-Figueroa N, Gonzalez-Padilla DA | title = Subcutaneous rapid-acting insulin analogues for diabetic ketoacidosis | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 1 | date = January 2016 | pmid = 26798030 | pmc = 8829395 | doi = 10.1002/14651858.CD011281.pub2 }}</ref> Općenito, insulin se daje u dozi od 0,1 jedinica/kg na sat kako bi se smanjio [[šećer u krvi]] i suzbila proizvodnja ketona. Smjernice se razlikuju u pogledu doze koju treba koristiti kada nivo šećera u krvi počne padati; američke smjernice preporučuju smanjenje doze insulina kada glukoza padne ispod 16,6 mmol/L (300 mg/dL)<ref name=ADA2009/>, a britanske smjernice 14 mmol/L (253 mg/dL).<ref name=JBDS/> Druge preporučuju infuziju glukoze pored fiziološkog [[rastvor]]a, kako bi se omogućila kontinuirana infuzija većih doza insulina.<ref name=NICE2015/><ref name=BSPED/> ===Kalij=== Nivoi kalija mogu značajno fluktuirati tokom liječenja DKA, jer insulin smanjuje nivo kalija u krvi tako što ga preraspodjeljuje u [[Ćelija (biologija)|ćelije]] putem povećane aktivnosti natrij-kalijeve pumpe. Veliki dio pomjerenog vanćelijskog kalija bi se izgubio urinom zbog osmotske diureze. [[Hipokalemija]] (niska koncentracija kalija u krvi) često slijedi nakon liječenja. To povećava rizik od [[srčana aritmija|opasnih nepravilnosti u srčanom ritmu]]. Stoga se preporučuje kontinuirano praćenje srčanog ritma,<ref name=JBDS/><ref name=BSPED/>, kao i ponovljeno mjerenje nivoa kalija i dodavanje kalija intravenskim tekućinama kada nivoi padnu ispod 5,3 mmol/L. Ako nivo kalija padne ispod 3,3 mmol/L, možda će biti potrebno prekinuti primjenu insulina kako bi se omogućila korekcija hipokalemije.<ref name=ADA2009/> ===Natrij-bikarbonat=== Primjena rastvora [[natrij-bikarbonat]]a za brzo poboljšanje nivoa kiseline u krvi je kontroverzna. Malo je dokaza da poboljšava ishode izvan standardne terapije, a zapravo postoje neki dokazi da, iako može poboljšati kiselost krvi, zapravo može pogoršati kiselost unutar ćelija tijela i povećati rizik od određenih komplikacija. Stoga se njegova upotreba ne preporučuje,<ref name=JBDS/><ref name=ESPE/><ref name=NICE2015/> iako ga neke smjernice preporučuju za ekstremnu acidozu ([[pH]] <6,9), a manje količine za tešku acidozu (pH 6,9–7,0).<ref name=ADA2009/> ===Moždani edem=== Moždani [[edem]], ako je povezan s [[koma|komom]], često zahtijeva prijem na intenzivnu njegu, [[vještačka ventilacija|vještačku ventilaciju]] i pažljivo praćenje. Davanje tekućine je usporeno. Idealan tretman cerebralnog edema kod DKA nije utvrđen, ali se intravenski [[manitol]] i [[Fiziološki rastvor|hipertonična otopina]] (3%) koriste – kao i kod nekih drugih oblika cerebralnog edema – u pokušaju smanjenja otoka.<ref name=ESPE/> Cerebralni edem je neuobičajen kod odraslih.<ref name=JBDS/> ===Rezolucija=== Rezolucija DKA se definiše kao opšte poboljšanje simptoma, kao što su sposobnost podnošenja oralne ishrane i tečnosti, normalizacija kiselosti krvi (pH > 7,3) i odsustvo ketona u krvi (< 1 mmol/L) ili urinu. Nakon što se ovo postigne, insulin se može preći na uobičajeni režim subkutane primjene, nakon čega se intravenska primjena može prekinuti jedan sat.<ref name=JBDS/><ref name=BSPED/> Kod osoba sa sumnjom na [[dijabetes tipa 2]] sklon [[ketoza|ketozi]], određivanje [[antitijela]] protiv [[glutamin-dekarboksilaza| glutamin-dekarboksilaze]] i [[Langerhansovi otočići|ćelija otočića]] može pomoći u odluci o tome hoće li se nastaviti s primjenom insulina dugoročno (ako se otkriju antitijela) ili će se prekinuti insulin i pokušati liječenje oralnim lijekovima kao kod dijabetesa tipa 2.<ref name=Umpierrez2006/> Općenito govoreći, rutinsko mjerenje [[C-peptid]]a, kao mjere proizvodnje insulina se ne preporučuje osim ako ne postoji ozbiljna sumnja u to da li neko ima dijabetes tipa 1 ili tipa 2.<ref name=NICE2015/> ==Epidemiologija== Dijabetička ketoacidoza se javlja kod 4,6–8,0 na 1000 osoba sa dijabetesom godišnje.<ref name=ADA2006/> Stope među osobama s [[dijabetes tipa 1| dijabetesom tipa 1]] su veće, s oko 4% slučajeva u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] koji razviju DKA godišnje, dok u [[Malezija| Maleziji]] ovo stanje pogađa oko 25% godišnje.<ref name=BMJ2015/><ref name=Mal2013/> U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], 135.000 hospitalizacija se godišnje dogodi kao posljedica DKA, uz procijenjeni trošak od 2,4 milijarde dolara ili četvrtinu do polovine ukupnih troškova brige o osobama s dijabetesom tipa 1. Postoji dokumentirani trend porasta broja hospitalizacija.<ref name=ADA2009/> Rizik je povećan kod osoba s trajnim faktorom rizika, kao što je poremećaj prehrane, i onih koji si ne mogu priuštiti insulin.<ref name=ADA2009/> Oko 30% djece s dijabetesom tipa 1 dobije dijagnozu nakon epizode DKA.<ref>{{cite journal | vauthors = Silverstein J, Klingensmith G, Copeland K, Plotnick L, Kaufman F, Laffel L, Deeb L, Grey M, Anderson B, Holzmeister LA, Clark N | display-authors = 6 | title = Care of children and adolescents with type 1 diabetes: a statement of the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 28 | issue = 1 | pages = 186–212 | date = January 2005 | pmid = 15616254 | doi = 10.2337/diacare.28.1.186 | url = http://care.diabetesjournals.org/content/28/1/186.full | url-status = live | doi-access = | s2cid = 6002670 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160419083507/http://care.diabetesjournals.org/content/28/1/186.full | archive-date = 2016-04-19 | url-access = subscription }}</ref> Niži socioekonomski status i veća deprivacija na nivou područja povezani su s povećanim rizikom od dijabetičke ketoacidoze kod osoba s dijabetes melitusom tipa 1.<ref>{{cite journal | vauthors = Lindner LM, Rathmann W, Rosenbauer J | title = Inequalities in glycaemic control, hypoglycaemia and diabetic ketoacidosis according to socio-economic status and area-level deprivation in Type 1 diabetes mellitus: a systematic review | journal = Diabetic Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 12–32 | date = January 2018 | pmid = 28945942 | doi = 10.1111/dme.13519 | s2cid = 24297858 }}</ref> Ranije smatran univerzalno fatalnim, rizik od smrti uz adekvatno i pravovremeno liječenje je između <1% i 5%.<ref name=BMJ2015/><ref name=JBDS/> Međutim, uprkos niskim stopama akutne [[smrtnost]]i, epizoda DKA ostaje značajan prediktor smrti tokom narednih 12 mjeseci.<ref>{{cite journal |last1=Shand |first1=JAD |last2=Morrow |first2=P |last3=Braatvedt |first3=G |title=Mortality after discharge from hospital following an episode of diabetic ketoacidosis. |journal=Acta Diabetologica |date=November 2022 |volume=59 |issue=11 |pages=1485–1492 |doi=10.1007/s00592-022-01953-5 |pmid=35951132}}</ref> Do 1% djece s DKA razvije komplikaciju poznatu kao [[cerebralni edem]].<ref name=Bia2015>{{cite journal | vauthors = Bialo SR, Agrawal S, Boney CM, Quintos JB | title = Rare complications of pediatric diabetic ketoacidosis | journal = World Journal of Diabetes | volume = 6 | issue = 1 | pages = 167–174 | date = February 2015 | pmid = 25685287 | pmc = 4317308 | doi = 10.4239/wjd.v6.i1.167 | doi-access = free }}</ref> Stope cerebralnog edema kod djece s DKA u SAD-u porasle su s 0,4% u 2002. godini na 0,7% u 2012. godini.<ref>{{cite journal | vauthors = Patel A, Singh D, Bhatt P, Thakkar B, Akingbola OA, Srivastav SK | title = Incidence, Trends, and Outcomes of Cerebral Edema Among Children With Diabetic Ketoacidosis in the United States | journal = Clinical Pediatrics | volume = 55 | issue = 10 | pages = 943–951 | date = September 2016 | pmid = 26603587 | doi = 10.1177/0009922815617975 | s2cid = 25624176 }}</ref> Između 2–5/10 djece koja razviju oticanje mozga umrijet će kao posljedica.<ref name=Brown2004>{{cite journal | vauthors = Brown TB | title = Cerebral oedema in childhood diabetic ketoacidosis: is treatment a factor? | journal = Emergency Medicine Journal | volume = 21 | issue = 2 | pages = 141–144 | date = March 2004 | pmid = 14988335 | pmc = 1726262 | doi = 10.1136/emj.2002.001578 }}</ref> == Reference == {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Commons|Diabetic Ketoacidosis}} {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3709 | ICD10 = {{ICD10|E|10|1|e|10}}, {{ICD10|E|12|1|e|10}}, {{ICD10|E|13|1|e|10}}, {{ICD10|E|14|1|e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.1}} | MedlinePlus = 000320 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 548 | MeshID = D016883 }} {{Clear}} {{Neravnoteža vode i elektrolita i neravnoteža kiselinsko-bazne ravnoteže}} {{Dijabetes}} {{DEFAULTSORT:Diabetic Ketoacidosis}} [[Kategorija: Komplikacije dijabetesa]] [[Kategorija: Hitna medicinska stanja]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Sindromi]] 0euhjtz8am8i77f4cegvcp5f7mj4ve5 3848950 3848948 2026-05-24T09:24:39Z Genetičar 181151 3848950 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje | ime = Dijabeteska ketoacidoza | slika = Diabetic Ketoacidosis.png |sinonim=DKA | opis_slike = 1. – Nedostatak insulina dovodi do oslobađanja [[aminokiselina]] iz mišićnih vlakana.<br> 2. – Aminokiseline se oslobađaju iz mišićnih vlakana, koje se pretvaraju u glukozu unutar jetre.(7) <br>3. – Proizvedena [[glukoza]] postaje obilna u [[krvotok]]u.<br> 4. – [[masne kiseline]] i glicerol se oslobađaju iz [[masno tkivo|[masnog tkiva]] i pretvaraju se u [[keton]]e unutar jetre.(7) <br>5. – Zajedno s masnim kiselinama i glicerolom, glukoza proizvedena zbog nedostatka insulina također se pretvara u ketone unutar jetre.(7) <br>6. Proizvedeni ketoni postaju obilni u [[krvotok]]u. To dovodi do visokog nivoa šećera u krvi, mučnine, povraćanja, žeđi, prekomjernog urina i bolova u trbuhu. | specijalnost = [[Endokrinologija]], [[medicina hitne pomoći]] | simptomi = [[Povraćanje]], [[bol u trbuhu]], [[Kussmaulovo disanje|duboko disanje s dahom]], [[poliurija|povećano mokrenje]], [[mentalna konfuzija|zbunjenost]], specifičan miris<ref name=BMJ2015/> | komplikacije = [[Cerebralni edem]] | pojava = Relativno brza | trajanje = | vrste = | uzroci = Nedostatak [[insulin]]a | rizici = Obično [[Dijabetes melitus tip 1|dijabetes tipa 1]], rjeđe drugi tipovi | dijagnoza = [[Visok šećer u krvi]], [[acidoza|nizak pH krvi]], visoki nivoi [[ketokicetin]]a | diferencijalna_dijagnoza = [[Hiperosmolarno neketotonsko stanje]], [[alkoholna ketoacidoza]], [[uremija]], [[toksičnost salicilata]]<ref>{{cite book| vauthors = Ferri FF |title=Ferri's Differential Diagnosis: A Practical Guide to the Differential Diagnosis of Symptoms, Signs, and Clinical Disorders|date=2010 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-07699-9 |page=146|url=https://books.google.com/books?id=pHNlxxrPHNsC&pg=PA146|language=en|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170908185746/https://books.google.ca/books?id=pHNlxxrPHNsC&pg=PA146|archive-date=2017-09-08 }}</ref> | prevencija = | liječenje = [[Intravenska tečnost]], insulin, [[kalijum]]<ref name=BMJ2015/> | lijekovi = | prognoza = | frekvencija = 6–7% osoba sa [[dijabete tipa 1|dijabetesom tipa 1]] godišnje | smrtnost = Cerebralni [[edem]] može uzrokovati [[glavobolja|glavobolju]], [[koma|komu]], gubitak [[refleks zjenice na svjetlo| refleksa zjenice na svjetlo]] i može napredovati do [[smrt]]i }} '''Dijabeteska ketoacidoza''' ('''DKA''') je potencijalno životno opasna akutna komplikacija [[dijabetes melitus]]a.<ref name=BMJ2015/> Znaci i simptomi mogu uključivati [[povraćanje]], [[bol u trbuhu]], [[Kussmaulovo disanje|duboko disanje s poteškoćama]], [[poliurija|povećano mokrenje]], slabost, [[mentalna konfuzija|zbunjenost]] i povremeno [[koma|gubitak svijesti]].<ref name=BMJ2015/> Zadah osobe može razviti specifičan "voćni" ili [[aceton]]ski miris.<ref name=BMJ2015/> Pojava simptoma je obično brza.<ref name=BMJ2015/> Osobe bez prethodne dijagnoze dijabetesa mogu razviti DKA kao prvi očigledan simptom.<ref name=BMJ2015>{{cite journal | vauthors = Misra S, Oliver NS | title = Diabetic ketoacidosis in adults | journal = BMJ | volume = 351 | date = October 2015 | pmid = 26510442 | doi = 10.1136/bmj.h5660 | hdl-access = free | s2cid = 38872958 | hdl = 10044/1/41091 }}</ref> DKA javlja se najčešće kod osoba sa [[Dijabetes melitus tipa 1|dijabetesom tipa 1]], ali se pod određenim okolnostima može javiti i kod osoba sa drugim tipovima [[dijabetes]]a.<ref name=BMJ2015/> Okidači mogu uključivati [[infekcija|infekciju]], nepravilno uzimanje [[insulin]]a, [[moždani udar]] i određene lijekove poput [[kortikosteroidi|steroida]].<ref name=BMJ2015/> DKA je poslkedica nedostatka insulina; kao odgovor, tijelo prelazi na sagorijevanje [[masne kiseline|masnih kiselina]], što proizvodi kisela [[ketonska tijelo|ketonska tijela]].<ref name=ADA2009>{{cite journal | vauthors = Kitabchi AE, Umpierrez GE, Miles JM, Fisher JN | title = Hyperglycemic crises in adult patients with diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 32 | issue = 7 | pages = 1335–1343 | date = July 2009 | pmid = 19564476 | pmc = 2699725 | doi = 10.2337/dc09-9032 }}</ref> DKA se obično dijagnosticira kada testiranje otkrije [[hiperglikemija|visok šećer u krvi]], [[acidoza|nizak pH krvi]] i [[ketokiselina|ketokiseline]] u [[krv]]i ili [[urin|mokraći]].<ref name=BMJ2015/> Primarni tretman DKA je [[intravenska tečnost]] i insulin.<ref name=BMJ2015/> Ovisno o težini, insulin se može davati intravenski ili [[supkutana primjena|injekcijom pod kožu]].<ref name=ADA2009/> Obično je također potreban [[kalij]], kako bi se spriječio razvoj [[hipokalemija|niskog kalija u krvi]].<ref name=BMJ2015/> Tokom liječenja treba redovno provjeravati nivo glukoze u krvi i kalija.<ref name=BMJ2015/> Treba identificirati osnovne uzroke DKA.<ref name=JBDS/> Kod osoba s teško niskim [[pH]] krvi koje su kritično bolesne, može se dati [[natrij-bikarbonat]]; Međutim, korist od njegove upotrebe nije jasna i obično se ne preporučuje.<ref name=BMJ2015/><ref name=JBDS/> Stope DKA variraju širom svijeta.<ref name=Mal2013>{{cite journal | vauthors = Maletkovic J, Drexler A | title = Diabetic ketoacidosis and hyperglycemic hyperosmolar state | journal = Endocrinology and Metabolism Clinics of North America | volume = 42 | issue = 4 | pages = 677–695 | date = December 2013 | pmid = 24286946 | doi = 10.1016/j.ecl.2013.07.001 }}</ref> Svake godine, oko 4% dijabetičara tipa 1 u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] razvije DKA, u poređenju sa 25% dijabetičara tipa 1 u [[Malezija|Maleziji]].<ref name=BMJ2015/><ref name=Mal2013/> DKA je prvi put opisana 1886. godine i nastavila je biti univerzalno fatalno stanje sve do uvođenja insulinske terapije 1920-ih.<ref name=Eledrisi>{{cite journal | vauthors = Eledrisi MS, Alshanti MS, Shah MF, Brolosy B, Jaha N | title = Overview of the diagnosis and management of diabetic ketoacidosis | journal = The American Journal of the Medical Sciences | volume = 331 | issue = 5 | pages = 243–251 | date = May 2006 | pmid = 16702793 | doi = 10.1097/00000441-200605000-00002 }}</ref> With adequate and timely treatment, the risk of death is between <1% and 5%.<ref name=BMJ2015/><ref name=JBDS/> ==Historija== Prvi potpuni opis dijabeteske ketoacidoze pripisuje se [[Julius Dreschfeld|Juliusu Dreschfeldu]], njemačko-britanskom patologu koji je radio u [[Manchester]]u, [[UK|Ujedinjeno Kraljevstvo]]. U svom opisu, koji je dao na predavanju 1886. godine na [[Kraljevskom koledžu ljekara]] u Londonu, oslanjao se na izvještaje [[Adolph Kussmaul|Adolfa Kussmaula]], kao i na opis glavnih [[keton]]a, [[acetoacetat]]a i β-hidroksibutirata, te njihovog hemijskog određivanja.<ref>{{cite journal |vauthors=Dreschfeld J |date=August 1886 |title=The Bradshawe Lecture on Diabetic Coma |journal=British Medical Journal |volume=2 |issue=1338 |pages=358–363 |doi=10.1136/bmj.2.1338.358 |pmc=2256374 |pmid=20751675}}</ref> Stanje je ostalo gotovo univerzalno fatalno sve do [[Otkriće i karakterizacija insulina |otkrića insulina]] 1920-ih; do 1930-ih smrtnost je pala na 29 %,<ref name="Eledrisi" /> a do 1950-ih je postala manja od 10 %.[<ref name="Kitabchi2008">{{cite journal |vauthors=Kitabchi AE, Umpierrez GE, Fisher JN, Murphy MB, Stentz FB |date=May 2008 |title=Thirty years of personal experience in hyperglycemic crises: diabetic ketoacidosis and hyperglycemic hyperosmolar state |journal=The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism |volume=93 |issue=5 |pages=1541–1552 |doi=10.1210/jc.2007-2577 |pmc=2386681 |pmid=18270259}}</ref> [[Entitet]] cerebralnog [[edem]]a uzrokovanog DKA opisao je tim ljekara iz Filadelfije 1936.<ref>{{cite journal |vauthors=Dillon ES, Riggs HE, Dyer WW |year=1936 |title=Cerebral lesions in uncomplicated fatal diabetic acidosis |journal=American Journal of the Medical Sciences |volume=192 |issue=3 |pages=360–365 |doi=10.1097/00000441-193609000-00007 |s2cid=72917358}}</ref> Brojne istraživačke studije od 1950-ih fokusirale su se na idealan tretman za dijabetesku ketoacidozu. Značajan dio ovih studija proveden je na Univerzitetskom centru za zdravstvene nauke u [[Tennessee]]ju i Medicinskom fakultetu Univerziteta Emory.<ref name="Kitabchi2008"/> Proučavane mogućnosti liječenja uključivale su visoke ili niske doze intravenske, potkožne ili intramuskularne primjene (npr. "[[George Alberti|Alberti]] režim"<ref>{{cite journal | vauthors = Page MM, Alberti KG, Greenwood R, Gumaa KA, Hockaday TD, Lowy C, Nabarro JD, Pyke DA, Sönksen PH, Watkins PJ, West TE | display-authors = 6 | title = Treatment of diabetic coma with continuous low-dose infusion of insulin | journal = British Medical Journal | volume = 2 | issue = 5921 | pages = 687–690 | date = June 1974 | pmid = 4855253 | pmc = 1611148 | doi = 10.1136/bmj.2.5921.687 }}</ref>) insulin, suplementacija kalijem, potreba za udarnom dozom insulina i prikladnost korištenja terapije bikarbonatom kod umjerene DKA.<ref name="Kitabchi2008" /> Različita pitanja ostaju bez odgovora, poput toga da li primjena bikarbonata kod teške DKA pravi ikakvu stvarnu razliku u kliničkom toku i da li je potrebna udarna doza insulina kod odraslih.<ref name="Kitabchi2008"/> ==Znaci i simptomi== Simptomi epizode dijabeteske ketoacidoze obično se razvijaju tokom perioda od oko 24 sata. Prevladavajući simptomi su [[mučnina]] i [[povraćanje]], izražena žeđ, [[poliurija|prekomjerna proizvodnja urina]] i [[bol u trbuhu]] koji može biti ozbiljan.<ref>{{Cite web |title=Diabetic ketoacidosis: Know the warning signs-Diabetic ketoacidosis - Symptoms & causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diabetic-ketoacidosis/symptoms-causes/syc-20371551 |access-date=2024-04-27 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |date=August 9, 2023 |title=Diabetic Ketoacidosis (DKA) |url=https://www.diabetesdaily.com/learn-about-diabetes/complications/diabetes-complications/diabetic-ketoacidosis-dka/ |website=diabetesdaily.com}}</ref> Kod teške DKA, disanje postaje ubrzano i duboko, sa zadihanim karakterom, što se naziva "[[Kussmaulovo disanje]]".<ref name=NelsonEss7e>{{cite book | chapter = Diabetes Melitus | veditors = Marcdante KJ, Kliegman R, Nelson WD |title=Nelson Essentials of Pediatrics|date=2015|isbn=978-1-4557-5980-4|pages=573–576|edition=7th| vauthors = Marcdante KJ, Kliegman R | publisher = Elsevier/Saunders }}</ref><ref name=Powers2005>{{cite book | vauthors = Powers AC |veditors= Kasper DL, Braunwald E, Fauci AS, Hauser SL, Longo DL, Jameson JL|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|edition=16th |year=2005 |publisher=McGraw-Hill |location=New York, NY |isbn=978-0-07-139140-5 |pages=2152–2180 }}</ref> [[Abdomen]] može biti osjetljiv do te mjere da se može posumnjati na [[akutni abdomen|ozbiljno abdominalno stanje]], kao što su [[akutni pankreatitis]], [[upala slijepog crijeva]] ili [[gastrointestinalna perforacija]].<ref name=Powers2005/> [[Povraćanje poput taloga kafe|Povraćanje promijenjene krvi koja podsjeća na talog kafe]] javlja se kod manjeg broja ljudi i obično potiče od erozije [[jednjak]]a.<ref name=Eledrisi/> Kod teške DKA, može doći do konfuzije ili značajnog smanjenja [[nivo svijesti|budnosti]], uključujući [[koma|komu]].<ref name=JBDS>{{cite web | author=Joint British Diabetes Societies Inpatient Care Group | title=The Management of Diabetic Ketoacidosis in Adults | date=June 2021 | url=https://abcd.care/resource/management-diabetic-ketoacidosis-dka-adults | publisher=Association of British Clinical Diabetologists | access-date=10 August 2021 | archive-date=9 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211209064832/https://abcd.care/resource/management-diabetic-ketoacidosis-dka-adults }}</ref><ref name=Powers2005/> Pri [[fenotipski pregled|fizičkom pregledu]] obično postoje klinički dokazi [[dehidracija| dehidracije]], kao što su suha usta i smanjen [[kožni turgor]]. <ref>{{Cite web |title=Skin turgor: MedlinePlus Medical Encyclopedia |url=https://medlineplus.gov/ency/article/003281.htm |access-date=2024-04-27 |website=medlineplus.gov |language=en}}</ref> Ako je dehidracija dovoljno duboka da uzrokuje smanjenje volumena krvi u cirkulaciji, mogu se primijetiti [[tahikardija]] i [[hipotenzija]]. Često je prisutan "ketonski" miris, koji se često opisuje kao "voćni" ili "poput kapljica kruške".<ref name="BMJ2015"/><ref name="Powers2005"/> Miris je posljedica prisustva [[aceton]]a.<ref>{{cite book | vauthors = Elzouki AY, Harfi HA, Nazer H, Oh W, Stapleton FB, Whitley RJ |title=Textbook of Clinical Pediatrics |date=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-642-02201-2 |page=2567 |url=https://books.google.com/books?id=FEf4EMjYSrgC&pg=PA2567 |language=en}}</ref> Ako je prisutno [[Kussmaulovo disanje]], to se odražava u [[tahipnea|povećanoj frekvenciji disanja]].<ref name=Powers2005/> Mala djeca s DKA relativno su sklona [[cerebralni edem|oticanju mozga]], također zvanom cerebralni [[edem]], koji može uzrokovati [[glavobolja|glavobolju]], [[koma|komu]], gubitak [[refleks zjenice na svjetlo| refleksa zjenice na svjetlo]] i može napredovati do ]]smrt]]i.<ref>{{Cite journal |date=April 25, 2023 |title=Brain injury in children with diabetic ketoacidosis: Review of the literature and a proposed pathophysiologic pathway for the development of cerebral edema |journal= Pediatric Diabetes|pmc=10127934 |volume=22 |issue=2 |pages=148–160 |doi=10.1111/pedi.13152 |pmid=33197066 | vauthors = Azova S, Rapaport R, Wolfsdorf J }}</ref> It occurs in about 1 out of 100 children with DKA and more rarely occurs in adults.<ref name=ADA2009/><ref name=Powers2005/><ref name=Glaser2006>{{cite journal | vauthors = Glaser N | title = New perspectives on the pathogenesis of cerebral edema complicating diabetic ketoacidosis in children | journal = Pediatric Endocrinology Reviews | volume = 3 | issue = 4 | pages = 379–386 | date = June 2006 | pmid = 16816806 }}</ref> ==Uzrok== DKA se najčešće javlja kod osoba koje znaju da imaju dijabetes, ali može biti i prvi put da se pojavi kod nekoga ko ranije nije bio poznat kao dijabetičar. Često postoji određeni osnovni problem koji je doveo do epizode DKA; to može biti interkurentna bolest ([[upala pluća]], [[gripa]], [[gastroenteritis]], [[infekcija urinarnog trakta]]), [[trudnoća]], neadekvatna primjena insulina (npr. neispravna insulinska pumpica), [[infarkt miokarda]] (srčani udar), [[moždani udar]] ili upotreba [[kokaina]]. Mladi ljudi s ponavljajućim epizodama DKA mogu imati osnovni [[poremećaj u ishrani]] ili mogu koristiti nedovoljno insulina iz straha da će to uzrokovati [[gojaznost|debljanje]].<ref name=Powers2005/> Dijabeteska ketoacidoza može se javiti kod osoba za koje je prethodno poznato da imaju dijabetes melitus tipa 2 ili kod onih kod kojih se daljnjim ispitivanjima pokažu karakteristike [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]] (npr. [[gojaznost]], jaka [[porodična anamneza]]); ovo je češće kod [[Afroamerikanaci|Afro– i [[Hispanoamerikanci|Hispanoamerikanaca]].<ref>{{Cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/health-topics/diabetes |access-date=2024-04-27 |website=www.who.int |language=en}}</ref> Njihovo stanje se tada označava kao "[[dijabetes tipa 2]] sklon [[ketoza|ketozi]]".<ref name=ADA2009/><ref name=Umpierrez2006>{{cite journal | vauthors = Umpierrez GE, Smiley D, Kitabchi AE | title = Narrative review: ketosis-prone type 2 diabetes mellitus | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 144 | issue = 5 | pages = 350–357 | date = March 2006 | pmid = 16520476 | doi = 10.7326/0003-4819-144-5-200603070-00011 | s2cid = 33296818 }}</ref> Lijekovi iz klase [[SGLT2 inhibitor|gliflozina]] ([[SGLT2]] inhibitori), koji se obično koriste za dijabetes tipa 2, povezani su sa slučajevima dijabeteske ketoacidoze gdje [[šećer u krvi]] možda nije značajno povišen ("euglikemijska DKA").<ref name=Goldenberg2016>{{cite journal | vauthors = Goldenberg RM, Berard LD, Cheng AY, Gilbert JD, Verma S, Woo VC, Yale JF | title = SGLT2 Inhibitor-associated Diabetic Ketoacidosis: Clinical Review and Recommendations for Prevention and Diagnosis | journal = Clinical Therapeutics | volume = 38 | issue = 12 | pages = 2654–2664.e1 | date = December 2016 | pmid = 28003053 | doi = 10.1016/j.clinthera.2016.11.002 }}</ref> Iako je ovo relativno rijedak neželjeni događaj, smatra se da je češći ako neko ko prima SGLT2 inhibitor, a istovremeno prima i insulin, smanji ili propusti doze insulina. Nadalje, može biti izazvan teškom akutnom bolešću, dehidracijom, intenzivnim vježbanjem, operacijom, dijetama s niskim udjelom [[ugljikohidrat]]a ili prekomjernim unosom [[alkohol]]a ([[droga]]).<ref name=Goldenberg2016/> Proposed mechanisms for SGLT2-I induced "euglycemic DKA" include increased ketosis due to [[Hypovolemia|volume depletion]] combined with relative insulin deficiency and [[glucagon]] excess.<ref>{{cite journal | vauthors = Perry RJ, Rabin-Court A, Song JD, Cardone RL, Wang Y, Kibbey RG, Shulman GI | title = Dehydration and insulinopenia are necessary and sufficient for euglycemic ketoacidosis in SGLT2 inhibitor-treated rats | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | date = February 2019 | pmid = 30710078 | pmc = 6358621 | doi = 10.1038/s41467-019-08466-w | bibcode = 2019NatCo..10..548P }}</ref> Primjenu SGLT2 inhibitora treba prekinuti prije operacije i ponovo ih započeti tek kada je to sigurno.<ref>{{cite journal | vauthors = Milder DA, Milder TY, Kam PC | title = Sodium-glucose co-transporter type-2 inhibitors: pharmacology and peri-operative considerations | journal = Anaesthesia | volume = 73 | issue = 8 | pages = 1008–1018 | date = August 2018 | pmid = 29529345 | doi = 10.1111/anae.14251 | doi-access = free }}</ref> SGLT2 inhibitori mogu se koristiti kod osoba sa [[dijabetes tipa 1| dijabetesom tipa 1]], ali mogućnost ketoacidoze zahtijeva specifično upravljanje rizikom.<ref>{{Cite journal |last1=Horii |first1=Takeshi |last2=Oikawa |first2=Yoichi |last3=Atsuda |first3=Koichiro |last4=Shimada |first4=Akira |date=September 2021 |title=On-label use of sodium–glucose cotransporter 2 inhibitors might increase the risk of diabetic ketoacidosis in patients with type 1 diabetes |journal=Journal of Diabetes Investigation |language=en |volume=12 |issue=9 |pages=1586–1593 |doi=10.1111/jdi.13506 |pmid=33448127 |issn=2040-1116|pmc=8409873 }}</ref> Konkretno, ne bi ih trebalo koristiti ako neko također koristi [[dijeta s niskim udjelom ugljikohidrata|dijetu s niskim udjelom ugljikohidrata]] ili [[ketogena dijeta| ketogenu dijetu]].<ref name=Dan2019>{{cite journal | vauthors = Danne T, Garg S, Peters AL, Buse JB, Mathieu C, Pettus JH, Alexander CM, Battelino T, Ampudia-Blasco FJ, Bode BW, Cariou B, Close KL, Dandona P, Dutta S, Ferrannini E, Fourlanos S, Grunberger G, Heller SR, Henry RR, Kurian MJ, Kushner JA, Oron T, Parkin CG, Pieber TR, Rodbard HW, Schatz D, Skyler JS, Tamborlane WV, Yokote K, Phillip M | display-authors = 6 | title = International Consensus on Risk Management of Diabetic Ketoacidosis in Patients With Type 1 Diabetes Treated With Sodium-Glucose Cotransporter (SGLT) Inhibitors | journal = Diabetes Care | volume = 42 | issue = 6 | pages = 1147–1154 | date = June 2019 | pmid = 30728224 | pmc = 6973545 | doi = 10.2337/dc18-2316 | quote = As a general guideline, SGLT-inhibitor therapy should not be used in patients using lowcarbohydrate or ketogenic diets as, anecdotally, they seem to be at increased risk of adverse ketosis effects | doi-access = free }}</ref> ==Mehanizam== Dijabeteska ketoacidoza nastaje zbog nedostatka insulina u tijelu.<ref>{{Citation |last1=Ghimire |first1=Pranita |title=Ketoacidosis |date=2024 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK534848/ |access-date=2024-04-27 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=30521269 |last2=Dhamoon |first2=Amit S.}}</ref> Nedostatak insulina i odgovarajuće povišenje [[glukagon]]a dovodi do povećanog oslobađanja [[glukoza|glukoze]] iz [[jetra|jetre]] (proces koji je normalno potisnut insulinom) iz glikogena putem [[glikogenoliza| glikogenolize]], a također i putem [[glukoneogeneza| glukoneogeneze]].<ref>{{Cite journal |date=November 2010 |title=The Physiology of Glucagon |journal= Journal of Diabetes Science and Technology|pmc=3005043 |volume=4 |issue=6 |pages=1338–1344 |doi=10.1177/193229681000400607 |pmid=21129328 | vauthors = Taborsky GJ Jr }}</ref> Visoki nivoi glukoze prelijevaju se u urin, uzimajući vodu i rastvorene materije (kao što su [[natrij]] i [[kalij]]) zajedno s njim u procesu poznatom kao [[osmotska diureza]].<ref name=ADA2009/> To dovodi do [[poliurije]], dehidracije i [[polidipsije]]. Odsustvo insulina također dovodi do oslobađanja slobodnih [[masnih kiselina]] iz [[masnog tkiva]] ([[lipoliza]]), koje jetra pretvara u [[acetil-CoA]] kroz proces koji se naziva [[beta oksidacija]]. Acetil-CoA se metabolizira u [[keton]]ska tijela u teškim stanjima nedostatka energije, poput gladovanja, kroz proces koji se naziva [[ketogeneza]], čiji su konačni produkti [[aceto-acetat]] i β-hidroksibutirat. Ova ketonska tijela mogu poslužiti kao izvor [[energija|energije]], u odsustvu isporuke [[glukoza|glukoze]], posredovane insulinom i predstavljaju zaštitni mehanizam u slučaju gladovanja. Međutim, ketonska tijela imaju nisku [[konstanta disocijacije kiseline|pKa]] i stoga krv pretvaraju u kiselu ([[metabolička acidoza]]). Tijelo u početku [[puferski rastvor|puferira]] promjenu [[sistem bikarbonatnog puferiranja|sistemom bikarbonatnog puferiranja]], ali ovaj sistem brzo se preoptereti i drugi mehanizmi moraju raditi kako bi kompenzirali acidozu.<ref name=ADA2009/> Jedan takav mehanizam je [[hiperventilacija]] za snižavanje nivoa [[ugljik-dioksid]]a u krvi (oblik kompenzacijske [[respiratorna alkaloza|respiratorne alkaloze]]). Ova hiperventilacija, u svom ekstremnom obliku, može se primijetiti kao [[Kussmaulovo disanje]].<ref name=Powers2005/> U raznim situacijama, poput infekcije, potrebe za insulinom rastu, ali ih ne zadovoljava otkazujući [[pankreas|gušteraču]]. Razina šećera u krvi raste, dolazi do dehidracije i [[insulinska rezistencija|otpornost na normalne efekte insulina]] se dodatno povećava putem [[začarani krug i krug vrline|začaranog kruga]].<ref name=ADA2009/><ref name=Eledrisi/> Kao rezultat gore navedenih mehanizama, prosječna odrasla osoba s DKA ima ukupni nedostatak vode u tijelu od oko šest litara (ili 100 mL/kg), pored značajnog nedostatka natrija, [[kalijuma]], [[hlorida]], [[fosfata]], [[magnezija]] i [[kalcijuma]]. Razina glukoze obično prelazi 13,8 mmol/L ili 250 mg/dL.<ref name=ADA2006>{{cite journal | vauthors = Kitabchi AE, Umpierrez GE, Murphy MB, Kreisberg RA | title = Hyperglycemic crises in adult patients with diabetes: a consensus statement from the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 29 | issue = 12 | pages = 2739–2748 | date = December 2006 | pmid = 17130218 | doi = 10.2337/dc06-9916 | url = http://care.diabetesjournals.org/content/29/12/2739.full | url-status = live | doi-access = free | archive-url = https://web.archive.org/web/20100327082010/http://care.diabetesjournals.org/content/29/12/2739.full | archive-date = 2010-03-27 }}</ref> [[Slika:beta-Hydroxybutyric acid-2D-skeletal.svg|right|thumb|[[beta-hidroksibuterna kiselina|β-hidroksibutirat]] (konjugirana baza β-hidroksibutirne kiseline, prikazana gore) uprkos tome što hemijski sadrži karboksilatnu grupu umjesto ketona, glavno je "ketonsko tijelo" u dijabeteskoj ketoacidozi.]] DKA je česta kod dijabetesa tipa 1 jer je ovaj oblik dijabetesa povezan s apsolutnim nedostatkom proizvodnje insulina od strane [[Langerhansovi otočići|Langerhansovih otočića]]. Kod dijabetesa tipa 2, proizvodnja insulina je prisutna, ali je nedovoljna da zadovolji potrebe tijela, kao rezultat insulinske rezistencije krajnjih organa. Obično su ove količine insulina dovoljne za suzbijanje ketogeneze. Ako se DKA pojavi kod osobe s [[dijabetes tipa 2|dijabetesom tipa 2]], njihovo stanje se naziva "dijabetes tipa 2 sklon ketozi".<ref name=Umpierrez2006/> Tačan mehanizam ovog [[fenomen]]a nije jasan, ali postoje dokazi i o oštećenoj sekreciji insulina i o djelovanju insulina.<ref name=ADA2009/><ref name=Umpierrez2006/> Nakon što se stanje liječi, proizvodnja insulina se nastavlja i osoba često može nastaviti s dijetom ili liječenjem tabletama kako se obično preporučuje kod dijabetesa tipa 2.<ref name=ADA2009/> Kliničko stanje DKA povezano je, pored navedenog, s oslobađanjem različitih [[kontraregulatorni hormon|ontraregulacijskih hormona]]] kao što su [[glukagon]] i [[adrenalin]], kao i [[citokin]]a, od kojih potonji dovode do povećanih markera [[upala]], čak i u odsustvu [[infekcija]].<ref name=ADA2009/><ref name=ESPE>{{cite journal | vauthors = Dunger DB, Sperling MA, Acerini CL, Bohn DJ, Daneman D, Danne TP, Glaser NS, Hanas R, Hintz RL, Levitsky LL, Savage MO, Tasker RC, Wolfsdorf JI | display-authors = 6 | title = European Society for Paediatric Endocrinology/Lawson Wilkins Pediatric Endocrine Society consensus statement on diabetic ketoacidosis in children and adolescents | journal = Pediatrics | volume = 113 | issue = 2 | pages = e133–e140 | date = February 2004 | pmid = 14754983 | doi = 10.1542/peds.113.2.e133 | url = http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/113/2/e133 | url-status = live | doi-access = | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912041227/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/113/2/e133 | archive-date = 2009-09-12 | url-access = subscription }}</ref> [[Cerebralni edem]], koji je najopasnija komplikacija DKA, vjerovatno je rezultat niza faktora. Neki stručnjaci smatraju da je to posljedica prekomjerne nadoknade tečnosti, ali komplikacija se može razviti prije početka liječenja.<ref name=Glaser2006 /><ref name=Brown2004 /> Vjerovatnije je kod osoba sa težim oblikom DKA,<ref name=ESPE/> i u prvoj epizodi DKA.<ref name=Glaser2006 /> Vjerovatni faktori u razvoju cerebralnog [[edem]]a su [[dehidracija]], [[acidoza[[ i nizak nivo [[ugljik-dioksid]]a; osim toga, povećani nivo upale i [[koagulacija|koagulacije]] može, zajedno s ovim faktorima, dovesti do smanjenog protoka krvi u dijelove mozga, koji zatim otiču nakon što se započne s nadoknadom tekućine.<ref name=Glaser2006 /> Oticanje moždanog tkiva dovodi do povišenog [[unutarkranijski pritisak|intrakranijskog pritiska]] što na kraju dovodi do smrti.<ref name=ESPE/><ref name=Brown2004/> == Dijabetes sklon ketozi == [[Entitet]] dijabetesa tipa 2 sklonog ketozi prvi put je u potpunosti opisan 1987., nakon nekoliko prethodnih izvještaja o slučajevima. U početku se smatralo da je to oblik [[mladalački dijabetes|dijabetesa koji se javlja u zreloj dobi kod mladih]],<ref>{{cite journal |vauthors=Winter WE, Maclaren NK, Riley WJ, Clarke DW, Kappy MS, Spillar RP |date=February 1987 |title=Maturity-onset diabetes of youth in black Americans |journal=The New England Journal of Medicine |volume=316 |issue=6 |pages=285–291 |doi=10.1056/NEJM198702053160601 |pmid=3543673}}</ref> i prošao je kroz nekoliko drugih opisnih naziva (kao što su "idiopatski dijabetes tipa 1", "Flatbush dijabetes", "atipični dijabetes" i "dijabetes tipa 1.5") prije nego što je usvojena trenutna terminologija "dijabetes tipa 2 sklon ketozi".<ref name="ADA2009" /><ref name="Umpierrez2006" /> Prijavljen je pretežno kod nebijelaca među [[Afroamerikanci]]ma, [[Hispanoamerikanci]]ma, crnim Afrikancima i crnim [[Karibi|Karibljanima]].<ref>{{cite journal | vauthors = Smiley D, Chandra P, Umpierrez GE | title = Update on diagnosis, pathogenesis and management of ketosis-prone Type 2 diabetes mellitus | journal = Diabetes Management | volume = 1 | issue = 6 | pages = 589–600 | date = November 2011 | pmid = 22611441 | pmc = 3351851 | doi = 10.2217/dmt.11.57 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lee YN, Huda MS | title = Uncommon forms of diabetes | journal = Clinical Medicine | volume = 21 | issue = 4 | pages = e337–e341 | date = July 2021 | pmid = 35192474 | pmc = 8313202 | doi = 10.7861/clinmed.2021-0369 }}</ref> Postoji veza sa [[nedostatak glukoza-6-fosfat dehidrogenaze|deficitom G6PD]].<ref>{{cite journal | vauthors = Sobngwi E, Gautier JF, Kevorkian JP, Villette JM, Riveline JP, Zhang S, Vexiau P, Leal SM, Vaisse C, Mauvais-Jarvis F | display-authors = 6 | title = High prevalence of glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency without gene mutation suggests a novel genetic mechanism predisposing to ketosis-prone diabetes | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 90 | issue = 8 | pages = 4446–4451 | date = August 2005 | pmid = 15914531 | pmc = 6143174 | doi = 10.1210/jc.2004-2545 }}</ref> ==Dijagnoza== ===Istraživanja=== Dijabetička ketoacidoza može se dijagnosticirati kada se pokaže kombinacija [[hiperglikemije]] (visok šećer u krvi), ketona u krvi ili na [[analizi urina]] i acidoze.<ref name=JBDS/> U oko 10% slučajeva šećer u krvi nije značajno povišen ("euglikemijska dijabetička ketoacidoza").<ref name=ADA2009/> Mjerenje [[pH vrijednost]]i vrši se radi otkrivanja acidoze. Krv iz [[vena]] je adekvatna, jer postoji mala razlika između arterijskog i venskog pH; arterijski uzorci su potrebni samo ako postoji zabrinutost zbog nivoa kisika.<ref name=JBDS/> [[Keton]]i se mogu mjeriti u urinu (acetoacetat) i krvi (β-hidroksibutirat). U poređenju s testiranjem acetoacetata u urinu, određivanje β-hidroksibutirata u kapilarnoj krvi može smanjiti potrebu za prijemom, skratiti trajanje hospitalizacije i potencijalno smanjiti troškove bolničkog liječenja.<ref>{{cite journal | vauthors = Klocker AA, Phelan H, Twigg SM, Craig ME | title = Blood β-hydroxybutyrate vs. urine acetoacetate testing for the prevention and management of ketoacidosis in Type 1 diabetes: a systematic review | journal = Diabetic Medicine | volume = 30 | issue = 7 | pages = 818–824 | date = July 2013 | pmid = 23330615 | doi = 10.1111/dme.12136 | s2cid = 22070325 }}</ref> Pri vrlo visokim nivoima, mjerenje ketona u kapilarnoj krvi postaje neprecizno.<ref name=Misra2015>{{cite journal | vauthors = Misra S, Oliver NS | title = Utility of ketone measurement in the prevention, diagnosis and management of diabetic ketoacidosis | journal = Diabetic Medicine | volume = 32 | issue = 1 | pages = 14–23 | date = January 2015 | pmid = 25307274 | doi = 10.1111/dme.12604 | s2cid = 11923923 }}</ref> Pored navedenog, uzorci krvi se obično uzimaju za mjerenje [[urea|ureje]] i [[kreatinin]] a (mjere [[bubrežna funkcija|funkcije bubrega]], koja može biti oštećena kod DKA, kao posljedica [[dehidracija|dehidracije]]) i [[elektrolit]]a. Nadalje, mogu se mjeriti markeri infekcije ([[kompletna krvna slika]], [[C-reaktivni protein]]) i [[akutni pankreatitis]] ([[amilaza]] i [[lipaza]]). S obzirom na potrebu isključivanja infekcije, obično se izvode [[rendgenski snimak grudnog koša|radiografija grudnog koša]] i [[urinski test|analiza urina]].<ref name=ADA2009/> Ako se sumnja na cerebralni edem zbog konfuzije, ponavljajućeg [[povraćanje|povraćanja]] ili drugih simptoma, može se izvršiti [[kompjuterizovana tomografija]], kako bi se procijenila njegova težina i isključili drugi uzroci poput [[moždani udar|moždanog udara]].<ref name=Brown2004/> ===Kriteriji=== Dijabeteska ketoacidoza se razlikuje od drugih dijabeteskih hitnih stanja po prisustvu velikih količina ketona u krvi i urinu i izraženoj metaboličkoj acidozi. [[Neketonska hiperosmolarna koma|Hiperosmolarno hiperglikemijsko stanje]] (HHS, ponekad označeno kao "hiperosmolarno neketotičko stanje" ili HONK) mnogo je češća kod [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tipa 2]] i karakterizira je povećana [[osmolarnost plazme]] (iznad 320 mosm/kg) zbog duboke dehidracije i koncentracije krvi; Blaga [[acidoza]] i [[ketonemija]] mogu se javiti u ovom stanju, ali ne u mjeri u kojoj se to opaža kod DKA. Postoji određeni stepen preklapanja između DKA i HHS, jer kod DKA [[osmolarnost]] također može biti povećana.<ref name=ADA2009/> [[Ketoacidoza]] nije uvijek rezultat dijabetesa. Može nastati i zbog [[alkoholno piće|prekomjerne konzumacije alkohola]] i zbog [[gladovanje|gladovanja]]; u oba stanja nivo glukoze je normalan ili nizak. [[Metabolička acidoza]] može se javiti kod osoba sa dijabetesom iz drugih razloga, kao što je [[trovanje]] [[etilen-glikol]]om ili [[paraldehid]]om.<ref name=ADA2009/> [[Američko udruženje za dijabetes]] kategorizira DKA kod odraslih u jedan od tri stepena težine:<ref name=ADA2009/> * ''Blaga:'' [[pH]] krvi blago smanjen između 7,25 i 7,30 (normalno 7,35–7,45); serumski [[bikarbonat]] smanjen na 15–18 mmol/L (normalno iznad 20); osoba je budna * ''Umjerena:'' pH 7,00–7,25, bikarbonat 10–15, može biti prisutna blaga pospanost * ''Teška:'' pH ispod 7,00, bikarbonat ispod 10, može doći do stupora ili [[koma|kome]] Izjava Evropskog društva za pedijatrijsku endokrinologiju i Lawson Wilkins pedijatrijskog endokrinološkog društva (za djecu) iz 2004. godine koristi malo drugačije granične vrijednosti, gdje se blaga DKA definira pH 7,20–7,30 (bikarbonat 10–15 mmol/L), umjerena DKA pH 7,1–7,2 (bikarbonat 5–10) i teška DKA pH <7,1 (bikarbonat ispod 5).<ref name=ESPE/> ==Prevencija== Napadi DKA mogu se spriječiti kod osoba za koje se zna da u određenoj mjeri imaju dijabetes pridržavanjem "pravila bolovanja";<ref name=JBDS/> to su jasne upute pacijentima o tome kako da se liječe kada se ne osjećaju dobro. Upute uključuju savjete o tome koliko dodatnog insulina treba uzeti kada se nivo [[šećer]]a čini nekontroliranim, lahko probavljivu prehranu bogatu soli i [[ugljikohidrati]]ma, sredstva za suzbijanje groznice i liječenje infekcije, te preporuke o tome kada pozvati medicinsku pomoć.<ref name=ADA2009/> Osobe s dijabetesom mogu pratiti vlastite nivoe ketona kada se ne osjećaju dobro i potražiti pomoć ako su povišeni.<ref name=NICE2015/> ==Liječenje== Glavni cilj u liječenju dijabeteske ketoacidoze je nadoknada izgubljene tekućine i [[elektrolit]]a, uz istovremeno suzbijanje visokog šećera u krvi i proizvodnje ketona insulinom. Prijem na [[jedinica intenzivne njege|jedinicu intenzivne njege]] (JIL) ili sličnu [[jedinica visoke ovisnosti|područje ili odjeljenje visoke ovisnosti]] radi pažljivog praćenja može biti potreban.<ref name=JBDS/> ===Nadoknada tekućine=== Količina nadoknađene tekućine ovisi o procijenjenom stupnju [[dehidracija|dehidracije]]. Ako je dehidracija toliko teška da uzrokuje [[šok]] (ozbiljno snižen [[krvni pritisak]] s nedovoljnom opskrbom krvlju organa u tijelu) ili smanjen nivo svijesti, preporučuje se brza infuzija [[fiziološki rastvor|fiziološkog rastvora]] (litar za odrasle, 10 mL/kg u ponovljenim dozama za djecu) kako bi se obnovio volumen krvi u cirkulaciji.<ref name=ADA2009/><ref name=BSPED>{{cite web | vauthors = Edge J | title=BSPED Recommended DKA Guidelines 2009 | publisher=British Society for Paediatric Endocrinology and Diabetes | date=May 2009 | url=https://www.bsped.org.uk/professional/guidelines/docs/DKAGuideline.pdf | access-date=2009-07-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111027082817/http://www.bsped.org.uk/professional/guidelines/docs/DKAGuideline.pdf | archive-date=2011-10-27 }}</ref> Sporija rehidratacija, zasnovana na izračunatom nedostatku vode i natrija, moguća je ako je [[dehidracija]] umjerena, a ponovo je preporučena tečnost fiziološki [[rastvor]].<ref name=NICE2015>{{cite web|title=Type 1 diabetes in adults: diagnosis and management|url=https://www.nice.org.uk/guidance/ng17|publisher=National Institute for Health and Care Excellence|access-date=10 February 2016|date=August 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809065421/https://www.nice.org.uk/guidance/NG17|archive-date=9 August 2016}}</ref><ref name=BSPED/> Vrlo blaga ketoacidoza bez povezanog povraćanja i blaga dehidracija mogu se liječiti oralnom rehidracijom i potkožnim, a ne intravenskim insulinom, uz praćenje znakova pogoršanja.<ref name=BSPED/> [[Normalni fiziološki rastvor]] (0,9% fiziološki rastvor) je uglavnom tekućina izbora.<ref name=Jay2019>{{cite journal | vauthors = Jayashree M, Williams V, Iyer R | title = Fluid Therapy For Pediatric Patients With Diabetic Ketoacidosis: Current Perspectives | journal = Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy| volume = 12 | pages = 2355–2361 | date = 2019 | pmid = 31814748 | pmc = 6858801 | doi = 10.2147/DMSO.S194944 | doi-access = free }}</ref> Bilo je nekoliko manjih ispitivanja koja su proučavala uravnoteženu ishranu, s malo razlika.<ref name=Jay2019/> Posebno, ali neobično razmatranje je [[kardiogeni šok]], gdje [[krvni pritisak]] nije smanjen zbog dehidracije, već zbog nemogućnosti srca da pumpa krv kroz krvne sudove. Ova situacija zahtijeva prijem na jedinicu intenzivne njege, praćenje [[centralni venski pritisak|centralnog venskog pritiska]] (što zahtijeva umetanje [[centralni venski kateter|centralnog venskog katetera]] u veliku venu gornjeg dijela tijela) i primjenu [[inotropni lijek|lijekova koji povećavaju pumpanje srca]] i [[krvni pritisak]].<ref name=ADA2009/> ===Insulin=== Neke smjernice preporučuju bolus (početnu veliku dozu) insulina od 0,1 jedinice insulina po kilogramu tjelesne težine. Ovo se može primijeniti odmah nakon što se sazna da je nivo kalija veći od 3,3 mmol/L; Ako je nivo niži, davanje insulina može dovesti do opasno niskog nivoa kalija (vidi dolje).<ref name=ADA2009/> Druge smjernice preporučuju bolus koji se daje intramuskularno ako postoji kašnjenje u započinjanju intravenske infuzije insulina,<ref name=JBDS/> dok smjernice za liječenje pedijatrijske DKA preporučuju odgađanje početka primjene insulina dok se ne daju tekućine.<ref name=BSPED/> Moguće je koristiti brzodjelujuće [[analog insulina|analoge insulina]] [[Subkutana injekcija|injekcije pod kožu]] za blage ili umjerene slučajeve.<ref>{{cite journal | vauthors = Andrade-Castellanos CA, Colunga-Lozano LE, Delgado-Figueroa N, Gonzalez-Padilla DA | title = Subcutaneous rapid-acting insulin analogues for diabetic ketoacidosis | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 1 | date = January 2016 | pmid = 26798030 | pmc = 8829395 | doi = 10.1002/14651858.CD011281.pub2 }}</ref> Općenito, insulin se daje u dozi od 0,1 jedinica/kg na sat kako bi se smanjio [[šećer u krvi]] i suzbila proizvodnja ketona. Smjernice se razlikuju u pogledu doze koju treba koristiti kada nivo šećera u krvi počne padati; američke smjernice preporučuju smanjenje doze insulina kada glukoza padne ispod 16,6 mmol/L (300 mg/dL)<ref name=ADA2009/>, a britanske smjernice 14 mmol/L (253 mg/dL).<ref name=JBDS/> Druge preporučuju infuziju glukoze pored fiziološkog [[rastvor]]a, kako bi se omogućila kontinuirana infuzija većih doza insulina.<ref name=NICE2015/><ref name=BSPED/> ===Kalij=== Nivoi kalija mogu značajno fluktuirati tokom liječenja DKA, jer insulin smanjuje nivo kalija u krvi tako što ga preraspodjeljuje u [[Ćelija (biologija)|ćelije]] putem povećane aktivnosti natrij-kalijeve pumpe. Veliki dio pomjerenog vanćelijskog kalija bi se izgubio urinom zbog osmotske diureze. [[Hipokalemija]] (niska koncentracija kalija u krvi) često slijedi nakon liječenja. To povećava rizik od [[srčana aritmija|opasnih nepravilnosti u srčanom ritmu]]. Stoga se preporučuje kontinuirano praćenje srčanog ritma,<ref name=JBDS/><ref name=BSPED/>, kao i ponovljeno mjerenje nivoa kalija i dodavanje kalija intravenskim tekućinama kada nivoi padnu ispod 5,3 mmol/L. Ako nivo kalija padne ispod 3,3 mmol/L, možda će biti potrebno prekinuti primjenu insulina kako bi se omogućila korekcija hipokalemije.<ref name=ADA2009/> ===Natrij-bikarbonat=== Primjena rastvora [[natrij-bikarbonat]]a za brzo poboljšanje nivoa kiseline u krvi je kontroverzna. Malo je dokaza da poboljšava ishode izvan standardne terapije, a zapravo postoje neki dokazi da, iako može poboljšati kiselost krvi, zapravo može pogoršati kiselost unutar ćelija tijela i povećati rizik od određenih komplikacija. Stoga se njegova upotreba ne preporučuje,<ref name=JBDS/><ref name=ESPE/><ref name=NICE2015/> iako ga neke smjernice preporučuju za ekstremnu acidozu ([[pH]] <6,9), a manje količine za tešku acidozu (pH 6,9–7,0).<ref name=ADA2009/> ===Moždani edem=== Moždani [[edem]], ako je povezan s [[koma|komom]], često zahtijeva prijem na intenzivnu njegu, [[vještačka ventilacija|vještačku ventilaciju]] i pažljivo praćenje. Davanje tekućine je usporeno. Idealan tretman cerebralnog edema kod DKA nije utvrđen, ali se intravenski [[manitol]] i [[Fiziološki rastvor|hipertonična otopina]] (3%) koriste – kao i kod nekih drugih oblika cerebralnog edema – u pokušaju smanjenja otoka.<ref name=ESPE/> Cerebralni edem je neuobičajen kod odraslih.<ref name=JBDS/> ===Rezolucija=== Rezolucija DKA se definiše kao opšte poboljšanje simptoma, kao što su sposobnost podnošenja oralne ishrane i tečnosti, normalizacija kiselosti krvi (pH > 7,3) i odsustvo ketona u krvi (< 1 mmol/L) ili urinu. Nakon što se ovo postigne, insulin se može preći na uobičajeni režim subkutane primjene, nakon čega se intravenska primjena može prekinuti jedan sat.<ref name=JBDS/><ref name=BSPED/> Kod osoba sa sumnjom na [[dijabetes tipa 2]] sklon [[ketoza|ketozi]], određivanje [[antitijela]] protiv [[glutamin-dekarboksilaza| glutamin-dekarboksilaze]] i [[Langerhansovi otočići|ćelija otočića]] može pomoći u odluci o tome hoće li se nastaviti s primjenom insulina dugoročno (ako se otkriju antitijela) ili će se prekinuti insulin i pokušati liječenje oralnim lijekovima kao kod dijabetesa tipa 2.<ref name=Umpierrez2006/> Općenito govoreći, rutinsko mjerenje [[C-peptid]]a, kao mjere proizvodnje insulina se ne preporučuje osim ako ne postoji ozbiljna sumnja u to da li neko ima dijabetes tipa 1 ili tipa 2.<ref name=NICE2015/> ==Epidemiologija== Dijabetička ketoacidoza se javlja kod 4,6–8,0 na 1000 osoba sa dijabetesom godišnje.<ref name=ADA2006/> Stope među osobama s [[dijabetes tipa 1| dijabetesom tipa 1]] su veće, s oko 4% slučajeva u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] koji razviju DKA godišnje, dok u [[Malezija| Maleziji]] ovo stanje pogađa oko 25% godišnje.<ref name=BMJ2015/><ref name=Mal2013/> U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], 135.000 hospitalizacija se godišnje dogodi kao posljedica DKA, uz procijenjeni trošak od 2,4 milijarde dolara ili četvrtinu do polovine ukupnih troškova brige o osobama s dijabetesom tipa 1. Postoji dokumentirani trend porasta broja hospitalizacija.<ref name=ADA2009/> Rizik je povećan kod osoba s trajnim faktorom rizika, kao što je poremećaj prehrane, i onih koji si ne mogu priuštiti insulin.<ref name=ADA2009/> Oko 30% djece s dijabetesom tipa 1 dobije dijagnozu nakon epizode DKA.<ref>{{cite journal | vauthors = Silverstein J, Klingensmith G, Copeland K, Plotnick L, Kaufman F, Laffel L, Deeb L, Grey M, Anderson B, Holzmeister LA, Clark N | display-authors = 6 | title = Care of children and adolescents with type 1 diabetes: a statement of the American Diabetes Association | journal = Diabetes Care | volume = 28 | issue = 1 | pages = 186–212 | date = January 2005 | pmid = 15616254 | doi = 10.2337/diacare.28.1.186 | url = http://care.diabetesjournals.org/content/28/1/186.full | url-status = live | doi-access = | s2cid = 6002670 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160419083507/http://care.diabetesjournals.org/content/28/1/186.full | archive-date = 2016-04-19 | url-access = subscription }}</ref> Niži socioekonomski status i veća deprivacija na nivou područja povezani su s povećanim rizikom od dijabetičke ketoacidoze kod osoba s dijabetes melitusom tipa 1.<ref>{{cite journal | vauthors = Lindner LM, Rathmann W, Rosenbauer J | title = Inequalities in glycaemic control, hypoglycaemia and diabetic ketoacidosis according to socio-economic status and area-level deprivation in Type 1 diabetes mellitus: a systematic review | journal = Diabetic Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 12–32 | date = January 2018 | pmid = 28945942 | doi = 10.1111/dme.13519 | s2cid = 24297858 }}</ref> Ranije smatran univerzalno fatalnim, rizik od smrti uz adekvatno i pravovremeno liječenje je između <1% i 5%.<ref name=BMJ2015/><ref name=JBDS/> Međutim, uprkos niskim stopama akutne [[smrtnost]]i, epizoda DKA ostaje značajan prediktor smrti tokom narednih 12 mjeseci.<ref>{{cite journal |last1=Shand |first1=JAD |last2=Morrow |first2=P |last3=Braatvedt |first3=G |title=Mortality after discharge from hospital following an episode of diabetic ketoacidosis. |journal=Acta Diabetologica |date=November 2022 |volume=59 |issue=11 |pages=1485–1492 |doi=10.1007/s00592-022-01953-5 |pmid=35951132}}</ref> Do 1% djece s DKA razvije komplikaciju poznatu kao [[cerebralni edem]].<ref name=Bia2015>{{cite journal | vauthors = Bialo SR, Agrawal S, Boney CM, Quintos JB | title = Rare complications of pediatric diabetic ketoacidosis | journal = World Journal of Diabetes | volume = 6 | issue = 1 | pages = 167–174 | date = February 2015 | pmid = 25685287 | pmc = 4317308 | doi = 10.4239/wjd.v6.i1.167 | doi-access = free }}</ref> Stope cerebralnog edema kod djece s DKA u SAD-u porasle su s 0,4% u 2002. godini na 0,7% u 2012. godini.<ref>{{cite journal | vauthors = Patel A, Singh D, Bhatt P, Thakkar B, Akingbola OA, Srivastav SK | title = Incidence, Trends, and Outcomes of Cerebral Edema Among Children With Diabetic Ketoacidosis in the United States | journal = Clinical Pediatrics | volume = 55 | issue = 10 | pages = 943–951 | date = September 2016 | pmid = 26603587 | doi = 10.1177/0009922815617975 | s2cid = 25624176 }}</ref> Između 2–5/10 djece koja razviju oticanje mozga umrijet će kao posljedica.<ref name=Brown2004>{{cite journal | vauthors = Brown TB | title = Cerebral oedema in childhood diabetic ketoacidosis: is treatment a factor? | journal = Emergency Medicine Journal | volume = 21 | issue = 2 | pages = 141–144 | date = March 2004 | pmid = 14988335 | pmc = 1726262 | doi = 10.1136/emj.2002.001578 }}</ref> == Reference == {{Reflist}} ==Vanjski linkovi== {{Commons|Diabetic Ketoacidosis}} {{Medicinski izvori | DiseasesDB = 3709 | ICD10 = {{ICD10|E|10|1|e|10}}, {{ICD10|E|12|1|e|10}}, {{ICD10|E|13|1|e|10}}, {{ICD10|E|14|1|e|10}} | ICD9 = {{ICD9|250.1}} | MedlinePlus = 000320 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 548 | MeshID = D016883 }} {{Clear}} {{Neravnoteža vode i elektrolita i neravnoteža kiselinsko-bazne ravnoteže}} {{Dijabetes}} {{DEFAULTSORT:Diabetic Ketoacidosis}} [[Kategorija: Komplikacije dijabetesa]] [[Kategorija: Hitna medicinska stanja]] [[Kategorija: Endokrinologija]] [[Kategorija: Sindromi]] 59wa8y0vulue5x77sql2uqugb2tvhhm 0 534925 3848949 2026-05-24T09:24:06Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Dijabeteska ketoacidoza]] 3848949 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Dijabeteska ketoacidoza]] mmf2yhz7my0pmw6zol75dm9y29qw272 0 534926 3848956 2026-05-24T09:33:18Z Genetičar 181151 Nova stranica: [[Slika:Central Dogma of Molecular Biochemistry with Enzymes.jpg|thumb|right| Tok informacija unutar ćelije. DNK se prvo transkribira u RNK, koja se potom prevodi u protein. (Vidi [[Centralna dogma molekularne biologije]].)]] [[Slika:MRNA structure.svg|thumb|400px| Struktura [[iRNK]], približno u mjerilu za ljudsku iRNK, gdje je medijana dužine 3′UTR 700 [[nukleotid]]a]] U [[molekularna genetika|molekulnoj genetici]], '''tri prim neprevedena regija''' ('''[[3'UTR]]''')... 3848956 wikitext text/x-wiki [[Slika:Central Dogma of Molecular Biochemistry with Enzymes.jpg|thumb|right| Tok informacija unutar ćelije. DNK se prvo transkribira u RNK, koja se potom prevodi u protein. (Vidi [[Centralna dogma molekularne biologije]].)]] [[Slika:MRNA structure.svg|thumb|400px| Struktura [[iRNK]], približno u mjerilu za ljudsku iRNK, gdje je medijana dužine 3′UTR 700 [[nukleotid]]a]] U [[molekularna genetika|molekulnoj genetici]], '''tri prim neprevedena regija''' ('''[[3'UTR]]''') je dio [[informacijska RNK|iRNK]] koji odmah slijedi nakon [[translacija (biologija)|translacija]] [[terminacijski kodon]]. 3′{{nbsp}}UTR često sadrži regulatorne regije koje [[Posttranskripcijska regulacija|posttranskripcijski utiču]] na [[ekspresija gena|[[ekspresiju gena]]. Tokom [[ekspresija gena]], molekula iRNK se [[Transkripcija (genetika)|transkribuje]] iz [[DNK]] sekvence i kasnije se [[translacija|translatira]] u [[protein]]. Nekoliko regija molekule iRNA nije prevedeno u protein, uključujući [[5′ kapa|5' kapu]], [[pet prim neprevedena regija|5′ neprevedenu regiju]], 3′ neprevedenu regiju i [[poli(A) rep]]. Regulatorne regije unutar 3′ neprevedene regije mogu uticati na [[poliadenilacija|poliadenilaciju]], efikasnost translacije, lokalizaciju i stabilnost iRNK.<ref name="Barrett">{{cite journal |last1=Barrett |first1=Lucy W. |last2=Fletcher |first2=Sue |last3=Wilton |first3=Steve D. |title=Regulation of eukaryotic gene expression by the untranslated gene regions and other non-coding elements |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |date=November 2012 |volume=69 |issue=21 |pages=3613–3634 |doi=10.1007/s00018-012-0990-9|pmid=22538991 |pmc=3474909 }}</ref><ref name=Pichon>{{cite journal |last1=Pichon |first1=Xavier |last2=Wilson |first2=Lindsay A. |last3=Stoneley |first3=Mark |last4=Bastide |first4=Amandine |last5=King |first5=Helen A. |last6=Somers |first6=Joanna |last7=Willis |first7=Anne E. |title=RNA Binding Protein/RNA Element Interactions and the Control of Translation |journal=Current Protein & Peptide Science |date=2012 |volume=13 |issue=4 |pages=294–304 |doi=10.2174/138920312801619475 |pmid=22708490|pmc=3431537}}</ref> 3′{{nbsp}}UTR sadrži [[mjesta vezivanja]] i za regulatorne proteine i za [[mikroRNK]] (miRNK). Vezivanjem za specifična mjesta unutar 3′{{nbsp}}UTR, miRNK mogu smanjiti ekspresiju gena različitih iRNK, inhibiranjem translacije ili direktnim uzrokovanjem degradacije transkripta. 3′{{nbsp}}UTR također ima [[prigušivač (DNK)|prigušivač]] regije koje se vežu za [[represor]]ske proteine i inhibirat će ekspresiju iRNK. Mnoge 3′{{nbsp}}UTR također sadrže [[AU-bogati element|AU-bogate elemente]] (ARE). Proteini se vežu za ARE, kako bi uticali na stabilnost ili brzinu raspada transkripata na lokalizovani način ili uticali na inicijaciju translacije. Nadalje, 3′{{nbsp}}UTR sadrži sekvencu AAUAAA koja usmjerava dodavanje nekoliko stotina [[adenin]]skih ostataka nazvanih [[poli(A) rep]] na kraj iRNK transkripta. Poli(A) vezujući protein (PABP) se veže za ovaj rep, doprinoseći regulaciji translacije, stabilnosti i izvoza iRNK. Naprimjer, poli(A) repno vezan PABP interaguje sa proteinima povezanim sa 5′ krajem transkripta, uzrokujući kružnu transformaciju iRNK koja promoviše translaciju. 3′{{nbsp}}UTR također može sadržavati sekvence koje privlače proteine da povežu iRNK sa [[citoskelet]]om, transportuju je do ili iz [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] ili vrše druge vrste lokalizacije. Pored sekvenci unutar 3′{{nbsp}}UTR, fizičke karakteristike regije, uključujući njenu dužinu i [[sekundarna struktura| sekundarnu strukturu]], doprinose regulaciji translacije. Ovi raznoliki mehanizmi regulacije gena osiguravaju da se ispravni geni eksprimiraju u ispravnim ćelijama u odgovarajuće vrijeme. ==Fizičke karakteristike== 3′{{nbsp}}UTR iRNK ima veliki broj regulatornih funkcija koje kontrolišu fizičke karakteristike regije. Jedna takva karakteristika je dužina 3′{{nbsp}}UTR, koja u genomu [[sisar]]a ima značajne varijacije. Ova regija iRNK transkripta može se kretati od 60 do oko 4000 [[nukleotid]]a.<ref name="Hesketh">{{cite book|last=Hesketh|first=John|chapter=3′{{nbsp}}UTRs and Regulation|title=Encyclopedia of Life Sciences|date=23 Sep 2005|doi=10.1038/npg.els.0005011|isbn=978-0470016176}}</ref> U [[prosjek]]u, dužina 3′{{nbsp}}UTR-a kod ljudi je približno 800 nukleotida, dok je prosječna dužina 5′{{nbsp}}UTR-a samo oko 200 nukleotida.<ref name="Mignone"/> Dužina 3′{{nbsp}}UTR-a je značajna jer su duži 3′{{nbsp}}UTR-i povezani s nižim nivoima ekspresije gena. Jedno moguće objašnjenje za ovaj [[fenomen]] je da duži regioni imaju veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] posjedovanja više mjesta vezivanja [[miRNK]] koja imaju sposobnost inhibiranja translacije. Pored dužine, sastav nukleotida se također značajno razlikuje između 5′ i 3′{{nbsp}}UTR-a. Prosječni [[GC-sadržaj|G+C procenat]] 5′{{nbsp}}UTR-a kod [[eutermija|toplokrvnih]] [[kičmenjak]]a je oko 60% u poređenju sa samo 45% za 3′{{nbsp}}UTR-ove. Ovo je važno jer je uočena inverzna [[korelacija]] između G+C% 5′ i 3′{{nbsp}}UTR-ova i njihovih odgovarajućih dužina. [[UTR]]-ovi koji su siromašni GC-om imaju tendenciju da budu duži od onih koji se nalaze u genomskim regijama bogatim [[guanin|G]][[citizin|C]]-om.<ref name="Mignone">{{cite book|last1=Mignone|first1=Flavio|first2=Graziano |last2=Pesole |chapter=mRNA Untranslated Regions (UTRs)|date=15 Aug 2011|doi=10.1002/9780470015902.a0005009.pub2|title=eLS|isbn=978-0470016176}}</ref> Sekvence unutar 3′{{nbsp}}UTR također imaju sposobnost degradacije ili stabilizacije [[iRNK]]] transkripta. Modifikacije koje kontroliraju stabilnost transkripta omogućavaju brzu kontrolu [[ekspresije gena]] bez promjene brzine translacije. Jedna grupa elemenata u 3′{{nbsp}}UTR koja može pomoći u destabilizaciji iRNK-[[primarni transkript|transkripta]] su [[AU-bogati elementi]] (ARE). Ovi elementi kreću se u veličini od 50 do 150 [[bazni par|baznih parova]] i uglavnom sadrže više kopija pentanukleotida AUUUA. Rane studije pokazale su da se ARE mogu razlikovati u sekvenci i svrstavaju u tri glavne klase koje se razlikuju po broju i rasporedu motiva.<ref name="Barrett"/> Drugi skup elemenata koji je prisutan i u 5′ i u 3′{{nbsp}}UTR su [[element odgovora na željezo| elementi odgovora na željezo]] (IREIRE je struktura petlje unutar neprevedenih regija iRNK koje ). [[kodon|kodiraju]] proteine uključene u ćelijski [[metabolizam]] željeza. iRNK transkript koji sadrži ovaj element se ili degradira ili stabilizuje u zavisnosti od vezivanja specifičnih proteina i unutarćelijskih koncentracija gvožđa.<ref name="Hesketh" /> [[Datoteka:Stem-loop.svg|thumb|[[Drška-petlja]] struktura molekule RNK]] 3′{{nbsp}}UTR također sadrži sekvence koje signaliziraju dodavanje, bilo samom transkriptu ili produktu translacije. Naprimjer, unutar 3′{{nbsp}}UTR-a postoje dva različita signala poliadenilacije koji signaliziraju dodavanje poli(A) repa. Ovi signali iniciraju sintezu [[poli(A)rep]]a na definiranoj dužini od oko 250 [[bazni par|baznih parova]].<ref name="Barrett"/> Primarni signal koji se koristi je signal [[Poliadenilacija|jedarne poliadenilacije]] (PAS) sa sekvencom AAUAAA koja se nalazi prema kraju 3′{{nbsp}}UTR-a.<ref name="Hesketh"/> Međutim, tokom ranog razvoja, umjesto toga se može javiti [[Poliadenilacija|citoplazmatska poliadenilacija]] i regulirati translacijsku aktivaciju majčinih mRNA. Element koji kontrolira ovaj proces naziva se CPE, bogat AU i također se nalazi u 3′{{nbsp}}UTR-u. CPE općenito ima strukturu UUUUUUAU i obično se nalazi unutar 100 baznih parova jedarne PAS.<ref name="Hesketh"/> Još jedna specifična adicija koju signalizira 3′{{nbsp}}UTR je ugradnja [[selenocistein]]a na UGA [[kodon]]e iRNK, koje kodiraju selenoproteine. Normalno, UGA kodon kodira zaustavljanje translacije, ali u ovom slučaju [[konzrtvirana sekvenca|konzervirana struktura]] [[petlja matične strukture]] nazvana [[SECIS-element|sekvenca insercije selenocisteina (SECIS)]] uzrokujujć inserciju selenocisteina umjesto toga.<ref name="Mignone"/> ==Uloga u ekspresiji gena== 3′ netranslatirana regija igra ključnu ulogu u ekspresiji gena utičući na lokalizaciju, stabilnost, izvoz i efikasnost translacije iRNK. Sadrži različite sekvence koje su uključene u [[ekspresija gena| ekspresiju gena]], uključujući elemente odgovora [[mikroRNK]] (MRE), elemente bogate AU (ARE) i poli(A) rep. Pored toga, strukturne karakteristike 3′{{nbsp}}UTR, kao i njegova upotreba alternativne poliadenilacije, imaju ulogu u ekspresiji gena. [[File:Role of miRNA in a normal cell.svg|thumb|400px|left| Uloga miRNK u regulaciji gena]] ===Elementi odgovora mikroRNK=== 3′{{nbsp}}UTR često sadrži elemente odgovora [[mikroRNK]] (MRE), koji su sekvence na koje se miRNK vežu. miRNK su kratke, [[nekodirajuća sekvenca|nekodirajuće molekule RNK]], sposobne za vezivanje za transkripte iRNK i regulaciju njihove ekspresije. Jedan mehanizam [[miRNK]] uključuje djelomično [[sparivanje baza]] 5′ sjemene sekvence miRNK sa MRE unutar 3′{{nbsp}}UTR iRNK; ovo vezivanje zatim uzrokuje translacijsku represiju. ===AU-bogati elementi=== Pored toga što sadrži MRE, 3′{{nbsp}}UTR također često sadrži [[AU-bogati element|AU-bogati elementi (ARE)]], koji su dugi 50 do 150 bp i obično uključuju mnogo kopija sekvence AUUUA. ARE-vezujući proteini (ARE-BP) vežu se za AU-bogate elemente na način koji zavisi od tipa tkiva, tipa ćelije, vremena, ćelijske lokalizacije i okruženja. Kao odgovor na različite intracelularne i ekstracelularne signale, ARE-BP proteini mogu promovirati raspad mRNA, utjecati na stabilnost mRNA ili aktivirati translaciju. Ovaj mehanizam regulacije gena uključen je u rast ćelija, [[ćelijsku diferencijaciju]] i adaptaciju na vanjske podražaje. Stoga djeluje na transkripte koji kodiraju [[citokine]], [[faktore rasta]], tumorske supresore, [[proto-onkogen]]e, [[ciklin]]e, [[enzim]]e, [[transkripcijski faktor|transkripcijske faktore]], [[receptor (biohemija)|receptore]] i [[membranski protein|membranske proteine]].<ref name="Barrett"/> ===Poli(A) rep=== [[Slika:MRNAcircle.svg|thumb|400px| Cirkularizacija transkripta iRNK posredovana je proteinima koji interaguju sa 5′ kapom i poli(A) repom.]] Poli(A) rep sadrži mjesta vezivanja za proteine koji vežu poli(A) (PABP). Ovi proteini sarađuju sa drugim faktorima kako bi uticali na izvoz, stabilnost, raspad i translaciju iRNK. PABP-ovi vezani za poli(A) rep mogu takođe interagovati sa proteinima, kao što su faktori inicijacije translacije, koji su vezani za 5′ kapu mRNA. Ova interakcija uzrokuje cikularizaciju transkripta, što potom promoviše inicijaciju translacije. Nadalje, omogućava efikasnu translaciju izazivajući recikliranje [[ribosom]]a.<ref name=Barrett /><ref name=Pichon /> Dok prisustvo poli(A) repa obično pomaže u pokretanju translacije, odsustvo ili uklanjanje jednog često dovodi do degradacije iRNK, posredovane [[egzonukleaza]]ma. Sama [[poliadenilacija]] regulisana je sekvencama unutar 3′{{nbsp}}UTR transkripta. Ove sekvence uključuju [[citoplazma]]tske poliadenilacijske elemente (CPE), koji su sekvence bogate [[uridin]]om i doprinose i aktivaciji i represiji poliadenilacije. Protein koji veže CPE (CPEB) veže se za CPE zajedno s raznim drugim proteinima kako bi izazvao različite odgovore.<ref name=Pichon/> ===Strukturna obilježja=== Dok sekvenca koja čini 3′{{nbsp}}UTR uveliko doprinosi ekspresiji gena, strukturne karakteristike 3′{{nbsp}}UTR također imaju veliku ulogu. Općenito, duži 3′{{nbsp}}UTR odgovaraju nižim stopama ekspresije jer često sadrže više miRNK i mjesta vezivanja proteina koja su uključena u inhibiciju translacije.<ref name=Barrett /><ref name=Pichon /><ref name="Di Giammartino">{{cite journal |last1=Di Giammartino |first1=Dafne Campigli |last2=Nishida |first2=Kensei |last3=Manley |first3=James L. |title=Mechanisms and Consequences of Alternative Polyadenylation |journal=Molecular Cell |date=September 2011 |volume=43 |issue=6 |pages=853–866 |doi=10.1016/j.molcel.2011.08.017 |pmid=21925375|pmc=3194005}}</ref> [[ljudi|Ljudski]] transkripti posjeduju 3′{{nbsp}}UTR-ove koji su u prosjeku dvostruko duži od ostalih 3′{{nbsp}}UTR-ova sisara. Ovaj trend odražava visok nivo složenosti uključen u regulaciju ljudskih gena. Pored dužine, sekundarna struktura 3′ netranslatirane regije također ima regulatorne funkcije. Proteinski faktori mogu ili pomoći ili poremetiti savijanje regije u različite [[sekundarna struktura|sekundarne strukture]]. Najčešća struktura je petlja-matica, koja pruža osnovu za proteine koji vežu RNK i nekodirajuće RNK koje utiču na ekspresiju transkripta.<ref name=Barrett/> [[Slika:Alternative polyadenylation.svg|thumb|left|300px|Alternativna poliadenilacija rezultira transkriptima s različitim 3′{{nbsp}}UTR-ovima]] ===Alternativna poliadenilacija=== Drugi mehanizam koji uključuje strukturu 3′{{nbsp}}UTR-a naziva se alternativna poliadenilacija (APA), koja rezultira mRNA [[izoformama]] koje se razlikuju samo po svojim 3′{{nbsp}}UTR-ovima. Ovaj mehanizam je posebno koristan za složene [[organizam|organizme]], jer omogućava ekspresiju istog proteina, ali u različitim količinama i lokacijama. Koristi ga oko polovina ljudskih gena. APA može nastati zbog prisustva više mjesta poliadenilacije ili međusobno isključivih terminalnih [[egzon]]a. Budući da može uticati na prisustvo mjesta vezivanja proteina i [[[miRNK]], APA može uzrokovati diferencijalnu ekspresiju iRNK transkripata utičući na njihovu stabilnost, izvoz u [[citoplazma|citoplazmu]] i efikasnost translacije.<ref name=Barrett /><ref name="Di Giammartino" /><ref name=Proudfoot>{{cite journal|last=Proudfoot|first=Nick J.|title=Ending the message: poly(A) signals then and now|journal=Genes & Development|volume=25|issue=17|pages=1770–1782|doi=10.1101/gad.17268411|pmid=21896654|pmc=3175714|year=2011}}</ref> ==Metode proučavanja== Naučnici koriste brojne metode za proučavanje složenih struktura i funkcija 3′{{nbsp}}UTR-a. Čak i ako se pokaže da je dati 3′{{nbsp}}UTR u iRNK prisutan u tkivu, efekti lokalizacije, funkcionalnog poluživota, translacijske efikasnosti i trans-aktivnih elemenata moraju se utvrditi kako bi se razumjela puna funkcionalnost 3′{{nbsp}}UTR-a.<ref name="Conne">{{cite journal |last1=Conne |first1=Béatrice |last2=Stutz |first2=André |last3=Vassalli |first3=Jean-Dominique |title=The 3′ untranslated region of messenger RNA: A molecular 'hotspot' for pathology? |journal=Nature Medicine |date=June 2000 |volume=6 |issue=6 |pages=637–641 |doi=10.1038/76211 |pmid=10835679|s2cid=7718209}}</ref> [[Računar]]ski pristupi, prvenstveno analizom sekvenci, pokazali su postojanje ARE-ova u približno 5–8% ljudskih 3′{{nbsp}}UTR-ova i prisustvo jedne ili više miRNK ciljeva u čak 60% ili više ljudskih 3′{{nbsp}}UTR-ova. Softver može brzo uporediti milione sekvenci odjednom kako bi pronašao sličnosti između različitih 3′{{nbsp}}UTR-ova unutar [[genom]]a. Eksperimentalni pristupi su korišteni za definisanje sekvenci koje se povezuju sa specifičnim proteinima koji vežu RNK; posebno, nedavna poboljšanja u tehnikama sekvenciranja i unakrsnog povezivanja omogućila su fino mapiranje mjesta vezivanja proteina unutar transkripta.<ref>{{cite journal |last1=Zhao |first1=W. |last2=Blagev |first2=D. |last3=Pollack |first3=J. L. |last4=Erle |first4=D. J. |title=Toward a Systematic Understanding of mRNA 3′ Untranslated Regions |journal=Proceedings of the American Thoracic Society |date=1 May 2011 |volume=8 |issue=2 |pages=163–166 |doi=10.1513/pats.201007-054MS|pmid=21543795|pmc=3131834}}</ref> Inducirane [[mutacije]] specifične za mjesto, naprimjer one koje utječu na terminacijski kodon, signal poliadenilacije ili sekundarnu strukturu 3′{{nbsp}}UTR-a, mogu pokazati kako mutirane regije mogu uzrokovati deregulaciju translacije i bolest.<ref name= "Chatterjee">{{cite journal |last1=Chatterjee |first1=Sangeeta |last2=Pal |first2=Jayanta K. |title=Role of 5′- and 3′-untranslated regions of mRNAs in human diseases |journal=Biology of the Cell |date=May 2009 |volume=101 |issue=5 |pages=251–262 |doi=10.1042/BC20080104 |pmid=19275763|doi-access=free|s2cid=22689654 }}</ref> Ove vrste metoda koje obuhvataju cijeli transkript trebale bi nam pomoći u razumijevanju poznatih cis elemenata i trans-regulatornih faktora unutar 3′{{nbsp}}UTR-ova. ==Bolest== [[Slika:UTR enfermedades 2 - multilingual.svg|thumb|350px| Bolesti uzrokovane različitim mutacijama unutar 3′{{nbsp}}UTR]] Mutacije 3′{{nbsp}}UTR mogu biti vrlo značajne jer jedna promjena može biti odgovorna za promijenjenu ekspresiju mnogih gena. ]]Transkripcijski, [[mutacija]] može utjecati samo na alel i gene koji su fizički povezani. Međutim, budući da proteini koji vežu 3′{{nbsp}}UTR također funkcioniraju u obradi i nuklearnom izvozu iRNK, mutacija može utjecati i na druge nepovezane gene.<ref name="Chatterjee"/> Disregulacija proteina koji vežu ARE (AUBP) zbog mutacija u regijama bogatim [[adenin|A]][[uracil|U]] može dovesti do bolesti uključujući [[tumorigeneza|tumorigenezu]] ([[kancer|rak]]), [[hemetopoeza|hematopoetske]] malignisti, leukemogenezu i razvojno kašnjenje/[[poremećaji iz autističnog spektra| poremećaje iz autističnog spektra]].<ref>{{cite journal |last1=Baou |first1=Maria |last2=Norton |first2=John D. |last3=Murphy |first3=John J. |title=AU-rich RNA binding proteins in hematopoiesis and leukemogenesis |journal=Blood |date=24 November 2011 |volume=118 |issue=22 |pages=5732–5740 |doi=10.1182/blood-2011-07-347237 |pmid=21917750|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last=Khabar|first=Khalid S. A.|title=Post-transcriptional control during chronic inflammation and cancer: a focus on AU-rich elements|journal=Cellular and Molecular Life Sciences|date=22 May 2010|volume=67|issue=17|pages=2937–2955|doi=10.1007/s00018-010-0383-x|pmid=20495997|pmc=2921490}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Suhl |first1=Joshua A. |last2=Muddashetty |first2=Ravi S. |last3=Anderson |first3=Bart R. |last4=Ifrim |first4=Marius F. |last5=Visootsak |first5=Jeannie |last6=Bassell |first6=Gary J. |last7=Warren |first7=Stephen T. |title=A 3′ untranslated region variant in FMR1 eliminates neuronal activity-dependent translation of FMRP by disrupting binding of the RNA-binding protein HuR |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=24 November 2015 |volume=112 |issue=47 |pages=E6553–E6561 |doi=10.1073/pnas.1514260112|pmid=26554012 |pmc=4664359|bibcode=2015PNAS..112E6553S|doi-access=free}}</ref> Povećan broj trinukleotidnih (CTG) ponavljanja u 3′{{nbsp}}UTR gena [[miotonin-protein kinaza|dystrophia myotonica protein kinaza]] (DMPK) uzrokuje [[miotoničnu distrofiju]].<ref name="Conne" /> Retro-transpozalna insercija tandemskih ponavljajućih sekvenci od tri kilobaze unutar 3′{{nbsp}}UTR proteina fukutina povezana je s kongenitalnom mišićnom distrofijom tipa Fukuyama.<ref name="Conne" /> Elementi u 3′{{nbsp}}UTR-u također su povezani s ljudskom [[akutna mijeloidna leukemija|akutnom mijeloidnom leukemijom]], [[alfa-talasemija|alfa-talasemijom]], [[neuroblastom]]om, [[keratinopatija|keratinopatijom]], [[aniridija|aniridijom]], [[IPEX-sindrom]]om i [[kongenitalna srčana mana|kongenitalnim srčanim mahanama]].<ref name="Chatterjee"/> Nekoliko identificiranih bolesti posredovanih [[UTR]]-om samo nagovještavaju bezbrojne veze koje tek treba otkriti. ==Budući razvoj== Uprkos trenutnom razumijevanju 3′{{nbsp}}UTR-ova, oni su i dalje relativna misterija. Budući da iRNK obično sadrže nekoliko preklapajućih kontrolnih elemenata, često je teško odrediti identitet i funkciju svakog 3′{{nbsp}}UTR elementa, a kamoli regulatorne faktore koji se mogu vezati na ovim mjestima. Osim toga, svaki 3′{{nbsp}}UTR sadrži mnoge alternativne elemente bogate AU i poliadenilacijske signale. Ovi cis- i trans-djelujući elementi, zajedno s [[miRNK]], nude praktično neograničen raspon mogućnosti kontrole unutar jedne iRNK.<ref name="Conne"/> Buduća istraživanja kroz povećanu upotrebu profiliranja [[ribosom]]a zasnovanog na dubokom sekvenciranju otkrit će više regulatornih suptilnosti, kao i nove kontrolne elemente i AUBP-ove.<ref name="Barrett"/> == Također pogledajte == * [[Pet primarnih netranslairanih regija]] * [[UTRdb]] * [[UTrome]] ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * {{cite journal |last1=Mazumder |first1=Barsanjit |last2=Seshadri |first2=Vasudevan |last3=Fox |first3=Paul L |title=Translational control by the 3′ UTR: the ends specify the means |journal=Trends in Biochemical Sciences |date=February 2003 |volume=28 |issue=2 |pages=91–98 |doi=10.1016/S0968-0004(03)00002-1 |pmid=12575997}} ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20080207173029/http://transterm.otago.ac.nz/RNAMotif.html Brief introduction to mRNA regulatory elements] *[https://web.archive.org/web/20080923202457/http://www.ba.itb.cnr.it/UTR/ UTResource] 3′{{nbsp}}UTR analysis *[http://www.utrome.org UTRome.org] 3′{{nbsp}}UTRs in nematodes *[[Medical Subject Heading]]: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh?cmd=Retrieve&dopt=Full&list_uids=68020413 3′ Untranslated Regions] {{commonscat|3'UTR}} [[Kategorija: RNK]] [[Kategorija: Ekspresija gena]] d0gvh7lu8ns63tw2siz3h1yvnj4hos8 3848961 3848956 2026-05-24T09:38:49Z Genetičar 181151 3848961 wikitext text/x-wiki [[Slika:Central Dogma of Molecular Biochemistry with Enzymes.jpg|thumb|right| Tok informacija unutar ćelije. DNK se prvo transkribira u RNK, koja se potom prevodi u protein. (Vidi [[Centralna dogma molekularne biologije]].)]] [[Slika:MRNA structure.svg|thumb|400px| Struktura [[iRNK]], približno u mjerilu za ljudsku iRNK, gdje je medijana dužine 3′UTR 700 [[nukleotid]]a]] U [[molekularna genetika|molekulnoj genetici]], '''tri prim neprevedena regija''' ('''3'UTR''') je dio [[informacijska RNK|iRNK]] koji odmah slijedi nakon [[translacija (biologija)|translacija]] [[terminacijski kodon]]. 3′{{nbsp}}UTR često sadrži regulatorne regije koje [[Posttranskripcijska regulacija|posttranskripcijski utiču]] na [[ekspresija gena|[[ekspresiju gena]]. Tokom [[ekspresija gena]], molekula iRNK se [[Transkripcija (genetika)|transkribuje]] iz [[DNK]] sekvence i kasnije se [[translacija|translatira]] u [[protein]]. Nekoliko regija molekule iRNA nije prevedeno u protein, uključujući [[5′ kapa|5' kapu]], [[pet prim neprevedena regija|5′ neprevedenu regiju]], 3′ neprevedenu regiju i [[poli(A) rep]]. Regulatorne regije unutar 3′ neprevedene regije mogu uticati na [[poliadenilacija|poliadenilaciju]], efikasnost translacije, lokalizaciju i stabilnost iRNK.<ref name="Barrett">{{cite journal |last1=Barrett |first1=Lucy W. |last2=Fletcher |first2=Sue |last3=Wilton |first3=Steve D. |title=Regulation of eukaryotic gene expression by the untranslated gene regions and other non-coding elements |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |date=November 2012 |volume=69 |issue=21 |pages=3613–3634 |doi=10.1007/s00018-012-0990-9|pmid=22538991 |pmc=3474909 }}</ref><ref name=Pichon>{{cite journal |last1=Pichon |first1=Xavier |last2=Wilson |first2=Lindsay A. |last3=Stoneley |first3=Mark |last4=Bastide |first4=Amandine |last5=King |first5=Helen A. |last6=Somers |first6=Joanna |last7=Willis |first7=Anne E. |title=RNA Binding Protein/RNA Element Interactions and the Control of Translation |journal=Current Protein & Peptide Science |date=2012 |volume=13 |issue=4 |pages=294–304 |doi=10.2174/138920312801619475 |pmid=22708490|pmc=3431537}}</ref> 3′{{nbsp}}UTR sadrži [[mjesta vezivanja]] i za regulatorne proteine i za [[mikroRNK]] (miRNK). Vezivanjem za specifična mjesta unutar 3′{{nbsp}}UTR, miRNK mogu smanjiti ekspresiju gena različitih iRNK, inhibiranjem translacije ili direktnim uzrokovanjem degradacije transkripta. 3′{{nbsp}}UTR također ima [[prigušivač (DNK)|prigušivač]] regije koje se vežu za [[represor]]ske proteine i inhibirat će ekspresiju iRNK. Mnoge 3′{{nbsp}}UTR također sadrže [[AU-bogati element|AU-bogate elemente]] (ARE). Proteini se vežu za ARE, kako bi uticali na stabilnost ili brzinu raspada transkripata na lokalizovani način ili uticali na inicijaciju translacije. Nadalje, 3′{{nbsp}}UTR sadrži sekvencu AAUAAA koja usmjerava dodavanje nekoliko stotina [[adenin]]skih ostataka nazvanih [[poli(A) rep]] na kraj iRNK transkripta. Poli(A) vezujući protein (PABP) se veže za ovaj rep, doprinoseći regulaciji translacije, stabilnosti i izvoza iRNK. Naprimjer, poli(A) repno vezan PABP interaguje sa proteinima povezanim sa 5′ krajem transkripta, uzrokujući kružnu transformaciju iRNK koja promoviše translaciju. 3′{{nbsp}}UTR također može sadržavati sekvence koje privlače proteine da povežu iRNK sa [[citoskelet]]om, transportuju je do ili iz [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] ili vrše druge vrste lokalizacije. Pored sekvenci unutar 3′{{nbsp}}UTR, fizičke karakteristike regije, uključujući njenu dužinu i [[sekundarna struktura| sekundarnu strukturu]], doprinose regulaciji translacije. Ovi raznoliki mehanizmi regulacije gena osiguravaju da se ispravni geni eksprimiraju u ispravnim ćelijama u odgovarajuće vrijeme. ==Fizičke karakteristike== 3′{{nbsp}}UTR iRNK ima veliki broj regulatornih funkcija koje kontrolišu fizičke karakteristike regije. Jedna takva karakteristika je dužina 3′{{nbsp}}UTR, koja u genomu [[sisar]]a ima značajne varijacije. Ova regija iRNK transkripta može se kretati od 60 do oko 4000 [[nukleotid]]a.<ref name="Hesketh">{{cite book|last=Hesketh|first=John|chapter=3′{{nbsp}}UTRs and Regulation|title=Encyclopedia of Life Sciences|date=23 Sep 2005|doi=10.1038/npg.els.0005011|isbn=978-0470016176}}</ref> U [[prosjek]]u, dužina 3′{{nbsp}}UTR-a kod ljudi je približno 800 nukleotida, dok je prosječna dužina 5′{{nbsp}}UTR-a samo oko 200 nukleotida.<ref name="Mignone"/> Dužina 3′{{nbsp}}UTR-a je značajna jer su duži 3′{{nbsp}}UTR-i povezani s nižim nivoima ekspresije gena. Jedno moguće objašnjenje za ovaj [[fenomen]] je da duži regioni imaju veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] posjedovanja više mjesta vezivanja [[miRNK]] koja imaju sposobnost inhibiranja translacije. Pored dužine, sastav nukleotida se također značajno razlikuje između 5′ i 3′{{nbsp}}UTR-a. Prosječni [[GC-sadržaj|G+C procenat]] 5′{{nbsp}}UTR-a kod [[eutermija|toplokrvnih]] [[kičmenjak]]a je oko 60% u poređenju sa samo 45% za 3′{{nbsp}}UTR-ove. Ovo je važno jer je uočena inverzna [[korelacija]] između G+C% 5′ i 3′{{nbsp}}UTR-ova i njihovih odgovarajućih dužina. [[UTR]]-ovi koji su siromašni GC-om imaju tendenciju da budu duži od onih koji se nalaze u genomskim regijama bogatim [[guanin|G]][[citizin|C]]-om.<ref name="Mignone">{{cite book|last1=Mignone|first1=Flavio|first2=Graziano |last2=Pesole |chapter=mRNA Untranslated Regions (UTRs)|date=15 Aug 2011|doi=10.1002/9780470015902.a0005009.pub2|title=eLS|isbn=978-0470016176}}</ref> Sekvence unutar 3′{{nbsp}}UTR također imaju sposobnost degradacije ili stabilizacije [[iRNK]]] transkripta. Modifikacije koje kontroliraju stabilnost transkripta omogućavaju brzu kontrolu [[ekspresije gena]] bez promjene brzine translacije. Jedna grupa elemenata u 3′{{nbsp}}UTR koja može pomoći u destabilizaciji iRNK-[[primarni transkript|transkripta]] su [[AU-bogati elementi]] (ARE). Ovi elementi kreću se u veličini od 50 do 150 [[bazni par|baznih parova]] i uglavnom sadrže više kopija pentanukleotida AUUUA. Rane studije pokazale su da se ARE mogu razlikovati u sekvenci i svrstavaju u tri glavne klase koje se razlikuju po broju i rasporedu motiva.<ref name="Barrett"/> Drugi skup elemenata koji je prisutan i u 5′ i u 3′{{nbsp}}UTR su [[element odgovora na željezo| elementi odgovora na željezo]] (IREIRE je struktura petlje unutar neprevedenih regija iRNK koje ). [[kodon|kodiraju]] proteine uključene u ćelijski [[metabolizam]] željeza. iRNK transkript koji sadrži ovaj element se ili degradira ili stabilizuje u zavisnosti od vezivanja specifičnih proteina i unutarćelijskih koncentracija gvožđa.<ref name="Hesketh" /> [[Datoteka:Stem-loop.svg|thumb|[[Drška-petlja]] struktura molekule RNK]] 3′{{nbsp}}UTR također sadrži sekvence koje signaliziraju dodavanje, bilo samom transkriptu ili produktu translacije. Naprimjer, unutar 3′{{nbsp}}UTR-a postoje dva različita signala poliadenilacije koji signaliziraju dodavanje poli(A) repa. Ovi signali iniciraju sintezu [[poli(A)rep]]a na definiranoj dužini od oko 250 [[bazni par|baznih parova]].<ref name="Barrett"/> Primarni signal koji se koristi je signal [[Poliadenilacija|jedarne poliadenilacije]] (PAS) sa sekvencom AAUAAA koja se nalazi prema kraju 3′{{nbsp}}UTR-a.<ref name="Hesketh"/> Međutim, tokom ranog razvoja, umjesto toga se može javiti [[Poliadenilacija|citoplazmatska poliadenilacija]] i regulirati translacijsku aktivaciju majčinih mRNA. Element koji kontrolira ovaj proces naziva se CPE, bogat AU i također se nalazi u 3′{{nbsp}}UTR-u. CPE općenito ima strukturu UUUUUUAU i obično se nalazi unutar 100 baznih parova jedarne PAS.<ref name="Hesketh"/> Još jedna specifična adicija koju signalizira 3′{{nbsp}}UTR je ugradnja [[selenocistein]]a na UGA [[kodon]]e iRNK, koje kodiraju selenoproteine. Normalno, UGA kodon kodira zaustavljanje translacije, ali u ovom slučaju [[konzrtvirana sekvenca|konzervirana struktura]] [[petlja matične strukture]] nazvana [[SECIS-element|sekvenca insercije selenocisteina (SECIS)]] uzrokujujć inserciju selenocisteina umjesto toga.<ref name="Mignone"/> ==Uloga u ekspresiji gena== 3′ netranslatirana regija igra ključnu ulogu u ekspresiji gena utičući na lokalizaciju, stabilnost, izvoz i efikasnost translacije iRNK. Sadrži različite sekvence koje su uključene u [[ekspresija gena| ekspresiju gena]], uključujući elemente odgovora [[mikroRNK]] (MRE), elemente bogate AU (ARE) i poli(A) rep. Pored toga, strukturne karakteristike 3′{{nbsp}}UTR, kao i njegova upotreba alternativne poliadenilacije, imaju ulogu u ekspresiji gena. [[File:Role of miRNA in a normal cell.svg|thumb|400px|left| Uloga miRNK u regulaciji gena]] ===Elementi odgovora mikroRNK=== 3′{{nbsp}}UTR često sadrži elemente odgovora [[mikroRNK]] (MRE), koji su sekvence na koje se miRNK vežu. miRNK su kratke, [[nekodirajuća sekvenca|nekodirajuće molekule RNK]], sposobne za vezivanje za transkripte iRNK i regulaciju njihove ekspresije. Jedan mehanizam [[miRNK]] uključuje djelomično [[sparivanje baza]] 5′ sjemene sekvence miRNK sa MRE unutar 3′{{nbsp}}UTR iRNK; ovo vezivanje zatim uzrokuje translacijsku represiju. ===AU-bogati elementi=== Pored toga što sadrži MRE, 3′{{nbsp}}UTR također često sadrži [[AU-bogati element|AU-bogati elementi (ARE)]], koji su dugi 50 do 150 bp i obično uključuju mnogo kopija sekvence AUUUA. ARE-vezujući proteini (ARE-BP) vežu se za AU-bogate elemente na način koji zavisi od tipa tkiva, tipa ćelije, vremena, ćelijske lokalizacije i okruženja. Kao odgovor na različite intracelularne i ekstracelularne signale, ARE-BP proteini mogu promovirati raspad mRNA, utjecati na stabilnost mRNA ili aktivirati translaciju. Ovaj mehanizam regulacije gena uključen je u rast ćelija, [[ćelijsku diferencijaciju]] i adaptaciju na vanjske podražaje. Stoga djeluje na transkripte koji kodiraju [[citokine]], [[faktore rasta]], tumorske supresore, [[proto-onkogen]]e, [[ciklin]]e, [[enzim]]e, [[transkripcijski faktor|transkripcijske faktore]], [[receptor (biohemija)|receptore]] i [[membranski protein|membranske proteine]].<ref name="Barrett"/> ===Poli(A) rep=== [[Slika:MRNAcircle.svg|thumb|400px| Cirkularizacija transkripta iRNK posredovana je proteinima koji interaguju sa 5′ kapom i poli(A) repom.]] Poli(A) rep sadrži mjesta vezivanja za proteine koji vežu poli(A) (PABP). Ovi proteini sarađuju sa drugim faktorima kako bi uticali na izvoz, stabilnost, raspad i translaciju iRNK. PABP-ovi vezani za poli(A) rep mogu takođe interagovati sa proteinima, kao što su faktori inicijacije translacije, koji su vezani za 5′ kapu mRNA. Ova interakcija uzrokuje cikularizaciju transkripta, što potom promoviše inicijaciju translacije. Nadalje, omogućava efikasnu translaciju izazivajući recikliranje [[ribosom]]a.<ref name=Barrett /><ref name=Pichon /> Dok prisustvo poli(A) repa obično pomaže u pokretanju translacije, odsustvo ili uklanjanje jednog često dovodi do degradacije iRNK, posredovane [[egzonukleaza]]ma. Sama [[poliadenilacija]] regulisana je sekvencama unutar 3′{{nbsp}}UTR transkripta. Ove sekvence uključuju [[citoplazma]]tske poliadenilacijske elemente (CPE), koji su sekvence bogate [[uridin]]om i doprinose i aktivaciji i represiji poliadenilacije. Protein koji veže CPE (CPEB) veže se za CPE zajedno s raznim drugim proteinima kako bi izazvao različite odgovore.<ref name=Pichon/> ===Strukturna obilježja=== Dok sekvenca koja čini 3′{{nbsp}}UTR uveliko doprinosi ekspresiji gena, strukturne karakteristike 3′{{nbsp}}UTR također imaju veliku ulogu. Općenito, duži 3′{{nbsp}}UTR odgovaraju nižim stopama ekspresije jer često sadrže više miRNK i mjesta vezivanja proteina koja su uključena u inhibiciju translacije.<ref name=Barrett /><ref name=Pichon /><ref name="Di Giammartino">{{cite journal |last1=Di Giammartino |first1=Dafne Campigli |last2=Nishida |first2=Kensei |last3=Manley |first3=James L. |title=Mechanisms and Consequences of Alternative Polyadenylation |journal=Molecular Cell |date=September 2011 |volume=43 |issue=6 |pages=853–866 |doi=10.1016/j.molcel.2011.08.017 |pmid=21925375|pmc=3194005}}</ref> [[ljudi|Ljudski]] transkripti posjeduju 3′{{nbsp}}UTR-ove koji su u prosjeku dvostruko duži od ostalih 3′{{nbsp}}UTR-ova sisara. Ovaj trend odražava visok nivo složenosti uključen u regulaciju ljudskih gena. Pored dužine, sekundarna struktura 3′ netranslatirane regije također ima regulatorne funkcije. Proteinski faktori mogu ili pomoći ili poremetiti savijanje regije u različite [[sekundarna struktura|sekundarne strukture]]. Najčešća struktura je petlja-matica, koja pruža osnovu za proteine koji vežu RNK i nekodirajuće RNK koje utiču na ekspresiju transkripta.<ref name=Barrett/> [[Slika:Alternative polyadenylation.svg|thumb|left|300px|Alternativna poliadenilacija rezultira transkriptima s različitim 3′{{nbsp}}UTR-ovima]] ===Alternativna poliadenilacija=== Drugi mehanizam koji uključuje strukturu 3′{{nbsp}}UTR-a naziva se alternativna poliadenilacija (APA), koja rezultira mRNA [[izoformama]] koje se razlikuju samo po svojim 3′{{nbsp}}UTR-ovima. Ovaj mehanizam je posebno koristan za složene [[organizam|organizme]], jer omogućava ekspresiju istog proteina, ali u različitim količinama i lokacijama. Koristi ga oko polovina ljudskih gena. APA može nastati zbog prisustva više mjesta poliadenilacije ili međusobno isključivih terminalnih [[egzon]]a. Budući da može uticati na prisustvo mjesta vezivanja proteina i [[[miRNK]], APA može uzrokovati diferencijalnu ekspresiju iRNK transkripata utičući na njihovu stabilnost, izvoz u [[citoplazma|citoplazmu]] i efikasnost translacije.<ref name=Barrett /><ref name="Di Giammartino" /><ref name=Proudfoot>{{cite journal|last=Proudfoot|first=Nick J.|title=Ending the message: poly(A) signals then and now|journal=Genes & Development|volume=25|issue=17|pages=1770–1782|doi=10.1101/gad.17268411|pmid=21896654|pmc=3175714|year=2011}}</ref> ==Metode proučavanja== Naučnici koriste brojne metode za proučavanje složenih struktura i funkcija 3′{{nbsp}}UTR-a. Čak i ako se pokaže da je dati 3′{{nbsp}}UTR u iRNK prisutan u tkivu, efekti lokalizacije, funkcionalnog poluživota, translacijske efikasnosti i trans-aktivnih elemenata moraju se utvrditi kako bi se razumjela puna funkcionalnost 3′{{nbsp}}UTR-a.<ref name="Conne">{{cite journal |last1=Conne |first1=Béatrice |last2=Stutz |first2=André |last3=Vassalli |first3=Jean-Dominique |title=The 3′ untranslated region of messenger RNA: A molecular 'hotspot' for pathology? |journal=Nature Medicine |date=June 2000 |volume=6 |issue=6 |pages=637–641 |doi=10.1038/76211 |pmid=10835679|s2cid=7718209}}</ref> [[Računar]]ski pristupi, prvenstveno analizom sekvenci, pokazali su postojanje ARE-ova u približno 5–8% ljudskih 3′{{nbsp}}UTR-ova i prisustvo jedne ili više miRNK ciljeva u čak 60% ili više ljudskih 3′{{nbsp}}UTR-ova. Softver može brzo uporediti milione sekvenci odjednom kako bi pronašao sličnosti između različitih 3′{{nbsp}}UTR-ova unutar [[genom]]a. Eksperimentalni pristupi su korišteni za definisanje sekvenci koje se povezuju sa specifičnim proteinima koji vežu RNK; posebno, nedavna poboljšanja u tehnikama sekvenciranja i unakrsnog povezivanja omogućila su fino mapiranje mjesta vezivanja proteina unutar transkripta.<ref>{{cite journal |last1=Zhao |first1=W. |last2=Blagev |first2=D. |last3=Pollack |first3=J. L. |last4=Erle |first4=D. J. |title=Toward a Systematic Understanding of mRNA 3′ Untranslated Regions |journal=Proceedings of the American Thoracic Society |date=1 May 2011 |volume=8 |issue=2 |pages=163–166 |doi=10.1513/pats.201007-054MS|pmid=21543795|pmc=3131834}}</ref> Inducirane [[mutacije]] specifične za mjesto, naprimjer one koje utječu na terminacijski kodon, signal poliadenilacije ili sekundarnu strukturu 3′{{nbsp}}UTR-a, mogu pokazati kako mutirane regije mogu uzrokovati deregulaciju translacije i bolest.<ref name= "Chatterjee">{{cite journal |last1=Chatterjee |first1=Sangeeta |last2=Pal |first2=Jayanta K. |title=Role of 5′- and 3′-untranslated regions of mRNAs in human diseases |journal=Biology of the Cell |date=May 2009 |volume=101 |issue=5 |pages=251–262 |doi=10.1042/BC20080104 |pmid=19275763|doi-access=free|s2cid=22689654 }}</ref> Ove vrste metoda koje obuhvataju cijeli transkript trebale bi nam pomoći u razumijevanju poznatih cis elemenata i trans-regulatornih faktora unutar 3′{{nbsp}}UTR-ova. ==Bolest== [[Slika:UTR enfermedades 2 - multilingual.svg|thumb|350px| Bolesti uzrokovane različitim mutacijama unutar 3′{{nbsp}}UTR]] Mutacije 3′{{nbsp}}UTR mogu biti vrlo značajne jer jedna promjena može biti odgovorna za promijenjenu ekspresiju mnogih gena. ]]Transkripcijski, [[mutacija]] može utjecati samo na alel i gene koji su fizički povezani. Međutim, budući da proteini koji vežu 3′{{nbsp}}UTR također funkcioniraju u obradi i nuklearnom izvozu iRNK, mutacija može utjecati i na druge nepovezane gene.<ref name="Chatterjee"/> Disregulacija proteina koji vežu ARE (AUBP) zbog mutacija u regijama bogatim [[adenin|A]][[uracil|U]] može dovesti do bolesti uključujući [[tumorigeneza|tumorigenezu]] ([[kancer|rak]]), [[hemetopoeza|hematopoetske]] malignisti, leukemogenezu i razvojno kašnjenje/[[poremećaji iz autističnog spektra| poremećaje iz autističnog spektra]].<ref>{{cite journal |last1=Baou |first1=Maria |last2=Norton |first2=John D. |last3=Murphy |first3=John J. |title=AU-rich RNA binding proteins in hematopoiesis and leukemogenesis |journal=Blood |date=24 November 2011 |volume=118 |issue=22 |pages=5732–5740 |doi=10.1182/blood-2011-07-347237 |pmid=21917750|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last=Khabar|first=Khalid S. A.|title=Post-transcriptional control during chronic inflammation and cancer: a focus on AU-rich elements|journal=Cellular and Molecular Life Sciences|date=22 May 2010|volume=67|issue=17|pages=2937–2955|doi=10.1007/s00018-010-0383-x|pmid=20495997|pmc=2921490}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Suhl |first1=Joshua A. |last2=Muddashetty |first2=Ravi S. |last3=Anderson |first3=Bart R. |last4=Ifrim |first4=Marius F. |last5=Visootsak |first5=Jeannie |last6=Bassell |first6=Gary J. |last7=Warren |first7=Stephen T. |title=A 3′ untranslated region variant in FMR1 eliminates neuronal activity-dependent translation of FMRP by disrupting binding of the RNA-binding protein HuR |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=24 November 2015 |volume=112 |issue=47 |pages=E6553–E6561 |doi=10.1073/pnas.1514260112|pmid=26554012 |pmc=4664359|bibcode=2015PNAS..112E6553S|doi-access=free}}</ref> Povećan broj trinukleotidnih (CTG) ponavljanja u 3′{{nbsp}}UTR gena [[miotonin-protein kinaza|dystrophia myotonica protein kinaza]] (DMPK) uzrokuje [[miotoničnu distrofiju]].<ref name="Conne" /> Retro-transpozalna insercija tandemskih ponavljajućih sekvenci od tri kilobaze unutar 3′{{nbsp}}UTR proteina fukutina povezana je s kongenitalnom mišićnom distrofijom tipa Fukuyama.<ref name="Conne" /> Elementi u 3′{{nbsp}}UTR-u također su povezani s ljudskom [[akutna mijeloidna leukemija|akutnom mijeloidnom leukemijom]], [[alfa-talasemija|alfa-talasemijom]], [[neuroblastom]]om, [[keratinopatija|keratinopatijom]], [[aniridija|aniridijom]], [[IPEX-sindrom]]om i [[kongenitalna srčana mana|kongenitalnim srčanim mahanama]].<ref name="Chatterjee"/> Nekoliko identificiranih bolesti posredovanih [[UTR]]-om samo nagovještavaju bezbrojne veze koje tek treba otkriti. ==Budući razvoj== Uprkos trenutnom razumijevanju 3′{{nbsp}}UTR-ova, oni su i dalje relativna misterija. Budući da iRNK obično sadrže nekoliko preklapajućih kontrolnih elemenata, često je teško odrediti identitet i funkciju svakog 3′{{nbsp}}UTR elementa, a kamoli regulatorne faktore koji se mogu vezati na ovim mjestima. Osim toga, svaki 3′{{nbsp}}UTR sadrži mnoge alternativne elemente bogate AU i poliadenilacijske signale. Ovi cis- i trans-djelujući elementi, zajedno s [[miRNK]], nude praktično neograničen raspon mogućnosti kontrole unutar jedne iRNK.<ref name="Conne"/> Buduća istraživanja kroz povećanu upotrebu profiliranja [[ribosom]]a zasnovanog na dubokom sekvenciranju otkrit će više regulatornih suptilnosti, kao i nove kontrolne elemente i AUBP-ove.<ref name="Barrett"/> == Također pogledajte == * [[Pet primarnih netranslairanih regija]] * [[UTRdb]] * [[UTrome]] ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * {{cite journal |last1=Mazumder |first1=Barsanjit |last2=Seshadri |first2=Vasudevan |last3=Fox |first3=Paul L |title=Translational control by the 3′ UTR: the ends specify the means |journal=Trends in Biochemical Sciences |date=February 2003 |volume=28 |issue=2 |pages=91–98 |doi=10.1016/S0968-0004(03)00002-1 |pmid=12575997}} ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20080207173029/http://transterm.otago.ac.nz/RNAMotif.html Brief introduction to mRNA regulatory elements] *[https://web.archive.org/web/20080923202457/http://www.ba.itb.cnr.it/UTR/ UTResource] 3′{{nbsp}}UTR analysis *[http://www.utrome.org UTRome.org] 3′{{nbsp}}UTRs in nematodes *[[Medical Subject Heading]]: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh?cmd=Retrieve&dopt=Full&list_uids=68020413 3′ Untranslated Regions] {{commonscat|3'UTR}} [[Kategorija: RNK]] [[Kategorija: Ekspresija gena]] e578vljfwgmmkt59as6rospfha9dqck 3848962 3848961 2026-05-24T09:39:59Z Genetičar 181151 3848962 wikitext text/x-wiki [[Slika:Central Dogma of Molecular Biochemistry with Enzymes.jpg|thumb|right| Tok informacija unutar ćelije. DNK se prvo transkribira u RNK, koja se potom prevodi u protein. (Vidi [[Centralna dogma molekularne biologije]].)]] [[Slika:MRNA structure.svg|thumb|400px| Struktura [[iRNK]], približno u mjerilu za ljudsku iRNK, gdje je medijana dužine 3′UTR 700 [[nukleotid]]a]] U [[molekularna genetika|molekulnoj genetici]], '''tri prim neprevedena regija''' ('''3'UTR''') je dio [[informacijska RNK|iRNK]] koji odmah slijedi nakon [[translacija (biologija)|translacija]] [[terminacijski kodon]]. 3′{{nbsp}}UTR često sadrži regulatorne regije koje [[Posttranskripcijska regulacija|posttranskripcijski utiču]] na [[ekspresija gena|ekspresiju gena]]. Tokom [[ekspresija gena]], molekula iRNK se [[Transkripcija (genetika)|transkribuje]] iz [[DNK]] sekvence i kasnije se [[translacija|translatira]] u [[protein]]. Nekoliko regija molekule iRNA nije prevedeno u protein, uključujući [[5′ kapa|5' kapu]], [[pet prim neprevedena regija|5′ neprevedenu regiju]], 3′ neprevedenu regiju i [[poli(A) rep]]. Regulatorne regije unutar 3′ neprevedene regije mogu uticati na [[poliadenilacija|poliadenilaciju]], efikasnost translacije, lokalizaciju i stabilnost iRNK.<ref name="Barrett">{{cite journal |last1=Barrett |first1=Lucy W. |last2=Fletcher |first2=Sue |last3=Wilton |first3=Steve D. |title=Regulation of eukaryotic gene expression by the untranslated gene regions and other non-coding elements |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |date=November 2012 |volume=69 |issue=21 |pages=3613–3634 |doi=10.1007/s00018-012-0990-9|pmid=22538991 |pmc=3474909 }}</ref><ref name=Pichon>{{cite journal |last1=Pichon |first1=Xavier |last2=Wilson |first2=Lindsay A. |last3=Stoneley |first3=Mark |last4=Bastide |first4=Amandine |last5=King |first5=Helen A. |last6=Somers |first6=Joanna |last7=Willis |first7=Anne E. |title=RNA Binding Protein/RNA Element Interactions and the Control of Translation |journal=Current Protein & Peptide Science |date=2012 |volume=13 |issue=4 |pages=294–304 |doi=10.2174/138920312801619475 |pmid=22708490|pmc=3431537}}</ref> 3′{{nbsp}}UTR sadrži [[mjesta vezivanja]] i za regulatorne proteine i za [[mikroRNK]] (miRNK). Vezivanjem za specifična mjesta unutar 3′{{nbsp}}UTR, miRNK mogu smanjiti ekspresiju gena različitih iRNK, inhibiranjem translacije ili direktnim uzrokovanjem degradacije transkripta. 3′{{nbsp}}UTR također ima [[prigušivač (DNK)|prigušivač]] regije koje se vežu za [[represor]]ske proteine i inhibirat će ekspresiju iRNK. Mnoge 3′{{nbsp}}UTR također sadrže [[AU-bogati element|AU-bogate elemente]] (ARE). Proteini se vežu za ARE, kako bi uticali na stabilnost ili brzinu raspada transkripata na lokalizovani način ili uticali na inicijaciju translacije. Nadalje, 3′{{nbsp}}UTR sadrži sekvencu AAUAAA koja usmjerava dodavanje nekoliko stotina [[adenin]]skih ostataka nazvanih [[poli(A) rep]] na kraj iRNK transkripta. Poli(A) vezujući protein (PABP) se veže za ovaj rep, doprinoseći regulaciji translacije, stabilnosti i izvoza iRNK. Naprimjer, poli(A) repno vezan PABP interaguje sa proteinima povezanim sa 5′ krajem transkripta, uzrokujući kružnu transformaciju iRNK koja promoviše translaciju. 3′{{nbsp}}UTR također može sadržavati sekvence koje privlače proteine da povežu iRNK sa [[citoskelet]]om, transportuju je do ili iz [[ćelijsko jedro|ćelijskog jedra]] ili vrše druge vrste lokalizacije. Pored sekvenci unutar 3′{{nbsp}}UTR, fizičke karakteristike regije, uključujući njenu dužinu i [[sekundarna struktura| sekundarnu strukturu]], doprinose regulaciji translacije. Ovi raznoliki mehanizmi regulacije gena osiguravaju da se ispravni geni eksprimiraju u ispravnim ćelijama u odgovarajuće vrijeme. ==Fizičke karakteristike== 3′{{nbsp}}UTR iRNK ima veliki broj regulatornih funkcija koje kontrolišu fizičke karakteristike regije. Jedna takva karakteristika je dužina 3′{{nbsp}}UTR, koja u genomu [[sisar]]a ima značajne varijacije. Ova regija iRNK transkripta može se kretati od 60 do oko 4000 [[nukleotid]]a.<ref name="Hesketh">{{cite book|last=Hesketh|first=John|chapter=3′{{nbsp}}UTRs and Regulation|title=Encyclopedia of Life Sciences|date=23 Sep 2005|doi=10.1038/npg.els.0005011|isbn=978-0470016176}}</ref> U [[prosjek]]u, dužina 3′{{nbsp}}UTR-a kod ljudi je približno 800 nukleotida, dok je prosječna dužina 5′{{nbsp}}UTR-a samo oko 200 nukleotida.<ref name="Mignone"/> Dužina 3′{{nbsp}}UTR-a je značajna jer su duži 3′{{nbsp}}UTR-i povezani s nižim nivoima ekspresije gena. Jedno moguće objašnjenje za ovaj [[fenomen]] je da duži regioni imaju veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] posjedovanja više mjesta vezivanja [[miRNK]] koja imaju sposobnost inhibiranja translacije. Pored dužine, sastav nukleotida se također značajno razlikuje između 5′ i 3′{{nbsp}}UTR-a. Prosječni [[GC-sadržaj|G+C procenat]] 5′{{nbsp}}UTR-a kod [[eutermija|toplokrvnih]] [[kičmenjak]]a je oko 60% u poređenju sa samo 45% za 3′{{nbsp}}UTR-ove. Ovo je važno jer je uočena inverzna [[korelacija]] između G+C% 5′ i 3′{{nbsp}}UTR-ova i njihovih odgovarajućih dužina. [[UTR]]-ovi koji su siromašni GC-om imaju tendenciju da budu duži od onih koji se nalaze u genomskim regijama bogatim [[guanin|G]][[citizin|C]]-om.<ref name="Mignone">{{cite book|last1=Mignone|first1=Flavio|first2=Graziano |last2=Pesole |chapter=mRNA Untranslated Regions (UTRs)|date=15 Aug 2011|doi=10.1002/9780470015902.a0005009.pub2|title=eLS|isbn=978-0470016176}}</ref> Sekvence unutar 3′{{nbsp}}UTR također imaju sposobnost degradacije ili stabilizacije [[iRNK]]] transkripta. Modifikacije koje kontroliraju stabilnost transkripta omogućavaju brzu kontrolu [[ekspresije gena]] bez promjene brzine translacije. Jedna grupa elemenata u 3′{{nbsp}}UTR koja može pomoći u destabilizaciji iRNK-[[primarni transkript|transkripta]] su [[AU-bogati elementi]] (ARE). Ovi elementi kreću se u veličini od 50 do 150 [[bazni par|baznih parova]] i uglavnom sadrže više kopija pentanukleotida AUUUA. Rane studije pokazale su da se ARE mogu razlikovati u sekvenci i svrstavaju u tri glavne klase koje se razlikuju po broju i rasporedu motiva.<ref name="Barrett"/> Drugi skup elemenata koji je prisutan i u 5′ i u 3′{{nbsp}}UTR su [[element odgovora na željezo| elementi odgovora na željezo]] (IREIRE je struktura petlje unutar neprevedenih regija iRNK koje ). [[kodon|kodiraju]] proteine uključene u ćelijski [[metabolizam]] željeza. iRNK transkript koji sadrži ovaj element se ili degradira ili stabilizuje u zavisnosti od vezivanja specifičnih proteina i unutarćelijskih koncentracija gvožđa.<ref name="Hesketh" /> [[Datoteka:Stem-loop.svg|thumb|[[Drška-petlja]] struktura molekule RNK]] 3′{{nbsp}}UTR također sadrži sekvence koje signaliziraju dodavanje, bilo samom transkriptu ili produktu translacije. Naprimjer, unutar 3′{{nbsp}}UTR-a postoje dva različita signala poliadenilacije koji signaliziraju dodavanje poli(A) repa. Ovi signali iniciraju sintezu [[poli(A)rep]]a na definiranoj dužini od oko 250 [[bazni par|baznih parova]].<ref name="Barrett"/> Primarni signal koji se koristi je signal [[Poliadenilacija|jedarne poliadenilacije]] (PAS) sa sekvencom AAUAAA koja se nalazi prema kraju 3′{{nbsp}}UTR-a.<ref name="Hesketh"/> Međutim, tokom ranog razvoja, umjesto toga se može javiti [[Poliadenilacija|citoplazmatska poliadenilacija]] i regulirati translacijsku aktivaciju majčinih mRNA. Element koji kontrolira ovaj proces naziva se CPE, bogat AU i također se nalazi u 3′{{nbsp}}UTR-u. CPE općenito ima strukturu UUUUUUAU i obično se nalazi unutar 100 baznih parova jedarne PAS.<ref name="Hesketh"/> Još jedna specifična adicija koju signalizira 3′{{nbsp}}UTR je ugradnja [[selenocistein]]a na UGA [[kodon]]e iRNK, koje kodiraju selenoproteine. Normalno, UGA kodon kodira zaustavljanje translacije, ali u ovom slučaju [[konzrtvirana sekvenca|konzervirana struktura]] [[petlja matične strukture]] nazvana [[SECIS-element|sekvenca insercije selenocisteina (SECIS)]] uzrokujujć inserciju selenocisteina umjesto toga.<ref name="Mignone"/> ==Uloga u ekspresiji gena== 3′ netranslatirana regija igra ključnu ulogu u ekspresiji gena utičući na lokalizaciju, stabilnost, izvoz i efikasnost translacije iRNK. Sadrži različite sekvence koje su uključene u [[ekspresija gena| ekspresiju gena]], uključujući elemente odgovora [[mikroRNK]] (MRE), elemente bogate AU (ARE) i poli(A) rep. Pored toga, strukturne karakteristike 3′{{nbsp}}UTR, kao i njegova upotreba alternativne poliadenilacije, imaju ulogu u ekspresiji gena. [[File:Role of miRNA in a normal cell.svg|thumb|400px|left| Uloga miRNK u regulaciji gena]] ===Elementi odgovora mikroRNK=== 3′{{nbsp}}UTR često sadrži elemente odgovora [[mikroRNK]] (MRE), koji su sekvence na koje se miRNK vežu. miRNK su kratke, [[nekodirajuća sekvenca|nekodirajuće molekule RNK]], sposobne za vezivanje za transkripte iRNK i regulaciju njihove ekspresije. Jedan mehanizam [[miRNK]] uključuje djelomično [[sparivanje baza]] 5′ sjemene sekvence miRNK sa MRE unutar 3′{{nbsp}}UTR iRNK; ovo vezivanje zatim uzrokuje translacijsku represiju. ===AU-bogati elementi=== Pored toga što sadrži MRE, 3′{{nbsp}}UTR također često sadrži [[AU-bogati element|AU-bogati elementi (ARE)]], koji su dugi 50 do 150 bp i obično uključuju mnogo kopija sekvence AUUUA. ARE-vezujući proteini (ARE-BP) vežu se za AU-bogate elemente na način koji zavisi od tipa tkiva, tipa ćelije, vremena, ćelijske lokalizacije i okruženja. Kao odgovor na različite intracelularne i ekstracelularne signale, ARE-BP proteini mogu promovirati raspad mRNA, utjecati na stabilnost mRNA ili aktivirati translaciju. Ovaj mehanizam regulacije gena uključen je u rast ćelija, [[ćelijsku diferencijaciju]] i adaptaciju na vanjske podražaje. Stoga djeluje na transkripte koji kodiraju [[citokine]], [[faktore rasta]], tumorske supresore, [[proto-onkogen]]e, [[ciklin]]e, [[enzim]]e, [[transkripcijski faktor|transkripcijske faktore]], [[receptor (biohemija)|receptore]] i [[membranski protein|membranske proteine]].<ref name="Barrett"/> ===Poli(A) rep=== [[Slika:MRNAcircle.svg|thumb|400px| Cirkularizacija transkripta iRNK posredovana je proteinima koji interaguju sa 5′ kapom i poli(A) repom.]] Poli(A) rep sadrži mjesta vezivanja za proteine koji vežu poli(A) (PABP). Ovi proteini sarađuju sa drugim faktorima kako bi uticali na izvoz, stabilnost, raspad i translaciju iRNK. PABP-ovi vezani za poli(A) rep mogu takođe interagovati sa proteinima, kao što su faktori inicijacije translacije, koji su vezani za 5′ kapu mRNA. Ova interakcija uzrokuje cikularizaciju transkripta, što potom promoviše inicijaciju translacije. Nadalje, omogućava efikasnu translaciju izazivajući recikliranje [[ribosom]]a.<ref name=Barrett /><ref name=Pichon /> Dok prisustvo poli(A) repa obično pomaže u pokretanju translacije, odsustvo ili uklanjanje jednog često dovodi do degradacije iRNK, posredovane [[egzonukleaza]]ma. Sama [[poliadenilacija]] regulisana je sekvencama unutar 3′{{nbsp}}UTR transkripta. Ove sekvence uključuju [[citoplazma]]tske poliadenilacijske elemente (CPE), koji su sekvence bogate [[uridin]]om i doprinose i aktivaciji i represiji poliadenilacije. Protein koji veže CPE (CPEB) veže se za CPE zajedno s raznim drugim proteinima kako bi izazvao različite odgovore.<ref name=Pichon/> ===Strukturna obilježja=== Dok sekvenca koja čini 3′{{nbsp}}UTR uveliko doprinosi ekspresiji gena, strukturne karakteristike 3′{{nbsp}}UTR također imaju veliku ulogu. Općenito, duži 3′{{nbsp}}UTR odgovaraju nižim stopama ekspresije jer često sadrže više miRNK i mjesta vezivanja proteina koja su uključena u inhibiciju translacije.<ref name=Barrett /><ref name=Pichon /><ref name="Di Giammartino">{{cite journal |last1=Di Giammartino |first1=Dafne Campigli |last2=Nishida |first2=Kensei |last3=Manley |first3=James L. |title=Mechanisms and Consequences of Alternative Polyadenylation |journal=Molecular Cell |date=September 2011 |volume=43 |issue=6 |pages=853–866 |doi=10.1016/j.molcel.2011.08.017 |pmid=21925375|pmc=3194005}}</ref> [[ljudi|Ljudski]] transkripti posjeduju 3′{{nbsp}}UTR-ove koji su u prosjeku dvostruko duži od ostalih 3′{{nbsp}}UTR-ova sisara. Ovaj trend odražava visok nivo složenosti uključen u regulaciju ljudskih gena. Pored dužine, sekundarna struktura 3′ netranslatirane regije također ima regulatorne funkcije. Proteinski faktori mogu ili pomoći ili poremetiti savijanje regije u različite [[sekundarna struktura|sekundarne strukture]]. Najčešća struktura je petlja-matica, koja pruža osnovu za proteine koji vežu RNK i nekodirajuće RNK koje utiču na ekspresiju transkripta.<ref name=Barrett/> [[Slika:Alternative polyadenylation.svg|thumb|left|300px|Alternativna poliadenilacija rezultira transkriptima s različitim 3′{{nbsp}}UTR-ovima]] ===Alternativna poliadenilacija=== Drugi mehanizam koji uključuje strukturu 3′{{nbsp}}UTR-a naziva se alternativna poliadenilacija (APA), koja rezultira mRNA [[izoformama]] koje se razlikuju samo po svojim 3′{{nbsp}}UTR-ovima. Ovaj mehanizam je posebno koristan za složene [[organizam|organizme]], jer omogućava ekspresiju istog proteina, ali u različitim količinama i lokacijama. Koristi ga oko polovina ljudskih gena. APA može nastati zbog prisustva više mjesta poliadenilacije ili međusobno isključivih terminalnih [[egzon]]a. Budući da može uticati na prisustvo mjesta vezivanja proteina i [[[miRNK]], APA može uzrokovati diferencijalnu ekspresiju iRNK transkripata utičući na njihovu stabilnost, izvoz u [[citoplazma|citoplazmu]] i efikasnost translacije.<ref name=Barrett /><ref name="Di Giammartino" /><ref name=Proudfoot>{{cite journal|last=Proudfoot|first=Nick J.|title=Ending the message: poly(A) signals then and now|journal=Genes & Development|volume=25|issue=17|pages=1770–1782|doi=10.1101/gad.17268411|pmid=21896654|pmc=3175714|year=2011}}</ref> ==Metode proučavanja== Naučnici koriste brojne metode za proučavanje složenih struktura i funkcija 3′{{nbsp}}UTR-a. Čak i ako se pokaže da je dati 3′{{nbsp}}UTR u iRNK prisutan u tkivu, efekti lokalizacije, funkcionalnog poluživota, translacijske efikasnosti i trans-aktivnih elemenata moraju se utvrditi kako bi se razumjela puna funkcionalnost 3′{{nbsp}}UTR-a.<ref name="Conne">{{cite journal |last1=Conne |first1=Béatrice |last2=Stutz |first2=André |last3=Vassalli |first3=Jean-Dominique |title=The 3′ untranslated region of messenger RNA: A molecular 'hotspot' for pathology? |journal=Nature Medicine |date=June 2000 |volume=6 |issue=6 |pages=637–641 |doi=10.1038/76211 |pmid=10835679|s2cid=7718209}}</ref> [[Računar]]ski pristupi, prvenstveno analizom sekvenci, pokazali su postojanje ARE-ova u približno 5–8% ljudskih 3′{{nbsp}}UTR-ova i prisustvo jedne ili više miRNK ciljeva u čak 60% ili više ljudskih 3′{{nbsp}}UTR-ova. Softver može brzo uporediti milione sekvenci odjednom kako bi pronašao sličnosti između različitih 3′{{nbsp}}UTR-ova unutar [[genom]]a. Eksperimentalni pristupi su korišteni za definisanje sekvenci koje se povezuju sa specifičnim proteinima koji vežu RNK; posebno, nedavna poboljšanja u tehnikama sekvenciranja i unakrsnog povezivanja omogućila su fino mapiranje mjesta vezivanja proteina unutar transkripta.<ref>{{cite journal |last1=Zhao |first1=W. |last2=Blagev |first2=D. |last3=Pollack |first3=J. L. |last4=Erle |first4=D. J. |title=Toward a Systematic Understanding of mRNA 3′ Untranslated Regions |journal=Proceedings of the American Thoracic Society |date=1 May 2011 |volume=8 |issue=2 |pages=163–166 |doi=10.1513/pats.201007-054MS|pmid=21543795|pmc=3131834}}</ref> Inducirane [[mutacije]] specifične za mjesto, naprimjer one koje utječu na terminacijski kodon, signal poliadenilacije ili sekundarnu strukturu 3′{{nbsp}}UTR-a, mogu pokazati kako mutirane regije mogu uzrokovati deregulaciju translacije i bolest.<ref name= "Chatterjee">{{cite journal |last1=Chatterjee |first1=Sangeeta |last2=Pal |first2=Jayanta K. |title=Role of 5′- and 3′-untranslated regions of mRNAs in human diseases |journal=Biology of the Cell |date=May 2009 |volume=101 |issue=5 |pages=251–262 |doi=10.1042/BC20080104 |pmid=19275763|doi-access=free|s2cid=22689654 }}</ref> Ove vrste metoda koje obuhvataju cijeli transkript trebale bi nam pomoći u razumijevanju poznatih cis elemenata i trans-regulatornih faktora unutar 3′{{nbsp}}UTR-ova. ==Bolest== [[Slika:UTR enfermedades 2 - multilingual.svg|thumb|350px| Bolesti uzrokovane različitim mutacijama unutar 3′{{nbsp}}UTR]] Mutacije 3′{{nbsp}}UTR mogu biti vrlo značajne jer jedna promjena može biti odgovorna za promijenjenu ekspresiju mnogih gena. ]]Transkripcijski, [[mutacija]] može utjecati samo na alel i gene koji su fizički povezani. Međutim, budući da proteini koji vežu 3′{{nbsp}}UTR također funkcioniraju u obradi i nuklearnom izvozu iRNK, mutacija može utjecati i na druge nepovezane gene.<ref name="Chatterjee"/> Disregulacija proteina koji vežu ARE (AUBP) zbog mutacija u regijama bogatim [[adenin|A]][[uracil|U]] može dovesti do bolesti uključujući [[tumorigeneza|tumorigenezu]] ([[kancer|rak]]), [[hemetopoeza|hematopoetske]] malignisti, leukemogenezu i razvojno kašnjenje/[[poremećaji iz autističnog spektra| poremećaje iz autističnog spektra]].<ref>{{cite journal |last1=Baou |first1=Maria |last2=Norton |first2=John D. |last3=Murphy |first3=John J. |title=AU-rich RNA binding proteins in hematopoiesis and leukemogenesis |journal=Blood |date=24 November 2011 |volume=118 |issue=22 |pages=5732–5740 |doi=10.1182/blood-2011-07-347237 |pmid=21917750|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last=Khabar|first=Khalid S. A.|title=Post-transcriptional control during chronic inflammation and cancer: a focus on AU-rich elements|journal=Cellular and Molecular Life Sciences|date=22 May 2010|volume=67|issue=17|pages=2937–2955|doi=10.1007/s00018-010-0383-x|pmid=20495997|pmc=2921490}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Suhl |first1=Joshua A. |last2=Muddashetty |first2=Ravi S. |last3=Anderson |first3=Bart R. |last4=Ifrim |first4=Marius F. |last5=Visootsak |first5=Jeannie |last6=Bassell |first6=Gary J. |last7=Warren |first7=Stephen T. |title=A 3′ untranslated region variant in FMR1 eliminates neuronal activity-dependent translation of FMRP by disrupting binding of the RNA-binding protein HuR |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=24 November 2015 |volume=112 |issue=47 |pages=E6553–E6561 |doi=10.1073/pnas.1514260112|pmid=26554012 |pmc=4664359|bibcode=2015PNAS..112E6553S|doi-access=free}}</ref> Povećan broj trinukleotidnih (CTG) ponavljanja u 3′{{nbsp}}UTR gena [[miotonin-protein kinaza|dystrophia myotonica protein kinaza]] (DMPK) uzrokuje [[miotoničnu distrofiju]].<ref name="Conne" /> Retro-transpozalna insercija tandemskih ponavljajućih sekvenci od tri kilobaze unutar 3′{{nbsp}}UTR proteina fukutina povezana je s kongenitalnom mišićnom distrofijom tipa Fukuyama.<ref name="Conne" /> Elementi u 3′{{nbsp}}UTR-u također su povezani s ljudskom [[akutna mijeloidna leukemija|akutnom mijeloidnom leukemijom]], [[alfa-talasemija|alfa-talasemijom]], [[neuroblastom]]om, [[keratinopatija|keratinopatijom]], [[aniridija|aniridijom]], [[IPEX-sindrom]]om i [[kongenitalna srčana mana|kongenitalnim srčanim mahanama]].<ref name="Chatterjee"/> Nekoliko identificiranih bolesti posredovanih [[UTR]]-om samo nagovještavaju bezbrojne veze koje tek treba otkriti. ==Budući razvoj== Uprkos trenutnom razumijevanju 3′{{nbsp}}UTR-ova, oni su i dalje relativna misterija. Budući da iRNK obično sadrže nekoliko preklapajućih kontrolnih elemenata, često je teško odrediti identitet i funkciju svakog 3′{{nbsp}}UTR elementa, a kamoli regulatorne faktore koji se mogu vezati na ovim mjestima. Osim toga, svaki 3′{{nbsp}}UTR sadrži mnoge alternativne elemente bogate AU i poliadenilacijske signale. Ovi cis- i trans-djelujući elementi, zajedno s [[miRNK]], nude praktično neograničen raspon mogućnosti kontrole unutar jedne iRNK.<ref name="Conne"/> Buduća istraživanja kroz povećanu upotrebu profiliranja [[ribosom]]a zasnovanog na dubokom sekvenciranju otkrit će više regulatornih suptilnosti, kao i nove kontrolne elemente i AUBP-ove.<ref name="Barrett"/> == Također pogledajte == * [[Pet primarnih netranslairanih regija]] * [[UTRdb]] * [[UTrome]] ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * {{cite journal |last1=Mazumder |first1=Barsanjit |last2=Seshadri |first2=Vasudevan |last3=Fox |first3=Paul L |title=Translational control by the 3′ UTR: the ends specify the means |journal=Trends in Biochemical Sciences |date=February 2003 |volume=28 |issue=2 |pages=91–98 |doi=10.1016/S0968-0004(03)00002-1 |pmid=12575997}} ==Vanjski linkovi== *[https://web.archive.org/web/20080207173029/http://transterm.otago.ac.nz/RNAMotif.html Brief introduction to mRNA regulatory elements] *[https://web.archive.org/web/20080923202457/http://www.ba.itb.cnr.it/UTR/ UTResource] 3′{{nbsp}}UTR analysis *[http://www.utrome.org UTRome.org] 3′{{nbsp}}UTRs in nematodes *[[Medical Subject Heading]]: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/mesh?cmd=Retrieve&dopt=Full&list_uids=68020413 3′ Untranslated Regions] {{commonscat|3'UTR}} [[Kategorija: RNK]] [[Kategorija: Ekspresija gena]] bynfx9e8vxahu5pizhiq43v309472eu 10 534927 3848968 2026-05-24T10:23:53Z KWiki 9400 Nova stranica: {{navkutija | ime = Hidrografija Slovačke | naslov = Hidrografija [[Slovačka|Slovačke]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak rijeka u Slovačkoj|Rijeke]] | podaci1 = {{Navkutija podgrupa | grupa1 = [[Crno more|Crnomorski sliv]] | podaci1 = {{Navkutija podgrupa | grupa1 = Sliv [[Dunav]]a | podaci1 = * '''[[Dunav]]''' <!---------------------------------> * '''[[Hron]]''' ** [[Bystrianka]] ** [[Čierny Hron]] ** [[Hučava (Zolná)|Hučava]] ** [... 3848968 wikitext text/x-wiki {{navkutija | ime = Hidrografija Slovačke | naslov = Hidrografija [[Slovačka|Slovačke]] | podaciklasa = hlist | grupa1 = [[Spisak rijeka u Slovačkoj|Rijeke]] | podaci1 = {{Navkutija podgrupa | grupa1 = [[Crno more|Crnomorski sliv]] | podaci1 = {{Navkutija podgrupa | grupa1 = Sliv [[Dunav]]a | podaci1 = * '''[[Dunav]]''' <!---------------------------------> * '''[[Hron]]''' ** [[Bystrianka]] ** [[Čierny Hron]] ** [[Hučava (Zolná)|Hučava]] ** [[Neresnica (rijeka)|Neresnica]] ** [[Paríž]] ** [[Perec (rijeka)|Perec]] ** [[Podlužianka]] ** [[Rohozná (Hron)|Rohozná]] ** [[Sikenica (rijeka)|Sikenica]] ** [[Slatina (Hron)|Slatina]] ** [[Zolná (Slatina)|Zolná]] <!---------------------------------> * '''[[Ipeľ]]''' ** [[Krtíš]] ** [[Stará rieka (Tisovník)|Stará rieka]] ** [[Suchá (Ipeľ)|Suchá]] ** [[Štiavnica (Ipeľ)|Štiavnica]] ** [[Tisovník]] <!---------------------------------> * '''[[Morava (Češka)|Morava]]''' ** [[Chvojnica (Morava)|Chvojnica]] ** [[Malina (rijeka)|Malina]] ** [[Myjava (rijeka)|Myjava]] ** [[Rudava]] ** [[Teplica (Myjava)]] <!---------------------------------> * '''[[Váh]]''' ** [[Bebrava]] ** [[Belá (Váh)|Belá]] ** [[Biela voda (Váh)]] ** [[Bystrica (Kysuca)|Bystrica]] ** [[Čierna voda (Mali Dunav)]] ** [[Dlhý kanál]] ** [[Dolná Blava]] ** [[Dudváh]] ** [[Gidra]] ** [[Handlovka]] ** [[Jelešňa]] ** [[Krupinica]] ** [[Kysuca]] ** [[Litava (Krupinica)|Litava]] ** [[Malá Nitra]] ** '''[[Mali Dunav]]''' ** '''[[Nitra (rijeka)|Nitra]]''' ** [[Nitrica (rijeka)|Nitrica]] ** '''[[Orava (rijeka)|Orava]]''' ** [[Oravica]] ** [[Parná]] ** [[Polhoranka]] ** [[Radiša (rijeka)|Radiša]] ** [[Radošinka]] ** [[Rajčanka]] ** [[Revúca (Váh)|Revúca]] ** [[Teplica (Turiec)]] ** [[Trnávka (Dudváh)|Trnávka]] ** [[Turiec (Váh)|Turiec]] ** [[Varínka]] ** [[Vlára]] ** [[Žitava (rijeka)|Žitava]] | grupa2 = Sliv [[Tisa (rijeka)|Tise]] | podaci2 = * '''[[Tisa]]''' * '''[[Bodrog]]''' ** [[Cirocha]] ** [[Čierna voda (Už)]] ** [[Duša (rijeka)|Duša]] ** [[Chlmec (Trnávka)|Chlmec]] ** '''[[Laborec]]''' ** [[Ladomirka]] ** '''[[Latorica]]''' ** [[Muráň (rijeka)|Muráň]] ** [[Okna (rijeka)|Okna]] ** [[Oľka (rijeka)|Oľka]] ** '''[[Ondava]]''' ** [[Roňava]] ** [[Topľa]] ** [[Trnávka (Ondava)|Trnávka]] ** [[Ublianka]] ** [[Udava (rijeka)|Udava]] ** [[Ulička (Už)|Ulička]] ** '''[[Už (Laborec)|Už]]''' ** [[Výrava (Laborec)|Výrava]] * '''[[Sajó|Slaná]]''' ** [[Blh (rijeka)|Blh]] ** [[Bodva]] ** [[Gortva (rijeka)|Gortva]] ** [[Ida (rijeka)|Ida]] ** [[Hnilec (rijeka)|Hnilec]] ** '''[[Hornád]]''' ** [[Klenovská Rimava]] ** [[Oľšava (Hornád)|Oľšava]] ** [[Rimava]] ** [[Rimavica]] ** [[Sekčov (rijeka)|Sekčov]] ** [[Svinka]] ** [[Štítnik (rijeka)|Štítnik]] ** [[Torysa (rijeka)|Torysa]] ** [[Turiec (Sajó)|Turiec]] ** [[Turňa (rijeka)|Turňa]] }} | grupa2 = [[Baltičko more|Baltički sliv]] | podaci2 = {{Navkutija podgrupa | grupa1 = Sliv [[Visla|Visle]] | podaci1 = * '''[[Dunajec]]''' ** [[Biela (Poprad)|Biela]] ** [[Biela voda (Dunajec)]] ** [[Jakubianka]] ** [[Kežmarská Biela voda]] ** [[Mlynica (rijeka)|Mlynica]] ** [[Poprad (rijeka)|Poprad]] }} }} | grupa2 = [[Spisak jezera u Slovačkoj|Jezera]] | podaci2 = {{Navkutija podgrupa | grupa1 = [[Cirkno jezero|Cirkna jezera]]<br/>u [[Tatre|Tatrama]] | podaci1 = * [[Veľké Hincovo pleso]] * [[Štrbské pleso]] * [[Popradské pleso]] | grupa2 = Ostala | podaci2 = * [[Izra (jezero)|Izra]] * [[Morské oko (jezero)|Morské oko]] | grupa3 = [[Vještačko jezero|Vještačka]] | podaci3 = {{Navkutija podgrupa | grupa1 = Sliv [[Váh]]a | podaci1 = * [[Bešeňová (jezero)|Bešeňová]] * [[Čierny Váh (jezero)|Čierny Váh]] * [[Hričov (jezero)|Hričov]] * [[Kráľová (jezero)|Kráľová]] * [[Krpeľany (jezero)|Krpeľany]] * '''[[Liptovská Mara]]''' * [[Nosice (jezero)|Nosice]] * [[Nová Bystrica (jezero)|Nová Bystrica]] * '''[[Orava (jezero)|Orava]]''' * [[Sĺňava]] * [[Žilina (jezero)|Žilina]] | grupa2 = Ostala | podaci2 = * '''[[Gabčíkovo (brana)|Gabčíkovo]]''' * '''[[Ružín (jezero)|Ružín]] * [[Starina (jezero)|Starina]] * '''[[Veľká Domaša]]''' * '''[[Zemplínska šírava]]''' }} }} | grupa4 = [[Riječno ostrvo|Riječna<br/>ostrva]] | podaci4 = * '''[[Veliko žitno ostrvo]]''' }}<noinclude> [[Kategorija:Hidrografija Slovačke|τ]] [[Kategorija:Šabloni za geografiju Slovačke|Hidrografija]] </noinclude> crecr2kz2c0mgtxk40myokjb2lfxwep 14 534928 3848970 2026-05-24T10:27:28Z KWiki 9400 Nova stranica: [[Kategorija:Geografija Slovačke|Hidrografija]] [[Kategorija:Hidrografija po državama|Slovačka]] [[Kategorija:Vode u Slovačkoj|Hidrografija]] 3848970 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Geografija Slovačke|Hidrografija]] [[Kategorija:Hidrografija po državama|Slovačka]] [[Kategorija:Vode u Slovačkoj|Hidrografija]] 3s02uuv9hc1o082217svkzh4g7o5118 14 534929 3848972 2026-05-24T10:33:29Z KWiki 9400 Nova stranica: {{šablonska kategorija |type = navbox |topic = [[Geografija Slovačke|Geografiju Slovačke]] }} [[Kategorija:Šabloni Slovačke|Geografija]] [[Kategorija:Šabloni geografije po državama|Slovačka]] [[Kategorija:Šabloni evropske geografije|Slovačka]] [[Kategorija:Geografija Slovačke|Šabloni]] 3848972 wikitext text/x-wiki {{šablonska kategorija |type = navbox |topic = [[Geografija Slovačke|Geografiju Slovačke]] }} [[Kategorija:Šabloni Slovačke|Geografija]] [[Kategorija:Šabloni geografije po državama|Slovačka]] [[Kategorija:Šabloni evropske geografije|Slovačka]] [[Kategorija:Geografija Slovačke|Šabloni]] 19qe291gotg6pcbi4jpu26lrqrd208m 0 534930 3848974 2026-05-24T10:36:49Z Unrelated9966 178239 Nova stranica: {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2003. | slika = ESC 2003 Map.svg | veličina_slike = | slika_alt = Karta učesnika Eurosonga 2003 | opis_slike = Karta učesnika Eurosonga 2003 | polufinale = | finale = 24. maj 2003. | mjesto_održavanja = [[Skonto Hall]]<br />[[Riga]], [[Latvija]] | voditelji = [[Marie N]] i [[Renārs Kaupers]] | dirigent = | rež... 3848974 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2003. | slika = ESC 2003 Map.svg | veličina_slike = | slika_alt = Karta učesnika Eurosonga 2003 | opis_slike = Karta učesnika Eurosonga 2003 | polufinale = | finale = 24. maj 2003. | mjesto_održavanja = [[Skonto Hall]]<br />[[Riga]], [[Latvija]] | voditelji = [[Marie N]] i [[Renārs Kaupers]] | dirigent = | režiser = Sven Stojanović | izvršni_nadzornik = [[Sven Stojanović]] | izvršni_producent = Brigita Rozenbrika | emiter = [[Latvijas Televīzija|LTV]] | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = ''Magical Rendez-vous'' | broj_učesnika = 26 | debitiranje = {{Esc|Ukrajina}} | povratak = {{Plainlist| * {{Esc|Island}} * {{Esc|Irska}} * {{Esc|Nizozemska}} * {{Esc|Norveška}} * {{Esc|Poljska}} * {{Esc|Portugal}} }} | odustajanje = {{Plainlist| * {{Esc|Danska}} * {{Esc|Finska}} * {{Esc|Litvanija}} * {{Esc|Sjeverna Makedonija|Makedonija}} * {{Esc|Švicarska}} }} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje su bile ispod crte | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje poene 1–8, 10 i 12 svojim deset omiljenih pjesama. | bez_poena = {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | pobjednička_pjesma = {{Esc|Turska}}<br />"[[Everyway That I Can]]" | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2002.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2004.]] }} '''Eurosong 2003.''' bio je 48. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je 24. maja 2003. u [[Skonto Hall]]u u [[Riga|Rigi]], [[Latvija]], a vodili su ga [[Marie N]] i [[Renārs Kaupers]]. Takmičenje je organizirala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) zajedno s [[Latvijas Televīzija|LTV]], nakon što je Latvija pobijedila na [[Eurosong 2002.|Eurosongu 2002.]] s pjesmom ''I Wanna'' u izvođenju [[Marie N]].<ref name="Details2003">{{Cite web|title=Eurovision 2003 Results: Voting & Points - Eurovisionworld|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2003|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Na takmičenju je učestvovalo 26 zemalja, što je u tom trenutku bio rekord. Po prvi put se pojavila [[Ukrajina na Eurosongu|Ukrajina]], dok su se vratile [[Island na Eurosongu|Island]], [[Irska na Eurosongu|Irska]], [[Nizozemska na Eurosongu|Nizozemska]], [[Norveška na Eurosongu|Norveška]], [[Poljska na Eurosongu|Poljska]] i [[Portugal na Eurosongu|Portugal]]. Zbog slabijih rezultata iz 2002. godine izostale su [[Danska na Eurosongu|Danska]], [[Finska na Eurosongu|Finska]], [[Litvanija na Eurosongu|Litvanija]], [[Sjeverna Makedonija na Eurosongu|Makedonija]] i [[Švicarska na Eurosongu|Švicarska]].<ref name="Participants2003">{{Cite web|title=Eurovision 2003 Results: Voting & Points - Eurovisionworld|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2003|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Pobijedila je [[Turska na Eurosongu|Turska]] s pjesmom "[[Everyway That I Can]]" u izvođenju [[Sertab Erener]]. Turska je osvojila 167 bodova, a odmah iza nje završila je [[Belgija na Eurosongu|Belgija]] s 165 bodova. Ovo je bila prva pobjeda Turske na takmičenju. [[Ujedinjeno Kraljevstvo na Eurosongu|Ujedinjeno Kraljevstvo]] završilo je bez ijednog boda.<ref name="Details2003" /> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:Olimpiskā Skonto halle.jpg|left|thumb|250x250px|Karta učesnika Eurosonga 2003.]] Latvija je dobila pravo organizacije takmičenja nakon pobjede 2002. godine. Kao domaćin je izabrana [[Skonto Hall]] u Rigi, a ova dvorana je potvrđena kao konačno mjesto održavanja nakon razmatranja više prijedloga i lokacija. Takmičenje 2003. bilo je posljednje koje se održalo u jednom večernjem programu bez polufinala.<ref name="Venue2003">{{Cite web|title=Riga 2003|url=https://web.archive.org/web/20210102233702/https:/eurovision.tv/event/riga-2003|publisher=European Broadcasting Union|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> == Rezultati == === Učesnici === Na Eurosongu 2003. učestvovalo je 26 zemalja. Takmičenje je obuhvatilo povratnike iz prethodnih godina i debitantsku Ukrajinu, dok je nekoliko zemalja ispalo zbog ranijih slabih plasmana. Ovo izdanje je ujedno bilo jedno od posljednjih s klasičnim sistemom kvalifikacije bez polufinala.<ref name="Participants2003" /> {|class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Austrija}} | [[Alf Poier]] | "[[Weil der Mensch zählt]]" | 6. | 101 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Belgija}} | [[Urban Trad]] | "[[Sanomi]]" | 2. | 165 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | [[Mija Martina]] | "[[Ne brini]]" | 17. | 25 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Claudia Beni]] | "[[Više nisam tvoja]]" | 4. | 67 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Kipar}} | [[Stelios Constantas]] | "[[Feeling Alive]]" | 20. | 16 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Estonija}} | [[Ruffus]] | "[[Eighties Coming Back]]" | 21. | 14 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Francuska}} | [[Louisa Baïleche]] | "[[Monts et merveilles]]" | 18. | 19 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Njemačka}} | [[Lou (singer)|Lou]] | "[[Let's Get Happy]]" | 11. | 53 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Grčka}} | [[Mando]] | "[[Never Let You Go]]" | 17. | 25 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Island}} | [[Birgitta Haukdal]] | "[[Open Your Heart]]" | 8. | 81 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Irska}} | [[Mickey Harte]] | "[[We've Got the World]]" | 10. | 53 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Izrael}} | [[Lior Narkis]] | "[[Words for Love]]" | 19. | 17 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Latvija}} | [[F.L.Y.]] | "[[Hello from Mars]]" | 24. | 5 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Malta}} | [[Lynn Chircop]] | "[[To Dream Again]]" | 16. | 12 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Nizozemska}} | [[Esther Hart]] | "[[One More Night (Esther Hart song)|One More Night]]" | 13. | 45 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Norveška}} | [[Jostein Hasselgård]] | "[[I'm Not Afraid to Move On]]" | 4. | 123 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Poljska}} | [[Ich Troje]] | "[[Keine Grenzen]]" | 7. | 90 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Portugal}} | [[Rita Guerra]] | "[[Deixa-me sonhar (Só mais uma vez)]]" | 22. | 13 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Rumunija}} | [[Nicola]] | "[[Don't Break My Heart]]" | 10. | 73 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20. | {{Esc|Rusija}} | [[t.A.T.u.]] | "[[Ne ver', ne boisia]]" | 3. | 164 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Slovenija}} | [[Karmen Stavec]] | "[[Nanana]]" | 23. | 8 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Španija}} | [[Beth (singer)|Beth]] | "[[Dime]]" | 8. | 81 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Švedska}} | [[Fame (duo)|Fame]] | "[[Give Me Your Love]]" | 5. | 107 |- ! scope="row" style="text-align:center; background:gold; font-weight:bold;" | 24. | style="background:gold; font-weight:bold;" | {{Esc|Turska}} | style="background:gold; font-weight:bold;" | [[Sertab Erener]] | style="background:gold; font-weight:bold;" | "[[Everyway That I Can]]" | style="background:gold; font-weight:bold;" | 1. | style="background:gold; font-weight:bold;" | 167 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 25. | {{Esc|Ukrajina}} | [[Oleksandr Ponomariov]] | "[[Hasta la vista]]" | 14. | 30 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 26. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Jemini]] | "[[Cry Baby (Jemini song)|Cry Baby]]" | 26. | 0 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2003}} * [https://eurovisionworld.com/eurovision/2003 Zvanični rezultati i detalji za Eurosong 2003.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2003.]] [[Kategorija:2003. u Latviji]] [[Kategorija:2003. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Latviji]] [[Kategorija:Eurosong 2003.|*]] mmje803yff508eftmdk0zhb1kwuid3d 0 534931 3848975 2026-05-24T10:41:54Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Stop kodon]] 3848975 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Stop kodon]] gn60if267qq7pqkbdayn7hdzhe9v4mo 0 534932 3848980 2026-05-24T10:50:39Z Genetičar 181151 Nova stranica: {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje). }}]], ''']]Bori se i bjeći]]''... 3848980 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje). }}]], ''']]Bori se i bjeći]]''' '''Reakcija borbe ili bijega''', '''[[bori se ili bježi]] '''[[bori se i bježi]]''' ili '''[[reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja]]''', također poznata kao '''[[hiperuzbuđenost]]''' ili '''[[akutno stresna reakcija]]''', jeat [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=[[Harvard Review of Psychiatry]] |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje norepinefrina iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= [[Henry Gleitman]], Alan J. Fridlund and [[Daniel Reisberg]] |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= [[W. W. Norton & Company]] |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]]|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|author-link1=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|author-link2=George Christopher Williams|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=[[Vintage Books]]|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenj]]em ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |article-number=20160206 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Simpatički nervni sistem]] [[Kategorija:Agresija]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evoluciona psihologija]] [[Kategorija:Agresija i agonizam kod životinja]] t9z16bp4cylptmvjoyokjt8e54yy6al 3848981 3848980 2026-05-24T10:51:12Z Genetičar 181151 3848981 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje). '''Reakcija borbe ili bijega''', '''[[bori se ili bježi]] '''[[bori se i bježi]]''' ili '''[[reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja]]''', također poznata kao '''[[hiperuzbuđenost]]''' ili '''[[akutno stresna reakcija]]''', jeat [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=[[Harvard Review of Psychiatry]] |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje norepinefrina iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= [[Henry Gleitman]], Alan J. Fridlund and [[Daniel Reisberg]] |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= [[W. W. Norton & Company]] |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]]|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|author-link1=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|author-link2=George Christopher Williams|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=[[Vintage Books]]|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenj]]em ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |article-number=20160206 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Simpatički nervni sistem]] [[Kategorija:Agresija]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evoluciona psihologija]] [[Kategorija:Agresija i agonizam kod životinja]] 3dfqa7nzkfkexcuyff2lgr7aca8yfvh 3848990 3848981 2026-05-24T11:07:25Z Genetičar 181151 3848990 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=[[Harvard Review of Psychiatry]] |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje norepinefrina iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= [[Henry Gleitman]], Alan J. Fridlund and [[Daniel Reisberg]] |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= [[W. W. Norton & Company]] |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]]|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|author-link1=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|author-link2=George Christopher Williams|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=[[Vintage Books]]|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenj]]em ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |article-number=20160206 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Simpatički nervni sistem]] [[Kategorija:Agresija]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evoluciona psihologija]] [[Kategorija:Agresija i agonizam kod životinja]] t8y9scjd5z9s2hjnyzh37nicdmbfimr 3848992 3848990 2026-05-24T11:08:34Z Genetičar 181151 /* Simpatički nervni sistem */ 3848992 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=[[Harvard Review of Psychiatry]] |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje norepinefrina iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= [[Henry Gleitman]], Alan J. Fridlund and [[Daniel Reisberg]] |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= [[W. W. Norton & Company]] |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]]|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|author-link1=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|author-link2=George Christopher Williams|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=[[Vintage Books]]|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenj]]em ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |article-number=20160206 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Simpatički nervni sistem]] [[Kategorija:Agresija]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evoluciona psihologija]] [[Kategorija:Agresija i agonizam kod životinja]] 35xrt074o66vk1um94cuay73nje9r2g 3848996 3848992 2026-05-24T11:13:06Z Genetičar 181151 /* Vanjski linkovi */ 3848996 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=[[Harvard Review of Psychiatry]] |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje norepinefrina iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= [[Henry Gleitman]], Alan J. Fridlund and [[Daniel Reisberg]] |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= [[W. W. Norton & Company]] |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=[[Behavioral Ecology (journal)|Behavioral Ecology]]|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|author-link1=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|author-link2=George Christopher Williams|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=[[Vintage Books]]|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenj]]em ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |article-number=20160206 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Agresivnost]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Agonizam]] lau09fhcq96awjw0xixzq8jqcpjf0k9 3848997 3848996 2026-05-24T11:15:03Z Genetičar 181151 /* Primjeri */ 3848997 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=[[Harvard Review of Psychiatry]] |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje norepinefrina iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= [[Henry Gleitman]], Alan J. Fridlund and [[Daniel Reisberg]] |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= [[W. W. Norton & Company]] |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=Behavioral Ecology|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|author-link1=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|author-link2=George Christopher Williams|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=Vintage Books|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenj]]em ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |article-number=20160206 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Agresivnost]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Agonizam]] parjntu90uk8k09qxalwp8j7gfsneek 3849000 3848997 2026-05-24T11:18:32Z Genetičar 181151 /* Različiti odgovori */ 3849000 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=[[Harvard Review of Psychiatry]] |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje norepinefrina iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= [[Henry Gleitman]], Alan J. Fridlund and [[Daniel Reisberg]] |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= [[W. W. Norton & Company]] |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=Behavioral Ecology|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|author-link1=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|author-link2=George Christopher Williams|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=Vintage Books|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenje]]m ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Agresivnost]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Agonizam]] m2d6eawnrkosuji2lph1o5gpygnrmxj 3849003 3849000 2026-05-24T11:22:07Z Genetičar 181151 /* Različiti odgovori */ 3849003 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=[[Harvard Review of Psychiatry]] |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje norepinefrina iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= [[Henry Gleitman]], Alan J. Fridlund and [[Daniel Reisberg]] |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= [[W. W. Norton & Company]] |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=Behavioral Ecology|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|author-link1=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|author-link2=George Christopher Williams|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=Vintage Books|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb|300px| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenje]]m ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Agresivnost]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Agonizam]] fyt0ji8z6zwth0stg4irfq0x75nxn9x 3849005 3849003 2026-05-24T11:25:39Z Genetičar 181151 /* Simpatički nervni sistem */ 3849005 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje [[norepinefrin]]a iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= [[Henry Gleitman]], Alan J. Fridlund and [[Daniel Reisberg]] |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= [[W. W. Norton & Company]] |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=Behavioral Ecology|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|author-link1=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|author-link2=George Christopher Williams|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=Vintage Books|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb|300px| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenje]]m ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Agresivnost]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Agonizam]] o08pft8zk9n53wykyrjny6t8ul6v1xg 3849006 3849005 2026-05-24T11:28:22Z Genetičar 181151 /* Reakcija */ 3849006 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje [[norepinefrin]]a iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= Henry Gleitman, Alan J. Fridlund and Daniel Reisberg |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= W. W. Norton & Company |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=Behavioral Ecology|year=1992|publisher=[[Oxford University Press]]|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|author-link1=Randolph M. Nesse|last2=Williams|first2=George C.|author-link2=George Christopher Williams|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=Vintage Books|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb|300px| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenje]]m ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Agresivnost]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Agonizam]] h91ji5ixpkcsy8k3cggv6z3o3nlya9v 3849007 3849006 2026-05-24T11:32:02Z Genetičar 181151 /* Primjeri */ 3849007 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje [[norepinefrin]]a iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= Henry Gleitman, Alan J. Fridlund and Daniel Reisberg |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= W. W. Norton & Company |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebre|zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=Behavioral Ecology|year=1992|publisher=Oxford University Press|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|last2=Williams|first2=George C.|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=Vintage Books|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb|300px| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenje]]m ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== * [[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert M.]], 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Agresivnost]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Agonizam]] 3apdeq4jcy59hjnfzkg2tp59l61tfkv 3849008 3849007 2026-05-24T11:33:30Z Genetičar 181151 /* Dodatni izvori */ 3849008 wikitext text/x-wiki {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Cat and dog standoff (3926784260).jpg | image2 = Dog and cat showing fight or flight responses.jpg | alt1 = Pas kruži oko mačke sa savijenim leđima | alt2 = Pas na zadnjim nogama i mačka sikće sa savijenim leđima | total_width = 300 | footer = Susreću se [[pas]] i [[mačka]], istovremeno izražavajući reakcije borbe (gore) i bijega (dolje).}} '''Reakcija borbe ili bijega''', '''bori se ili bježi''', '''bori se i bježi''' ili '''reakcija borbe-bijega-ili-zamrzavanja''', također poznata kao '''hiperuzbuđenost''' ili '''akutno stresna reakcija''', jest [[fiziologija|fiziološka]] reakcija koja se javlja kao odgovor na percipirani [[Psihološka trauma|štetni događaj]], [[Trauma|napad]] ili prijetnju preživljavanju.<ref name="Cannon - Fight or Flight Response">{{cite book |last=Cannon |first=Walter |title=The Wisdom Of The Body |date=April 17, 1963 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-00205-8 |location=United States}}</ref> Prvi put ga je opisao [[Walter Bradford Cannon]] 1914.<ref>{{cite journal |last1=Cannon |first1=Walter B. |title=The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions |journal=American Journal of Physiology |date=1914 |volume=33 |issue=2 |pages=356–372 |doi=10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356}}</ref> koje je on nazivao "potrebama borbe ili bijega" u 1915.<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211">{{Cite book|title=Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage|author=[[Walter Bradford Cannon]]|publisher=Appleton-Century-Crofts|year=1915|location=New York|page=211}}</ref> Njegova teorija tvrdi da životinje reaguju na prijetnje općim pražnjenjem [[SNS|simpatičkog nervnog sistema]], pripremajući životinju za borbu ili bijeg.<ref name="Jansen - Intro fight or flight physiology">{{cite journal|last=Jansen|first=A|author2=Nguyen, X |author3=Karpitsky, V |author4= Mettenleiter, M |title=Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response|journal=Science Magazine|date=27 October 1995|volume=5236|issue=270|pages=644–6|doi=10.1126/science.270.5236.644|pmid=7570024|bibcode=1995Sci...270..644J|s2cid=38807605}}</ref> Preciznije, [[srž nadbubrežne žlijezde]] proizvodi hormonsku kaskadu koja rezultira lučenjem [[kateholamin]]a, posebno [[norepinefrin]]a i [[epinefrin]]a.<ref>{{cite book |author=Walter Bradford Cannon |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |year=1915 |publisher=Appleton-Century-Crofts }}</ref> Hormoni [[estrogen]], [[testosteron]] i [[kortizol]], kao i [[neurotransmiter]]i [[dopamin]] i [[serotonin]], također utiču na to kako organizmi reagiraju na [[stres]].<ref>{{cite news|title=Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/19/adrenaline-cortisol-stress-hormones_n_3112800.html|access-date=16 August 2014|work=Huffington Post|date=April 19, 2014}}</ref> Hormon [[osteokalcin]] bi također mogao imati ulogu.<ref>{{Cite web|last=Kwon|first=Diana|title=Fight or Flight May Be in Our Bones|url=https://www.scientificamerican.com/article/fight-or-flight-may-be-in-our-bones/|access-date=2020-06-22|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bone, not adrenaline, drives fight or flight response|url=https://phys.org/news/2019-09-bone-adrenaline-flight-response.html|access-date=2020-06-22|website=phys.org|language=en}}</ref> Ovaj odgovor se prepoznaje kao prva faza [[Stres|sindrom opće adaptacije]] koji reguliše [[stres]] odgovore među [[kičmenjaci]]ma i drugim [[organizmi]]ma.<ref name="Pathology - Theory Medical Student's Library">{{cite book|last=Gozhenko|first=A|title=PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library|year=2009|publisher=Radom|pages=270–275|author2=Gurkalova, I.P. |author3=Zukow, W |author4= Kwasnik, Z }}</ref> {{TOC limit|3}} ==Ime== Prvobitno shvaćeno kao reakcija "bori se ili bježi" u Cannonovom istraživanju,<ref name="Walter Bradford Cannon 1915 211"/> stanje hiperuzbuđenosti rezultira nekoliko reakcija osim borbe ili bježanja. To je navelo ljude da ga nazovu reakcijom "bori se, bježi, zamrzni se", "bori se-bježi-zamrzni se-ukloni se"<ref name="fawn">{{cite book |last=Walker |first=Peter |date=2013 |title=Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma |url= |location= |publisher= An Azure Coyote Book|page= |isbn=978-1-4928-7184-2}}</ref><ref>{{Cite web |title=It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress |url=https://www.health.com/fight-flight-freeze-fawn-8348342 |access-date=2025-05-26 |website=Health |language=en}}</ref> ili "bori se-bježi-onesvijesti se-ili-ukoči se", između ostalih varijanti.<ref>{{cite book |last1=Donahue |first1=J.J. |chapter=Fight-Flight-Freeze System |editor1-last=Zeigler-Hill |editor1-first=V. |editor2-last=Shackelford |editor2-first=T.K. |title=Encyclopedia of Personality and Individual Differences |date=2020 |pages=1590–1595 |doi=10.1007/978-3-319-24612-3_751 |isbn=978-3-319-24610-9 |s2cid=240856695 }}</ref> Širi spektar reakcija, kao što su [[Smrzavanje|smrzavanje]], padanje u nesvijest, bijeg i strah,<ref>{{cite journal |last1=Bracha |first1=H. Stefan |title=Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum |journal=CNS Spectrums |date=September 2004 |volume=9 |issue=9 |pages=679–685 |doi=10.1017/S1092852900001954 |pmid=15337864 |s2cid=8430710 |url=http://cogprints.org/5014/1/2004_C.N.S_Five_Fs_of_FEAR--Freeze_Flight_Fight_Fright_Faint.pdf?q=fright |access-date=31 May 2021}}</ref> navelo je istraživače da koriste neutralniju ili prilagodljiviju terminologiju kao što su "hiperuzbuđenost" ili "akutni stresni odgovor". ==Fiziologija == ===Autonomni nervni sistem=== {{gkavni|Autonomni nervni sistem}} [[Autonomni nervni sistem]] jest kontrolni sistem koji djeluje uglavnom podsvjesno i reguliše [[puls|otkucaje srca]], [[probavni sistem|probavu]], [[frekvencija disanja|frekvenciju disanja]], [[dilatacija zjenica|pupilarni odgovor]], [[mokrenje|urinaciju]] i [[seksualno uzbuđenje]]. Ovaj sistem je primarni mehanizam u kontroli reakcije "bori se ili bježi", a njegovu ulogu posreduju dvije različite komponente: [[simpatički nervni sistem|simpatički]] i [[parasimpatički nervni sistem]].<ref name="Human Physiology - Janig">{{cite book|editor-last=Janig|editor-first=W|title=Human Physiology|year=1989|publisher=Springer-Verlag|location=New York, NY|pages=333–370|author1=Schmidt, A |author2=Thews, G |edition=2|chapter=Autonomic Nervous System}}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" je ugrađeni mehanizam preživljavanja tijela [[Anti-predatorska adaptacija|mehanizam preživljavanja]]. Aktivira se bez svjesnog razmišljanja, pripremajući tijelo da se suoči s opasnošću (bori se) ili pobjegne od nje (bijeg). Ovu akutnu reakciju na stres kontrolira dio tijelesnog autopilotnog sistema koji se naziva autonomni nervni sistem (ANS), koji se sastoji od dvije grane: simpatički nervni sistem (SNS) aktivira reakciju "bori se ili bježi", a parasimpatički nervni sistem (PNS) pomaže tijelu da se smiri kada opasnost prođe.<ref>{{cite web |title=Fight or Flight Response: What It Is and How to Manage |url=https://anxietychecklist.com/fight-or-flight-response-guide |website=Anxiety Checklist |access-date=2025-11-18}}</ref> [[Slika:The Autonomic Nervous System.png|thumb|455x455px|Poređenje simpatičkog i parasimpatičkog nervnog sistema]] ====Simpatički nervni sistem==== {{glavni|Simpatički nervni sistem}} [[Simpatički nervni sistem]]] potiče iz [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i njegova glavna funkcija je aktiviranje reakcija uzbuđenja koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi".<ref name=":23">{{Cite book |last1=Myers |first1=David G. |title=Psychology |last2=DeWall |first2=C. Nathan |publisher=MacMillan Publishing |year=2021 |edition=13 |page=422}}</ref> Simpatički nervni sistem prenosi signale iz dorzalnog [[hipotalamus]]a, što aktivira [[srce]], povećava vaskularni otpor i povećava [[krvotok|protok krvi]], posebno u mišićno, srčano i moždano tkivo.<ref name=":03">{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1067-3229 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Aktivira [[srž nadbubrežne žlijezde]], oslobađajući [[kateholamin]]e koji pojačavaju simpatički odgovor. Osim toga, ova komponenta autonomnog nervnog sistema koristi i aktivira oslobađanje [[norepinefrin]]a iz nadbubrežnih žlijezda u reakciji.<ref name="Autonomic Nervous System - Chudler2">{{cite web |last=Chudler |first=Eric |title=Neuroscience For Kids |url=https://faculty.washington.edu/chudler/auto.html |access-date=19 April 2013 |publisher=University of Washington}}</ref> ====Parasimpatički nervni sistem==== {{glavni|Parasimpatički nervni sistem}} [[Parasimpatički nervni sistem]] potiče iz trtičnog dijela [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i [[Medulla oblongata|medula]], fizički okružujući simpatički izvor, i radi u skladu sa simpatičkim nervnim sistemom. Poznat je kao dio za smirivanje autonomnog nervnog sistema.<ref name=":23"/> Dok je [[simpatički nervni sistem]] aktiviran, parasimpatički smanjuje svoj odgovor. Eferentna [[Vagusni nerv|vagusna vlakna]] koja potiču iz dvosmislenog jezgra šire se paralelno sa respiratornim sistemom, smanjujući vagusni srčani parasimpatički tonus.<ref name=":03"/> Nakon reakcije "bori se ili bježi", glavna funkcija parasimpatičkog sistema je aktiviranje reakcije "odmori se i probavi" i vraćanje tijela u [[homeostaza|homeostazu]]. Ovaj sistem koristi i aktivira oslobađanje [[neurotransmiter]]a [[acetilholin]]a. ===Reakcija=== Reakcija počinje u [[amigdala|amigdali]], što izaziva nervni odgovor u [[hipotalamus]]u. Početnu reakciju prati aktivacija [[hipofiza| hipofize]] i lučenje hormona [[adrenokortikotropni hormon|ACTH]].<ref name="ACTH Action">{{cite web |last=Margioris |first=Andrew |title=ACTH Action on the Adrenal |url=http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |publisher=Endotext.org |access-date=18 April 2013 |author2=Tsatsanis, Christos |date=April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306182338/http://www.endotext.org/adrenal/adrenal5/adrenal5.htm |archive-date=6 March 2013 }}</ref> [[Nadbubrežna žlijezda]] aktivira se gotovo istovremeno, putem simpatičkog nervnog sistema, i oslobađa hormon [[epinefrin]]. Oslobađanje hemijskih glasnika rezultira proizvodnjom hormona [[kortizol]]a, koji povećava [[krvni pritisak]], [[šećer u krvi]] i potiskuje [[imunski sistem]].<ref name="physiological reactions - Padgett & Glaser">{{cite journal|last=Padgett|first=David|author2=Glaser, R|title=How stress influences the immune response|journal=Trends in Immunology|date=August 2003|volume=24|issue=8|pages=444–448|doi=10.1016/S1471-4906(03)00173-X|pmid=12909458|citeseerx=10.1.1.467.1386}}</ref> Početni odgovor i naknadne reakcije se pokreću u nastojanju da se stvori nalet energije. Ovaj nalet energije aktivira se vezivanjem adrenalina za [[ćelija (biologija)|ćelije jetre]] i naknadnom proizvodnjom [[glukoza|glukoze]].<ref name="Glycogen Metabolism - King">{{cite web |last=King |first=Michael |title=PATHWAYS: GLYCOGEN & GLUCOSE |url=https://neuromuscular.wustl.edu/pathol/diagrams/glycogen.htm |publisher=Washington University in St. Louis}}</ref> Osim toga, cirkulacija kortizola služi za pretvaranje [[masne kiseline|masnih kiselina]] u dostupnu [[energija|energiju]], što priprema mišiće u cijelom tijelu za reakciju.<ref name="Cell Communication in Fight or Flight">{{cite web |title=HOW CELLS communicate during the fight or flight response |url=http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |publisher=University of Utah |access-date=18 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808004906/http://learn.genetics.utah.edu/content/begin/cells/fight_flight/ |archive-date=8 August 2013 }}</ref> Kateholaminski hormoni, kao što su [[adrenalin|epinefrin]] ([[epinefrin]]) ili [[noradrenalin]] (norepinefrin), olakšavaju trenutne fizičke reakcije povezane s pripremom za nasilnu [[mišićna kontrakcija|mišićnu akciju]].<ref name=gleitman>{{Cite book|author= Henry Gleitman, Alan J. Fridlund and Daniel Reisberg |title= Psychology |edition= 6 |year= 2004 |publisher= W. W. Norton & Company |isbn= 978-0-393-97767-7 }}</ref> ===Funkcija fizioloških promjena=== Fiziološke promjene koje se javljaju tokom reakcije "bori se ili bježi" aktiviraju se kako bi tijelu dale povećanu snagu i brzinu u iščekivanju borbe ili trčanja. Neke od specifičnih fizioloških promjena i njihovih funkcija uključuju:<ref name="Physiological Changes - Tripod2">{{cite web |last=Stress Management for Health Course |title=The Fight Flight Response |url=http://stresscourse.tripod.com/id11.html |access-date=19 April 2013}}</ref><ref name="The Science of Stress - Olpin2">{{cite web |last=Olpin |first=Michael |title=The Science of Stress |url=http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120215838/http://faculty.weber.edu/molpin/healthclasses/1110/bookchapters/stressphysiologychapter.htm |archive-date=2017-11-20 |access-date=2013-04-25 |publisher=Weber State University}}</ref><ref name=":23"/> * Povećani [[protok krvi]] u mišićima i mozgu aktivira se preusmjeravanjem protoka krvi iz drugih dijelova tijela kako bi se olakšalo brzo djelovanje, što smanjuje protok krvi u [[probavni sistem]], što smanjuje [[apetit]] i sposobnost probave hrane. * Povećani [[krvni pritisak]] i otkucaji srca povećavaju [[minutni volumen srca]], kako bi se tijelu osiguralo više energije. * [[Jetra]] luči povećane količine [[glukoza|glukoze]] (putem [[glikogenoliza|glikogenolize]], izazvane [[adrenalin]]om<ref>{{Cite web |title=Glycogenolysis {{!}} Glucose Metabolism, Liver Function & Regulation {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/science/glycogenolysis |access-date=2025-01-09 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> i [[masti]] u [[krv]], kako bi tijelu osigurali izvor goriva za zadovoljavanje energetskih potreba. * [[Brzina disanja]] se povećava, kako bi se osigurao [[kisik]], potreban za sagorijevanje viška glukoze. * [[Koagulacija|Zgrušavanje krvi]] funkcija tijela ubrzava se, kako bi se smanjilo [[krvarenje]] i spriječio prekomjerni gubitak krvi u slučaju povrede zadobijene tokom reakcije. * Povećan [[mišićni tonus|napetost mišića]] kako bi se tijelu osigurala dodatna brzina i snaga, što može rezultirati drhtanjem ili tresenjem dok se napetost ne oslobodi. * Zjenice [[Midrijaza|se šire]] kako bi propustile više svjetla, omogućavajući bolji vid okoline tijela. ==Emocijske komponente== ===Regulacija emocija=== {{glavni|Emocijska samoregulacija}} U kontekstu reakcije "bori se ili bježi", emocijska regulacija koristi se proaktivno, kako bi se izbjegle prijetnje stresom ili kako bi se kontrolirao nivo emocijskog uzbuđenja. Emocijska socijalizacija može razviti nečiju sposobnost da uspješno reguliše svoje emocije. Suočeni s percipiranom prijetnjom (u kontekstu situacije borbe ili bijega), oni koji su odrasli uz podržavajuće [[roditelj]]sko [[ponašanje]] mnogo su skloniji samoregulaciji svojih [[emocija]].<ref name="Emotional Regulation - Cistler">{{cite journal|last=Cistler|first=Josh|author2=Bunmi O. Olatunji |author3=Matthew T. Feldner |author4=John P. Forsyth |title=Emotion Regulation and the Anxiety Disorders: An Integrative Review|journal=Journal of Psychopathology and Behavioral Assessment|year=2010|volume=32|issue=1|pages=68–82|doi=10.1007/s10862-009-9161-1|pmid=20622981|pmc=2901125}}</ref><ref name="Emotional Regulation - Gross">{{cite journal|last=Gross|first=James|title=Sharpening the Focus: Emotion Regulation, Arousal, and Social Competence|journal=Psychological Inquiry|year=1998|volume=9|issue=4|pages=287–290|doi=10.1207/s15327965pli0904_8}}</ref> ===Emocijska reaktivnost=== Tokom reakcije, intenzitet emocije koju izaziva stimulus također će odrediti prirodu i intenzitet odgovora u [[ponašanje|ponašanju]].<ref name="Emotional Reactivity - Avero">{{cite journal|last=Avero|first=Pedro|author2=Calvo, M|title=Emotional reactivity to social-evaluative stress: genderdifferences in response systems concordance|journal=Personality and Individual Differences|date=1 July 1999|volume=27|issue=1|pages=155–170|doi=10.1016/S0191-8869(98)00229-3}}</ref> U eksperimentu koji su proveli Clayton, Lang, Leshner i Quick (2019), posmatrali su odgovore 49 učesnika na poruke protiv [[pušenje|pušenja]].<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Lang |first2=Annie |last3=Leshner |first3=Glenn |last4=Quick |first4=Brian L. |date=2019-07-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15213269.2018.1476157 |journal=Media Psychology |language=en |volume=22 |issue=4 |pages=545–571 |doi=10.1080/15213269.2018.1476157 |issn=1521-3269|url-access=subscription }}</ref> Participants reacted in two orders of fashion after seeing the message with the individual smoker and their effects on those surrounding them.<ref>{{Cite journal |last1=Sanders-Jackson |first1=Ashley N. |last2=Cappella |first2=Joseph N. |last3=Linebarger |first3=Deborah L. |last4=Piotrowski |first4=Jessica Taylor |last5=O'Keeffe |first5=Moira |last6=Strasser |first6=Andrew A. |date=2011-04-01 |title=Visual Attention to Antismoking PSAs: Smoking Cues versus Other Attention-Grabbing Features |journal=Human Communication Research |volume=37 |issue=2 |pages=275–292 |doi=10.1111/j.1468-2958.2010.01402.x |issn=0360-3989 |pmc=3489183 |pmid=23136462}}</ref> Prva reakcija bila je kod učesnika koji su imali jače odbrambene mehanizme, koji su odlučili ignorisati poruke, dok su drugi učesnici koji su imali niže odbrambene mehanizme, na kraju počeli da se svađaju i frustriraju nakon što su vidjeli poruke protiv pušenja.<ref>{{Cite journal |last1=Clayton |first1=Russell B. |last2=Leshner |first2=Glenn |last3=Tomko |first3=Rachel L. |last4=Trull |first4=Timothy J. |last5=Piasecki |first5=Thomas M. |date=2017-03-04 |title=Who Fights, Who Flees? An Integration of the LC4MP and Psychological Reactance Theory |journal=Media Psychology |volume=22 |issue=3 |pages=254–261 |doi=10.1080/10810730.2016.1268222 |issn=1081-0730 |pmc=5451094 |pmid=28248620}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Wong |first1=Norman C. H. |last2=Harrison |first2=Kylie J. |last3=Harvell |first3=Lindsey A. |date=2015-09-24 |title=Reactance and Public Health Messages: The Unintended Dangers of Anti-tobacco PSAs |url=https://redfame.com/journal/index.php/smc/article/view/1022 |journal=Studies in Media and Communication |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=72–83 |doi=10.11114/smc.v3i2.1022 |issn=2325-808X}}</ref> Pojedinci s višim nivoima emocionalne reaktivnosti (kao što je [[anksiozni poremećaj]]) mogu biti skloni [[anksioznost]]i i [[agresija|agresiji]], što ilustruje implikacije odgovarajuće emocijske reakcije u odgovoru "bori se ili bježi".<ref name="Emotional Reactivity - Carthy">{{cite journal|last=Carthy|first=T|author2=Horesh N |author3=Apter A |author4=Edge MD |author5=Gross JJ |title=Emotional reactivity and cognitive regulation in anxious children|journal=Behaviour Research and Therapy|date=May 2010|volume=48|issue=5|pages=384–393|doi=10.1016/j.brat.2009.12.013|pmid=20089246|s2cid=14382059}}</ref><ref name="Emotional reactivity - Valiente">{{cite journal|last=Valiente|first=C|author2=Eisenberg N |author3=Smith CL |author4=Reiser M |author5=Fabes RA |author6=Losoya S |author7=Guthrie IK |author8=Murphy BC |title=The relations of effortful control and reactive control to children's externalising problems: A longitudinal assessment|journal=Personality|date=December 2003|volume=71|issue=6|pages=1171–1196|doi=10.1111/1467-6494.7106011 |pmid=14633062}}</ref> ==Kognitivne komponente== ===Specifičnost sadržaja=== Specifične komponente kognicija u reakciji "bori se ili bježi" izgleda da su uglavnom negativne. Ove negativne kognicije mogu se karakterizirati: pažnjom na negativne podražaje, percepcijom dvosmislenih situacija kao negativnih i ponavljanjem prisjećanja negativnih riječi.<ref name="Content specificity - Reid">{{cite journal|last1=Reid|first1=Sophie C.|last2=Salmon|first2=Karen|author3=Peter F. Lovibond|title=Cognitive Biases in Childhood Anxiety, Depression, and Aggression: Are They Pervasive or Specific?|journal=Cognitive Therapy and Research|date=October 2006|volume=30|issue=5|pages=531–549|doi=10.1007/s10608-006-9077-y|s2cid=28911747}}</ref> Također mogu postojati specifične negativne misli povezane s emocijama koje se obično vide u reakciji.<ref name="Content Specificity - Beck">{{cite book|last=Beck|first=Aaron|title=Cognitive Therapy and the Emotional Disorders|year=1979|publisher=Penguin Books|location=United States}}</ref> ===Percepcija kontrole=== {{glavni|Kontrola (psihologija)}} [[Percepcija kontrole]] odnosi se na misli pojedinca o kontroli nad situacijama i događajima.<ref name="Perceived Control - Weems">{{cite journal|last=Weems|first=CF|author2=Silverman, WK|title=An integrative model of control: implications for understanding emotion regulation and dysregulation in childhood anxiety|journal=Journal of Affective Disorders|date=April 2006|volume=91|issue=2|pages=113–124|doi=10.1016/j.jad.2006.01.009|pmid=16487599}}</ref> Percipiranu kontrolu treba razlikovati od stvarne kontrole jer uvjerenja pojedinca o vlastitim sposobnostima ne moraju odražavati stvarne sposobnosti. Stoga, precjenjivanje ili potcjenjivanje percipirane kontrole može dovesti do [[anksioznost]]i i agresije.<ref name="Perceived Control - Brendgen">{{cite journal|last=Brendgen|first=M|author2=Vitaro F |author3=Turgeon L |author4=Poulin F |author5=Wanner B |title=Is there a dark side of positive illusions? Overestimation of social competence and subsequent adjustment in aggressive and nonaggressive children|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|date=June 2004|volume=32|issue=3|pages=305–320|doi=10.1023/B:JACP.0000026144.08470.cd|pmid=15228179|s2cid=11239252}}</ref> ===Obrada socijalnih informacija=== {{Glavni|Obrada socijalnih informacija (kognicija)}} Model obrade socijalnih informacija predlaže niz faktora koji određuju ponašanje u kontekstu socijalnih situacija i postojećih [[misao|misli]].<ref name="Social Information Processing - Crick">{{cite journal|last=Crick|first=Nicki|author2=Dodge, Kenneth|title=A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children's social adjustment|journal=Psychological Bulletin|date=January 1994|volume=115|issue=1|pages=74–101|doi=10.1037/0033-2909.115.1.74}}</ref> Pripisivanje neprijateljstva, posebno u dvosmislenim situacijama, čini se jednim od najvažnijih kognitivnih faktora povezanih s reakcijom "bori se ili bježi" zbog svojih implikacija na [[agresija|agresiju]].<ref name="Social Information Processing - Dodge">{{cite journal|last=Dodge|first=Kenneth|title=Social cognition and children's aggressive behavior|journal=Journal of Child Development|date=March 1980|volume=51|issue=1|pages=162–170|doi=10.2307/1129603|jstor=1129603|pmid=7363732 }}</ref> ==Ostale životinje== ===Evolucijska perspektiva=== Objašnjenje [[evolucijska psihologija|evolucijske psihologije]] je da su rane životinje morale brzo reagirati na prijeteće podražaje i nisu imale vremena da se psihološki i fizički pripreme.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Adamo |first=S. A. |date=2014-09-01 |title=The Effects of Stress Hormones on Immune Function May be Vital for the Adaptive Reconfiguration of the Immune System During Fight-or-Flight Behavior |journal=Integrative and Comparative Biology |language=en |volume=54 |issue=3 |pages=419–426 |doi=10.1093/icb/icu005 |issn=1540-7063|doi-access=free |pmid=24691569 }}</ref> Reakcija "bori se ili bježi" pružila im je mehanizme za brzo reagiranje na prijetnje opstanku.<ref name="Purpose of fight or fight - Grohol">{{cite web|last=Grohol|first=John|title=What's the purpose of the fight or flight response?|url=http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/|access-date=18 April 2013|archive-date=23 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323170934/http://psychcentral.com/blog/archives/2012/12/04/whats-the-purpose-of-the-fight-or-flight-response/}}</ref><ref name="Concepts of Stress - Goldstein">{{cite journal|last=Goldstein|first=David|author2=Kopin, I|title=Evolution of concepts of stress|journal=Stress|year=2007|volume=10|issue=2|doi=10.1080/10253890701288935|pages=109–20|pmid=17514579|s2cid=25072963|doi-access=free}}</ref> ===Primjeri=== Tipičan primjer stresne reakcije je [[zebre|zebra]] koja pase. Ako vidi [[lav]]a kako se približava tražeći ulov, [[stres]]na aktivira se reakcija, kao sredstvo za bijeg od svog [[predator]]a. Bijeg zahtijeva intenzivan mišićni napor, podržan od strane svih tjelesnih sistema. Aktivacija simpatičkog nervnog sistema zadovoljava ove potrebe. Sličan primjer borbe je mačka koju će napasti pas. Mačka pokazuje ubrzan rad srca, piloerekciju (dlaka koja se diže na leđima i glavi) i proširenje [[zjenica]], sve znakove simpatičkog uzbuđenja.<ref name=gleitman/> Treba napomenuti da zebra i mačka i dalje održavaju [[homeostaza|homeostazu]] u svim stanjima. U julu 1992., časopis ''Behavioral Ecology'' objavio je eksperimentalno istraživanje koje je proveo biolog Lee A. Dugatkin, gdje su [[Guppy|gupiji]] razvrstani u "hrabre", "obične" i "plašljive" grupe, na osnovu njihovih reakcija kada su se suočili s [[brancin|maloustim brancinom]] (tj. pregledali su predatora, sakrili se ili otplivali), nakon čega su gupiji ostavljeni u [[akvarij]]u s brancinom. Nakon 60 sati, 40 % plašljivih i 15 % običnih gupija je preživjelo, dok nijedan od hrabrih gupija nije.<ref>{{cite journal|last=Dugatkin|first=Lee Alan|title=Tendency to inspect predators predicts mortality risk in the guppy ''(Poecilia reticulata)''|journal=Behavioral Ecology|year=1992|publisher=Oxford University Press|volume=3|issue=2|pages=125–127|doi=10.1093/beheco/3.2.124|url=https://academic.oup.com/beheco/article-abstract/3/2/124/218010|access-date=September 9, 2020|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book|last1=Nesse|first1=Randolph|last2=Williams|first2=George C.|title=Why We Get Sick: The New Science of Darwinian Medicine|year=1994|page=213|publisher=Vintage Books|place=New York|isbn=978-0-679-74674-4}}</ref> ===Različiti odgovori=== [[Slika:Ruseckas-Stumbro medžioklė.jpg|thumb|300px| Bizoni koje love psi]] [[Životinje]] reaguju na prijetnje na mnogo složenih načina.<ref name=":0"/> Pacovi, na primjer, pokušavaju pobjeći kada su ugroženi, ali će se boriti kada su stjerani u kut. Neke životinje stoje potpuno mirno kako ih predatori ne bi vidjeli.<ref>{{Cite magazine |last=Schulz |first=Kathryn |date=2024-10-28 |title=What Do Animals Understand About Death? |url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/11/04/playing-possum-susana-monso-book-review |access-date=2025-05-26 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Mnoge životinje ukoče se ili se prave mrtve kada ih se dodirne u nadi da će predator izgubiti interes.<ref>{{Cite journal |last1=Niermann |first1=H.C.M. |last2=Figner |first2=F. |last3=Roelofs |first3=K. |date=January 24, 2017 |title=Individual differences in defensive stress-responses: the potential relevance for psychopathology |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154616301425 |journal=Current Opinion in Behavioral Sciences |volume=14 |pages=94–101 |doi=10.1016/j.cobeha.2017.01.002 |via=Science Direct|hdl=2066/166278 |hdl-access=free |url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristol |first=University of |title=How long to play dead in order to stay alive? |url=https://www.bristol.ac.uk/news/2020/july/antlions-play-dead.html |access-date=2025-05-26 |website=www.bristol.ac.uk |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Humphreys |first1=Rosalind K. |last2=Ruxton |first2=Graeme D. |date=2018 |title=A review of thanatosis (death feigning) as an anti-predator behaviour |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=72 |issue=2 |page=22 |doi=10.1007/s00265-017-2436-8 |issn=0340-5443 |pmc=5769822 |pmid=29386702|bibcode=2018BEcoS..72...22H }}</ref> Druge životinje imaju alternativne metode samozaštite. Neke vrste [[Ektotermija|hladnokrvnih]] životinja brzo [[hromatofor|mijenjaju boju]], kako bi se kamuflirale.<ref name="Fish changing colors">{{cite book|last=Gill|first=A.C.|title=Revision of the Indo-Pacific dottyback fish subfamily Pseudochrominae (Perciformes: Pseudochromidae)|year=2004|publisher=Smithiana Monographs|pages=1–123}}</ref> Ove reakcije pokreće [[simpatički nervni sistem]], ali, da bi se uklopile u model borbe ili bijega, ideja bijega mora se proširiti tako da uključuje izbjegavanje zarobljavanja, bilo na fizički ili senzorni način.<ref>{{Cite journal |last1=Rösler |first1=Lara |last2=Gamer |first2=Matthias |date=2019-11-20 |title=Freezing of gaze during action preparation under threat imminence |journal=Scientific Reports |language=en |volume=9 |issue=1 |page=17215 |doi=10.1038/s41598-019-53683-4 |pmid=31748589 |pmc=6868270 |bibcode=2019NatSR...917215R |issn=2045-2322}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Kozlowska |first1=Kasia |last2=Walker |first2=Peter |last3=McLean |first3=Loyola |last4=Carrive |first4=Pascal |date=2015 |title=Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management |journal=Harvard Review of Psychiatry |volume=23 |issue=4 |pages=263–287 |doi=10.1097/HRP.0000000000000065 |issn=1465-7309 |pmc=4495877 |pmid=26062169}}</ref> Dakle, bijeg može biti nestajanje na drugu lokaciju ili jednostavno nestajanje na mjestu, a borba i bijeg se često kombiniraju u datoj situaciji.<ref name="BIFF Response-Aballay">{{cite journal|last=Singh|first=J|author2=Aballay, A|title=Microbial Colonization Activates an Immune Fight-and-Flight Response via Neuroendocrine Signaling|journal=Developmental Cell|date=April 8, 2019|volume=49|issue=1|pages=89–99|doi=10.1016/j.devcel.2019.02.001|pmid=30827896|pmc=6456415|doi-access=free}}</ref> Radnje borbe ili bijega također imaju polarnost – individua može se boriti protiv ili bježati od nečega što je prijeteće, poput gladnog [[lav]]a, ili se boriti za ili letjeti prema nečemu što je potrebno, poput sigurnosti obale od bijesne [[rijeka|rijeke]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-11-09 |title=Fight, Flight, Freeze, or Fawn: How We Respond to Threats |url=https://www.simplypsychology.org/fight-flight-freeze-fawn.html |access-date=2025-05-26 |language=en-US}}</ref> Prijetnja od druge životinje ne mora uvijek rezultirati trenutnom borbom ili bijegom. Može postojati period pojačane [[svijest]]i, tokom kojeg svaka životinja interpretira signale ponašanja od druge. Znakovi poput blijeđenja, piloerekcije, nepokretnosti, zvukova i govora tijela komuniciraju status i namjere svake [[životinje]]. Može postojati neki oblik vrsta pregovaranja, nakon čega može uslijediti borba ili bijeg, ali to također može rezultirati igrom, [[parenje]]m ili ničim. Primjer za to su [[mačke|mačići]] koji se igraju: svaki pokazuje znakove simpatikusnog uzbuđenja, ali nikada ne nanose stvarnu štetu partneru.<ref>{{Cite journal |last=Roelofs |first=Karin |date=2017-04-19 |title=Freeze for action: neurobiological mechanisms in animal and human freezing |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=372 |issue=1718 |doi=10.1098/rstb.2016.0206 |issn=1471-2970 |pmc=5332864 |pmid=28242739}}</ref><ref>{{Cite web |title=The 5 Fs: fight, flight, freeze, flop and friend |url=https://rapecrisis.org.uk/get-help/tools-for-victims-and-survivors/understanding-your-response/fight-or-flight/ |access-date=2025-05-26 |website=Rape Crisis England & Wales}}</ref> ==U krivičnom pravu== Akutna stresna reakcija je čest problem u krivičnim slučajevima samoodbrane. Stručna mišljenja su obično potrebna ako krivica branitelja postane fokus slučaja.<ref>{{cite book | last = Gawron | first = Tomáš | date = 2023 | title = Nutná obrana v právní praxi | url = https://knihovna.usoud.cz/arl-us/cs/detail-us_us_cat-0054718-Nutna-obrana-v-pravni-praxi/?disprec=1&iset=1 | location = Brno | publisher = Václav Klemm | page = 289 | isbn = 978-80-87713-23-5 | language = cs }}</ref> ==Također pogledajte== {{columns-list|colwidth=22em| * [[Akutna stresna reakcija]] * [[Anksioznost]] * [[Anksiozni poremećaj]] * [[Prividna smrt]] * [[Tjelesna reaktivnost]] * [[Suočavanje (psihologija)]] * [[Fiziologija odbrane]] * [[Emocionalna disregulacija]] * [[Strah]] * [[Ponašanje ukočenosti]] * [[Generalizovani anksiozni poremećaj]] * [[Distanca bijega]] * [[Hipotalamus-hipofiza-adrenalna osovina]] * [[Napad panike]] * [[Fobija]] * [[Odmor i probava]] * [[Socijalna anksioznost]] * [[Socijalan anksiozni poremećaj]] * [[Njegujte i sprijateljite se]] * ''[[Reakcija opuštanja]]'' * [[Vazokonstrikcija]] * [[Yerkes-Dodsonov zakon]] * [[Refleksna sinkopa]] * [[Hipervigilanca]]}} ==Reference== {{Reflist}} ==Dodatni izvori== *Sapolsky, Robert M., 1994. Why Zebras Don't Get Ulcers. W.H. Freeman and Company. * {{USGovernment|url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/chapter4/sec2_1.html}} * Arun, C. P. (2004). Fight or flight, forbearance and fortitude: the spectrum of actions of the catecholamines and their cousins. ''Annals of the New York Academy of sciences'', ''1018''(1), 137-140. * Seng, J., & Group, C. (2019). From Fight or Flight, Freeze or Faint, to "Flow": Identifying a Concept to Express a Positive Embodied Outcome of Trauma Recovery. ''Journal of the American Psychiatric Nurses Association'', ''25''(3), 200-207. * Katz, Carmit., Tsur, Noga., Talmon, Anat., and Nicolet, Racheli, (2021). Beyond fight, flight, and freeze: Towards a new conceptualization of peritraumatic responses to child sexual abuse based on retrospective accounts of adult survivors. ''Child Abuse and Neglect, 112''(1), 1-12 * O'Dea, Connor., Castro Bueno, Angelica M., and Saucier, Donald A, (2017). Fight or flight: Perceptions of men who confront versus ignore threats to themselves and others. ''Personality and Individual Differences, 104''(1), 345-351. ==Vanjski linkovi== *{{commons category|Fight-Or-Flight Response}} {{Evolucijska psihologija}} {{DEFAULTSORT:Fight-Or-Flight Response}} [[Kategorija:Nervni sistem]] [[Kategorija:Agresivnost]] [[Kategorija:Strah]] [[Kategorija:Ponašanje]] [[Kategorija:Psihološke teorije]] [[Kategorija:Evolucijska biologija]] [[Kategorija:Agonizam]] m6d19yw9tz7ja1o58zyoiipj0q1h3dv 0 534933 3848982 2026-05-24T10:57:57Z Mhare 481 + 3848982 wikitext text/x-wiki {{Infokutija rijeka | ime = Jaruga | države kroz koje protiče = [[Bosna i Hercegovina]] | lokacija = [[Federacija Bosne i Hercegovine]], [[Glamoč]] | plovnost = nije plovna }} '''Jaruga''' je [[ponornica]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], na području [[Glamočko polje|Glamočkog polja]] kod [[Glamoč]]a. Pripada kraškoj hidrografskoj mreži zapadne Bosne, gdje su vodotoci uglavnom vezani za sezonski režim voda i poniranje u kraškom terenu. Uz [[Ribnik (rijeka)|Ribnik]] i [[Vrba (rijeka, Glamoč)|Vrbu]], jedna je od ponornica koje se navode za Glamočko polje.<ref name="HE">{{cite web |title=Glamočko polje |url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/glamocko-polje |website=Hrvatska enciklopedija |publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Tok == Jaruga teče kroz donji dio Glamočkog polja, kraškog polja koje leži na 882–950 m nadmorske visine i pruža se u smjeru sjeverozapad–jugoistok.<ref name="HE"/> Kao ponornica, vezana je za kraški reljef u kojem površinski tokovi gube vodu kroz propusnu podlogu. U hidrološkom opisu Glamočkog područja ističu se nedostatak vode i tipična kraška hidrografska slika, s prostranim pašnjacima i šumskim kompleksima.<ref name="Vodic">{{cite web |last1=Paštar |first1=Neven |last2=Radoja |first2=Dušan |title=Glamoč: turistički vodič |url=https://www.hbsume.ba/glamoc/public/files/turisticki_vodic_glamoc.pdf |publisher=Turističko-razvojna agencija Glamoč |date=2014 |format=PDF |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Geografski kontekst == Glamočko polje zauzima središnji dio općine Glamoč i okruženo je visokim kraškim planinama. Turistički vodič za Glamoč navodi da se polje nalazi na oko 900 m nadmorske visine, a da cijeli glamočki kraj pripada planinsko-kraškom prostoru.<ref name="Vodic"/> Općinska turistička stranica za Glamoč u prirodne odlike područja ubraja jezera Hrast, Busija i Šatorsko jezero, a jezera Hrast i Busija nalaze se u blizini grada i koriste se za izlete, rekreaciju i sportski ribolov.<ref name="Opcina">{{cite web |title=Tourism |url=https://opstinaglamoc.ba/language/en/tourism/ |website=Official web site |publisher=Municipality of Glamoč |language=en |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Rijeke u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Glamoč]] 8jfk6zd3dgua8chugr7ku4qnbfs7een 1 534934 3848983 2026-05-24T10:59:31Z Mhare 481 + 3848983 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = geografija | tema2 = | tema3 = | država = Bosna i Hercegovina | država2 = | država3 = }} == Proširenje == [[ping|SklopaUzKlopu]], probaj proširiti infokutiju :) --[[Korisnik:Mhare|Haris]] ([[Razgovor s korisnikom:Mhare|razgovor]]) 12:59, 24 maj 2026 (CEST) g7qdy7o9wiiin22ct4pc5wkhx4lirqz 0 534935 3848985 2026-05-24T11:01:18Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Reakcija borbe ili bijega]] 3848985 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Reakcija borbe ili bijega]] 9bxqn4f72n3yd2ci3tbkqglrl41wg8q 0 534938 3848988 2026-05-24T11:03:08Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Reakcija borbe ili bijega]] 3848988 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Reakcija borbe ili bijega]] 9bxqn4f72n3yd2ci3tbkqglrl41wg8q 0 534939 3848989 2026-05-24T11:03:39Z Genetičar 181151 Preusmjereno na [[Reakcija borbe ili bijega]] 3848989 wikitext text/x-wiki #Preusmjeri [[Reakcija borbe ili bijega]] 9bxqn4f72n3yd2ci3tbkqglrl41wg8q 0 534940 3848993 2026-05-24T11:10:25Z Unrelated9966 178239 Nova stranica: {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2002. | slika = ESC 2002 Map.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = Karta učesnika Eurosonga 2002 | polufinale = | finale = 25. maj 2002. | mjesto_održavanja = [[Saku Suurhall]]<br />[[Tallinn]], [[Estonija]] | voditelji = [[Annely Peebo]] i [[Marko Matvere]] | dirigent = | režiser = M... 3848993 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2002. | slika = ESC 2002 Map.svg | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = Karta učesnika Eurosonga 2002 | polufinale = | finale = 25. maj 2002. | mjesto_održavanja = [[Saku Suurhall]]<br />[[Tallinn]], [[Estonija]] | voditelji = [[Annely Peebo]] i [[Marko Matvere]] | dirigent = | režiser = Marius Bratten | izvršni_nadzornik = Christine Marchal-Ortiz | izvršni_producent = Juhan Paadam | emiter = [[Eesti Televisioon|ETV]] | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = ''A Modern Fairytale'' | broj_učesnika = 24 | debitiranje = | povratak = {{Plainlist| * {{Esc|Austrija}} * {{Esc|Belgija}} * {{Esc|Kipar}} * {{Esc|Finska}} * {{Esc|Sjeverna Makedonija|Makedonija}} * {{Esc|Rumunija}} * {{Esc|Švicarska}} }} | odustajanje = {{Plainlist| * {{Esc|Island}} * {{Esc|Irska}} * {{Esc|Nizozemska}} * {{Esc|Norveška}} * {{Esc|Poljska}} * {{Esc|Portugal}} }} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje nisu učestvovale | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje poene 1–8, 10 i 12 svojim deset omiljenih pjesama. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{Esc|Latvija}}<br />"[[I Wanna (Marie N song)|I Wanna]]" | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2001.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2003.]] }} '''Eurosong 2002.''' bio je 47. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je 25. maja 2002. u [[Saku Suurhall]]u u [[Tallinn]]u, [[Estonija]], a vodili su ga [[Annely Peebo]] i [[Marko Matvere]]. Takmičenje su organizirali [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) i [[Eesti Televisioon|ETV]], nakon pobjede Estonije na [[Eurosong 2001.|Eurosongu 2001.]] s pjesmom „[[Everybody (Tanel Padar, Dave Benton and 2XL song)|Everybody]]”.<ref name="Details2002">{{Cite web|title=Eurovision Song Contest 2002|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2002|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Na takmičenju su učestvovale 24 zemlje. Vratile su se [[Austrija na Eurosongu|Austrija]], [[Belgija na Eurosongu|Belgija]], [[Kipar na Eurosongu|Kipar]], [[Finska na Eurosongu|Finska]], [[Sjeverna Makedonija na Eurosongu|Makedonija]], [[Rumunija na Eurosongu|Rumunija]] i [[Švicarska na Eurosongu|Švicarska]], dok [[Island na Eurosongu|Island]], [[Irska na Eurosongu|Irska]], [[Nizozemska na Eurosongu|Nizozemska]], [[Norveška na Eurosongu|Norveška]] i [[Poljska na Eurosongu|Poljska]] nisu učestvovali zbog relegacije, a [[Portugal na Eurosongu|Portugal]] je odustao od učešća. Latvija je prvobitno također bila izvan takmičenja, ali je naknadno ušla nakon portugalskog povlačenja. <ref name="Participants2002">{{Cite web|title=Eurovision Song Contest 2002|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2002|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref><ref name="Annex2002">{{Cite web|title=Eurovision Song Contest 2002 participants|url=https://web.archive.org/web/20230323050945/https://eurovision.tv/event/tallinn-2002/participants|publisher=European Broadcasting Union|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Pobijedila je [[Latvija na Eurosongu|Latvija]] s pjesmom „[[I Wanna (Marie N song)|I Wanna]]” u izvođenju [[Marie N]]. Latvija je osvojila 176 bodova, dok je [[Malta na Eurosongu|Malta]] završila na drugom mjestu sa 164 boda. Ovo je bila prva pobjeda Latvije na takmičenju. <ref name="Details2002" /> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:Eurovisiooni 2002 Raekoja platsil (13).jpg|left|thumb|250x250px|[[Saku Suurhall]] u Tallinnu, mjesto održavanja Eurosonga 2002.]] Estonija je stekla pravo organizacije nakon pobjede 2001. godine. Kao domaćin je izabrana [[Saku Suurhall]] u Tallinnu, najveća zatvorena arena u Estoniji, izgrađena 2001. godine i kapaciteta do oko 10.000 gledalaca. Uoči izbora lokacije postojale su sumnje oko finansiranja i organizacije, ali su one riješene uz podršku estonske vlade i dodatno finansiranje. <ref name="Venue2002">{{Cite web|title=Tallinn 2002 participants and venue overview|url=https://web.archive.org/web/20230323050945/https://eurovision.tv/event/tallinn-2002/participants|publisher=European Broadcasting Union|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> == Rezultati == === Učesnici === Na Eurosongu 2002. učestvovale su 24 zemlje. Takmičenje je uključivalo sedam povratnika, dok je nekoliko država izostalo zbog prethodnih slabih rezultata ili dobrovoljnog povlačenja. <ref name="Participants2002" /><ref name="Annex2002" /> {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Kipar}} | [[One (Cypriot band)|One]] | "[[Gimme (song)|Gimme]]" | 6. | 85 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | [[Jessica Garlick]] | "[[Come Back (Jessica Garlick song)|Come Back]]" | 3. | 111 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Austrija}} | [[Manuel Ortega (singer)|Manuel Ortega]] | "[[Say a Word]]" | 18. | 26 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Grčka}} | [[Michalis Rakintzis]] | "[[S.A.G.A.P.O.]]" | 17. | 27 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Španija}} | [[Rosa López|Rosa]] | "[[Europe's Living a Celebration]]" | 7. | 81 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Hrvatska}} | [[Vesna Pisarović]] | "[[Everything I Want (Vesna Pisarović song)|Everything I Want]]" | 11. | 44 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Rusija}} | [[Prime Minister (band)|Prime Minister]] | "[[Northern Girl]]" | 10. | 55 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Estonija}} | [[Sahlene]] | "[[Runaway (Sahlene song)|Runaway]]" | 3. | 111 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Sjeverna Makedonija|Makedonija}} | [[Karolina Gočeva]] | "[[Od nas zavisi]]" | 19. | 25 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Izrael}} | [[Sarit Hadad]] | "[[Light a Candle]]" | 12. | 37 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Švicarska}} | [[Francine Jordi]] | "[[Dans le jardin de mon âme]]" | 22. | 15 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Švedska}} | [[Afro-dite]] | "[[Never Let It Go (Afro-dite song)|Never Let It Go]]" | 8. | 72 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Finska}} | [[Laura Voutilainen]] | "[[Addicted to You (Laura Voutilainen song)|Addicted to You]]" | 20. | 24 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Danska}} | [[Malene Mortensen]] | "[[Tell Me Who You Are (Malene song)|Tell Me Who You Are]]" | 24. | 7 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | [[Maja Tatić]] | "[[Na jastuku za dvoje]]" | 13. | 33 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Belgija}} | [[Sergio & The Ladies]] | "[[Sister (Sergio & The Ladies song)|Sister]]" | 13. | 33 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Francuska}} | [[Sandrine François]] | "[[Il faut du temps]]" | 5. | 104 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Njemačka}} | [[Corinna May]] | "[[I Can't Live Without Music]]" | 21. | 17 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Turska}} | [[Buket Bengisu]] i Group Safir | "[[Leylaklar Soldu Kalbinde]]" | 16. | 29 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 20. | {{Esc|Malta}} | [[Ira Losco]] | "[[7th Wonder]]" | 2. | 164 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Rumunija}} | [[Monica Anghel]] i [[Marcel Pavel]] | "[[Tell Me Why (Monica Anghel and Marcel Pavel song)|Tell Me Why]]" | 9. | 71 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Slovenija}} | [[Sestre]] | "[[Samo ljubezen]]" | 13. | 33 |- ! scope="row" style="text-align:center; background:gold; font-weight:bold;" | 23. | style="background:gold; font-weight:bold;" | {{Esc|Latvija}} | style="background:gold; font-weight:bold;" | [[Marie N]] | style="background:gold; font-weight:bold;" | "[[I Wanna (Marie N song)|I Wanna]]" | style="background:gold; font-weight:bold;" | 1. | style="background:gold; font-weight:bold;" | 176 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 24. | {{Esc|Litvanija}} | [[Aivaras Stepukonis|Aivaras]] | "[[Happy You]]" | 23. | 12 |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Eurovision Song Contest 2002}} * [https://eurovisionworld.com/eurovision/2002 Zvanični rezultati i detalji za Eurosong 2002.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2002.]] [[Kategorija:2002. u Estoniji]] [[Kategorija:2002. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Estoniji]] [[Kategorija:Eurosong 2002.|*]] mo117fzwg5kmcfl5m0vkju6i03fhmfb 0 534941 3849001 2026-05-24T11:18:49Z Unrelated9966 178239 Nova stranica: {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2001. | slika = ESC 2001 Map.svg | veličina_slike = | slika_alt = Karta učesnika Eurosonga 2001 | opis_slike = Karta učesnika Eurosonga 2001 | polufinale = | finale = 12. maj 2001. | mjesto_održavanja = [[Parken Stadium]]<br />[[Kopenhagen]], [[Danska]] | voditelji = [[Natasja Crone Back]] i [[Søren Pilmark]] | dirigent... 3849001 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičko takmičenje | naziv = Eurosong 2001. | slika = ESC 2001 Map.svg | veličina_slike = | slika_alt = Karta učesnika Eurosonga 2001 | opis_slike = Karta učesnika Eurosonga 2001 | polufinale = | finale = 12. maj 2001. | mjesto_održavanja = [[Parken Stadium]]<br />[[Kopenhagen]], [[Danska]] | voditelji = [[Natasja Crone Back]] i [[Søren Pilmark]] | dirigent = | režiser = Jan Frifelt | izvršni_nadzornik = [[Christine Marchal-Ortiz]] | izvršni_producent = Jørgen Ramskov | emiter = [[DR (broadcaster)|DR]] | uvodni_čin = | međučin = | reprizni_čin = | slogan = | broj_učesnika = 23 | debitiranje = | povratak = {{Plainlist| * {{Esc|Bosna i Hercegovina}} * {{Esc|Grčka}} * {{Esc|Litvanija|1988}} * {{Esc|Poljska}} * {{Esc|Portugal}} * {{Esc|Slovenija}} }} | odustajanje = {{Plainlist| * {{Esc|Austrija}} * {{Esc|Belgija}} * {{Esc|Kipar|1960}} * {{Esc|Finska}} * {{Esc|Sjeverna Makedonija|Makedonija}} * {{Esc|Rumunija}} * {{Esc|Švicarska}} }} | karta = | veličina_karte = | zeleno = Zemlje učesnice | crveno = Zemlje koje nisu učestvovale | sistem_glasanja = Svaka zemlja dodjeljuje poene 1–8, 10 i 12 svojih deset omiljenih pjesama. | bez_poena = | pobjednička_pjesma = {{Esc|Estonija|y=2001}}<br />"[[Everybody (Tanel Padar and Dave Benton song)|Everybody]]" | prethodno_takmičenje = [[Eurosong 2000.]] | ovo_takmičenje = | sljedeće_takmičenje = [[Eurosong 2002.]] }} '''Eurosong 2001.''' bio je 46. izdanje [[Eurosong]]a. Održan je 12. maja 2001. u [[Parken Stadium]]u u [[Kopenhagen]]u, [[Danska]], a vodili su ga [[Natasja Crone Back]] i [[Søren Pilmark]]. Takmičenje je organizovala [[Evropska radiodifuzijska unija]] (EBU) zajedno s [[DR (broadcaster)|DR]], nakon pobjede Danske na [[Eurosong 2000.|Eurosongu 2000.]] s pjesmom „[[Fly on the Wings of Love]]” u izvođenju [[Olsen Brothers]].<ref name="ESC2001">{{Cite web|title=Eurovision 2001 Results: Voting & Points|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2001|publisher=Eurovisionworld|access-date=2026-05-24|language=en}}</ref> Na takmičenju je učestvovalo 23 zemlje. Vratile su se [[Bosna i Hercegovina na Eurosongu|Bosna i Hercegovina]], [[Grčka na Eurosongu|Grčka]], [[Litvanija na Eurosongu|Litvanija]], [[Poljska na Eurosongu|Poljska]], [[Portugal na Eurosongu|Portugal]] i [[Slovenija na Eurosongu|Slovenija]], dok su [[Austrija na Eurosongu|Austrija]], [[Belgija na Eurosongu|Belgija]], [[Kipar na Eurosongu|Kipar]], [[Finska na Eurosongu|Finska]], [[Sjeverna Makedonija na Eurosongu|Makedonija]], [[Rumunija na Eurosongu|Rumunija]] i [[Švicarska na Eurosongu|Švicarska]] ispale iz takmičenja. [[Estonija na Eurosongu|Estonija]] je pobijedila s pjesmom „[[Everybody (Tanel Padar and Dave Benton song)|Everybody]]” u izvođenju [[Tanel Padar]]a, [[Dave Benton]]a i [[2XL]], a pjesmu su napisali [[Ivar Must]] i [[Maian-Anna Kärmas]].<ref name="ESC2001" /> Estonija je osvojila 198 bodova, dok je [[Danska na Eurosongu|Danska]] zauzela drugo mjesto sa 177 bodova. Ovo je bila prva pobjeda Estonije na takmičenju. [[Irska na Eurosongu|Irska]] je završila na 21. mjestu, što je tada bio njen najlošiji plasman do tog trenutka.<ref name="ESC2001" /> == Mjesto održavanja == [[Datoteka:Denmark copenhagen parken stadium.jpg|left|thumb|250x250px|[[Parken Stadium]] u Kopenhagenu, mjesto održavanja Eurosonga 2001.]] Kopenhagen je izabran za domaćina nakon što je Danska pobijedila 2000. godine. Kao mjesto održavanja odabran je [[Parken Stadium]], nacionalni fudbalski stadion u Kopenhagenu. Stadion je imao kapacitet od oko 38.000 gledalaca i bio je najveće mjesto održavanja u istoriji takmičenja do tog trenutka.<ref name="ESC2001" /> == Rezultati == === Učesnici === Na Eurosongu 2001. učestvovalo je 23 zemlje. Učešće je bilo određeno sistemom relegacije, pa su neke zemlje mogle da se vrate nakon što su prethodne godine ispale, dok su druge morale da pauziraju zbog slabijih rezultata iz ranijih izdanja.<ref name="ESC2001" /> {| class="sortable wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | Br. ! scope="col" | Zemlja ! scope="col" | Izvođač(ica) ! scope="col" | Pjesma ! scope="col" | Plasman ! scope="col" | Bodovi |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 1. | {{Esc|Nizozemska}} | Michelle | "Out on My Own" | 18. | 16 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 2. | {{Esc|Island}} | Two Tricky | "Angel" | 22. | 3 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 3. | {{Esc|Bosna i Hercegovina}} | Nino | "Hano" | 14. | 29 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 4. | {{Esc|Norveška}} | Haldor Lægreid | "On My Own" | 22. | 3 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 5. | {{Esc|Izrael}} | Tal Sondak | "Ein Davar" | 16. | 25 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 6. | {{Esc|Rusija}} | Mumiy Troll | "Lady Alpine Blue" | 12. | 37 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 7. | {{Esc|Švedska}} | Friends | "Listen to Your Heartbeat" | 5. | 100 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 8. | {{Esc|Litvanija}} | Skamp | "You Got Style" | 13. | 35 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 9. | {{Esc|Latvija}} | Arnis Mednis | "Too Much" | 18. | 16 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 10. | {{Esc|Hrvatska}} | Vanna | "Strings of My Heart" | 10. | 42 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 11. | {{Esc|Portugal}} | MTM | "Só sei ser feliz assim" | 17. | 18 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 12. | {{Esc|Irska}} | Gary O'Shaughnessy | "Without Your Love" | 21. | 6 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 13. | {{Esc|Španija}} | David Civera | "Dile que la quiero" | 6. | 76 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 14. | {{Esc|Francuska}} | Natasha St-Pier | "Je n'ai que mon âme" | 4. | 142 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 15. | {{Esc|Turska}} | Sedat Yüce | "Sevgiliye Son" | 11. | 41 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 16. | {{Esc|Ujedinjeno Kraljevstvo}} | Lindsay Dracass | "No Dream Impossible" | 15. | 28 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 17. | {{Esc|Slovenija}} | Nuša Derenda | "Energy" | 7. | 70 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 18. | {{Esc|Poljska}} | Piasek | "2 Long" | 20. | 11 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 19. | {{Esc|Njemačka}} | Michelle | "Wer Liebe lebt" | 8. | 66 |- ! scope="row" style="text-align:center; background:gold; font-weight:bold;" | 20. | style="background:gold; font-weight:bold;" | {{Esc|Estonija}} | style="background:gold; font-weight:bold;" | Tanel Padar, Dave Benton i 2XL | style="background:gold; font-weight:bold;" | "Everybody" | style="background:gold; font-weight:bold;" | 1. | style="background:gold; font-weight:bold;" | 198 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 21. | {{Esc|Malta}} | Fabrizio Faniello | "Another Summer Night" | 9. | 48 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 22. | {{Esc|Grčka}} | Antique | "Die for You" | 3. | 147 |- ! scope="row" style="text-align:center;" | 23. | {{Esc|Danska}} | Rollo & King | "Never Ever Let You Go" | 2. | 177 |} == Reference == {{Reflist}} == Vanjski linkovi == * [https://eurovision.tv/event/copenhagen-2001 Zvanični pregled Eurosonga 2001.] {{Eurosong}} [[Kategorija:Eurosong|2001.]] [[Kategorija:2001. u Danskoj]] [[Kategorija:2001. u muzici]] [[Kategorija:Muzika u Danskoj]] [[Kategorija:Eurosong 2001.|*]] eo79fo51vloxmw1zn9slwlpw5euqvtt 0 534942 3849009 2026-05-24T11:37:16Z Mhare 481 + 3849009 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Paučko jezero | drugo_ime = Gorsko oko | lokacija = [[Konjuh]], [[Kladanj]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|44.2337|18.6016|region:BA_type:waterbody|display=inline,title}} | vrsta = prirodno jezero | priliv = manji izvori i potoci | odliv = prema [[Gornja Drinjača|Gornjoj Drinjači]] | države_sliva = [[Bosna i Hercegovina]] | dužina = 0.15 | širina = 0.06 | površina = 0.0044 | maks_dubina = 4 | nadmorska_visina = 650 }} '''Paučko jezero''', poznato i kao '''Gorsko oko''', prirodno je planinsko [[jezero]] na [[Konjuh (planina)|Konjuhu]], u području [[Kladanj|Kladnj]]a, [[Bosna i Hercegovina]]. Nalazi se nedaleko od izletišta [[Muška voda]], u šumovitom dijelu planine i unutar šireg prostora [[Zaštićeni pejzaž Konjuh|Zaštićenog pejzaža Konjuh]].<ref name="Kladanj">{{cite web |title=Muška voda |url=https://www.kladanj.ba/op%C4%87ina/turizam/mu%C5%A1ka-voda.html |website=Općina Kladanj |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Svjetlo">{{cite web |last=Ballian |first=Dalibor |title=Paučko jezero |url=https://www.svjetlorijeci.ba/paucko-jezero/ |website=Svjetlo riječi |date=4. 6. 2023 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Položaj == Jezero se nalazi oko 10 km od Kladnja, u pravcu Muške vode. Smješteno je u planinskom ambijentu Konjuha, u blizini sela [[Zagrađe (Kladanj)|Zagrađe]] i [[Brateljevići]], na nadmorskoj visini oko 650 m.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Paučko jezero |url=https://mapcarta.com/de/W312127916 |website=Mapcarta |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Kladanj"/> Pristup jezeru vodi iz Kladnja prema Muškoj vodi, a zatim lokalnim makadamskim putem prema šumskom području u kojem se nalazi jezero. Od hotelskog kompleksa Muška voda udaljeno je nešto manje od 2 km.<ref name="MuskaVoda">{{cite web |title=Paučko jezero |url=https://muska-voda.ba/paucko-jezero/ |website=Hotel Muška voda |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Geografske i hidrološke odlike == Paučko jezero prirodnog je porijekla. Nastalo je u manjoj kotlini u koju se slijevaju vode nekoliko potoka i izvora, a kasnijom izgradnjom male brane podignut je nivo vode i osiguran stalniji vodostaj.<ref name="Bistro2026">{{cite web |title=Paučko jezero (Gorsko oko) – Kladanj |url=https://www.bistrobih.ba/nova/paucko-jezero-gorsko-oko-kladanj/ |website=Bistro Bosno i Hercegovino |date=18. 4. 2026 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Jezero je protočnog karaktera: puni se s istočne strane, gdje se nalaze manji izvori skoro stalnog karaktera, a voda nakon oticanja završava u Gornjoj Drinjači.<ref name="Svjetlo"/> Dugo je približno 150 m, široko oko 60 m, a dubina mu se najčešće kreće između 3 i 4 m.<ref name="Bistro2026"/><ref name="Svjetlo"/> Površina jezera iznosi oko 4.400 m².<ref name="Svjetlo"/> == Flora, fauna i korištenje == Jezero je poznato kao ribolovna voda. U njemu su zabilježeni [[šaran]], [[linjak]], [[bjelica]], [[štuka]], [[amur]], [[klijen]], zela, [[Salmonidae|pastrmka]], [[babuška]] i koštro, a prisustvo riječnog raka navodi se kao pokazatelj čistoće vode.<ref name="Bistro2026"/> Ribolovnim područjem gazduje Sportsko-ribolovno društvo "Drinjača" iz Kladnja, koje obavlja nadzor i povremeno organizira akcije uređenja i čišćenja obale.<ref name="Bistro2009">{{cite web |title=SRD "Drinjača" Kladanj – Čišćenje jezera Gorsko oko (Paučko jezero) |url=https://www.bistrobih.ba/nova/2009/05/25/srd-drinjaca-kladanj-ciscenje-jezera-gorsko-oko-paucko-jezero/ |website=Bistro Bosno i Hercegovino |date=25. 5. 2009 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Paučko jezero koristi se za izlete, rekreativni ribolov, šetnju i kraći boravak u prirodi.<ref name="Kladanj"/><ref name="MuskaVoda"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Sliv Drine]] [[Kategorija:Zaštićeni pejzaž Konjuh]] s25v4z8lgs9vy9y3cyiymsuxos52pio 0 534943 3849011 2026-05-24T11:43:22Z Mhare 481 + 3849011 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Šićki Brod | drugo_ime = Kop, Jezero Kop | lokacija = [[Šićki Brod]], [[Tuzla]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|44.5258|18.5882|region:BA_type:waterbody|display=inline,title}} | vrsta = rudničko jezero | priliv = izvori i podzemne vode | države_sliva = [[Bosna i Hercegovina]] | dužina = 0.8 | širina = 0.4 | maks_dubina = 35 }} '''Šićki Brod''', poznat i kao '''Kop''' ili '''Jezero Kop''', rudničko je [[jezero]] u naselju [[Šićki Brod]], na području [[Tuzla|Tuzle]], [[Bosna i Hercegovina]]. Nastalo je 1987. u napuštenom krateru površinskog kopa "Šićki Brod", nakon prestanka eksploatacije [[Ugalj|uglja]] u tom dijelu rudnika Kreka. Jezero je ispunjeno podzemnim i izvorskim vodama, a danas se koristi za rekreaciju, ribolov i ronjenje.<ref name="Softic">{{cite journal |last=Softić |first=Sead |title=Jezero "Kop" Šićki Brod sportsko-rekreacioni centar ili odlagalište šljake i pepela Termoelektrane Tuzla |journal=Zbornik radova |volume=11 |year=2022 |pages=223–226 |url=https://zriut.com/article/323 |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="RTVSlon">{{cite web |title=Tuzla calling: Jezero Kop Šićki Brod |url=https://www.rtvslon.ba/tuzla-calling-jezero-kop-sicki-brod/ |website=RTV Slon |date=3. 8. 2024 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Položaj == Jezero se nalazi zapadno od urbanog područja Tuzle, u naselju Šićki Brod, na lokalitetu nekadašnjeg rudarskog površinskog kopa. Smješteno je u industrijsko-rudarskom pojasu tuzlanskog bazena, u blizini saobraćajnih pravaca koji povezuju Tuzlu s [[Lukavac|Lukavcem]] i zapadnim dijelovima Tuzlanskog kantona. Lokalitet je nastao u prostoru intenzivne eksploatacije uglja, zbog čega obale imaju razveden i dijelom terasast izgled. Jezero je okruženo manjim uvalama, zalivima i vodenim rastinjem, a njegov pejzaž zadržava prepoznatljive oblike rudničkog reljefa.<ref name="Vijesti">{{cite web |title=Jezero Kop u Tuzli: Neiskorišteni prirodni biser |url=https://www.vijesti.ba/clanak/617911/jezero-kop-u-tuzli-neiskoristeni-prirodni-biser |website=Vijesti.ba |date=29. 10. 2023 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Nastanak i odlike == Površinski kop "Šićki Brod" prestao je s eksploatacijom uglja 1987, nakon čega se napušteni kop postepeno ispunio vodom iz podzemnih izvora i okolnih dotoka.<ref name="Softic"/> Jezero je dugo oko 800 m, široko oko 400 m, a najveća dubina iznosi približno 35 m.<ref name="RTVSlon"/><ref name="Vijesti"/> Dno nije jednolično, a u dostupnim opisima navodi se da ga pokriva šljunak.<ref name="RTVSlon"/> Voda u jezero dotječe iz više izvora, uključujući podzemne vode koje su imale ključnu ulogu u njegovom formiranju.<ref name="Softic"/><ref name="RTVSlon"/> U analizi kvaliteta vode, provedenoj u okviru aktivnosti lokalnih ekoloških organizacija, voda je klasificirana u I kategoriju površinskih voda.<ref name="BoljaTuzla">{{cite web |title=Uspješno realizovana akcija čišćenja na jezeru Kop Šićki Brod |url=https://boljatuzla.ba/uspjesno-realizovana-akcija-ciscenja-na-jezeru-kop-sicki-brod/ |website=Bolja Tuzla |date=2022 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Korištenje == Zbog veličine, dubine i pristupačnosti, Šićki Brod se koristi za rekreativni i takmičarski ribolov. Jezero je poribljavano od 2000-ih, a u njegovoj fauni spominju se [[som]], [[šaran]], [[Amur (riba)|amur]], [[crvenperka]], [[bjelica]], [[deverika]] i [[štuka]].<ref name="KlixPodvodno">{{cite web |title=Fascinantan podvodni svijet jezera Kop u Šićkom Brodu |url=https://www.klix.ba/magazin/zanimljivosti/fascinantan-podvodni-svijet-jezera-kop-u-sickom-brodu/200903026 |website=Klix.ba |date=3. 9. 2020 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Jezero koriste i ronioci gdje se održavaju takmičenja u podvodnoj fotografiji, uključujući Međunarodni kup "Lukavac 2024".<ref name="VijestiFoto">{{cite web |title=Jezero Kop: Takmičenje u podvodnoj fotografiji okupilo ronioce iz cijele regije |url=https://www.vijesti.ba/clanak/657847/jezero-kop-takmicenje-u-podvodnoj-fotografiji-okupilo-ronioce-iz-cijele-regije |website=Vijesti.ba |date=7. 9. 2024 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Jezero je i lokalno izletište. Prostor se u javnim i planskim raspravama spominje kao potencijalna rekreacijska zona, s mogućnošću uređenja obale, staza i pratećeg mobilijara.<ref name="Vijesti"/> == Zaštita i javne rasprave == Šićki Brod je bio predmet višegodišnjih rasprava o njegovoj namjeni. U prostorno-planskim dokumentima Tuzlanskog kantona lokalitet je predviđan kao sportsko-rekreacijska zona, dok su se istovremeno pojavljivale inicijative da se prostor koristi za odlaganje šljake i pepela iz [[Termoelektrana Tuzla|Termoelektrane Tuzla]].<ref name="Softic"/> Takvi planovi izazvali su protivljenje lokalnih ekoloških organizacija i stanovnika, koji su ukazivali na vrijednost jezera kao vodene površine nastale u napuštenom rudarskom prostoru. Centar za ekologiju i energiju, UG "Eko-sport" Šićki Brod i lokalni volonteri organizirali su akcije čišćenja obale i okolnog prostora. Te aktivnosti bile su usmjerene na očuvanje jezera i podizanje svijesti o vrijednosti podzemnih i površinskih voda u tuzlanskom području.<ref name="BoljaTuzla"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Vještačka jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rudarska jezera]] r7jl1oqokzy3udu8tzu7uy109yiskta 3849012 3849011 2026-05-24T11:45:54Z Mhare 481 3849012 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Šićki Brod | drugo_ime = Kop, Jezero Kop | lokacija = [[Šićki Brod]], [[Tuzla]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|44.5271|18.5769|region:BA_type:waterbody|display=inline,title}} | vrsta = rudničko jezero | priliv = izvori i podzemne vode | države_sliva = [[Bosna i Hercegovina]] | dužina = 0.8 | širina = 0.4 | maks_dubina = 35 }} '''Šićki Brod''', poznat i kao '''Kop''' ili '''Jezero Kop''', rudničko je [[jezero]] u naselju [[Šićki Brod]], na području [[Tuzla|Tuzle]], [[Bosna i Hercegovina]]. Nastalo je 1987. u napuštenom krateru površinskog kopa "Šićki Brod", nakon prestanka eksploatacije [[Ugalj|uglja]] u tom dijelu rudnika Kreka. Jezero je ispunjeno podzemnim i izvorskim vodama, a danas se koristi za rekreaciju, ribolov i ronjenje.<ref name="Softic">{{cite journal |last=Softić |first=Sead |title=Jezero "Kop" Šićki Brod sportsko-rekreacioni centar ili odlagalište šljake i pepela Termoelektrane Tuzla |journal=Zbornik radova |volume=11 |year=2022 |pages=223–226 |url=https://zriut.com/article/323 |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="RTVSlon">{{cite web |title=Tuzla calling: Jezero Kop Šićki Brod |url=https://www.rtvslon.ba/tuzla-calling-jezero-kop-sicki-brod/ |website=RTV Slon |date=3. 8. 2024 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Položaj == Jezero se nalazi zapadno od urbanog područja Tuzle, u naselju Šićki Brod, na lokalitetu nekadašnjeg rudarskog površinskog kopa. Smješteno je u industrijsko-rudarskom pojasu tuzlanskog bazena, u blizini saobraćajnih pravaca koji povezuju Tuzlu s [[Lukavac|Lukavcem]] i zapadnim dijelovima Tuzlanskog kantona. Lokalitet je nastao u prostoru intenzivne eksploatacije uglja, zbog čega obale imaju razveden i dijelom terasast izgled. Jezero je okruženo manjim uvalama, zalivima i vodenim rastinjem, a njegov pejzaž zadržava prepoznatljive oblike rudničkog reljefa.<ref name="Vijesti">{{cite web |title=Jezero Kop u Tuzli: Neiskorišteni prirodni biser |url=https://www.vijesti.ba/clanak/617911/jezero-kop-u-tuzli-neiskoristeni-prirodni-biser |website=Vijesti.ba |date=29. 10. 2023 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Nastanak i odlike == Površinski kop "Šićki Brod" prestao je s eksploatacijom uglja 1987, nakon čega se napušteni kop postepeno ispunio vodom iz podzemnih izvora i okolnih dotoka.<ref name="Softic"/> Jezero je dugo oko 800 m, široko oko 400 m, a najveća dubina iznosi približno 35 m.<ref name="RTVSlon"/><ref name="Vijesti"/> Dno nije jednolično, a u dostupnim opisima navodi se da ga pokriva šljunak.<ref name="RTVSlon"/> Voda u jezero dotječe iz više izvora, uključujući podzemne vode koje su imale ključnu ulogu u njegovom formiranju.<ref name="Softic"/><ref name="RTVSlon"/> U analizi kvaliteta vode, provedenoj u okviru aktivnosti lokalnih ekoloških organizacija, voda je klasificirana u I kategoriju površinskih voda.<ref name="BoljaTuzla">{{cite web |title=Uspješno realizovana akcija čišćenja na jezeru Kop Šićki Brod |url=https://boljatuzla.ba/uspjesno-realizovana-akcija-ciscenja-na-jezeru-kop-sicki-brod/ |website=Bolja Tuzla |date=2022 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Korištenje == Zbog veličine, dubine i pristupačnosti, Šićki Brod se koristi za rekreativni i takmičarski ribolov. Jezero je poribljavano od 2000-ih, a u njegovoj fauni spominju se [[som]], [[šaran]], [[Amur (riba)|amur]], [[crvenperka]], [[bjelica]], [[deverika]] i [[štuka]].<ref name="KlixPodvodno">{{cite web |title=Fascinantan podvodni svijet jezera Kop u Šićkom Brodu |url=https://www.klix.ba/magazin/zanimljivosti/fascinantan-podvodni-svijet-jezera-kop-u-sickom-brodu/200903026 |website=Klix.ba |date=3. 9. 2020 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Jezero koriste i ronioci gdje se održavaju takmičenja u podvodnoj fotografiji, uključujući Međunarodni kup "Lukavac 2024".<ref name="VijestiFoto">{{cite web |title=Jezero Kop: Takmičenje u podvodnoj fotografiji okupilo ronioce iz cijele regije |url=https://www.vijesti.ba/clanak/657847/jezero-kop-takmicenje-u-podvodnoj-fotografiji-okupilo-ronioce-iz-cijele-regije |website=Vijesti.ba |date=7. 9. 2024 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Jezero je i lokalno izletište. Prostor se u javnim i planskim raspravama spominje kao potencijalna rekreacijska zona, s mogućnošću uređenja obale, staza i pratećeg mobilijara.<ref name="Vijesti"/> == Zaštita i javne rasprave == Šićki Brod je bio predmet višegodišnjih rasprava o njegovoj namjeni. U prostorno-planskim dokumentima Tuzlanskog kantona lokalitet je predviđan kao sportsko-rekreacijska zona, dok su se istovremeno pojavljivale inicijative da se prostor koristi za odlaganje šljake i pepela iz [[Termoelektrana Tuzla|Termoelektrane Tuzla]].<ref name="Softic"/> Takvi planovi izazvali su protivljenje lokalnih ekoloških organizacija i stanovnika, koji su ukazivali na vrijednost jezera kao vodene površine nastale u napuštenom rudarskom prostoru. Centar za ekologiju i energiju, UG "Eko-sport" Šićki Brod i lokalni volonteri organizirali su akcije čišćenja obale i okolnog prostora. Te aktivnosti bile su usmjerene na očuvanje jezera i podizanje svijesti o vrijednosti podzemnih i površinskih voda u tuzlanskom području.<ref name="BoljaTuzla"/> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Vještačka jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Rudarska jezera]] tn1qejpyv3vvre2wvgrl0og3ghkcuy1 0 534944 3849013 2026-05-24T11:50:57Z Mhare 481 + 3849013 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Pasje jezero | drugo_ime = Pasije jezero | lokacija = [[Ždrimci]], [[Gornji Vakuf-Uskoplje]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|43.92035|17.61981|region:BA_type:waterbody|display=inline,title}} | vrsta = prirodno jezero | države_sliva = [[Bosna i Hercegovina]] | dužina = 0.08 | širina = 0.04 | površina = 0.0026 | nadmorska_visina = 735 }} '''Pasje jezero''' ili '''Pasije jezero''' prirodno je jezero u naselju [[Ždrimci]], u području [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa-Uskoplja]], [[Bosna i Hercegovina]]. Jedno je od tri Ždrimačka jezera, zajedno s [[Hadžino jezero|Hadžinim]] i [[Pijavičko jezero|Pijavičkim jezerom]], smještenim ispod [[Vranica|Vranice]] u gornjovrbaskom području. Jezera se u lokalnim i prirodoslovnim opisima navode kao manje stajaće vode za koje se pretpostavlja ledenjačko porijeklo.<ref name="Dinarsko">{{cite web |title=Jezera središnjeg bosansko-hercegovačkog planinskog područja |url=https://www.dinarskogorje.com/jezera-srediscaronnjeg-bosansko-hercegova269kog-planinskog-podru269ja.html |website=Dinarsko gorje |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Bistro">{{cite web |title=Ždrimačka jezera |url=https://www.bistrobih.ba/nova/hadzino-adzica-jezero-zdrimacko/ |website=Bistro Bosno i Hercegovino |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Položaj == Smješteno je u valovitoj dolini između grada i Crnodolskog potoka, u prostoru koji se spušta prema gornjem toku [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]].<ref name="SRD">{{cite web |title=Ždrimačka jezera |url=https://new.srdvrbas.ba/2016/03/02/zdrimacka-jezera/ |website=SRD "Vrbas" |date=2. 3. 2016 |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="BKZS">{{cite web |title=Ždrimački vodopad (Crnodolski slap) i Ždrimačka jezera |url=https://www.bkzs.si/zdrimacki-vodopad-crnodolski-slap-i-zdrimacka-jezera/ |website=Bošnjaška kulturna zveza Slovenije |date=2023 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Nalazi se na nadmorskoj visini od 735 m, u blizini Ždrimaca, Karamustafića i drugih manjih lokaliteta oko Gornjeg Vakufa-Uskoplja.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Pasje Jezero |url=https://mapcarta.com/18932050 |website=Mapcarta |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Geoview">{{cite web |title=Pasje Jezero |url=https://ba.geoview.info/pasje_jezero,3293186 |website=Geoview.info |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Geografske odlike == Drugo je po veličini među Ždrimačkim jezerima. Elipsastog je oblika, dugo oko 80 m i široko oko 40 m.<ref name="Dinarsko"/> Površina jezera iznosi približno 0,26 ha, dok se promjer opisuje kao oko 50 m.<ref name="Wonderful">{{cite web |title=Ždrimačka jezera |url=https://wonderfulbosnia.com/zdrimacka-jezera/ |website=Wonderful Bosnia |date=6. 2. 2020 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Jezero je dio male skupine stajaćih voda koje se nalaze na međusobnoj udaljenosti od približno 250 m. Najveće je Hadžino, odnosno Adžića jezero, dok je Pijavičko jezero najmanje i poznato po prisustvu medicinske pijavice.<ref name="SRD"/><ref name="BKZS"/> == Živi svijet i korištenje == Pasje jezero koristi se kao lokalna ribolovna i izletnička voda. Jezero je bogato ribom, naročito [[Šaran|šaranom]], [[Babuška|babuškom]] i [[Klijen|klijenom]].<ref name="Wonderful"/><ref name="SRD"/> Okolina se koristi za šetnju, ribolov i ljetni boravak u prirodi, ali jezero nema razvijenu turističku infrastrukturu. Ždrimačka jezera i obližnji Crnodolski slap su kao prirodni lokaliteti zaštićeni ranijim zakonskim aktima koji su ostali na snazi.<ref name="SRD" /> Područje je zbog malih dimenzija jezera, zatvorenog prirodnog ambijenta i osjetljivih vodenih staništa podložno utjecaju nekontroliranog odlaganja otpada i neuređenog korištenja obala, što se posebno ističe u opisima stanja Pijavičkog jezera u istoj skupini.<ref name="Bistro" /><ref name="BKZS" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Jezera u Bosni i Hercegovini]] 1mnhz2zkfr828lpx7myldgrnz5x3u8u 3849014 3849013 2026-05-24T11:51:40Z Mhare 481 3849014 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Pasje jezero | drugo_ime = Pasije jezero | lokacija = [[Ždrimci]], [[Gornji Vakuf-Uskoplje]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|43.92035|17.61981|region:BA_type:waterbody|display=inline,title}} | vrsta = prirodno jezero | države_sliva = [[Bosna i Hercegovina]] | dužina = 0.08 | širina = 0.04 | površina = 0.0026 | nadmorska_visina = 735 }} '''Pasje jezero''' ili '''Pasije jezero''' prirodno je jezero u naselju [[Ždrimci]], u području [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa-Uskoplja]], [[Bosna i Hercegovina]]. Jedno je od tri [[Ždrimačka jezera]], zajedno s [[Hadžino jezero|Hadžinim]] i [[Pijavičko jezero|Pijavičkim jezerom]], smještenim ispod [[Vranica|Vranice]] u gornjovrbaskom području. Jezera se u lokalnim i prirodoslovnim opisima navode kao manje stajaće vode za koje se pretpostavlja ledenjačko porijeklo.<ref name="Dinarsko">{{cite web |title=Jezera središnjeg bosansko-hercegovačkog planinskog područja |url=https://www.dinarskogorje.com/jezera-srediscaronnjeg-bosansko-hercegova269kog-planinskog-podru269ja.html |website=Dinarsko gorje |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Bistro">{{cite web |title=Ždrimačka jezera |url=https://www.bistrobih.ba/nova/hadzino-adzica-jezero-zdrimacko/ |website=Bistro Bosno i Hercegovino |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Položaj == Smješteno je u valovitoj dolini između grada i Crnodolskog potoka, u prostoru koji se spušta prema gornjem toku [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]].<ref name="SRD">{{cite web |title=Ždrimačka jezera |url=https://new.srdvrbas.ba/2016/03/02/zdrimacka-jezera/ |website=SRD "Vrbas" |date=2. 3. 2016 |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="BKZS">{{cite web |title=Ždrimački vodopad (Crnodolski slap) i Ždrimačka jezera |url=https://www.bkzs.si/zdrimacki-vodopad-crnodolski-slap-i-zdrimacka-jezera/ |website=Bošnjaška kulturna zveza Slovenije |date=2023 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Nalazi se na nadmorskoj visini od 735 m, u blizini Ždrimaca, Karamustafića i drugih manjih lokaliteta oko Gornjeg Vakufa-Uskoplja.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Pasje Jezero |url=https://mapcarta.com/18932050 |website=Mapcarta |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Geoview">{{cite web |title=Pasje Jezero |url=https://ba.geoview.info/pasje_jezero,3293186 |website=Geoview.info |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Geografske odlike == Drugo je po veličini među Ždrimačkim jezerima. Elipsastog je oblika, dugo oko 80 m i široko oko 40 m.<ref name="Dinarsko"/> Površina jezera iznosi približno 0,26 ha, dok se promjer opisuje kao oko 50 m.<ref name="Wonderful">{{cite web |title=Ždrimačka jezera |url=https://wonderfulbosnia.com/zdrimacka-jezera/ |website=Wonderful Bosnia |date=6. 2. 2020 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Jezero je dio male skupine stajaćih voda koje se nalaze na međusobnoj udaljenosti od približno 250 m. Najveće je Hadžino, odnosno Adžića jezero, dok je Pijavičko jezero najmanje i poznato po prisustvu medicinske pijavice.<ref name="SRD"/><ref name="BKZS"/> == Živi svijet i korištenje == Pasje jezero koristi se kao lokalna ribolovna i izletnička voda. Jezero je bogato ribom, naročito [[Šaran|šaranom]], [[Babuška|babuškom]] i [[Klijen|klijenom]].<ref name="Wonderful"/><ref name="SRD"/> Okolina se koristi za šetnju, ribolov i ljetni boravak u prirodi, ali jezero nema razvijenu turističku infrastrukturu. Ždrimačka jezera i obližnji Crnodolski slap su kao prirodni lokaliteti zaštićeni ranijim zakonskim aktima koji su ostali na snazi.<ref name="SRD" /> Područje je zbog malih dimenzija jezera, zatvorenog prirodnog ambijenta i osjetljivih vodenih staništa podložno utjecaju nekontroliranog odlaganja otpada i neuređenog korištenja obala, što se posebno ističe u opisima stanja Pijavičkog jezera u istoj skupini.<ref name="Bistro" /><ref name="BKZS" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Jezera u Bosni i Hercegovini]] 21h8ar8hik2m8qggy2nw3mq3149hjjj 0 534945 3849015 2026-05-24T11:56:11Z Mhare 481 + 3849015 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vodena površina | ime = Adžića jezero | drugo_ime = Hadžino jezero, Hadžića jezero, Ždrimačko jezero | lokacija = [[Ždrimci]], [[Gornji Vakuf-Uskoplje]], [[Bosna i Hercegovina]] | koordinate = {{coord|43.9204|17.6210|region:BA_type:waterbody|display=inline,title}} | vrsta = prirodno jezero | priliv = izvori i oborinske vode | države_sliva = [[Bosna i Hercegovina]] | dužina = 0.12 | širina = 0.10 | površina = 0.01 | maks_dubina = 9.2 | nadmorska_visina = 738 }} '''Adžića jezero''', poznato i kao '''Hadžino jezero''', '''Hadžića jezero''' ili '''Ždrimačko jezero''', prirodno je jezero u naselju [[Ždrimci]], u području [[Gornji Vakuf-Uskoplje|Gornjeg Vakufa-Uskoplja]], [[Bosna i Hercegovina]]. Najveće je od tri [[Ždrimačka jezera|Ždrimačka jezera]], zajedno s [[Pasje jezero|Pasjim]] i [[Pijavičko jezero|Pijavičkim jezerom]], smještenim ispod [[Vranica|Vranice]] u gornjovrbaskom području. Za jezera se u lokalnim i prirodoslovnim opisima pretpostavlja ledenjačko porijeklo.<ref name="Dinarsko">{{cite web |title=Jezera središnjeg bosansko-hercegovačkog planinskog područja |url=https://www.dinarskogorje.com/jezera-srediscaronnjeg-bosansko-hercegova269kog-planinskog-podru269ja.html |website=Dinarsko gorje |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="Kantonalni">{{cite web |title=Kantonalni plan zaštite okoliša za period 2015–2025 |url=https://paperzz.com/doc/5162643/kantonalni-plan-za%C5%A1tite-okoli%C5%A1a-za-period-2015. |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Položaj == Nalazi se valovitoj dolini koja se spušta prema gradu i gornjem toku [[Vrbas (rijeka)|Vrbasa]]. Smješteno je u skupini manjih jezera na međusobnoj udaljenosti od oko 250 m, u blizini [[Crnodolski potok|Crnodolskog potoka]] i Ždrimačkog, odnosno Crnodolskog slapa.<ref name="SRD">{{cite web |title=Ždrimačka jezera |url=https://new.srdvrbas.ba/2016/03/02/zdrimacka-jezera/ |website=SRD "Vrbas" |date=2. 3. 2016 |access-date=24. 5. 2026}}</ref><ref name="BKZS">{{cite web |title=Ždrimački vodopad (Crnodolski slap) i Ždrimačka jezera |url=https://www.bkzs.si/zdrimacki-vodopad-crnodolski-slap-i-zdrimacka-jezera/ |website=Bošnjaška kulturna zveza Slovenije |date=2023 |access-date=24. 5. 2026}}</ref> U starijoj literaturi o zaštićenim prirodnim vrijednostima navodi se da se Hadžino, odnosno Hadžića jezero, nalazi oko 6 km jugoistočno od Gornjeg Vakufa, u udolini okruženoj planinskim vrhovima.<ref name="Prirodne">{{cite web |title=Prirodne rijetkosti i ljepote Bosne i Hercegovine |url=https://www.scribd.com/document/459151022/PRIRODNE-RIJETKOSTI-I-LJEPOTE-BOSNE-29-pdf |website=Scribd |access-date=24. 5. 2026}}</ref> == Geografske i hidrološke odlike == Gotovo je kružno, odnosno kružno-elipsoidnog oblika. Dugo je 120 m, široko 100 m i duboko najviše 9,20 m.<ref name="Dinarsko"/><ref name="Bistro">{{cite web |title=Ždrimačka jezera |url=https://www.bistrobih.ba/nova/hadzino-adzica-jezero-zdrimacko/ |website=Bistro Bosno i Hercegovino |access-date=24. 5. 2026}}</ref> Stariji popis prirodnih rijetkosti bilježi dužinu od 115 m i širinu od 100 m, uz napomenu da vodu dobiva iz više izvora, naročito s istočne strane, te od oborina.<ref name="Prirodne"/> Jezero je najveća vodena površina u skupini Ždrimačkih jezera. Obale su obrasle šašom, trskom i drugom močvarnom vegetacijom, koja na pojedinim mjestima prodire prema unutrašnjosti jezera. Takav vegetacijski pojas važan je za obalni ekosistem, ali istovremeno se navodi kao jedan od procesa koji doprinosi zatrpavanju jezerske površine.<ref name="Prirodne"/> == Živi svijet i korištenje == U jezeru žive [[klijen]] i [[šaran]], a ribarska društva ga opisuju kao ribolovne vode u kojima se, osim ovih vrsta, spominju [[Amur (riba)|amur]], [[jezerska zlatovčica]], [[babuška]] i [[potočna pastrmka]].<ref name="Dinarsko"/><ref name="SRD"/> Jezero se koristi za izlete, rekreativni ribolov i kraći boravak u prirodi. Hadžino, odnosno Adžića jezero, u starijem popisu prirodnih rijetkosti navedeno je kao zaštićeni prirodni lokalitet, s rješenjem Zavoda za zaštitu kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Bosne i Hercegovine.<ref name="Prirodne" /> == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} {{Hidrografija Bosne i Hercegovine}} {{DEFAULTSORT:Adzica jezero}} [[Kategorija:Jezera u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Jezera u Federaciji Bosne i Hercegovine]] tarbupcw1hg54kpidf7h6883js10swx